Իսահակ Բաբել

ՕԴԵՍՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Պատմվածքներ. XX դար մատենաշար

Երևան — 2016

ՀՏԴ 820 (73)

Բաբել, Իսահակ

Օդեսյան պատմվածքներ / Ի. Բաբել։ Թարգմ. ռուս.՝ Ա. Հովհաննիսյան, խմբ.՝ Շ. Գրիգորյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), տեքստի թվայնացումը՝ «Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2016.— 57 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Օդեսյան պատմվածքներ / Ի. Բաբել; Թարգմ. ռուս.՝ Ա. Հովհաննիսյան; Խմբ.՝ Շ. Գրիգորյան.— Եր.։ Հայպետհրատ, 1964.— 57 էջ; 17 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է 1964֊ին Հայպետհրատի «Պատմվածքներ. XX դար» մատենաշարով հրատարակված Իսահակ Բաբելի օդեսյան շարքի (1925-1938) պատմվածքներից մի քանիսը։

ՀՏԴ 820 (73)

© Յավրուհրատ, 2016 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Իսահակ Բաբել, 1894֊1940

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Թագավորը

Ինչպես էր դա արվում Օդեսայում

Հայրը

Կազակ Լյուբկան

Ծանոթագրություններ

ԹԱԳԱՎՈՐԸ

Պսակադրությունն ավարտվեց, ռաբբին[1] ընկավ բազկաթոռին, հետո դուրս ելավ սենյակից ու տեսավ բակի երկայնքով մեկ շարված սեղանները։ Այնքան շատ էին դրանք, որ ծայրը դարբասից դուրս էր եկել Գոսպիտալնայա փողոցի վրա։ Թավշածածկ սեղանները գալարվում էին բակում օձերի պես, որոնց փորերին բոլոր գույների կարկատաններ էին կպցրել, և դրանք՝ նարնջագույն ու ալ թավշե կարկատանները, երգում էին թավ ձայներով։

Սենյակները խոհանոց էին դարձել։ Ծխահար դռներից դուրս էր հորդում մարմանդ բոցը, հարբած ու կակուղ բոցը։ Դրա ծխոտ ճառագայթներում խաշվում էին պառավական դեմքեր, կնանոց ծալ֊ծալ ծնոտներ, ճարպոտ կրծքեր։ Արյան պես վարդագույն, կատաղած շան փրփուրի պես վարդագույն քրտինքը ծորում էր այդ լխկած մարդկային մսագնդերի վրայով։ Երեք խոհարարուհի, չհաշված աման լվացողները, հարսանեկան ընթրիք էին պատրաստում, և նրանց վրա իշխում էր ութսունամյա Ռեյզլը՝ Թորայի[2] մագաղաթի պես ավանդական, կարճլիկ ու կուզ մի կին։

Ընթրիքից առաջ բակ խցկվեց հյուրերին անծանոթ մի երիտասարդ։ Նա Բենյա Կրիկին էր ուզում։ Նա Բենյա Կրիկին մի կողմ տարավ։

— Լսե՛ք, Թագավոր,— ասաց երիտասարդը,— մի երկու խոսք ունեմ ձեզ ասելու։ Ինձ Կոստեցկայա փողոցի մորքուր Հաննան է ուղարկել...

— Դե լավ,— պատասխանեց Թագավոր մականունով Բենյա Կրիկը,— էդ ի՞նչ երկու խոսք է։

— Մորքուր Հաննան ուղարկեց ասեմ, թե երեկ նոր պրիստավ է եկել քաղմաս...

— Էս նախանցյալ օրվանից գիտեմ,— պատասխանեց Բենյա Կրիկը։— Հետո՞։

— Պրիստավը հավաքել է ամբողջ քաղմասն ու ճառ է ասել...

— Նոր ավելը մաքուր կավլի,— պատասխանեց Բենյա Կրիկը։— Նա ուզում է շուրջկալ սարքել։ Հետո՞...

— Իսկ գիտե՞ք, երբ է լինելու շուրջկալը, Թագավոր։

— Վաղն է լինելու։

— Այսօր է լինելու, Թագավոր։

— Քեզ ո՞վ ասաց, ա՛յ տղա։

— Մորքուր Հաննան ասաց։ Դուք ճանաչո՞ւմ եք մորքուր Հաննային։

— Ճանաչում եմ մորքուր Հաննային։ Հետո՞։

— ... Պրիստավը հավաքել է քաղմասն ու ճառ ասել։ «Մենք պետք է խեղդենք Բենյա Կրիկին,— ասել է նա,— որովհետև այնտեղ, ուր ողորմած միապետ կա, թագավոր չի լինի։ Հենց այսօր, երբ Կրիկը պսակում է քրոջը, և նրանք բոլորն այնտեղ կլինեն, հենց այսօր հարկավոր է շուրջկալ սարքել...»։

— Հետո՞։

— ... Այդտեղ լրտեսները վախեցել են։ Նրանք ասել են՝ եթե այսօր շուրջկալ սարքենք, երբ նա քեֆի մեջ է, Բենյան կջղայնանա, և շատ արյուն կթափվի։ Պրիստավն էլ ասել է, որ իր համար պատիվն ավելի թանկ է...

— Լավ, գնա՛,— պատասխանեց Թագավորը։

— Մորքուր Հաննային ի՞նչ ասեմ շուրջկալի համար։

— Ասա՛, որ Բենյան գիտի շուրջկալի մասին։

Եվ գնաց նա՝ այդ երիտասարդը։ Բենյայի ընկերներից երեք հոգի հետևեցին նրան։ Ասացին, որ կես ժամից կվերադառնան։ Եվ նրանք կես ժամից վերադարձան։ Այսքա՛նը։

Սեղան նստեցին ոչ ըստ տարիքի։ Ցանցառ ծերությունը պակաս խղճալի չէ, քան վախկոտ ջահելությունը։ Եվ ոչ էլ՝ ըստ հարստության։ Ծանր քսակի աստառը արցունքներից է հյուսած։

Սեղանի գլխին նստել էին հարսն ու փեսան։ Նրա՛նց օրն էր։ Աջ կողմը նստել էր Սենդեր Էյխբաումը՝ Թագավորի աները։ Դա նրա իրավունքն էր։ Չի լինի, որ Էյխբաումի պատմությունը չանենք, որովհետև դա սովորական պատմություն չէ։

Այդ ինչպե՞ս եղավ, որ թալանչի ու թալանչիների թագավոր Բենյա Կրիկը Էյխբաումի փեսան դարձավ։ Նա ինչպե՞ս փեսա դարձավ մի մարդու, որը ոչ ավել, ոչ պակաս՝ վաթսուն կթու կով ուներ։ Ամեն բան թալանից է գալիս։ Ընդամենը մեկ տարի առաջ Բենյան նամակ գրեց Էյխբաումին.

«Մոսյո Էյխբաում,— գրել էր նա,— խնդրում եմ վաղն առավոտյան քսան հազար ռուբլի դնեք Սոֆիևսկայա փողոցի №17 տան դարբասի տակ։ Եթե չանեք, ձեզ այնպիսի մի բան է սպասում, որ դեռ լսված չէ, ու ամբողջ Օդեսան ձեր մասին կխոսի։

Հարգանքներով՝ Թագավոր Բենյա»։

Երեք նամակ՝ մեկը մյուսից պարզ, անպատասխան մնացին։ Այն ժամանակ Բենյան գործի անցավ։ Նրանք եկան գիշերը. ինը հոգի էին, երկար փայտերը ձեռքներին։ Փայտերը փաթաթված էին կպրած խծուծով։ Ինը կրակվող աստղ վառվեց Էյխբաումի անասնաբակում։ Բենյան կոտրեց գոմի փակը և սկսեց կովերը մեկ֊մեկ դուրս քշել։ Մի ջահել տղա էր սպասում նրանց՝ դանակը ձեռքին։ Նա մի հարվածով կովը գետին էր գլորում ու դանակը խրում սիրտը։ Արյունով ողողված գետնի վրա ծաղկեցին ջահերը, ինչպես կրակե վարդեր, և թնդացին կրակոցները։ Կրակոցներով Բենյան ետ էր քշում դեպի գոմը վազող կանանց։ Նրանից հետո մյուս թալանչիներն էլ սկսեցին կրակել օդի մեջ, որովհետև եթե օդի մեջ չկրակես, կարող ես և մարդ սպանել։ Ու երբ վեցերորդ կովն էլ մահառաջի բառաչով ընկավ Թագավորի ոտքերի մոտ, շապիկ֊վարտիքով բակ դուրս վազեց Էյխբաումն ու հարցրեց.

— Սրա վերջն ի՞նչ է լինելու, Բենյա։

— Եթե ես փող չունենամ, դուք էլ կով չեք ունենա, մոսյո Էյխբաում։ Ոնց որ՝ երկու անգամ երկու։

— Ներս արի տեսնենք, Բենյա։

Եվ տանը նրանք համաձայնության եկան։ Մորթոտված կովերը հավասար կիսեցին։ Էյխբաումին անձեռնմխելիություն երաշխավորվեց և այդ մասին տրվեց կնքված վկայագիր։ Բայց հրաշքն ավելի ուշ եկավ։

Թալանի ժամանակ, այն ահազդու գիշերը, երբ բառաչում էին մորթվող կովերը, և հորթերը սայթաքում էին իրենց մայրերի արյան մեջ, երբ ջահերը պարում էին սև փերիների նման, ու կաթնավաճառ կանայք ծղրտում, դեսուդեն էին նետվում խաղաղասեր բրաունինգների փողերի տակ, այն ահազդու գիշերը նախշազարդ գիշերանոցով բակ դուրս վազեց Էյխբաումի աղջիկը՝ Ցիլյան։ Եվ Թագավորի հաղթանակը դարձավ ծերուկի պարտությունը։

Երկու օր անց Բենյան, առանց նախազգուշացնելու, Էյխբաումին վերադարձրեց վերցրած ողջ դրամը, իսկ երեկոյան այցելեց նրան։ Նա հագել էր նարնջագույն կոստյում, նրա թեզանիքի տակ փայփլում էր ադամանդե ապարանջանը։ Նա սենյակ մտավ, բարևեց ու Էյխբաումից խնդրեց նրա աղջկա՝ Ցիլյայի ձեռքը։ Ծերուկը թեթև հարված ստացավ, բայց դիմացավ։ Նրա մեջ դեռ քսան տարվա կյանք կար։

— Լսե՛ք, Էյխբաում,— ասաց Թագավորը,— երբ դուք մեռնեք, ես ձեզ կթաղեմ հրեական առաջին գերեզմանոցում, ճիշտ դարբասի մոտ։ Ես ձեզ հուշարձան կկանգնեցնեմ վարդագույն մարմարից, Էյխբաում։ Ես ձեզ Բրոդսկայա սինագոգի[3] ավագ կդարձնեմ։ Ես կթողնեմ արհեստս, Էյխբաում, ու ձեր գործին կընկերանամ։ Մենք երկու հարյուր կով կունենանք, Էյխբաում։ Ես բոլոր կաթնավաճառներին կսպանեմ, բացի ձեզնից։ Գող չի քայլի այն փողոցով, որտեղ դուք եք ապրում։ Ես ձեզ համար ամառանոց կկառուցեմ տասնվեցերորդ կայարանում... Եվ հետո հիշեք, Էյխբաում, ջահել ժամանակ ախր դուք էլ ռաբբի չէիք։ Թե ով կեղծեց կտակը, այդ մասին բարձր չխոսենք, հը՞... Եվ ձեր փեսան կլինի Թագավորը։ Ոչ թե փսլնքոտի մեկը, այլ Թագավորը, Էյխբաում...

Եվ նա՝ Բենյա Կրիկը, հասավ իր ուզածին, որովհետև կրքոտ էր, իսկ կիրքը աշխարհներ է տիրում։ Նորապսակները երեք ամիս ապրեցին արգավանդ Բեսարաբիայում, խաղողի, առատ սննդի ու սիրո քրտինքի մեջ։ Հետո Բենյան վերադարձավ Օդեսա, որ ամուսնացնի իր քառասնամյա քրոջը՝ բազեդովյան հիվանդությամբ տառապող Դվոյրային։ Հիմա արդեն, Սենդեր Էյխբաումի պատմությունից հետո, մենք կարող ենք վերադառնալ Թագավորի քրոջ՝ Դվոյրա Կրիկի հարսանիքին։

Հարսանեկան ընթրիքին մատուցեցին հնդկահավեր, տապակած հավեր, բադեր, լցոնած ձուկ և ձկնապուր, որի մեջ սադափի պես կիտրոնի լճեր էին փայլփլում։ Բադերի մորթած գլուխներին ճոխ փետրափնջերի պես ծաղիկներ էին օրորվում։ Բայց մի՞թե օդեսյան ծովի փրփրոտ ալիքները տապակած հավեր են ափ նետում։

Մաքսանենգությամբ ձեռք բերված ամենաընտիր բաները, այն ամենը, ինչով հայտնի է աշխարհը ծայրից ծայր, այդ աստղալից, այդ կապույտ գիշերը անում էր իր ավերիչ, իր գայթակղիչ գործը։ Ոչ տեղական գինին ստամոքսներ էր ջերմացնում, ոտքեր էր կոտրատում, ուղեղներ թմրեցնում և առաջ բերում զկռտոց՝ հնչուն, ինչպես մարտաշեփորի կոչը։ Պորտ֊Սայիդից երեք օր առաջ եկած «Պլուտարքոս» նավի սևամորթ խոհարարը մաքսատնից անց էր կացրել լամայական ռոմի հաստափոր շշեր, յուղալի մադերա, սիգարներ՝ Պիրփոնտ Մորգանի պլանտացիաներից, և նարինջներ՝ Երուսաղեմի մերձակայքից։ Ահա թե ինչեր են ափ բերում օդեսյան ծովի փրփրոտ ալիքները, ահա թե երբեմն ինչեր են բաժին ընկնում Օդեսայի մուրացկաններին հրեական հարսանիքներում։ Դվոյրա Կրիկի հարսանիքին նրանց էլ լամայական ռոմից բաժին հասավ, դրա համար էլ տրեֆային[4] խոզերի պես լակելով, հրեա մուրացկաններն սկսեցին խլացուցիչ թխկթխկացնել անթացուպերը։ Էյխբաումը ժիլետն արձակել, կկոցած աչքերով դիտում էր մոլեգնող հասարակությունն ու հաճույքով զկռտում։ Նվագախումբը տուշ էր նվագում։ Կարծես զորամասի ստուգատես լիներ։ Տո՛ւշ, ուրիշ ոչինչ տուշից բացի։ Խիտ շարքերով նստած թալանչիները սկզբում քաշվում էին կողմնակի մարդկանց ներկայությունից, բայց հետո տաքացան, իրար անցան։ Կացապ Լյովան օղու շիշը ջարդեց իր սիրուհու գլխին։ Թնդանոթ Մոնյան կրակեց օդի մեջ։ Բայց հիացմունքն իր գագաթնակետին հասավ, երբ ադաթի համաձայն, հյուրերը սկսեցին նվեր տալ նորապսակներին։ Սինագոգային շամեսները[5], բարձրացած սեղաններին, փոթորկվող տուշի հնչյունների տակ երգաձայն հայտարարում էին նվիրած ռուբլիների ու արծաթե գդալների քանակը։ Եվ այստեղ Թագավորի ընկերները ցույց տվեցին, թե ինչ գին ունի կապույտ արյունը և Մոլդավանկայի դեռ չխամրած ասպետությունը։ Ձեռքի անփույթ շարժումով նրանք արծաթե մատուցարանների մեջ էին նետում ոսկեդրամներ, մատանիներ, մարջանաշար թելեր։

Մոլդավանկայի արիստոկրատնե՜րը... Նրանք պրկված էին մորեգույն ժիլետներով, ուսերին շիկագույն բաճկոններ կային, իսկ մսեղ ոտներին տրաքում էր երկնագույն կաշին։ Ամբողջ հասակով ձգվելով ու փորները ցցած, բանդիտները ծափ էին տալիս երաժշտության տակտով, բղավում՝ «համբո՜ւյր», և ծաղիկներ շպրտում հարսին։ Իսկ նա՝ քառասնամյա Դվոյրան, Բենյա Կրիկի քույրը, Թագավորի քույրը, հիվանդությունից այլանդակված, ուռած խպիպով և դուրս պրծած աչքերով, նստել էր բարձերի սարի վրա, Էյխբաումի փողերով գնած և տրտմությունից մունջ կտրած չորչոփ մի տղայի կողքին։

Նվիրատվության ծեսը վերջանալու վրա էր, շամեսները խռպոտել էին, և կոնտրաբասը խանգարում էր ջութակին։ Հանկարծ բակում թեթև խանձահոտ տարածվեց։

— Բենյա,— ասաց հայր Կրիկը՝ դրոգապանների մեջ բռի, անտաշ մարդու համբավ ունեցող ծեր դրոգապանը,— Բենյա, գիտե՞ս ինձ ինչ է թվում։ Ինձ թվում է, թե մեզ մոտ բան է վառվում...

— Հայրիկ,— պատասխանեց Թագավորը հարբած հորը,— խնդրում եմ կերեք ու խմեք, դատարկ բաների վրա ուշ մի՛ դարձրեք...

Ու հայր Կրիկը հետևեց որդու խորհրդին։ Նա կերավ ու խմեց։ Բայց գնալով ծխի ամպն ավելի խեղդող էր դառնում։ Հեռվում արդեն շառագունում էր երկինքը։ Եվ արդեն վեր սլացավ սուսերի պես նեղ բոցի լեզուն։ Հյուրերը, վեր կենալով տեղներից, սկսեցին հոտոտել, իսկ կանայք ճղճղացին։ Այդ ժամանակ թալանչիներն իրար նայեցին։ Եվ միայն ոչինչ չնկատած Բենյան էր անսփոփ.

— Քեֆս խանգարո՞ւմ են,— բղավեց նա հուսահատ,— թանկագին հյուրեր, խնդրում եմ կերեք ու խմեք...

Բայց այդ ժամանակ բակում երևաց հենց այն երիտասարդը, որ եկել էր իրիկնադեմին։

— Թագավոր,— ասաց նա,— մի երկու խոսք ունեմ ձեզ ասելու...

— Դե ասա՛,— պատասխանեց Թագավորը,— դու միշտ մի երկու խոսք ունենում ես ասելու...

— Թագավոր,— ասաց անծանոթ երիտասարդը և քրքջաց,— խնդալու բան է, քաղմասը մոմի պես վառվում է...

Խանութպանները քարացան։ Թալանչիները քմծիծաղ տվեցին։ Վաթսունամյա Մանկան՝ արվարձանային բանդիտների նախամայրը, զույգ մատը բերանը խոթելով այնպես զիլ շվվացրեց, որ նրա հարևաններն իրար եկան։

— Մանյա, գործի վրա չեք,— նկատեց Բենյան,— տաքանալու կարիք չկա, Մանյա...

Այդ ցնցող լուրը բերող երիտասարդը դեռ փռթկացնում էր։

— Նրանք մի քառասուն մարդով դուրս եկան քաղմասից,— պատմում էր նա, շարժելով ծնոտները,— և գնացին շուրջկալի։ Տասնհինգ քայլ չէին արել, երբ արդեն վառվեց... Վազ տվեք նայեք, թե ուզում եք...

Բայց Բենյան հյուրերին արգելեց գնալ հրդեհը նայելու։ Գնաց ինքը՝ երկու ընկերների հետ։ Քաղմասը կարգին կրակվում էր չորս կողմից։ Հետույքները թափահարելով՝ ոստիկանները վազվզում էին ծխապատ աստիճաններով և պատուհաններից սնդուկներ դուրս նետում։ Հարայ֊հրոցից օգտվելով փախան բանտարկյալները։ Հրշեջները կաշվից դուրս էին գալիս, բայց մոտակա ծորակի ջուրը կտրվել էր։ Պրիստավը, հենց նույն ավելը, որ մաքուր է ավլում, դիմացի մայթին կանգնած՝ կրծոտում էր երկար բեղերը։ Նոր ավելը կանգնած էր անշարժ։ Պրիստավի մոտով անցնելիս՝ Բենյան նրան զինվորական պատիվ տվեց։

— Ողջությո՜ւնդ, ձերդ գերազանցություն,— ասաց նա կարեկցանքով։— Սա ի՜նչ դժբախտություն է, ի՞նչ կասեք։ Ախր սա ահավո՜ր բան է... Նա աչքերը հառեց այրվող շենքին, գլուխը թափահարեց և չփփացրեց շրթունքներով.

— Ա՛յ֊ա՛յ֊ա՛յ...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Իսկ երբ Բենյան տուն վերադարձավ, բակում արդեն հանգչում էին ճրագները, և լույսը բացվում էր։ Հյուրերը ցրվել էին, երաժիշտները ննջում էին՝ գլուխներն իրենց կոնտրաբասերին հակած։ Միայն Դվոյրան չէր պատրաստվում քնելու։ Երկու ձեռքով նա հրհրում էր վախվորած ամուսնուն դեպի իրենց ամուսնական սենյակը և նայում նրան ցանկասիրաբար, ինչպես կատուն, որը մկանը բերանն առած, թեթևակի համտես է անում նրան։

ԻՆՉՊԵՍ ԷՐ ԴԱ ԱՐՎՈՒՄ ՕԴԵՍԱՅՈՒՄ

Սկսեցի ես.

— Ռեբ[6] Արյե֊Լեյբ,— ասացի ծերունուն,— արի խոսենք Բենյա Կրիկի մասին։ Խոսենք նրա կայծակնային սկզբի և սարսափելի վախճանի մասին։ Երեք ստվեր են մթագնում իմ երևակայության ուղիները։ Ա՛յ, Ֆրոիմ Գրաչը։ Նրա արածներն ինչո՞վ են պակաս Թագավորի արածներից։ Կամ Կոլկա Պակովսկին։ Այդ մարդու կատաղության մեջ այնքան բան կար, որ հերիք էր իշխելու համար։ Եվ մի՞թե Խայիմ Դրոնգը չկարողացավ տեսնել նոր աստղի փայլը։ Բայց ինչո՞ւ հենց մենակ Բենյա Կրիկը բարձրացավ ելարանի գագաթը, իսկ մյուս բոլորը մնացին ներքևում, խախուտ աստիճանների վրա։

Ռեբ Արյե֊Լեյբը լուռ նստած էր գերեզմանատան պատին։ Մեր առջև տարածվում էր գերեզմանների կանաչ անդորրը։ Պատասխանի ծարավի մարդը պետք է համբերությամբ զինվի։ Բանիմաց մարդուն ծանրումեծություն է սազական։ Դրա համար էլ, նստած գերեզմանատան պատին, Արյե֊Լեյբը լռում էր։ Վերջապես նա ասաց.

— Ինչո՞ւ նա, հա՞։ Դուք ուզում եք իմանալ, թե ինչո՞ւ ոչ նրանք։ Ուրեմն առժամանակ մոռացեք, որ ձեր քթին ակնոց կա, իսկ հոգում աշուն է։ Էլ ղալմաղալ մի՛ արեք ձեր գրասեղանի մոտ և մի՛ կակազեք մարդկանց հետ խոսելիս։ Մի րոպե պատկերացրեք, որ դուք ղալմաղալ եք անում փողոցներում և կակազում թղթի վրա։ Դուք վագր եք, առյուծ, կատու։ Դուք կարող եք գիշերն անցկացնել ռուս կնոջ հետ, և ռուս կինը գոհ կմնա ձեզնից։ Դուք քսանհինգ տարեկան եք։ Եթե երկնքի ու երկրի վրա օղեր լինեին, դուք կբռնեիք դրանք ու երկինքը կքաշեիք գետին։ Իսկ ձեր հայրը դրոգապան Մենդել Կրիկն է։ Ինչի՞ մասին է մտածում այդպիսի հայրը։ Նա մտածում է մի լավ թաս օղի խմելու, մեկնումեկի մռութին հասցնելու և իր ձիերի մասին, ուրիշ ոչինչ։ Դուք ապրել եք ուզում, իսկ նա ստիպում է ձեզ օրական քսան անգամ մեռնել։ Ինչ կանեիք, եթե Բենյա Կրիկի տեղը լինեիք։ Դուք ոչինչ էլ չէիք անի։ Իսկ նա արեց. դրա համար էլ նա Թագավոր է, իսկ դուք՝ հեչ։

Այսպես ուրեմն, նա՝ Բենչիկը, գնաց Ֆրոիմ Գրաչի մոտ, որն այն ժամանակ արդեն աշխարհիս մեն մի աչքով էր նայում և այն էր, ինչ հիմա կա։ Նա ասաց Ֆրոիմին.

— Ինձ մոտդ վերցրու։ Ես քո կողմն եմ ուզում բռնել։ Իսկ ա՛յն կողմը որ ես բռնեմ, միշտ կշահի։

Գրաչը հարցրեց նրան.

— Ո՞վ ես, որտեղի՞ց ես եկել և ինչացո՞ւ ես։

— Ֆրոիմ, փորձիր ինձ,— պատասխանեց Բենյան,— և արի ջուր չծեծենք։

— Լավ, ջուր չծեծենք,— պատասխանեց Գրաչը,— ես քեզ կփորձեմ։

Եվ թալանչիները խորհրդի նստեցին, որ մտածեն Բենյա Կրիկի մասին։ Այդ խորհրդին ես չեմ եղել։ Բայց ասում են, որ նրանք խորհրդի են նստել։ Այն ժամանակ մեծը հանգուցյալ Ցուլ Լյովկան էր։

— Էդ Բենչիկն ինչացո՞ւ է,— հարցրեց հանգուցյալ Լյովկան։

Եվ միաչքանի Գրաչը հայտնեց իր կարծիքը.

— Բենյան քիչ է խոսում, բայց համով է խոսում։ Նա քիչ է խոսում, բայց ուզում ես, որ մի բան էլ ասի։

— Եթե այդպես է,— բացականչեց հանգուցյալ Լյովկան,— նրան փորձենք Տարտակովսկու վրա։

— Փորձենք Տարտակովսկու վրա,— որոշեց խորհուրդը, և բոլորը, ում մեջ դեռ խիղճ էր բնակվում, լսելով այդ որոշումը, կարմրեցին։ Ինչո՞ւ կարմրեցին նրանք։ Դուք կիմանաք, եթե գաք այնտեղ, ուր ձեզ կտանեմ։

Մեզ մոտ Տարտակովսկուն «մեկուկես ջհուդ» էին ասում կամ «ինը թալան»։ «Մեկուկես ջհուդ» էին ասում, որովհետև ոչ մի հրեա իր մեջ այնքան անպատկառություն ու փող չէր կարող տեղավորել, որքան Տարտակովսկին ուներ։ Հասակով նա բարձր էր Օդեսայի ամենաերկար ոստիկանից և ավելի մեծ քաշ ուներ, քան ամենագեր հրեուհին։ Իսկ Տարտակովսկուն «ինը թալան» էլ էին ասում, որովհետև Ցուլ Լյովկա և ընկերակցություն ֆիրման նրա գրասենյակի վրա ոչ ութ, ոչ էլ տասը, այլ հենց ինը թալան էր ձեռնարկել։ Բենյային, որ այն ժամանակ դեռ Թագավոր չէր, պատիվ ընկավ «մեկուկես ջհուդի» վրա տասներորդ թալանը կատարել։ Երբ Ֆրոիմը այդ մասին հայտնեց նրան, նա ասաց «լավ» և դուրս ելավ՝ դուռը շրխկացնելով։ Ինչո՞ւ նա շրխկացրեց դուռը։ Դուք կիմանաք, եթե գաք այնտեղ, ուր ձեզ կտանեմ։

Տարտակովսկին մարդասպանի հոգի ունի, բայց նա մերն է։ Նա մեր արյունից է։ Նա մեր սերմից է, կարծես մի մայր է մեզ ծնել։ Օդեսայի կեսը ծառա է նրա դուքաններում։ Եվ նա հենց իր մոլդովանկացիների երեսից էր տուժում։ Նրանք երկու անգամ գողացան Տարտակովսկուն՝ փրկագնի համար։ Մի անգամ էլ տուրուդմբոցի ժամանակ թաղեցին նրան երգիչներով։ Այն ժամանակ արվարձանի ջարդարարները հրեաներին ծեծում էին Մեծ Առնաուտսկում։ Տարտակովսկին խույս տվեց նրանցից և Սոֆիյսկի փողոցում թաղման թափորի հանդիպեց։ Նա հարցրեց.

— Այդ ո՞ւմ են թաղում երգիչներով։

Անցորդները պատասխանեցին, որ Տարտակովսկուն են թաղում։ Թափորը հասավ արվարձանային գերեզմանատանը։ Այդ ժամանակ մերոնք դագաղից հանեցին գնդացիրը և սկսեցին կրակել արվարձանի ջարդարարների վրա։ Բայց «մեկուկես ջհուդն» այդ բանը չէր կանխատեսել։ «Մեկուկես ջհուդը» մահու չափ վախեցավ։ Իսկ ո՞վ լիներ նրա տեղը, որ չվախենար։

Արդեն մի անգամ թաղված մարդու վրա տասներորդ թալանը կոպիտ բան էր։ Բենյան, որ այն ժամանակ դեռ Թագավոր չէր, դա ավելի լավ էր հասկանում, քան որևիցե մեկը։ Բայց նա Գրաչին ասաց «լավ» և հենց նույն օրը Տարտակովսկուն նամակ գրեց, նման այդ կարգի բոլոր նամակներին։

«Շատ հարգելի Ռուվիմ Օսիպովիչ։ Նեղություն կրեք և մինչև շաբաթ օրը անձրևաջրի տակառի տակ դրեք... և այլն։ Մերժման դեպքում, ինչպես այդ ձեզ թույլ եք տալիս վերջին ժամանակներս, մեծ հիասթափություն է սպասում ձեզ ընտանեկան կյանքում։

Հարգանքներով՝
ձեզ ծանոթ Բենցիոն Կրիկ»։

Տարտակովսկին չծուլացավ և անհապաղ պատասխանեց.

«Բենյա, եթե դու ապուշ լինեիր, ես քեզ կպատասխանեի որպես ապուշի։ Բայց քեզ այդպիսին չգիտեմ, ու աստված ազատի, որ այդպիսին գիտենամ։ Դու, հավանաբար, քեզ երեխա ես ձևացնում։ Մի՞թե դու չգիտես, որ Արգենտինայում այս տարի այնպիսի բերք կա, որ հավաքող չկա, իսկ մենք մեր ցորենի ձեռքն ենք կրակն ընկել... Եվ ձեռքս սրտիս դրած քեզ կասեմ, որ ձանձրացել եմ այս տարիքում դառը դատած հաց ուտելուց ու այս անախորժությունները կրելուց, այն ամենից հետո, երբ ամբողջ կյանքս վերջին համբալի պես աշխատել եմ։ Եվ ի՞նչ եմ ետ գցել այս անվերջ տաժանակիր աշխատանքից։ Խոցեր, ուռուցքներ, հոգս ու անքնություն։ Թո՛ղ այդ հիմարությունները, Բենյա։

Քո ընկեր, շատ ավելի շատ, քան դու կենթադրես՝
Ռուվիմ Տարտակովսկի»։

«Մեկուկես ջհուդն» իրենն արեց։ Նա նամակ գրեց։ Բայց փոստը նամակը չհասցրեց տիրոջը։ Պատասխան չստանալով՝ Բենյան զայրացավ։ Մյուս օրը նա չորս ընկերների հետ հայտնվեց Տարտակովսկու գրասենյակում։ Դիմակ հագած չորս երիտասարդ ատրճանակներով սենյակ խուժեցին։

— Ձեռքներդ վեր,— ասացին նրանք ու սկսեցին ճոճել ատրճանակները։

— Սողոմո՛ն, հանգիստ աշխատիր,— ասաց Բենյան նրանցից մեկին, որը մյուսներից բարձր էր բղավում,— սովորություն ունեցիր գործ անելիս չջղայնանալ,— և շրջվելով գործակատարի կողմը, որը ճերմակ էր, ինչպես մահը, և դեղին, ինչպես կավ, հարցրեց.

— «Մեկուկեսը» տեղո՞ւմ է։

— Նա այստեղ չէ,— պատասխանեց գործակատարը, որի ազգանունը Մուգինշտեյն էր, իսկ անունը՝ Իոսիֆ։ Նա Սերեդինսկայա հրապարակում հավուճիվ ծախող մորքուր Պեսյայի ամուրի որդին էր։

— Ի վերջո, այստեղ ո՞վ է նրա տեղը,— սկսեցին հարցաքննել դժբախտ Մուգինշտեյնին։

— Ես եմ այստեղ նրա տեղը,— ասաց գործակատարը՝ կանաչ, ինչպես կանաչ խոտը։

— Ուրեմն, աստծու օգնությամբ մի բաց արա դրամարկղը,— հրամայեց նրան Բենյան, և սկսվեց երեք գործողությամբ օպերան։

Ջղային Սողոմոնը ճամպրուկի մեջ դարսում էր փող, թղթեր, ժամացույցներ ու զարդեղեն։ Հանգուցյալ Իոսիֆը կանգնած էր նրա առջև, ձեռքերը վեր պարզած, իսկ Բենյան այդ ժամանակ պատմություններ էր անում հրեա ժողովրդի կյանքից։

— Դե, եթե նա իրեն Ռոտշիլդ է ձևացնում,— խոսում էր Բենյան Տարտակովսկու մասին,— ուրեմն նրա հերն էլ անիծած։ Մուգինշտե՛յն, եղբոր պես ինձ հասկացրու, ա՛յ, նա ինձնից գործնական նամակ է ստանում։ Օրինակ՝ ինչո՞ւ պիտի հինգ կոպեկ չտար, նստեր տրամվայ ու գար տունս, ընտանիքիս հետ մի թաս օղի խմեր ու աստծու տվածն էլ վրայից ուտեր։ Ի՞նչն էր նրան խանգարում, որ իմ առաջ հոգին բաց աներ։ Թող ասեր՝ «Բենյա, էսպես֊էսպե՜ս, իմ հաշիվն էս է, մի երկու օր սպասիր, թող շունչ քաշեմ, տեսնեմ ինչ եմ անում»։ Ի՞նչ պիտի պատասխանեի նրան։ Խուլը խուլին չի հանդիպում, մարդը մարդուն հանդիպում է։ Դու ինձ հասկացա՞ր, Մուգինշտեյն։

— Ես ձեզ հասկացա,— ասաց Մուգինշտեյնը և ստեց, որովհետև ամենևին էլ չէր հասկանում, թե ինչու «մեկուկես ջհուդը»՝ այդ հարգված հարուստն ու առաջին մարդը, պետք է տրամվայով գնար դրոգապան Մենդել Կրիկի ընտանիքի հետ հաց կիսելու։

Իսկ այդ ժամանակ դժբախտությունը թափառում էր լուսամուտների տակ, ինչպես մուրացկանը լուսադեմին։ Դժբախտությունը աղմուկով գրասենյակ խուժեց։ Եվ չնայած այս անգամ դժբախտությունը հրեա Սավկա Բուցիսի կերպարանքն էր ընդունել, բայց և հարբած էր ջրկիրի պես։

— Հո՜֊հո՜ւ֊հո՜,— գռռաց հրեա Սավկան,— Բենչիկ, կներես, ուշացա,— և սկսեց դոփդոփել ու ձեռքերը թափահարել։ Հետո նա կրակեց, ու գնդակը դիպավ Մուգինշտեյնի փորին։

Այստեղ խոսքերն ավելորդ չե՞ն։ Մարդը կար, և չկա այլևս։ Անմեղ ամուրին ապրում էր իր համար, ինչպես ծիտը ճյուղին, և ահա սպանվեց հիմարության երեսից։ Եկավ նավաստու նման մի հրեա և կրակեց ոչ թե դատարկ շշի վրա, այլ մարդու փորին։ Այստեղ խոսքերն ավելորդ չե՞ն։

— Փախե՛ք այստեղից,— բղավեց Բենյան ու վերջինը դուրս եկավ։ Բայց հասցրեց ասել Բուցիսին.

— Սավկա, երդվում եմ մորս գերեզմանով, դու նրա կողքին պիտի պառկես...

Հիմա ինձ ասեք, երիտասարդ պարոն, դուք, որ ուրիշի արժեթղթերի կտրոններն եք խուզում, ի՞նչ կանեիք, եթե Բենյա Կրիկի տեղը լինեիք։ Դուք չգիտեք, թե ինչ կանեիք։ Իսկ նա գիտեր։ Դրա համար էլ նա Թագավոր է, իսկ մենք երկուսով նստել ենք հրեական երկրորդ գերեզմանատան պատին և արևից ձեռքով ենք պաշտպանվում։

Մորքուր Պեսյայի դժբախտ որդին տեղնուտեղը չմեռավ։ Նրան հիվանդանոց հասցնելուց մի ժամ հետո այնտեղ երևաց Բենյան։ Նա հրամայեց իր մոտ կանչել ավագ բժշկին ու հիվանդապահուհուն և, ձեռքերը բաց֊դեղնագույն տաբատի գրպաններից չհանելով, ասաց.

— Ես շահ ունեմ, որ հիվանդ Իոսիֆ Մուգինշտեյնն առողջանա։ Համենայն դեպս ներկայանում եմ՝ Բենցիոն Կրիկ։ Կամֆորա, թթվածնային բարձեր, առանձին սենյակ՝ այս բոլորը բաց սրտով տվեք։ Եթե ոչ, ապա ամեն մի դոկտորի, թեկուզ փիլիսոփայության դոկտոր էլ լինի, երեք արշին հողից ավելի չի հասնում։

Բայց և այնպես Մուգինշտեյնը մեռավ հենց նույն գիշերը։ Եվ այդ ժամանակ միայն «մեկուկես ջհուդը» Օդեսայով մեկ աղմուկ բարձրացրեց։

— Որտե՞ղ է սկսվում ոստիկանությունը,— աղաղակում էր նա,— և որտեղ վերջանում Բենյան։

— Ոստիկանությունը վերջանում է այնտեղ, ուր սկսվում է Բենյան,— պատասխանեցին խելացի մարդիկ, բայց Տարտակովսկին չհանգստացավ, մինչև որ երաժշտական արկղիկ ունեցող կարմիր ավտոմեքենան Սերեդինսկայա հրապարակում նվագեց իր առաջին քայլերգը «Խնդա՛, պայաց» օպերայից։ Օրը ցերեկով մեքենան սուրաց դեպի այն տունը, ուր ապրում էր մորքուր Պեսյան։

Ավտոմեքենան անիվներն էր դղրդացնում, ծուխ թքում, փայլփլում արևի տակ, բենզինի հոտ արձակում և արիաներ նվագում իր ազդանշանի փողով։ Մի մարդ դուրս թռավ մեքենայից և մտավ խոհանոց, որի հողե հատակին իրեն կտոր֊կտոր էր անում մորքուր Պեսյան։ «Մեկուկես ջհուդը» նստել էր աթոռին ու թևերն էր թափահարում։

— Խուլիգանի մեկը,— բղավեց նա, տեսնելով հյուրին,— բանդի՛տ, գետինը մտնես։ Լա՞վ գործ ես գտել՝ կենդանի մարդկանց սպանել...

— Մոսյո Տարտակովսկի,— ցածրաձայն պատասխանեց Բենյա Կրիկը,— արդեն երկու օր է, որ ես լալիս եմ թանկագին հանգուցյալի համար, ինչպես հարազատ եղբոր համար։ Բայց գիտեմ, որ դուք թքել կուզեք իմ ջահել արցունքների վրա։ Ամոթ է, մոսյո Տարտակովսկի, այդ ի՞նչ չհրկիզվող պահարանի մեջ եք թաքցրել դուք ամոթը։ Ի՞նչ սրտի տեր եք, որ մեր հանգուցյալ Իոսիֆի մորը հարյուր խղճուկ կարբովանեց եք ուղարկել։ Ուղեղս մազերիս հետ բիզ֊բիզ կանգնեց, երբ այդ նորությունն իմացա։

Այստեղ Բենյան դադար տվեց։ Նրա հագին դարչնագույն բաճկոն կար, բաց֊դեղնագույն տաբատ և մորեգույն կոշիկներ։

— Տասը հազար միանգամից,— բղավեց նա,— տասը հազար միանգամից և ցմահ թոշակ, թող որ հարյուր քսան տարի ապրի։ Իսկ եթե ոչ, ապա դուրս գանք այս հարկի տակից, մոսյո Տարտակովսկի, և նստենք իմ ավտոմեքենան...

Հետո նրանք լեզվակռիվ տվեցին։ «Մեկուկես ջհուդը» վիճեց Բենյայի հետ։ Ես այդ վեճին ներկա չեմ եղել։ Բայց ով եղել է, կհիշի։ Նրանք համաձայնեցին, որ կանխիկ հինգ հազար տա և ամսական հիսուն ռուբլի։

— Մորքուր Պեսյա,— այդ ժամանակ ասաց Բենյան գետնին թավալվող մազախռիվ պառավին,— եթե ձեզ պետք է իմ կյանքը, ապա կարող եք այն ստանալ, բայց սխալվում են բոլորը, նույնիսկ աստված։ Ահռելի սխալ է կատարվել, մորքուր Պեսյա։ Բայց արդյոք աստծու կողմից սխալ չէ՞ր հրեաներին Ռուսաստանում բնակեցնելը, որ նրանք տանջվեին, ինչպես դժոխքում։ Եվ ի՜նչ վատ կլիներ, եթե հրեաները ապրեին Շվեյցարիայում, ուր նրանց կշրջապատեին առաջնակարգ լճերը, լեռնային օդն ու համատարած ֆրանսիացիներ։ Սխալական են ամենքը, նույնիսկ՝ աստված։ Մորքուր Պեսյա, ականջ դրեք ինձ։ Դուք ունեք հինգ հագար կանխիկ և ամսական հիսուն ռուբլի մինչև ձեր մահը, ապրեք հարյուր քսան տարի։ Իոսիֆի թաղումն առաջին կարգի կլինի, վեց առյուծի պես վեց ձի, երկու դիակառք՝ պսակներով, երգչախումբ Բրոդսկայա սինագոգից, ինքը Մինկովսկին կգա երգելու ձեր հանգուցյալ որդու վրա...

Եվ թաղումը եղավ մյուս առավոտ։ Այդ թաղման մասին հարցրեք գերեզմանոցային մուրացկաններին։ Հարցրեք այդ մասին սինագոգի շամեսներին, կոշերային[7] թռչնեղեն ծախողներին ու երկրորդ անկելանոցի պառավներին։ Այդպիսի թաղում Օդեսան չի տեսել, իսկ աշխարհը չի էլ տեսնի։ Ոստիկաններն այդ օրը գործած ձեռնոցներ էին հագել։ Կանաչով պատած ու կրնկի վրա բաց սինագոգներում էլեկտրական լապտերներ էին վառվում։ Դիակառքին լծած սպիտակ ձիերի վրա սև փետրափնջեր էին օրորվում։ Վաթսուն երգիչ էր գնում թափորի առջևից։ Երգիչները երեխա տղաներ էին, բայց կանացի ձայնով էին երգում։ Կոշերային թռչնավաճառների սինագոգի ավագները թևանցուկ տանում էին մորքուր Պեսյային։ Նրանց ետևից գնում էին հրեա գործակատարների ընկերության անդամները, իսկ հրեա գործակատարների ետևից՝ երդվյալ հավատարմատարները, բժշկության դոկտորներն ու մանկաբարձուհիները։ Մորքուր Պեսյայի մի կողքից գնում էին հին շուկայի թռչնավաճառները, իսկ մյուս կողքից՝ նարնջագույն շալերի մեջ փաթաթված պատվավոր կաթնավաճառները Բուգանկայից։ Նրանք դոփում էին, ինչպես ժանդարմները տոն օրը, շքերթին։ Նրանց լայն կոնքերից փչում էր ծովի ու կաթի հոտ։ Իսկ այդ բոլորի պոչից քաշ էին գալիս Ռուվիմ Տարտակովսկու ծառայողները։ Նրանք հարյուր հոգի էին, կամ երկու հարյուր հոգի, կամ երկու հազար։ Նրանք հագել էին մետաքսե դարձածալերով սև սերթուկներ ու նոր կոշիկներ, որոնք ճռճռում էին, ինչպես խոճկորները տոպրակի մեջ։

Եվ ահա ես կխոսեմ այնպես, ինչպես խոսում էր տերը Սինայի սարի վրա, այրվող թփից։ Ականջներիդ օղ արեք իմ խոսքերը։ Այն ամենը, ինչ ես տեսել եմ, տեսել եմ իմ աչքով, այստեղ՝ երկրորդ գերեզմանոցի պատին, սվսվախոս Մոյսեյկայի և թաղման գրասենյակի Շիմշոնի կողքին նստած։ Այդ ես եմ տեսել՝ Արյե֊Լեյբս, հպարտ մի հրեա, որը հանգուցյալների մոտ է ապրում։

Դիակառքը մոտեցավ գերեզմանոցի սինագոգին։ Դագաղը դրեցին աստիճաններին։ Մորքուր Պեսյան դողում էր ծտի պես։ Կանտորն[8] իջավ կառքից և սկսեց հոգեհանգիստը։ Վաթսուն երգիչ կրկնում էին նրան։ Եվ այդ րոպեին կարմիր ավտոմեքենան դուրս թռավ շրջադարձից, «Խնդա՛, պայաց» նվագեց ու կանգ առավ։ Մարդիկ լուռ էին մեռելի նման։ Լուռ էին ծառերը, երգիչները, մուրացկանները։ Ավտոմեքենայից դուրս եկան չորս հոգի և դանդաղ քայլերով դիակառքի մոտ բերեցին չտեսնված վարդերից հյուսած մի պսակ։ Եվ երբ հոգեհանգիստը վերջացավ, չորս հոգի դագաղի տակ դրին իրենց պողպատյա ուսերը և, այրվող աչքերով ու դուրս գցած կրծքերով, քայլեցին հրեա գործակատարների ընկերության անդամների հետ։

Առջևից գնում էր Բենյա Կրիկը, որին այն ժամանակ ոչ ոք դեռ Թագավոր չէր ասում։ Առաջինը նա մոտեցավ գերեզմանին, ելավ հողաթմբի վրա և պարզեց ձեռքը։

— Ի՞նչ եք ուզում անել, երիտասարդ,— դեպի նա վազեց Կոֆմանը՝ թաղման ընկերությունից։

— Ես ուզում եմ ճառ ասել,— պատասխանեց Բենյա Կրիկը։

Եվ նա ճառ ասաց։ Այդ ճառը լսեցին բոլորը, ովքեր ուզում էին լսել։ Մենք էլ լսեցինք՝ Արյե֊Լեյբս և սվսվախոս Մոյսեյկան, որը նստած էր կողքիս։

— Պարոնայք և տիկնայք,— ասաց Բենյա Կրիկը,— պարոնայք և տիկնայք,— ասաց նա, և արեգակը կանգնեց նրա գլխավերևում, ինչպես ժամապահը՝ հրացանով։— Դուք եկել եք վերջին պարտքը մատուցելու ազնիվ մի աշխատավորի, որը սպանվեց պղնձադրամի համար։ Իմ անունից և բոլոր նրանց անունից, ովքեր ներկա չեն, շնորհակալություն եմ հայտնում ձեզ։ Պարոնայք և տիկնայք։ Ի՞նչ էր տեսել մեր թանկագին Իոսիֆն իր կյանքում։ Նա մի երկու փուչ բան էր տեսել։ Ինչո՞վ էր նա զբաղված։ Նա ուրիշի փողերն էր հաշվում։ Ինչի՞ համար մեռավ։ Նա մեռավ ամբողջ աշխատավոր դասակարգի համար։ Կան արդեն մահվան դատապարտված մարդիկ և կան դեռ ապրել չսկսած մարդիկ։ Եվ ահա, դատապարտված կրծքի կողմը թռչող գնդակը ծակում է Իոսիֆին, որ իր կյանքում ոչինչ չէր տեսել, բացի մի երկու փուչ բանից։ Կան մարդիկ, որոնք կարողանում են օղի խմել, և կան մարդիկ, որոնք չեն կարողանում օղի խմել, բայց, այնուամենայնիվ, խմում են։ Եվ ահա առաջինները հաճույք են ստանում վշտից ու ուրախությունից, իսկ մյուսները տուժում են բոլոր նրանց երեսից, ովքեր օղի են խմում՝ չկարողանալով խմել։ Ուստի, պարոնայք ու տիկնայք, մեր խեղճ Իոսիֆի համար աղոթելուց հետո ես կխնդրեմ ձեզ ուղեկցել դեպի ձեզ անհայտ, բայց արդեն հանգուցյալ Սավելի Բուցիսի գերեզմանը...

Եվ, այդ ճառն ասելով, Բենյան իջավ հողաթմբից։ Լուռ էին մարդիկ, ծառերը, գերեզմանոցային մուրացկանները։ Երկու գերեզմանափոր մի չներկված դագաղ տարան հարևան գերեզմանի կողմը։ Կանտորը կակազելով վերջացրեց աղոթքը։ Բենյան առաջին բահ հողը գցեց ու անցավ Սավկայի կողմը։ Նրա ետևից ոչխարների պես գնացին բոլոր երդվյալ հավատարմատարներն ու ճարմանդներով տիկնայք։ Նա կանտորին ստիպեց Սավկայի վրա լրիվ հոգեհանգիստ երգել, իսկ վաթսուն երգիչ կրկնում էին կանտորին։ Սավկան նման հոգեհանգիստ երազել չէր կարող, հավատացեք Արյե֊Լեյբիս՝ հին ծերուկիս խոսքերին։

Ասում են, որ «մեկուկես ջհուդը» այդ օրը որոշեց փակել գործը։ Ես դրան չեմ մասնակցել։ Բայց այն, որ ոչ կանտորը, ոչ երգչախումբը, ոչ էլ հուղարկավորման ընկերությունը թաղման համար գումար չուզեցին, այդ ես տեսել եմ Արյե֊Լեյբի աչքերով։ Արյե֊Լեյբ՝ այդպես է իմ անունը։ Եվ ուրիշ ոչինչ չէի էլ կարող տեսնել, քանի որ մարդիկ, կամացուկ հեռանալով Սավկայի գերեզմանից, փախչում էին, ինչպես հրդեհից։ Նրանք փախչում էին կառքերով, սայլերով ու ոտքով։ Եվ միայն այն չորսը, որ եկան կարմիր ավտոմեքենայով, դրանով էլ գնացին։ Երաժշտական արկղիկն իր քայլերգը նվագեց, մեքենան ցնցվեց ու առաջ սլացավ։

— Թագավո՜ր,— մեքենայի ետևից նայելով ասաց սվսվախոս Մոյսեյկան, հենց նա, ով պատի վրայի լավ տեղերը խլում է ինձնից։

Հիմա դուք ամեն ինչ գիտեք։ Դուք գիտեք, թե ով է առաջինն արտասանել «Թագավոր» բառը։ Դա Մոյսեյկան էր։ Դուք գիտեք, ինչու նա այդպես չանվանեց ոչ միաչքանի Գրաչին, ոչ էլ կատաղի Կոլկային։ Դուք ամեն ինչ գիտեք։ Բայց դրանից ի՜նչ օգուտ, երբ ձեր քթին առաջվա պես ակնոց կա, իսկ հոգում աշուն է...

ՀԱՅՐԸ

Ֆրոիմ Գրաչը ժամանակին ամուսնացած է եղել։ Վաղուց էր դա, քսան տարի առաջ։ Կինն այն ժամանակ մի աղջիկ պարգևեց Ֆրոիմին ու մահացավ ծննդաբերելիս։ Աղջկա անունը Բասյա դրեցին։ Նրա տատն ապրում էր Տուլչինում։ Պառավը չէր սիրում իր փեսային։ Նրա մասին ասում էր՝ Ֆրոիմը համբալ֊սելվոր է և սև ձիեր ունի, բայց Ֆրոիմի հոգին ավելի սև է, քան իր ձիերի գույնը...

Պառավը չէր սիրում փեսային և նորածնին իր մոտ վերցրեց։ Աղջկա հետ նա ապրեց քսան տարի և հետո մեռավ։ Բասկան էլ վերադարձավ հոր մոտ։ Դա այսպես եղավ։

Չորեքշաբթի օրը, ամսի հինգին, Ֆրոիմ Գրաչը «Դրեյֆուս» ընկերության պահեստներից ցորեն էր կրում նավահանգիստ՝ «Կալեդոնիա» շոգենավի վրա։ Իրիկնադեմին վերջացրեց գործը և ճամփա ընկավ տուն։ Պրոխորովսկայա փողոցի շրջադարձի վրա նրան հանդիպեց դարբին Հինգռուբլի Իվանը։

— Հարգանքնե՛րս, Գրաչ,— ասաց Հինգռուբի Իվանը,— տանդ մոտերքը մի կինարմատ է պտտվում...

Գրաչը շարունակեց ճամփան և իր բակում տեսավ վիթխարահասակ մի կնոջ։ Նա հսկայական կոնքեր ուներ և աղյուսագույն այտեր։

— Պապա՜շա,— խլացուցիչ բասով ասաց աղջիկը,— սատանեքն արդեն կերան ինձ։ Առավոտից ձեզ եմ սպասում... Իմանաք, որ տատը մեռավ Տուլչինում։

Գրաչը կանգնել դրոգին ու ակնապիշ աղջկան էր նայում։

— Մի՛ ֆռֆռա ձիերի դեմ,— բղավեց նա հուսահատ,— բռնի մեջտեղի ձիու սանձը, ձիերիս գլխին մի փորձանք չբերես...

Գրաչը կանգնել էր սայլի վրա և թափահարում էր մտրակը։ Բասկան բռնեց քեղաձիու երասանը, ձիերին տարավ ախոռի կողմը, լծերն արձակեց ու գնաց խոհանոց։ Նա հոր փաթաթաները կախեց պարանին, ավազով մաքրեց մրոտ թեյամանը և չուգունե կաթսայիկով կերակուրը դրեց տաքանալու։

— Անտանելի կեղտ կա այստեղ, պապաշա,— ասաց նա և լուսամուտից դուրս նետեց ոչխարի կռնձած մորթիները, որ ընկած էին հատակին,— բայց ես դուրս կտամ այս կեղտը,— բղավեց Բասկան և հորն ընթրիք տվեց։

Ծերուկն օղի խմեց էմալապատ թեյամանից և զրազա[9] կերավ, որ բուրավետ էր, ինչպես երջանիկ մանկությունը։ Հետո նա վերցրեց մտրակն ու դուրս ելավ դարբասից։ Նրա ետևից դուրս ելավ նաև Բասկան։ Նա հագել էր տղամարդու կոշիկներ, նարնջագույն շրջազգեստ և գլխին դրել էր թռչուններով զարդարված մի գլխարկ։ Նստեց դռան քարին։ Երեկոն թափառում էր դռան քարի մոտ, վերջալույսի փայլփլող աչքը ընկել էր ծովը՝ Պերեսիպից այն կողմ, և երկինքը կարմիր էր, ինչպես կարմիր ամսաթիվն օրացույցում։ Դալնիցկայայում արդեն վերջացել էր ամեն տեսակի առևտուրը, և թալանչիները գնում էին խուլ փողոցի կողմը՝ Իոսկա Սամուելսոնի հասարակաց տունը։ Նրանք գնում էին լաքած կառքերով, պճնված գույնզգույն բաճկոններով, ինչպես կոլիբրի ծտեր։ Նրանց աչքերը դուրս էին պրծած, մի ոտքը դրած էր ոտնակին, և պողպատի պես մեկնած ձեռքերում թղթի մեջ փաթաթած ծաղկեփնջեր կային։ Կառքերը շարժվում էին դանդաղ, յուրաքանչյուր կառքում նստած էր մեկը՝ ծաղկեփնջով, բարձր նստատեղերին ցցված կառապանները զարդարված էին ժապավեններով, ինչպես խաչեղբայրները հարսանիքներում։ Դաջվածքներ ունեցող պառավ հրեուհիները ծուլորեն հետևում էին այդ սովորական թափորին, նրանք՝ ծեր հրեուհիները, անտարբեր էին ամեն ինչի նկատմամբ, և միայն խանութպանների ու նավագործ վարպետների որդիներն էին նախանձում Մոլդավանկայի արքաներին։

Նրանց մեջ էին խանութպանի որդի Սողոմոնչիկ Կապլունը և մաքսանենգի որդի Թնդանոթ Մոնյան, որոնք ջանում էին աչք թեքել ուրիշի հաջողության փայլից։ Նրանք երկուսն էլ անցան աղջկա մոտով, սեր ճաշակած օրիորդների պես ճոճվելով, իրար մեջ փսփսացին և սկսեցին շարժել ձեռքերը, ցույց տալով, թե ինչպես կգրկեին Բասկային, եթե նա ցանկանար։ Եվ ահա Բասկան տեղնուտեղը ցանկացավ այդ, որովհետն նա Տուլչինից՝ շահասեր ու խուլումութ քաղաքից եկած մի հասարակ աղջիկ էր։ Նա հինգ փութ ու մի քանի ֆունտ քաշ ուներ, ամբողջ կյանքն ապրել էր պոդոլյան միջնորդների, շրջիկ գրավաճառների, անտառային կապալառուների նենգ մատղաշների հետ և երբեք չէր տեսել Սողոմոնչիկի պես մարդկանց։ Դրա համար էլ, տեսնելով նրան, սկսեց քստքստացնել հաստ ոտքերով և ասաց հորը.

— Պապա՜շա,— ասաց նա որոտաձայն,— հապա նայեք այդ պարոնիկին։ Ոտքերը ոնց որ տիկնիկի ոտքեր լինեն, ես կփշրտեի այդ ոտքերը...

— Էհե՜, պան Գրաչ,— շշնջաց մի ծեր հրեա, որ նստած էր նրանց մոտ, մի ծեր հրեա՝ Գոլուբչիկ ազգանունով,— ինչպես տեսնում եմ, ձեր զավակը պառկել է ուզում...

— Ա՛յ քեզ փորձա՜նք,— պատասխանեց Ֆրոիմը Գոլուբչիկին, խաղացրեց մտրակը և գնաց տուն քնելու ու հանգիստ քնեց, որովհետև չհավատաց ծերունուն։ Նա չհավատաց ծերունուն և չարաչար սխալվեց։ Գոլուբչիկը չսխալվեց։ Գոլուբչիկը մեր փողոցում խնամախոսությամբ էր զբաղվում, գիշերները աղոթքներ էր կարդում ունևոր հանգուցյալների վրա և կյանքի մասին գիտեր այն ամենը, ինչ հնարավոր է իմանալ։ Ֆրոիմ Գրաչը սխալվեց։ Չսխալվեց Գոլուբչիկը։

Եվ իսկապես, այդ օրվանից Բասկան իր բոլոր երեկոներն անց էր կացնում դարբասի այն կողմում։ Նա նստում էր դռան քարին և օժիտ կարում իր համար։ Հղի կանայք նստում էին նրա կողքին։ Քաթանի կուտակները սողում էին նրա չռած, զորեղ ծնկների վրայով։ Հղի կանայք ինչ ասես իրար գլուխ չէին լցնում, ինչպես արոտատեղում կովի կուրծքն է լցվում գարնան վարդագույն կաթով։ Իսկ այդ ժամանակ մեկը մյուսի ետևից գործից վերադառնում էին նրանց ամուսինները։ Կռվարար կանանց ամուսինները ջրի ծորակի տակ քամում էին իրենց գզգզված մորուքները և նոր միայն տեղ տալիս կուզիկ պառավներին։ Պառավները տաշտակների մեջ լողացնում էին գիրուկ պստիկներին, շրմփացնում էին թոռների հետույքներին և նրանց փաթաթում իրենց մաշված շրջազգեստներում։ Եվ ահա Տուլչինից եկած Բասկան տեսավ մեր առատաձեռն մոր՝ Մոլդավանկայի կյանքը, ծծկեր փոքրիկներով, չորացող քրջեղենով և մերձքաղաքային շուքով ու զինվորական անխոնջությամբ հագեցած, ամուսնական գիշերներով լեցուն կյանքը։ Աղջիկն էլ կամեցավ նման կյանքով ապրել, բայց իմացավ, որ միաչքանի Գրաչի աղջիկը չի կարող հաջող ընտրության հույս ունենալ։ Դրա համար էլ դադարեց հորը հայր անվանելուց։

— Է՜յ, շեկ գո՛ղ,— բղավում էր նա երեկոները,— շեկ գող, եկեք հաց կերեք...

Եվ դա շարունակվեց այնքան, մինչև որ Բասկան իր համար կարեց վեց գիշերաշապիկ և ժանեկազարդ վեց կանացի վարտիք։ Վերջացնելով ժանյակները կպցնելը, նա լացեց իր ձայնին չնմանվող, բարակ ձայնով և արցունքների միջից ասաց անհողդողդ Գրաչին.

— Ամեն մի աղջիկ,— ասաց նա,— մի նպատակ ունի կյանքում, մենակ ես եմ, որ ապրում եմ ոնց որ ուրիշի պահեստի գիշերապահակը։ Կամ մի բան արեք ինձ հետ, պապաշա, կամ թե՝ ես կյանքիս վերջ կտամ...

Գրաչը մինչև վերջ լսեց աղջկան, առավ առագաստալաթե թիկնոցը և հաջորդ օրը գնաց Պրիվոզնայա հրապարակ, խանութպան Կապլունի մոտ։

Կապլունի խանութի ճակատին փայլում էր ոսկյա ցուցանակը։ Դա առաջին խանութն էր Պրիվոզնայա հրապարակում։ Մեզ անհայտ շատ ծովերի ու հիասքանչ կյանքի հոտ էր գալիս դրանից։ Մի տղա ցնցուղով ջրում էր խանութի զով խորքը և երգում այնպիսի երգ, որը միայն մեծերին է հարմար երգել։ Խանութպանի տղան՝ Սողոմոնչիկը, կանգնած էր վաճառասեղանի ետևում։ Վաճառասեղանին դրված էին Հունաստանից բերած ձիթապտուղ, մարսելյան յուղ, հատիկ սուրճ, լիսաբոնյան մալագա, «Ֆիլիպ և Կանո» ֆիրմայի սարդիններ ու կայենի տաքդեղ։ Ինքը՝ Կապլունը, ժիլետը հագին արևկող էր արել ապակեպատ նախամուտքում և ձմերուկ էր ուտում՝ կարմիր ձմերուկ, սև, չարաճճի չինուհիների աչքերի պես շեղ կորիզներով։ Կապլունի փորն ընկած էր սեղանին, արևի տակ, և արևը դրա հետ ոչինչ չէր կարողանում անել։ Բայց հետո խանութպանը տեսավ առագաստալաթե թիկնոց հագած Գրաչին ու գունատվեց։

— Բարի օր, մոսյո Գրաչ,— ասաց նա և մի կողմ քաշվեց։— Գոլուբչիկն ինձ զգուշացրել էր, որ գալու եք, և ձեզ համար մի ֆունտ թեյ եմ պահել, ի՜նչ թեյ է, հազվագյուտ բան...

Եվ նա խոսք բացեց հոլանդական շոգենավով Օդեսա բերված թեյի նոր տեսակի մասին։ Գրաչը լսում էր նրան համբերությամբ, բայց հետո ընդհատեց, որովհետև նա պարզ, անկեղծ մարդ էր։

— Ես պարզ, անկեղծ մարդ եմ,— ասաց Ֆրոիմը,— ես իմ ձիերի հետ եմ ու իմ գործն եմ անում։ Ես Բասկայի հետ նոր սպիտակեղեն եմ դնում ու մի երկու գռոշ, ինքս էլ կանգնած եմ Բասկայի թիկունքին, ում չի հերիքում սա, նրա հերն էլ անիծած...

— Ինչո՞ւ անիծած,— շուտասելուկի պես պատասխանեց Կապլունը և շոյեց բեռնակիր֊դրոգապանի ձեռքը։— Այդ խոսքերի կարիքը չկա, մոսյո Գրաչ, ախր դուք մի մարդ եք, որը կարող է օգնել մի ուրիշ մարդու, և, ի միջի այլոց, դուք կարող եք նեղացնել մի ուրիշ մարդու։ Իսկ այն, որ դուք կրակովյան ռաբբի չեք, ապա ես նույնպես Մոզես Մոնտեֆիորեի բարեկամուհու հետ պսակի տակ չեմ կանգնել, բայց... բայց մադամ Կապլունը... մի մադամ Կապլուն ունենք, վիթխարի կին է, և աստված էլ չգիտե, թե նա ինչ է ուզում...

— Իսկ ես գիտեմ,— խանութպանին ընդհատեց Գրաչը,— ես գիտեմ, որ Սողոմոնչիկն ուզում է Բասկային, իսկ մադամ Կապլունը չի ուզում ինձ...

— Այո, ես ձեզ չեմ ուզում,— այդժամ բղավեց մադամ Կապլունը, որ ականջ էր դրել դռան տակ, և մտավ ապակեպատ նախամուտքը, ամբողջովին կրակ կտրած, ելևէջվող կրծքով,— ես ձեզ չեմ ուզում, Գրաչ, ինչպես մարդ իր մահը չի ուզենա, ինչպես հարսը պզուկ չի ուզենա իր քթին։ Մի մոռացեք, որ մեր հանգուցյալ պապը խանութպան էր, և մենք պիտի մերոնց կողմը բռնենք...

— Բռնեք ձերոնց կողմը,— պատասխանեց Գրաչը կրակ կտրած մադամ Կապլունին և գնաց տուն։

Այնտեղ նրա էր սպասում Բասկան՝ նարնջագույն շալը հագին, բայց ծերուկը առանց նրան նայելու, քուրքը փռեց սայլի տակ ու պառկեց քնելու և քնեց այնքան, մինչև որ Բասկայի ամուր ձեռքերը նրան դուրս շպրտեցին սայլի տակից։

— Շեկ գող,— ասաց աղջիկը շշնջալով, որը նման չէր իր շշնջոցին,— ես ինչո՞ւ պետք է տանեմ ձեր սայլապանային սովորությունները, և ինչո՞ւ եք քոթուկի պես պապանձվել, շեկ գող...

— Բասկա,— ասաց Գրաչը,— Սողոմոնչիկն ուզում է քեզ, բայց մադամ Կապլունը ինձ չի ուզում... Նրանք խանութպան են ման գալիս...

Եվ քուրքն ուղղելով, ծերուկը նորից մտավ սայլի տակ, իսկ Բասկան անհետացավ բակից...

Այս ամենը կատարվեց շաբաթ օրը, երբ գործ չկար։ Մայրամուտի վառ կարմիր աչքը, տնտղելով երկիրը, երեկոյան գտավ իր դրոգի տակ խռմփացող Գրաչին։ Սրընթաց ճառագայթը հառվեց քնածին կրակե կշտամբանքով և նրան հանեց Դալնիցկայա փողոցը, որ հրդեհվում էր արևի ճառագայթներից ու փայլփլում, ինչպես տարեկանի կանաչ արտը քամու ժամանակ։ Թաթարները Դալնիցկայայով վեր էին բարձրանում, թաթարներն ու թուրքերը՝ իրենց մոլլաներով։ Նրանք Մեքքայից, ուխտագնացությունից, վերադառնում էին իրենց տները՝ օրենբուրգյան տափաստաններն ու Անդրկովկաս։ Շոգենավը նրանց Օդեսա էր հասցրել, և նավահանգստից նրանք գնում էին Կազակ Լյուբկա մականունով Լյուբկա Շնեյվեյսի իջևանը։ Չծալվող, շերտավոր խալաթները կանգնած էին թաթարների վրա և ողողել էին փողոցը անապատի բրոնզե քրտինքով։ Ճերմակ սրբիչներ էին փաթաթած նրանց ֆեսերի շուրջը. դա նշանակում էր, որ մարդը ծնրադրել է մարգարեի աճյունի առջև։ Ուխտավորները հասան շրջադարձին, թեքվեցին դեպի Լյուբկայի իջևանը, բայց չկարողացան ներս գնալ, որովհետև դարբասի մոտ շատ մարդ էր հավաքվել։ Քսակը կողքից կախ արած Լյուբկա Շնեյվեյսը ծեծում էր հարբած մի գյուղացու և դուրս հրում։ Բռունցքով խփում էր նրա դեմքին, ինչպես դահիրային կզարկես, և մյուս ձեռքով պահում էր գյուղացուն, որ սա չգլորվի։ Արյան շիթեր էին ծորում գյուղացու ատամներից և ականջի մոտ, նա մտազբաղ էր ու նայում էր Լյուբկային, ինչպես օտար մի մարդու, հետո ընկավ քարերի վրա ու քնեց։ Ապա Լյուբկան ոտքով հրեց նրան ու ետ եկավ։ Նրա պահակ Եվզելը Լյուբկայի ետևից ծածկեց դարբասը և ձեռքով արեց Ֆրոիմ Գրաչին, որն անցնում էր այդտեղով...

— Հարգանքնե՜րս, Գրաչ,— ասաց նա,— եթե ուզում եք կյանքից որևէ բան տեսնել, մտեք մեր բակը, զվարճանալու բաներ կան...

Եվ պահակը Գրաչին տարավ պատի մոտ, ուր նստոտել էին նախորդ օրը եկած ուխտավորները։ Կանաչ չալմայով մի ծեր թուրք պառկած էր գետնին, մի ծեր թուրք՝ տերևի նման կանաչ ու թեթև։ Նա պատած էր մարգարտահատիկ քրտինքով, նա ծանր էր շնչում և շուռումուռ տալիս աչքերը։

— Ահա՛,— ասաց Եվզելը և իր հնամաշ բաճկոնի վրա ուղղեց մեդալը,— ահա ձեզ կյանքի մի դրամա «Թուրքական ցավ» օպերայից։ Ծերուկի վերջը եկել է, բայց չի կարելի բժիշկ կանչել, որովհետև նա, ում վերջը գալիս է Մուհամեդ աստծու մոտից իր տունդարձի ճամփին, նրանց մոտ համարվում է առաջին երջանիկն ու հարուստը... Խալվա՛շ,— բղավեց Եվզելը մեռնողին ու քրքջաց,— ա՛յ, բժիշկը գալիս է քեզ բուժելու...

Թուրքը նայեց պահակին մանկական սարսափով ու ատելությամբ, ապա շրջվեց մյուս կողքին։ Դրանից հետո իրենից գոհ Եվզելը Գրաչին տարավ հակառակ կողմը՝ դեպի գինու մառանը։ Մառանում արդեն վառվում էին ճրագները և նվագ կար։ Ծեր հրեաները՝ ծանր մորուքներով, հրեական ու ռումինական երգեր էին նվագում։ Մենդել Կրիկը սեղանի մոտ նստած գինի էր խմում կանաչ բաժակով և պատմում, թե ինչպես են իրեն անդամալույծ արել սեփական որդիները՝ մեծը՝ Բենյան, և փոքրը՝ Լյովկան։ Նա խռպոտ ու սարսափելի գոռգոռոցով իր պատմությունն էր անում, ցույց տալիս իր փշրված ատամները և թողնում էր, որ շոշափեն փորի սպիները։ Հախճապակյա դեմքերով վոլինյան ցադիկները[10] կանգնել էին նրա աթոռի մոտ և քարացած լսում էին Մենդել Կրիկի փչոցները։ Նրանք ամեն լսածի վրա զարմանում էին, և դրա համար Գրաչն արհամարհում էր նրանց։

— Քավթառ,— մրթմրթաց նա Մենդելի հասցեին և իր համար գինի պատվիրեց։

Ապա Ֆրոիմն իր մոտ կանչեց իջևանի տիրուհուն՝ Կազակ Լյուբկային։ Նա հայհոյում էր դռան մոտ և ոտքի վրա օղի խմում։

— Ասա՛,— բղավեց նա Ֆրոիմին և կատաղությունից շլեց աչքերը։

— Մադամ Լյուբկա,— պատասխանեց նրան Ֆրոիմը և նստեցրեց կողքին,— դուք խելացի կին եք, և ես եկել եմ ձեզ մոտ, ինչպես հարազատ մոր մոտ։ Ես ձեզ վրա հույս ունեմ, մադամ Լյուբկա, առաջ աստծո, հետո ձեզ վրա։

— Ասա՛,— գոռաց Լյուբկան, վազ տվեց նկուղով մեկ, ապա վերադարձավ իր տեղը։

Եվ Գրաչն ասաց.

— Գաղութներում,— ասաց նա,— գերմանացիները ցորենի հարուստ բերք ունեն, իսկ Կոստանդնուպոլսում նպարեղենը կես գնով է գնում։ Ձիթապտղի մի փութը Կոստանդնուպոլսում առնում են երեք ռուբլով, իսկ այստեղ ֆունտը երեսուն կոպեկով ծախում... Խանութպանների գործը լավ է, մադամ Լյուբկա, խանութպանները գնալով շատ են ճարպակալում, և եթե շնորհքով գործ բռնես, գուցե և բախտավոր լինես... Բայց իմ գործում ես մենակ եմ մնացել, հանգուցյալ Ցուլ Լյովկան մեռավ, ոչ մի տեղից օգնություն չունեմ, և ահա մենակ եմ, ինչպես մենակ է լինում աստված երկնքում։

— Բենյա Կրիկը,— ասաց Լյուբկան,— դու նրան Տարտակովսկու վրա փորձել ես, ինչո՞վ է վատ Բենյա Կրիկը։

— Բենյա Կրի՞կը,— կրկնեց Գրաչը զարմանքով,— իսկ ինչքան գիտեմ, նա պսակված չի չէ՞...

— Նա պսակված չի,— ասաց Լյուբկան,— Բասկայի գլխին կապիր, փող տուր, մարդամեջ հանիր...

— Բենյա Կրի՜կը,— կրկնեց ծերուկը, ինչպես արձագանք, ինչպես հեռավոր արձագանք,— նրա մասին չէի մտածել...

Նա վեր կացավ, մրթմրթալով ու զկռտալով, Լյուբկան առաջ վազեց, իսկ Ֆրոիմը քարշ գալով գնաց նրա ետևից։ Նրանք եկան իջևանատուն ու բարձրացան երկրորդ հարկ։ Այնտեղ՝ երկրորդ հարկում, ապրում էին կանայք, որոնց Լյուբկան պահում էր եկվորների համար։

— Մեր փեսացուն Կատյուշայի մոտ է,— ասաց Լյուբկան,— սպասիր ինձ միջանցքում,— և մտավ ծայրի սենյակը, ուր Բենյա Կրիկը պառկած էր Կատյուշա անունով մի կնոջ հետ։

— Հերիք է փսլինք թափես,— ասաց տիրուհին երիտասարդին,— նախ՝ հարկավոր է մի որևէ գործի կպչել, հետո՝ կարելի է փսլինք էլ թափել։ Ֆրոիմ Գրաչը քեզ է փնտրում։ Նա մարդ է փնտրում գործի համար և չի կարողանում գտնել...

Եվ նա պատմեց այն ամենը, ինչ գիտեր Բասկայի և միաչքանի Գրաչի գործերի մասին։

— Կմտածեմ,— պատասխանեց Բենյան, սավանով ծածկելով Կատյուշայի մերկ ոտքերը,— ես կմտածեմ, թող ծերուկը սպասի ինձ։

— Սպասի՛ր նրան,— միջանցքում ասաց Լյուբկան Ֆրոիմին,— սպասիր նրան, նա կմտածի...

Տիրուհին աթոռ քաշեց Ֆրոիմի համար, և սա ընկղմվեց անսահման մի սպասումի մեջ։ Նա սպասում էր համբերությամբ, ինչպես գեղջուկն է սպասում գրասենյակում։ Պատի այն կողմում տնքում էր Կատյուշան ու բարձրաձայն հռհռում։ Ծերուկը ննջեց երկու ժամ, գուցե և ավելի։ Երեկոն վաղուց արդեն գիշեր էր դարձել, երկինքը սևացել էր, և նրա ծիրկաթինները լցվել էին ոսկով, փայլով ու զովությամբ։ Լյուբկայի նկուղը փակ էր արդեն, հարբածներն ընկած էին բակում, ինչպես ջարդոտված կահկարասի, և կանաչ չալմայով ծեր մոլլան մեռել էր կեսգիշերին։ Հետո երաժշտություն եկավ ծովից, գալարափողերի ու շեփորների ձայներ՝ անգլիական նավերից, երաժշտություն եկավ ծովից ու լռեց, բայց Կատյուշան, իր գործի վարպետ Կատյուշան, դեռ շիկացնում էր Բենյա Կրիկի համար իր նախշաքարը, իր ռուսական ու կարմրատ դրախտը։ Նա տնքում էր պատի այն կողմում ու բարձրաձայն հռհռում։ Ծերուկ Ֆրոիմը անշարժ նստել էր նրա դռան մոտ. նա սպասեց մինչև գիշերվա ժամը մեկը, հետո թակեց դուռը։

— Մարդ աստծո,— ասաց նա,— ծիծաղո՞ւմ ես վրաս, ինչ է։

Բենյան վերջապես բացեց Կատյուշայի սենյակի դուռը։

— Մոսյո Գրաչ,— ասաց նա շփոթված, փայլելով ու սավանով ծածկվելով,— քանի դեռ ջահել ենք, կանանց մասին մտածում ենք, որ իբր դա ապրանք է, բայց դա միայն ծղոտ է, որ վառվում է ոչնչից...

Եվ, հագնվելով, ուղղեց Կատյուշայի անկողինը, ուռցրեց նրա բարձերը ու ծերունու հետ փողոց դուրս ելավ։ Զբոսնելով նրանք հասան ռուսական գերեզմանատուն, և այնտեղ գերեզմանատան մոտ իրար բռնեցին Բենյա Կրիկի ու շիլ Գրաչի՝ հին թալանչու շահերը։ Նրանք համաձայնվեցին, որ Բասկան իր ապագա ամուսնուն է բերում երեք հազար ռուբլու օժիտ, երկու ազնվացեղ ձի և մարգարտաշար մանյակ։ Նրանք համաձայնվեցին նաև, որ Կապլունը պարտավոր է երկու հազար ռուբլի վճարել Բենյային՝ Բասկայի փեսացուին։ Նա մեղա պիտի գար ընտանեկան հպարտության առջև, նա՝ Պրիվոզնայա հրապարակում բնակվող Կապլունը, որ հարստացել էր Կոստանդնուպոլսի ձիթապտուղներով, չէր խնայել Բասկայի առաջին սերը, և դրա համար էլ Բենյա Կրիկն իր վրա վերցրեց Կապլունից երկու հազար ռուբլի ստանալու գործը։

— Ես դա ինձ վրա կվերցնեմ, պապաշա,— ասաց նա ապագա աներոջը,— աստված կօգնի մեզ, և մենք կպատմենք խանութպաններին։

Դա ասվեց լուսադեմին, երբ գիշերն անցել էր արդեն, և այստեղից սկսվում է մի նոր պատմություն, Կապլունների տան անկման պատմությունը, այդ տան դանդաղ կործանման, հրդեհների ու գիշերային կրակոցների պատմությունը։ Եվ այս ամենը՝ մեծամիտ Կապլունի բախտն ու Բասկայի բախտը վճռվեց այն գիշեր, երբ նրա հայրն ու հանկարծահաս փեսացուն շրջում էին ռուսական գերեզմանատան մոտ։ Այդ ժամանակ տղաները աղջիկներին քաշ էին տալիս ցանկապատերի ետևը, և համբույրներ էին հնչում գերեզմանասալերի վրա։

ԿԱԶԱԿ ԼՅՈՒԲԿԱՆ

Լյուբկա Շնեյվեյսի տունը Մոլդավանկայում է, Դալնիցկայա և Բալկովսկայա փողոցների անկյունում։ Այդտեղ է գինու մառանը, իջևանատունը, վարսակի կրպակը և աղավնաբունը՝ կրյուկովյան և նիկոլաևյան հարյուր զույգ աղավնիների համար։ Այդ ամենը և օդեսյան քարհանքերի №46 տեղամասը պատկանում են Լյուբկա Շնեյվեյսին, որի մականունը Կազակ Լյուբկա էր։ Եվ միայն աղավնատունն է, որ պահակ Եվզելի՝ պաշտոնաթող մեդալակիր զինվորի սեփականությունն է։ Կիրակի օրերը Եվզելը դուրս է գալիս Օխոտնիցկայա և աղավնի ծախում քաղաքից եկած չինովնիկներին ու հարևանի տղաներին։ Պահակից բացի, Լյուբկայի իջևանատանը ապրում են կավատ, խոհարարուհի Պեսյա֊Մինդլը և կառավարիչ Ցուդեչկիսը, փոքրիկ մի հրեա, որ հասակով ու մորուքով նման է Մոլդավանկայի մեր ռաբիին՝ Բեն Զխարյային։ Ցուդեչկիսի մասին ես շատ պատմություններ գիտեմ։ Դրանցից առաջինը մի պատմություն է այն մասին, թե ինչպես Ցուդեչկիսը կառավարիչ դարձավ Կազակ մականունով Լյուբկայի իջևանատանը։

Տասը տարի առաջ Ցուդեչկիսը մի կալվածատիրոջ միջնորդեց ձիաքարշ կալսիչ գնելու և երեկոյան նրան տարավ Լյուբկայի մոտ՝ գնումը թրջելու։ Գնորդը երկար բեղեր ուներ և լաքած ճտքավոր կոշիկներ էր հագնում։ Պեսյա֊Մինդլը ընթրիքին նրան տվեց լցոնած ձուկ, հետն էլ մի շատ լավ օրիորդ՝ Նաստյա անունով։ Կալվածատերը գիշերն անցկացրեց այնտեղ, իսկ առավոտյան Եվզելն արթնացրեց Ցուդեչկիսին, որ գունդուկծիկ պառկել էր Լյուբկայի սենյակի շեմին։

— Ահա,— ասաց Եվզելը,— երեկ երեկոյան դուք պարծենում էիք, թե կալվածատերը ձեր միջոցով կալսիչ է գնել, հիմա էլ իմացեք, որ գիշերն անցկացնելուց հետո, լուսադեմին փախել է ամենահետին մարդու պես։ Հիմա երկու ռուբլի ցնծացեք ընթրիքի համար, չորս ռուբլի էլ՝ օրիորդի համար։ Երևում է, ընկած֊ելած բիձա եք։

Բայց Ցուդեչկիսը փողը չտվեց։ Եվզելը նրան ներս հրեց Լյուբկայի սենյակն ու դուռը փակեց վրան։

— Ա՛ռ քեզ,— ասաց պահակը,— կմնաս այստեղ, հետո էլ Լյուբկան կգա քարհանքից ու աստծու օգնությամբ հոգիդ կհանի։ Ամե՛ն։

— Տաժանակրի մեկը,— պատասխանեց Ցուդեչկիսը զինվորականին և սկսեց հարմարվել նոր սենյակին,— դու ոչինչ չգիտես քո աղունիկներից բացի, տաժանակրի մեկը, իսկ ես աստծուն էլ եմ հավատում, նա ինձ կհանի այստեղից, ինչպես հանեց բոլոր հրեաներին նախ՝ Եգիպտոսից, հետո էլ՝ անապատից...

Փոքրիկ միջնորդը դեռ շատ բան էր ուզում ասել Եվզելին, բայց զինվորը բանալին վերցրեց ու գնաց, գռգռացնելով սապոգները։ Այդ ժամանակ Ցուդեչկիսը շրջվեց ու տեսավ կավատուհի Պեսյա֊Մինդլին, որ կարդում էր «Բաալ֊Շեմի հրաշքներն ու սիրտը» գիրքը։ Նա կարդում էր խասիդական[11] ոսկերիզ գիրքը և ոտքով օրորում կաղնեփայտյա օրորոցը։ Օրորոցում պառկած էր Լյուբկայի տղան՝ Դավիդկան, ու լալիս էր։

— Ինչպես տեսնում եմ, լավ կարգեր կան այս Սախալինում,— ասաց Ցուդեչկիսը Պեսյպա֊Մինդլին,— ահա պառկած է երեխան ու տրաքվում է, մարդու մեղքը գալիս է, իսկ դուք, հաստլիկ տիկին, նստել եք, ոնց որ քարն անտառում, ու չեք կարող նրան մի ծծակ տալ...

— Դուք տվեք մի ծծակ,— պատասխանեց Պեսյա֊Մինդլը, աչքը գրքից չկտրելով,— եթե միայն այդ ծծակը վերցնի ձեզնից, քաֆթառ ստախոս։ Նա չի վերցնի, որովհետև արդեն կացապի պես մեծ է և միայն մոր կաթն է ուզում։ Իսկ նրա մայրիկը իր քարհանքներն է չափչփում, հրեաների հետ թեյ է խմում «Արջ» պանդոկում, նավահանգստում մաքսանենգ ապրանք է գնում ու իր որդու մասին մտածում է, ոնց որ անցյալ տարվա ձյան մասին։

— Այդպես,— ինքն իրեն ասաց փոքրիկ միջնորդը,— դու փարավոնի ձեռքն ես ընկել, Ցուդեչկիս,— և քաշվեց արևելյան պատի կողմը, մրթմրթաց առավոտյան ամբողջ աղոթքը՝ հավելումներով, ապա վերցրեց լացող փոքրիկին։ Դավիդկան նրան էր նայում շվարած ու թափահարում քրտնած մորեգույն տոտիկները, իսկ ծերուկը սկսեց քայլել սենյակում և, ճոճվելով, ինչպես ցադիկն աղոթքի ժամանակ, երգեց անվերջանալի մի երգ։

— Ա՜֊ա՜֊ա՜,— երգեց նա,— ահա՛ սա՝ բոլոր չար երեխեքին, իսկ այս բլիթը՝ մեր Դավիդկային, որ գիշեր֊ցերեկ մուշ֊մուշ նա քնի... Ա՜֊ա՜֊ա՜, ա՛յ այս բռունցքը չար երեխեքին...

Ցուդեչկիսը Լյուբկայի տղային ցույց տվեց գորշ մազերով պատած փոքրիկ բռունցքը և իր բլիթ֊մլիթն այնքան կրկնեց, որ տղան քնեց, և արեգակը հասավ փայլփլող երկնքի մեջտեղը։ Հասավ մեջտեղն ու դողդողաց, ինչպես տապից ուժասպառ եղած ճանճը։ Ներուբայսկից և Թաթարկայից եկած ու Լյուբկայի մոտ իջևանած գյուղացիները մտան սայլերի տակ ու քնեցին վայրի, հնչեղ քնով, մի հարբած արհեստավոր գնաց դարբասի կողմը և ռանդան ու սղոցը դեսուդեն շպրտելով, փլվեց գետնին, փլվեց ու խռմփացրեց երկրի մեջտեղում՝ ամբողջովին կորած ոսկյա ճանճերի և հուլիսյան կապույտ շանթերի մեջ։ Նրանից քիչ այն կողմ, ստվերում նստել էին կնճռոտ գերմանացի գաղթականներ, որոնք Լյուբկային գինի էին բերել բեսարաբական սահմանից։ Նրանք վառեցին ծխամորճները, և կեռ չիբուխների ծուխը խառնվեց ծերունական, չսափրած դեմքերի արծաթափայլ մազերին։ Արևը կախվել էր երկնքից, ինչպես ծարաված շան վարդագույն լեզուն, հեռվում Պերեսիպի վրա էր գլորվում վիթխարի ծովը, և հեռագնա նավերի կայմերը ճոճվում էին Օդեսյան ծովախորշի զմրուխտ ջրերում։ Ցերեկը նստել էր զարդարված մի նավակ, ցերեկը լողում էր դեպի երեկո, և միայն իրիկնադեմին, ժամը հինգին, քաղաքից վերադարձավ Լյուբկան։ Նա եկավ չալ, հաստափոր ու փրչոտ բաշով մի ձի հեծած։ Հաստ ոտքերով ու չթե շապիկ հագած մի պատանի բացեց դարբասը, Եվզելը բռնեց նրա ձիու երասանը, և այդ ժամանակ Ցուդեչկիսը բղավեց Լյուբկային իր աքսորավայրից.

— Հարգանքնե՜րս, մադամ Շնեյվեյս, և բարի օր։ Ահա դուք երեք տարով գնացել եք ձեր գործին ու վրաս գցել քաղցած երեխային...

— Ռեխդ փակի՛ր,— պատասխանեց Լյուբկան ծերունուն ու իջավ թամբից,— այդ ո՞վ է բերանը բաց արել իմ լուսամուտում։

— Ցուդեչկիսն է, ընկած֊ելած մի բիձա,— պատասխանեց մեդալակիր զինվորը և սկսեց պատմել կալվածատիրոջ ողջ պատմությունը, բայց չվերջացրեց, որովհետև միջնորդը, ընդհատելով նրան, ամբողջ ձայնով ճղճղաց.

— Ի՜նչ լրբություն,— ճղճղաց նա և ցած շպրտեց թասակը,— ի՜նչ լրբություն է ուրիշի ձեռքը գցել երեխան ու երեք տարով կորչել֊գնալ... Եկե՛ք, եկե՛ք, նրան ծիծ տվեք...

— Հիմա գալիս եմ մոտդ, խարդախ խաբեբա,— մրթմրթաց Լյուբկան ու վեր վազեց աստիճաններով։ Նա սենյակ մտավ ու ստինքը հանեց փոշոտ բաճկոնակի տակից։

Տղան ձգվեց դեպի նա, կծեց նրա հրեշավոր ստինքը, բայց կաթ չգտավ։ Մոր ճակատին երակ կանգնեց, և Ցուդեչկիսն ասաց նրան, թասակը թափահարելով.

— Ամեն ինչ ուզում եք ձեզ վերցնել, ագահ Լյուբկա։ Ամբողջ աշխարհը քաշում եք ձեր կողմը, ինչպես երեխաներն են քաշում հացի փշուրներով ծածկված սփռոցը։ Առաջին ցորենն եք ուզում և առաջին խաղողը, սպիտակ հաց եք ուզում թխել արևի տակ, իսկ ձեր պստիկ երեխան, աստղիկի պես երեխան պիտի չորանա առանց կաթի...

— Ի՜նչ կաթ պիտի լինի,— բղավեց կինն ու սեղմեց կուրծքը,— երբ այսօր նավահանգիստ է եկել «Պլուտարքոսը», և արևի տակ տասնհինգ վերստ եմ արել... Իսկ դուք, դուք երկար երգ եք երգում, ծեր հրեա, ավելի լավ է՝ տվեք վեց ռուբլին...

Բայց Ցուդեչկիսը դարձյալ փողը չտվեց։ Նա արձակեց թևքը, բացեց նիհար ու կեղտոտ արմունկը և խոթեց Լյուբկայի բերանը։

— Ա՛ռ, խեղդվիի՛ր, կալանավորի մեկը,— ասաց նա ու թքեց մի կողմ։

Լյուբկան բերանում պահեց ուրիշի արմունկը, հետո հանեց բերանից, կողպեց դուռն ու բակ ելավ։ Այնտեղ արդեն նրան էր սպասում միստր Տրոտտիբերնը, որն ասես շեկ մսի մի սյուն լիներ։ Միստր Տրոտտիբերնը «Պլուտարքոսի» ավագ մեխանիկն էր։ Նա Լյուբկայի մոտ էր բերել իր երկու նավաստիներին։ Նավաստիներից մեկը անգլիացի էր, մյուսը՝ մալայացի։ Երեքով նրանք բակ քարշ տվեցին Պորտ֊Սայիդից բերած մաքսանենգ ապրանքը։ Նրանք ծանր արկղը գցեցին գետնին, և արկղից թափվեցին ճապոնական մետաքսին խառնված սիգարներ։ Մի խումբ կանայք վազեցին դեպի արկղը, իսկ երկու օտարական գնչուհիներ, օրորվելով ու գոռգոռալով, սկսեցին կողքից վրա տալ։

— Կորե՛ք, քնձռոտնե՛ր,— բղավեց Լյուբկան և նավաստիներին տարավ ակացիայի տակ։ Այնտեղ նրանք նստեցին ստվերում, սեղանի շուրջը, Եվզելը գինի մատուցեց, և միստր Տրոտտիբերնը բաց արեց իր ապրանքը։ Նա պարկից հանեց սիգարներ ու նուրբ մետաքսեղեն, կոկային և խարտոցներ, նորափաթեթ ծխախոտ Վիրջինիա նահանգից և Քիոս կղզուց գնած սև գինի։ Ամեն ապրանք իր գինն ուներ, և ամեն մի թվի վրա՝ արևի ու փայտոջիլի հոտ արձակող բեսարաբյան գինի էին խմում։ Աղջամուղջը շարժվեց բակով, աղջամուղջը շարժվեց, ինչպես երեկոյան ալիքը լայն գետի վրա, և հարբած ու զարմանք կտրած մալայացին մատով շոշափեց Լյուբկայի կուրծքը։ Նա շոշափեց մի մատով, ապա հերթով՝ բոլոր մատներով։

Նրա դեղին ու նուրբ աչքերը կախվել էին սեղանի վրա, ինչպես թղթե լապտերները չինական փողոցում։ Նա հազիվ լսելի երգեց ու ընկավ գետին, երբ Լյուբկան հրեց նրան բռունցքով։

— Հապա տեսեք, ի՛նչ խելոքն է,— ասաց Լյուբկան միստր Տրոտտիբերնին,— վերջին կաթս է կորչում այդ մալայացու երեսից, իսկ հրե՛ն, էն հրեան արդեն հոգիս կերել է այդ կաթի պատճառով...

Եվ նա ցույց տվեց Ցուդեչկիսին, որ լուսամուտի մոտ կանգնած գուլպաներն էր լվանում։ Փոքրիկ լամպը ծխում էր Ցուդեչկիսի սենյակում, նրա տաշտը փրփրում էր ու թշթշում։ Նա դուրս ցցվեց պատուհանից, զգալով, որ իր մասին են խոսում, և բղավեց հուսահատ.

— Փրկեցե՜ք, բարի մարդիկ,— բղավեց նա ու թափահարեց ձեռքերը։

— Ռեխդ փակի՛ր,— քրքջաց Լյուբկան։— Փակի՛ր։

Նա ծերունու վրա մի քար շպրտեց, բայց առաջին անգամ չկպցրեց։ Կինն այս անգամ ձեռքն առավ գինու դատարկ շիշը։ Բայց միստր Տրոտտիբերնը՝ ավագ մեխանիկը, նրանից վերցրեց շիշը, նշան բռնեց ու նետեց բաց պատուհանից ներս...

— Միսս Լյուբկա,— վեր կենալով ասաց ավագ մեխանիկը և դեպի իրեն քաշեց հարբած ոտքերը,— շատ արժանավոր մարդիկ են գալիս մոտս ապրանքի համար, միսս Լյուբկա, բայց ես ոչ ոքի չեմ տալիս, ոչ միստր Կունինզոնին, ոչ միստր Բատյային, ոչ էլ միստր Կուպչիկին, ոչ ոքի, բացի ձեզանից, որովհետև ձեր խոսակցությունն իմ դուրը գալիս է, միսս Լյուբկա...

Եվ, հաստատվելով դողացող ոտքերին, նա բռնեց իր երկու նավաստիների՝ անգլիացու և մալայացու ուսերն ու գնաց նրանց հետ պարելու արդեն ցրտած բակում։ «Պլուտարքոսի» մարդիկ պարում էին խորախորհուրդ լռության մեջ։ Դեպի հորիզոնի պռունկը գլորված նարնջագույն աստղը նրանց էր նայում աչքերը չռած։ Հետո նրանք ստացան գումարը, թև֊թևի ընկան ու փողոց ելան, օրորվելով, ինչպես օրորվում է կախովի լապտերը նավի վրա։ Փողոցից նրանք տեսնում էին ծովը, Օդեսայի ծովախորշի սև ջրերը, ընկղմված կայմերի վրայի խաղալիք֊դրոշակները և լայնարձակ խորքերում վառվող թափանցիկ կրակները։ Լյուբկան պար եկող հյուրերին ուղեկցեց մինչև անցումը։ Մենակ մնալով դատարկ փողոցում՝ նա ծիծաղեց իր մտքերի վրա և տուն վերադարձավ։ Չթե շապիկով քնաթաթախ պատանին նրա ետևից փակեց դարբասը, Եվզելը տիրուհուն տվեց օրվա հասույթը, ու նրանք գնացին վերև՝ քնելու։ Այնտեղ արդեն ննջում էր Պեսյա֊Մինդլը՝ կավատուհին, և Ցուդեչկիսը բոբիկ ոտքերով օրորում էր կաղնեփայտյա օրորոցը։

— Ո՜նց չարչարեցիք մեզ, անխիղճ Լյուբկա,— ասաց նա ու օրորոցից վերցրեց երեխային,— սովորեք ինձնից, գարշելի մայր...

Նա սանրը դրեց Լյուբկայի կրծքին և տղային դրեց նրա մահճակալին։ Երեխանձգվեց դեպի մայրը, դիպավ սանրին ու լաց եղավ։ Այդ ժամանակ ծերուկը նրան դեմ արեց պտուկը, բայց Դավիդկան մի կողմ թեքվեց։

— Ի՞նչ եք կախարդություն անում վրաս, ծեր խաբեբա,— մրթմրթաց Լյուբկան։

— Լռե՛ք, գարշելի մայր,— պատասխանեց Ցուդեչկիսը։— Լռե՛ք և սովորեք, գետինը մտնեք դուք...

Մանկիկը կրկին դիպավ սանրին, նա վարանելով վերցրեց ծծակն ու սկսեց ծծել։

— Ահա՛,— ասաց Ցուդեչկիսն ու ծիծաղեց,— ես ետ սովորեցրի ձեր երեխային, սովորեք ինձնից, գետինը մտնեք դուք։

Դավիդկան պառկել էր օրորոցում, ծծում էր ծծակը և երանության մեջ փուչիկներ բաց թողնում բերանից։ Լյուբկան արթնացավ, բացեց աչքերն ու կրկին փակեց։ Նա տեսավ որդուն և իր լուսամուտից ներս խուժած լուսինը։ Լուսինը թռչկոտում էր սև ամպերի մեջ, ինչպես մոլորված մի հորթուկ։

— Դե լավ,— ասաց այդ ժամանակ Լյուբկան,— դուռը բաց արա, Պեսյա֊Մինդլ, թող Ցուդեչկիսը վաղը գա մի ֆունտ ամերիկյան ծխախոտ տանի...

Եվ հաջորդ օրը Ցուդեչկիսը եկավ Վիրջինիա նահանգից բերած մի ֆունտ նորափաթեթ ծխախոտ ստանալու։ Նա ստացավ ծխախոտը, քառորդ ֆունտ թեյն էլ վրան։ Իսկ մի շաբաթ անց, երբ ես եկա Եվզելի մոտ աղավնի գնելու, Լյուբկայի բակում տեսա նոր կառավարչին։ Նա փոքր֊մոքր էր, մեր ռաբբիի՝ Բեն֊Զխարյայի պես։ Ցուդեչկիսն էր նոր կառավարիչը։

Իր պաշտոնում նա մնաց տասնհինգ տարի, և այդ ընթացքում նրա մասին շատ պատմություններ իմացա։ Եվ եթե կարողանամ, դրանք բոլորը հերթով կպատմեմ, որովհետև շատ հետաքրքիր պատմություններ են։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Ռաբբի — հրեա հոգևորական։ (Այս և մյուս բոլոր ծանոթագրությունները թարգմանչինն են)։

[2] Թորա — հրեական եկեղեցու օրենքների ժողովածու, հրեաների մոտ՝ աստվածաշնչի առաջին մասը, այսպես կոչված՝ Հնգամատյան։

[3] Սինագոգ — հրեական եկեղեցի։

[4] Տրեֆ — հավատացյալ հրեաների մոտ, ըստ Հնգամատյանի, արգելված մսացու։

[5] Շամես — հրեական հոգևորական կոչում։

[6] Ռեբ — մեկին հարգանքով դիմելու արտահայտություն հրեաների մոտ։

[7] Կոշեր — հրեաների մոտ, ըստ Հնգամատյանի, թույլատրված ուտելիք։

[8] Կանտոր — երգիչ սինագոգներում և բողոքական եկեղեցիներում։

[9] Զրազա — հրեական մսեղեն կերակուր։

[10] Ցադիկ — հրեա խասիդների մոտ հրաշագործ համարվող հոգևոր դաստիարակ։

[11] Խասիդ — կրոնական հոսանք հրեաների մոտ։

Իսահակ Բաբել

Օդեսյան պատմվածքներ

Պատմվածքներ. XX դար մատենաշար

Երևան — 2016