Արտաշես Քալանթարյան

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

վիպակներ

Երևան — 2014

ԳՄԴ 84Հ֊7

Քալանթարյան, Արտաշես

Խոստովանություն։ [Վիպակներ] / Ա. Քալանթարյան, խմբ.՝ Ե. Պետրոսյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Ջ. Քալանթարյանը, Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Հրատարակվում է «Արտաշես Քալանթարյան հիմնադրամի» աջակցությամբ, թվայնացումն ու ուղղագրումը՝ Ջուլետա Քալանթարյանի։ Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 306 էջ։

Հրատարակությունն ընդգրկում է Արտաշես Քալանթարյանի (1931֊1991) «Կանխամտածված սպանություն», «Գրվեց ապառաժ քարին», «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացին», «Մովսես ապերը» և «Սիրի՛ր մերձավորիդ» վիպակները, որոնք նվիրված են մեր կյանքի տարբեր կողմերին, մարդկային բարդ փոխհարաբերություններին։ Վիպակներից յուրաքանչյուրը իսկապես յուրօրինակ մի խոստովանություն է։

ԳՄԴ 84Հ֊7

eISBN 978֊9939֊0֊1131֊8

© Արտաշես Քալանթարյան, 1987

© Յավրուհրատ, 2014 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Կանխամտածված սպանություն

Գրվեց ապառաժ քարին

Հանրապետության օրինակելի քաղաքացին

Մովսես ապերը

Սիրի՛ր մերձավորիդ

ԿԱՆԽԱՄՏԱԾՎԱԾ ՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ա

Գիշերային խոր լռության մեջ, ցածրաձայն ու տագնապալի ընդհատ֊ընդհատ հնչեց հեռախոսի զանգը։ Առաջին իսկ զնգոցի հետ Անդրանիկ Աթայանը արթնացավ քնից, բայց երկար ժամանակ չէր հասկանում, որ այդ զանգը իրեն է վերաբերվում։ Նրան նույնիսկ մի պահ թվաց, թե երազի մեջ է։ Հետո սթափվեց միանգամից։

«Բա ուրիշները ճիշտ չե՞ն անում, որ քնելուց առաջ անջատում են հեռախոսը,— սրտնեղած մտածեց նա։— Կամ սխալ են ընկել, կամ էլ անքուն մի ապուշ իր համար թվեր է հավաքում։ Կարգին մարդը այս ժամին զա՞նգ կտա»։

Բայց որովհետև ստույգ չգիտեր, թե որ ժամն է, սկզբում վառեց կողքի պահարանիկի վրա դրված փոքրիկ լուսամփոփը, վերցրեց լսափողն ու նայեց ժամացույցին։ Գիշերվա ժամը երկուսն անց էր քսանհինգ րոպե։

— Ալո՜,— խռպոտած ձայնով արձագանքեց նա, սպասելով, թե ուր որ է, լսափողի մյուս ծայրում անջատման չխկոց կլսի։

Եվ հանկարծ պարզ, ասես կողքից մեկը հարցրեց.

— Անդրանի՞կ։

— Հա,— լրիվ արթնացավ Անդրանիկ Աթայանը։— Ո՞վ է։

— Ես եմ,— լսվեց լսափողի մեջ։

— Ո՞վ,— ականջներին չհավատաց Անդրանիկը։

— Վասակ Սերոբյանը։

Անդրանիկ Աթայանը հանկարծ զգաց, որ ուժգին բաբախում է սիրտը։ Լսափողը բռնած ափը քրտնեց միանգամից։

— Ի՞նչ ես ուզում, այ մարդ,— խեղդված ձայնով հազիվ շշնջաց նա։

— Ուզում եմ, որ մեր տուն գաս։

— Ե՞ս, ե՞րբ, ինչի համար,— տակնուվրա եղած հարցրեց նա։

— Հենց հիմա։

Անդրանիկ Աթայանը լռեց, լսափողը հեռու տարավ, որպեսզի հեռախոսալարի մյուս ծայրում իրեն Վասակ Սերոբյան հայտարարած մարդը չլսի իր անհանգիստ հևոցը։ Հետո հարցրեց.

— Հա, բայց ինչի է՞... էդ ի՞նչ գործ է, որ առավոտյան թողնել չի լինի։

— Գործը մինչև առավոտ չպետք է հասնի,— հանգիստ և համառ պատասխանեց Վասակ Սերոբյանը։— Քեզ համար եմ ասում։ Ուշ կլինի։

Հեռախոսն անջատվեց։ Անդրանիկ Աթայանը մի պահ դեռ թեքված մնաց մահճակալի վրա՝ լսափողը սեղմած ականջին, հետո վեր կացավ, հագնվեց արագորեն պատուհանից դուրս նայեց, տեսավ, որ ամպեր են երկնքում, զգեստապահարանից հանեց նաև կնգուղով անձրևանոցը, դրեց ձախ արմունկին և կամացուկ բացեց միջանցքի դուռը։ Տունը չէր արթնացել և խաղաղ շնչում էր։ Մեկ մտածեց արթնացնել որդուն, ասել, թե ուր է գնում, մեկ էլ՝ փոխեց միտքը։ Երկու֊երեք բառով բացատրել չի լինի։ Հետո՝ կարթնանան ու կանհանգստանան տնեցիները։

Նա մթության մեջ անաղմուկ, անգիր շարժումներով հանեց հողաթափերը, հագավ կոշիկները, կանգ առավ մետաղապատ դռան մոտ, աչքերը փակ մի վերջին անգամ էլ մտածեց, թե ճի՞շտ է անում արդյոք, որ գնում է և զգուշորեն բացեց դռան փականքը։

Սանդղահարթակը լուսավորված էր թույլ, աղոտ լապտերով։

Անդրանիկ Աթայանը մի քայլ արեց դեպի ցած, հետո նորից ետ նայեց դռանը, մտածեց֊մտածեց ու սկսեց դանդաղ, երեխայի նման աստիճան առ աստիճան իջնել սանդուղքով։

* * *

— Կգա՜,— լսափողը ցած դնելով, ինքն իրեն բարձրաձայն ասաց Վասակ Սերոբյանը։

Ամեն շարժումի հետ ցավում էր նրա գոտկատեղը, պտտվում գլուխ, բայց գունատ, դողդոջուն շրթունքներից ժպիտը չէր իջնում։

— Կգա՜,— մի անգամ էլ ասաց նա՝ մանրիկ քայլերով մոտենալով իր մահճակալին։

Կանգ առավ, շրջվեց, ուշադիր, զննող հայացքով նայեց շուրջը։ Ամեն ինչ կարգին է։ Աչքերն ակամա անշարժացան պատից կախված լուսանկարից իրեն նայող պատանու վրա։ Զինվորական հագուստով էր, առանց գլխարկի, ճակատին իջած մազերով ու ձեռքին բռնած երկարափող հրացան՝ օպտիկական սարքով։ Նկարի վերևում դրոշ կար, իսկ ներքևում ռուսերեն գրված էր՝ «Վորոշիլովյան հրաձիգ֊նշանառու Վասակ Սերոբյան»։

Հրաձիգ նշանառու...

«Ինչքան անարդար է աշխարհը,— առանց հայացքը նկարից կտրելու, դանդաղ, շատ դանդաղորեն մահճակալին պառկելով միլիոներորդ անգամ մտածեց Վասակ Սերոբյանը,— ի՞նչ կլիներ, չէ, ի՞նչ կլիներ, եթե մարդը մեծանար, դառնար քառասուն տարեկան ու այդպես էլ մնար՝ առողջ, ուժեղ, գեղեցիկ... մինչև իր մահը։ Թե չէ՝, ի՞նչ ես անում։ Ոնց որ ծաղրես, ծիծաղես մարդու վրա։ Ինչ որ տվել ես՝ առնում ես կամաց֊կամաց, անգթորեն ու անվերադարձ»։

Նա գլուխն իջեցրեց բարձին, հառաչեց ու սկսեց մտածել, թե ինչ է ասելու Անդրանիկ Աթայանին և ինչպես է ասելու։ Իհարկե, նա այդ մասին վաղուց էր մտածել, շատ վաղուց, բոլոր մանրամասներով, հարցրել էր իր փոխարեն և պատասխանել նրա փոխարեն, հետո նրա փոխարեն էր հարցրել և պատասխանել իր փոխարեն... Չէ, ամեն ինչ կլինի այնպես, ինչպես ծրագրել է։ Անհնարին է, որ վրիպում լինի... «Չէ՞ որ դու Վորոշիլովյան հրաձիգ֊նշանառու ես, Վասակ Սերոբյան, ինչի՞ց ես վախենում,— դառը քմծիծաղ տվեց նա։— Միայն թե գա, միայն թե գա...»։

Նա այնպիսի անհամբերությամբ էր սպասում դռան զանգին, որ մի քանի անգամ բարձրացրեց գլուխն ու սկսեց ականջ դրեց։ Ուղեղում ինչ֊որ տեղ անընդհատ բվվոց էր, որ խանգարում էր լսել։ Իսկ երբ իրականում հնչեց զանգը, մի պահ նույնիսկ չհավատաց ականջներին, լարվեց ու, հավաքելով ողջ կամքն ու ուժերը, իր համար էլ զարմանալի բարձր ու առույգ ձայն տվեց.

— Մտիր, մտիր... Դուռը բաց եմ թողել քեզ համար։ Ներս եկ, Անդրանիկ Աթայան...

* * *

Խաչիկ եղբայրը դուրս եկավ ներքնահարկից՝ մի ձեռքին ցախավելը, իսկ մյուս ձեռքին՝ դույլը։ Նայեց վեր, ամպերի արանքում հալվող֊մարող աստղերին ու լայն բացելով բերանը հորանջեց՝ թառանչ արձակելով և ուրախանալով, որ մարդ չկա, ու ինքը կարող է հորանջել, ինչպես ուզում է։ Դեմքին ինչ֊որ մանրիկ կաթիլներ ընկան, և նա նույնիսկ մի պահ չհասկացավ՝ անձրև է սկսվում, թե շաղն է իջնում շրջապատին։ Դույլը մի կողմ դրեց ու սկսեց սովոր, համաչափ շարժումներով մաքրել մայթը, փոշին հավաքելով ասֆալտապատ փողոցի եզրին։ Հետո ձեռքի ափով սրբեց ճակատի քրտինքը, նայեց փողոցի երկարությամբ ու փնթփնթաց.

— Արշոն էլի ուշանում է, երեխան հիվանդ չլինի՞։

Ուղիղ տասնհինգ տարի, ամեն օր, վաղ առավոտյան այսինքն՝ համարյա գիշերը, իրար հետ էին աշխատում Խաչիկ եղբայրն ու փողոցները ջրող, լվացող մեքենայի վարորդ Արշոն։ Հենց որ հայտնվում էր Արշոն, ասես միանգամից զովանում էր օդը։ Արշոն գործի էր դնում ջրամղիչ պոմպը, և մի կողմից ուժեղ շիթեր արձակող մեքենան դանդաղորեն տանում մայթի երկայնքով՝ լվանալով, քշելով ու ցանցապատ փոսերի մեջ լցնելով Խաչիկ եղբոր կուտակած փոշին։ Հետո հերթով կանգ էր առնում յուրաքանչյուր ծառի մոտ, հաճույքով բերնեբերան լցնում բոլոր փոսերն ու հետն էլ գոռգոռալով խոսում Խաչիկ եղբոր հետ։

— Բարի լույս, ո՞նց ես, Խաչիկ եղբայր։

— Լավ եմ, բարի լույս լինի, Արշո։

— Լսեցի՞ր, թե Ռեյգանն ինչ ասաց...

— Ի՞նչ ասաց...

— Ասաց՝ ես էլ եմ խաղաղություն ուզում, բայց՝ զենքո՞վ։

— Է՜, զենքով խաղաղությո՞ւն կլինի,— զարմանում է Խաչիկ եղբայրը։

— Եսիմ,— տարակուսում է Արշոն։

Իսկ այսօր Արշոն չկա։ Երեկ ասում էր, թե հիվանդ է տղան, հազում է։ Կամ ո՞վ գիտե, գուցե դեռ շո՞ւտ է։ Ինքը հո ժամացույցի չի նայում, հենց որ արթնանում է, վերցնում է ցախավելն ու դույլերն ու դուրս գալիս։ Երևի շուտ է, չի էլ լուսանում։ Դե շուտ է, էլի...

Դեռ ոչ ոք չկա, ոչ մի մարդ։ Անխիղճ բան էլ է, որ ինքը քնի այս քաղցր ժամանակ մարդկանց ականջի տակ իր ցախավելով խըշտ֊խըշտ է անում։ Հիմա էլ Արշոն կգա ու գոռոցը կգցի։ Բայց ինչ կարող ես անել, մի քիչ էլ ուշացնես, խանգարելու ես մարդկանց։

Խաչիկ եղբայրը զգաց, որ ուժեղանում է անձրևը և զղջաց, որ անձրևանոցը չի վերցրել։ Նա արագացրեց շարժումներն ու երբ ավլեց, հասավ մինչև մայթի ծայրը, ոտքից գլուխ թրջված էր։ Գլուխն ուսերի մեջ առնելով շրջվեց, որ ետ դառնա ու մտնի շենքի մուտքը, երբ հանկարծ այդ մուտքից մի մարդ դուրս եկավ՝ սև անձրևանոցով, կնգուղով լրիվ ծածկած գլուխն ու աջ թևի տակ ինչ֊որ թղթապանակ պահած։ Չնկատեց Խաչիկ եղբորը, միանգամից աջ թեքվեց, գնաց գրեթե պատերին քսվելով։

Ու հանկարծ Խաչիկ եղբայրը տարօրինակ ձայներ լսեց։ Մարդը խոսում էր ինքն իրեն, գրեթե բարձրաձայն.

— Ես քո հերն եմ անիծել... Հո պրծա... Հո պրծա... Ես քո հերն եմ անիծել։

Դա այնքան տարօրինակ էր, որ Խաչիկ եղբայրը չդիմացավ, ձայն տվեց.

— Ի՞նչ է պատահել, ախպեր... Սպասիր, ի՞նչ է պատահել...

Խաչիկ եղբորը թվաց, թե մարդը ցնցվեց, բայց ետ չնայեց, ձևացրեց, թե ոչինչ չի լսում, արագացրեց քայլերը, շենքի կողքով ձախ թեքվեց ու անհետացավ անձրևի մեջ։

Խաչիկ եղբայրը ուզեց վազել նրա ետևից, բայց ամաչեց։ Հետո՞ ինչ, որ մարդը խոսում է ինքն իրեն։ Ինքը քի՞չ է խոսում։ Հետո, որ վազես, կհասնե՞ս։ Ու անմիջապես էլ մտածեց, որ անծանոթ մարդ էր... Նա նորից նայեց այն կողմը, որտեղ անհետացավ խորհրդավոր անծանոթը, և հանկարծ փողոցի ծայրում նկատեց Արշոյի ջրող ավտոմեքենան, որ ստվերի նման հայտնվել ու առաջանում էր խավարի միջով... գունատ ու աղոտ լապտերներով լուսավորելով միայն անձրևի մանրիկ շիթերը...

* * *

Ներքին գործերի շրջանային բաժնի տեղամասային տեսուչ, միլիցիայի լեյտենանտ Կարեն Շախուլյանը դանդաղ, համաչափ քայլում էր իր հսկողության տակ գտնվող Խանջյան փողոցի միակ աջ մայթով։ Ձախ մասում գրեթե մայթ չկար, տրամվայի գծերն էին, որոնցից այն կողմ ձգվում էր Օղակաձև կոչվող այգին՝ իր ստվերախիտ ծառերով և սքանչելի շատրվաններով։ Օղակաձև այգին, որպես հսկողության կետ, վաղուց չէր անհանգստացնում տեղամասային տեսուչին, այսինքն՝ ավելի ճիշտ այն օրվանից, երբ «Կռունկ» ռեստորանը վերածվեց ուսանողական ճաշարանի, և արգելեցին այնտեղ ոգելից խմիչքների վաճառքը։ Իսկ առաջ... առաջ ցավ ու կրակ էր այդ ռեստորանը։ Օր չկար, որ կռիվներ ու տուրուդմփոցներ չլինեին... Լեյտենանտ Կարեն Շախուլյանը շատ գիշերներ միլիցիայի բաժնում էր անցկացնում՝ ռեստորանից այստեղ տեղափոխելով հարբած խուլիգաններին և նախնական արձանագրություններ կազմելով։

Դժվար էր նրա վիճակը, իսկ մյուս կողմից էլ՝ կինն էր նեղում։

— Դու ուրիշ օբյեկտ չունե՞ս,— հարցնում էր նա։— Քո հսկելու միակ կետը ռեստորանն է, հա՞։ Ես գիտեմ, շատ լավ գիտեմ, թե ում ես հսկում... Առիթ է, գոնե օգտվիր ու պարել սովորի, այ տղա... Լսել եմ, թե ինչ պարող աղջիկներ են հավաքում այնտեղ։

Պարող աղջիկներ։ Դե եկ ու համոզի Արևիկին, որ «Կռունկ» ռեստորանն իսկապես ամենավտանգավոր տեղամասն է։ Ամենավտանգավորը ոչ միայն ռեստորանի այցելուների, այլև հենց իր՝ տեսուչ Կարեն Շախուլյանի համար։ Չէ՞ որ նրա աշխատանքը չափվում ու գնահատվում է նրանով, թե որքա՞ն է քիչ օրինազանցությունների թիվը։ Իսկ երբ «Կռունկ» ռեստորան կա, էլ ի՞նչ թիվ։

«Հիմա՝ փառք աստծո,— մտածեց տեսուչը,— այսպես որ գնա, երեք ամիս հետո ավագ լեյտենանտի ուսադիրներ կպատվիրեմ»։

Կարեն Շախուլյանը սնոտիապաշտ չէր և չէր հավատում աչքով տալուն, ճանապարհը կտրող սև կատվի բերած անհաջողությանը, բուի չարագուշակ կռինչին և նման այլ բաների։ Իսկ այդ դեպքից հետո տատանվում էր, որովհետև հենց նոր վերջացրել միտքը, երբ լսեց որ մեկը կանչում է իրեն։

— Ընկեր լեյտենանտ, ընկեր լեյտենանտ...

Տեսուչը շրջվեց և տեսավ, որ ձայն տվողը հենց կողքի շենքի բնակիչներից մեկն է Արաքսյա Պետրոսի Սահակյանը՝ կենսաթոշակի անցած ծեր ուսուցչուհին։

— Լսում եմ, ընկեր Սահակյան,— ասաց նա՝ ինչպես սովոր էր դիմել ուսուցչուհուն։

Եվ ուսուցչուհին էլ արդեն նրան դիմեց իբրև աշակերտի։

— Կարեն ջան, մի բան եմ ուզում ասել։

— Լսում եմ, ընկեր Սահակյան։

— Կարեն ջան,— ասաց ուսուցչուհին,— մտածում եմ, թե երևի իմ հարևանի հետ ինչ֊որ բան է պատահել։

— Ո՞վ է այդ հարևանը։

— Վասակ Սերոբյանը։ Թոշակի անցած տնտեսագետ է։

— Իսկ ի՞նչ կարող է պատահած լինել։

— Չգիտեմ։ Ծեր, հիվանդ մարդ է։ Կողքին ոչ մի հարազատ չունի։

— Գիտեմ,— ասաց Կարեն Շախուլյանը։— Շատ պատկառելի ծերուկ է։

— Մի անգամ, նկատելով, որ խանութ եմ գնում, խնդրեց մի շիշ կաթ էլ իր համար բերել։ Վատ եմ զգում, ասաց։ Ես էլ սովորություն դարձրեցի, ամեն առավոտ մի շիշ կաթ էի բերում նրա համար։

— Հետո՞,— ակամա անհանգստացավ տեսուչը։

— Երեկ առավոտյան սովորականի պես բերեցի կաթը, զանգը տվեցի, բայց դուռը բացող չեղավ։ Մտածեցի, թե ո՞վ գիտե, երևի գործով որևէ տեղ է գնացել։ Օրվա ընթացքում էլ մի քանի անգամ սեղմեցի զանգի կոճակը և զանգահարեցի հեռախոսով, բայց պատասխան չեղավ։ Նույնը այսօր, մի ժամ առաջ զանգահարեցի... ու, պատկերացնո՞ւմ ես՝ դարձյալ ոչ մի արձագանք...

— Հնարավո՞ր է, որ հյուր գնացած լինի որևէ բարեկամի և գիշերի այնտեղ։

— Ի՞նչ ասեմ,— ուսերը թոթվեց ուսուցչուհին,— որքան ինձ հայտնի է, նա այդպիսի սովորություն չունի... Ես մի բանից եմ անհանգստանում, Կարեն ջան, հիվանդ մարդ է, հանկարծ ուշագնաց եղած չլինի՞... Գուցե ուղղակի չի՞ կարողանում մոտենալ հեռախոսին կամ դռանը։

Միլիցիայի տեսուչը վերջնականապես անհանգստացավ.

— Գնանք տեսնենք,— ասաց նա։

Կարեն Շախուլյանը կանգ էր առնում յուրաքանչյուր հարթակում և սպասում, մինչև ուսուցչուհին հասնի իրեն։ Հետո չդիմացավ. երկու֊երկու աստիճան ցատկելով, հասավ երրորդ հարկի №9 բնակարանի դռանը ու սեղմեց զանգի կոճակը։ Տան ներսից պարզ լսվեցին զանգի ղողանջները։ Սպասեց, սպասեց ու նորից զանգահարեց՝ երկար ու համառ։ Ոչ մի ձայն։

— Դուք սպասեք այստեղ,— ասաց նա ուսուցչուհուն,— ես գնամ փականագործ բերեմ...

— Մի՞թե կոտրելու եք դուռը,— սարսափեց տիկին Արաքսյան...

— Դժվար թե,— փականքն ուսումնասիրելով, ասաց տեսուչը։

* * *

Եվ նա չսխալվեց։ Դուռը կոտրելու հարկ չեղավ։ Փականագործը գրպանից բանալիների մի տրցակ հանեց, ստեպ֊ստեպ փականքի անցքը շոշափելով ընտրեց բանալիներից մեկը, հագցրեց անցքին ու առանց որևէ ջանքի, բացեց դուռը։

— Բա որ ձեզ միշտ ասում եմ,— զարմացած ընթերակա֊հարևաններին դառնալով, նախատեց տեսուչը,— բա որ ասում եմ կարգին կողպեքներ դրեք դռներին... Տեսա՞ք ձեր բոլորի դռներին նույն այս կողպեքներն են և տասից չորսը բացվում են նույն բանալիով...

— Կար՝ չառա՞նք ընկեր լեյտենանտ,— հայացքը կիսաբաց դռնից չկտրելով, արդարացավ հարևաններից մեկը։— Մենք ի՞նչ մեղավոր ենք, որ խանութներում մի տեսակ կողպեք կա...

Կարեն Շախուլյանը պատասխան չուներ, եթե ունենար՝ կխոսեր և կխոսեր երկար, որովհետև ոտքերը կարծես թե չէին ուզում ներս մտնել։ Բայց նա պատասխան չուներ և մտավ մութ միջանցքը։

— Վա՜յ, տանը մարդ կա,— լսվեց ուսուցչուհու խուլ ճիչը։— Ես ձայներ եմ լսում։

Խոր լռություն տիրեց և միանգամից ու պարզորոշ լսվեց, որ ներսում երկու հոգի բարձրաձայն վիճում են։ Հաստատ վիճում էին. բայց խոսքերը չէին հասկացվում։

Տեսուչը ետ ընկրկեց, շփոթված նայեց շուրջը։

— Է՜, հեռուստացույցն է, հեռուստացույցը,— կամացուկ ծիծաղեց փականագործը։— «Սարոյան եղբայրներն» են ցույց տալիս։ Ինձ որ ձայն տվեցիք, ես նայում էի։

— Ուրեմն՝ բոլոր դեպքերում տանը մարդ կա,— ասաց ուսուցչուհին։

— Շատ տարօրինակ է, ես վախենում եմ, Կարեն։

— Վախենալու ի՞նչ կա,— իրանից անկախ բարձրաձայն առարկեց տեսուչը։

Նա մեկնեց ձեռքը, վառեց լույսը, ներս հրավիրեց ընթերականերին, համենայն դեպս բախեց ճաշասենյակի դուռը, բայց որովհետև պատասխան չստացավ, միանգամից բացեց այն։

Հեռուստացույցի էկրանին իրոք որ Սարոյան եղբայրներն էին։ Բղավում քաշքշում էին իրար։ Բայց ոչ ոք էկրանին չէր նայում, հեռուստացույցի դիմաց, պատի մեջ բացված կիսաննջարանում, մահճակալի մոտ բերանքսիվայր ընկած էր մի ծերունի՝ ճերմակ֊ճերմակ մազերով, տնական մուգ շերտավոր խալաթով, ոտքերին հողաթափեր։ Ավելի ճիշտ՝ հողաթափերից մեկը հագին չէր, ընկած էր մի քիչ հեռու։ Ծերունու ձախ ձեռքը մարմնի տակ ծալված էր անբնականորեն, իսկ աջը մեկնված էր գետնին։ Պրկված, ջղաձգված մատների մոտ ընկած էր կոտրված, դատարկ մի բաժակ...

— Ախ, աստված իմ, Վասակ եղբայր...— մրմնջաց ուսուցչուհին առաջանալով, բայց երիտասարդ տեսուչը կտրեց նրա ճանապարհը։

— Խնդրում եմ չմոտենալ և ձեռք չտալ ոչ մի առարկայի,— խստորեն ասաց նա, մոտեցավ, զգուշորեն բռնեց֊շոշափեց զարկերակը և նույն զգուշությամբ էլ ձեռքը քաշեց։ Հետո նորից թեքվեց, շրջեց դեմքը և նայեց կապտած շրթունքներին։

— Ախ, հիվանդ էր խեղճը, հազիվ էր շարժվում,— մորմոքում էր ուսուցչուհին,— սիրտն էր, սիրտը։ Երևի ինֆարկտ է խփել, ու կողքին ոչ ոք չի եղել, որ օգնության հասնի։ Ոչ ոք։ Ի՜նչ սարսափելի բան... Ո՞ւմ են պետք ծեր, միայնակ մարդիկ, աստվա՜ծ իմ...

— Սրտից հաճա՞խ էր բողոքում,— հարցրեց Կարեն Շախուլյանը՝ աչքերով հեռախոսը որոնելով։

— Ինձ ոչինչ չի ասել, բայց դե հիմա ինչի՞ց են մեռնում մարդիկ՝ կամ սիրտն է, կամ արյունազեղում, կամ քաղցկեղ... Դրանք չե՞ն համարվում դարիս հիվանդությունները։

Իսկ Կարեն Շախուլյանը արդեն հեռախոսի մոտ էր ու մտածում էր տենդորեն՝ շտապ օգնությո՞ւն զանգահարի, թե՞ դատախազին։ Կարելի էր շատ հանգիստ շտապօգնություն զանգահարել և բժիշկ հրավիրել՝ մահը հաստատելու համար։ Ծեր մարդ է և ինչպես հարևանուհին է ասում՝ ծանր հիվանդ, հազիվ է կարողացել շարժվել...

Ցավալի է, բայց ի՞նչ մի տարօրինակ բան կա, որ մարդը հանկարծամահ է եղել։ Բայց երիտասարդ տեսուչը չէր կարողանում խլացնել իր ներքին ձայնը... Իսկ այդ ձայնը նրան հուշում էր, որ այնուամենայնիվ, ճիշտ է դատախազություն զանգահարել։ Բայց ինչո՞ւ դատախազություն այլ ոչ թե միլիցիա։ Որովհետև դատախազությունում էր աշխատում տեղամասային տեսչի կարծիքով իրավաբանական ամենանշանավոր դեմքերից մեկը՝ ավագ քննիչ Հարություն Մամյանը, երիտասարդ լեյտենանտի կուռքը, որի մոտ ժամանակին իր ուսանողական պրակտիկան էր անցկացրել Կարեն Շախուլյանը։

Նա գրպանից հանեց թաշկինակը, բացեց, զգուշորեն բռնեց լսափողն ու հավաքեց Հարություն Մամյանի հեռախոսի համարը։

* * *

Հեռուստատեսության «Մարդը և օրենքը» խմբագրությունը մի անգամ հարցազրույց էր կազմակերպել ավագ քննիչի հետ, և մեկնաբանը, մագնիտոֆոնի կոճակը սեղմելով, հարցրեց.

— Ընկեր Մամյան, ինչո՞ւ որոշեցիք իրավաբան դառնալ։ Նա ինքնատիպ չէր. ում հետ հանդիպում էր, առաջին այդ հարցն էր տալիս և ստանում էր գրեթե միևնույն պատասխանը.

— Շատ էի սիրում արկածային֊դետեկտիվ գրքեր կարդալ... Շերլոկ Հոլմս... Դեռ մանուկ հասակից երազում էի...

Իսկ Հարություն Մամյանն ասաց.

— Հայրիկիս համար։

— Ի՞նչ,— չհասկացավ մեկնաբանը,— իրավաբան դարձաք ձեր հոր համա՞ր...

— Այո,— ասաց Մամյանը։— Հասկանում եք, հայրս բացառիկ ազնիվ ու միամիտ մարդ էր։ Եվ նրան շատ էին խաբում։ Նրան հեշտ էր խաբելը, որովհետև երբեք մտքով իսկ չէր անցկացնում, թե որևէ մեկը, մանավանդ ընկերը, բարեկամը կամ ծանոթը կարող է խաբել իրեն։ Նա երջանիկ էր իր անգիտությամբ, այնքան, որ մայրս ու ես չէինք համարձակվում նրան ճշմարտությունը, որ բոլորը տեսնում էին, իրենից բացի։ Մի անգամ ես փորձեցի։

Ասացի, թե ծանոթներից մեկը խաբում է նրան։ Եվ հայրս վիրավորվեց, նախատական ծանր հայացքով ինձ նայեց ու ասաց՝ «Բա դու գետինը չե՞ս մտնում։ Նա ոնց կարող է ինձ խաբել։ Իրար հետ հաց ենք կերել»։ Եվ վերջ։ Ու հենց այդ ժամանակ էլ որոշեցի, որ ես իրավաբան եմ դառնալու։ Անպայման։ Որպեսզի պայքարեմ այն մարդկանց դեմ, ովքեր խաբում են իմ հոր նման միամիտ ու ազնիվ մարդկանց։

Մեկնաբանը ձայն չհանեց, բայց երբ հաղորդումը եթեր գնաց, Մամյանի այդ խոսքը չկար։ Երևի ինչ֊որ մեկը մտածել էր, թե լավ բան չէ, դուրս է գալիս, որ մարդը անձնական վրիժառությունից դրդված է մասնագիտություն ընտրել...

Այդ օրը ծանր սկսվեց Հարություն Մամյանի համար։ Հասմիկն առավոտյան ասաց. «Հարություն, ժամանակ որ գտնես, դպրոց մտիր, հա՞։ Գոռն ինչ֊որ պատմության մեջ է ընկել, ծնող են կանչել»։

— Ինչո՞ւ դու չես գնում, Հասմիկ,— տնքաց Հարություն Մամյանը։

— Քեզ են ուզում տեսնել,— ասաց Հասմիկը։— Հատուկ խնդրել են, որ դու գնաս...

— Բա ասում ես՝ ծնող են կանչել։ Ես ի՞նչ ծնող եմ։ Ես ժամանակ ունե՞մ ծնող լինելու,— փնթփնթաց քննիչը։— Իսկ գիտե՞ս ինչ է արել։

— Կռվել են տղաներով...

— Գո՞ռը։

— Հա։ Նրբերշիկ եմ տաքացրել, Հարություն ջան։

— Չեմ ուզում,— խռոված ասաց քննիչը։

— Իսկ սուրճ կխմե՞ս։

— Չէ, ուշանում եմ։

— Սպասիր, այդ ումի՞ց ես նեղանում,— բարկացավ Հասմիկը,— ես որևէ բան կարող եմ անել ու չե՞մ անում... Արդեն մեծ տղա է, խոսել լինո՞ւմ է հետը։ Նրա վրա միայն խոսքը կազդի, քո...

— Էհ,— ձեռքը թափ տվեց Հարություն Մամյանը։

Դատախազությունում խրվեց գործերի մեջ, մնաց, իսկ երբ հիշեց, որ խոսք է տվել դպրոց գնալ, արդեն ընդմիջման ժամ էր։ Ավելի լավ, մտածեց նա, ժամանակ չեմ կորցնի։ Հավաքեց սեղանի թղթերը, թաքցրեց անկեզ պահարանում, հագավ պիջակը և դուրս եկավ։ Արդեն ծածկել էր դուռը, երբ հեռախոսը զնգաց։ Նորից բացեց դուռը, ներս մտավ ու վերցրեց լսափողը։

— Լսում եմ։

— Ընկեր Մամյան, Կարենն է։

Մամյանը կնճռոտեց ճակատը։

— Կարե՞ն։ Ախ, հա, լսում եմ, Կարեն։

— Ընկեր Մամյան, իմ շենքներից մեկում՝ Խանջյան փող. №8 մի ծերունի է մահացել։

— Բժիշկն ի՞նչ է ասում։

— Ընկեր Մամյան, շատ եմ խնդրում, որ դուք գաք։

Քննիչի համար ամեն ինչ պարզ էր։ Կարեն Շախուլյանը հենց այնպես զանգ չէր տա։ Ուրեմն՝ պետք է։

— Անհրաժեշտ է ո՞ղջ բրիգադը,— համենայնդեպս հարցրեց նա։

— Լավ կլինի,— ասաց լեյտենանտը։

— Ո՞ւմ համար լավ կլինի, Կարեն,— ակամա ծիծաղեց Հարություն Մամյանը։

Բայց, ինչպես երևում է, երիտասարդ տեղամասային տեսուչը կորցրել էր հումորը։

— Գործի համար։

* * *

— Հը՞, հարցրեց Հարություն Մամյանը։

Նրա հարցը ուղղված էր դատական բժշկին։

Լուսանկարիչ Ստեփանը պրոֆեսիոնալի հմտությամբ տարբեր դիրքերից լուսանկարում էր հանգուցյալի մարմինը։ Փորձագետ Վահան Ալոյանը իր վրձիններով ու փոշիներով մատնահետքեր էր հավաքում բաժակի, դռան բռնակի, հեռախոսի լսափողի վրայից, իսկ դատական բժիշկ Արթուր Ծերունյանն արդեն ավարտել էր իր գործը, խնամքով լվացվել ու հիմա ինչ֊որ տեղեկանք էր լրացնում պատուհանի գոգին։

Սեղանը զբաղված էր։ Տեղամասային տեսուչ Կարեն Շախուլյանը տեղազննության արձանագրությունն էր կազմում։

— Հը՞,— հարցրեց Հարություն Մամյանը։

— Թույն է,— ասաց դատական բժիշկը։

— Հաստա՞տ,— առաջ թեքվեց քննիչը։

Արթուր Ծերունյանը ծիծաղեց՝ ցույց տալով ծխից դեղնած ատամները։

— Այնքան հաստատ, ինչքան ես Արթուր Ծերունյանն եմ և այս դժբախտ մարդու պատճառով զրկվելու եմ «Արարատի» խաղը տեսնելու հաճույքից։

— Իսկ կարո՞ղ եք ասել, թե ինչ թույն է,— ակամա ժպտաց Մամյանը։

— Իհարկե, կարող եմ։ Բայց գերադասում եմ ասել հերձումից հետո։ Տարեք դիակը,— ասաց նա ներս մտած սանիտարներին։— Ես վերջացրել եմ։

Վասակ Սերոբյանի մարմինը պատգարակի վրա դրեցին ու դուրս տարան, տեղում, պարկետի վրա թողնելով միայն նրա կավճե ուրվագիծը։

— Հնարավո՞ր է, որ ինքնասպանություն լինի։ Մարմնի վրա բռնության հետքեր կա՞ն,— հարցրեց Մամյանը։

— Ես չտեսա,— ասաց դատական բժիշկը,— տեսնենք ինչ ցույց կտա հերձումը։

— Իսկ ե՞րբ է վրա հասել մահը։

— Մոտավորապես երեսուն֊երեսուն երկու ժամ առաջ։

Մամյանը հաշվեց մտքում։

— Ուրեմն անցած գիշերվա ժամը մեկից երե՞քը։

— Հավանաբար։ Դե, ես գնացի, թե չէ ինձ գրելու բան չես թողնի,— ծիծաղեց Արթուր Ծերունյանը։

— Արթուր...— սկսեց Մամյանը։

— Առավոտյան կլինի սեղանիդ։

— Դու, դու, ախպեր ջան, գիտե՞ս ով ես,— հիացմունքով ժպտաց քննիչը...

— Ինչո՞ւ չգիտեմ... մի շարքային ու համեստ Հիպոկրատես,— նորից ծիծաղեց դատական բժիշկն ու ձեռքով հրաժեշտ տալով դուրս եկավ սենյակից։

Կարեն Շախուլյանը շարունակում էր գրել տեղազննության արձանագրությունը և հետն էլ ականջի ծայրով լսում էր, թե ինչ են խոսում քննիչն ու դատական բժիշկը։ Լսում էր ու զարմանում, այնպես, ինչպես իր աշխատանքի առաջին օրը, թե ո՞նց են մարդիկ սովորականի նման ժպտում, խոսում ու կատակում, երբ նրանց կողքին մահ կա։ Մա՜հ։ Քիչ առաջ ծերունու անշունչ մարմինը պատգարակին դրեցին ու տարան։ Եվ վերջ։ Ոչ եղել է, ոչ կա։

— Հը՞,— այս անգամ Կարենին դարձավ քննիչը։

— Նամակ չկա, ընկեր Մամյան,— ասաց տեղամասային տեսուչը։

Մամյանը ձեռքը լեյտենանտի ուսին դրեց.

— Ճիշտ է,— ասաց նա։— Ամենատարօրինակն այն է, որ նամակ չկա։ Եթե սա այն դեպքն է, ինչ երևում է առաջին հայացքից, ապա որևէ տեղ նամակ պետք է լինի։

— Ուրեմն դուք էլ եք կարծում, թե ինքնասպանություն է։

— Ես ասացի՝ եթե սա այն դեպքն է... Ես առայժմ ոչինչ չեմ կարծում։ Սակայն գիտեմ, որ հարյուրից իննսունինը դեպքում ինքնասպանները նամակ են թողնում, որտեղ բացատրում են, թե ինչու են վճռել հեռանալ կյանքից և ում են մեղավոր համարում իրենց դժբախտության մեջ։

— Ուրեմն սա այն միակ դեպքն է...

— Չշտապենք,— ասաց քննիչը,— չշտապենք, Կարեն... Գուցե դեռ գտնվի նամակը...

Տեսուչը թերահավատորեն տարուբերեց գլուխը։

— Ընկեր Մամյան, դուք էիք ասում, որ նման դեպքերում ինքնասպանը նամակը ամենաբացահայտ տեղում է դնում։ Առաջին հերթին՝ ճաշասեղանի վրա, որ նկատեն անմիջապես։ Իսկ ես քրքրել եմ ամբողջ տունը, նույնիսկ գրքերն եմ թերթել մեկ֊մեկ...

— Եվ աչքի ընկնող որևէ բան չե՞ս գտել։

— Զարմանալին այն է, որ ոչ։

— Իսկ ինչո՞ւ է զարմանալի...

— Բոլոր տներում, ուր ես եղել եմ, անպայման մի հատուկ թղթապանակ կա, որտեղ մարդիկ պահում են իրենց փաստաթղթերը, հին նամակները, նկարները... Այս տան մեջ չկա։ Եվ դա շատ տարօրինակ է, որովհետև Վասակ Սերոբյանը զարգացած, մտավորական մարդ է... եղել։ Տեսնո՞ւմ եք, ինչ գրադարան ունի։ Ուրեմն տարօրինակ չէ, որ ոչ օրագիր է պահել, ոչ նշումների, ծախսերի տետր և ոչ էլ թղթապանակ...

— Հարազատներ ունի՞...

— Մի որդի միայն։ Նա էլ հեռավոր ծովագնացության նավապետ է։ Ես, իհարկե, հեռագիր կուղարկեմ Վլադիվոստոկ, կխնդրեմ, որ տեղյակ պահեն... Նրա ընտանիքն այնտեղ է...

— Բա զարմանալի բան չէ՞, Կարեն։ Հայից ի՞նչ նավապետ։ Ամենացամաքային ժողովուրդն ենք։

— Գեները հիմա շատ են հարգի, ընկեր Մամյան։ Իսկ մի ժամանակ մենք ծովեր ունեցել ենք։

— Երևի, երևի եղբայր,— համաձայնեց քննիչը և հարցրեց առանց որևէ կապի.

— Տանը դրամ կամ ուրիշ արժեքներ կա՞ն։

— Վեց հարյուր ռուբլի ունի խնայդրամարկղի գրքույկի մեջ և երեք տոկոսանոց փոխառության երկու տոմս, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա ձեռքով մի անուն կա գրված։ Երևի թոռների անուններ են։

— Ուրիշ ոչի՞նչ։

— Ուրիշ ոչինչ։

Հարություն Մամյանը վեր կացավ տեղից։

— Ես գնում եմ դատախազություն։ Ավելի ճիշտ դատախազությունում կլինեմ մի ժամ հետո,— դպրոցը հիշելով, ավելացրեց նա։— Բոլոր նյութերի մասին նախ զեկուցիր քո պետին և ապա բեր ինձ... Եվ խնդրիր ուսուցչուհուն վաղը, առավոտյան ժամը տասին, ինձ մոտ լինի։ Եղա՞վ։

— Եղավ, ընկեր Մամյան,— գլխով արեց տեղամասային տեսուչը։

* * *

Փորձագետ Վահան Ալոյանին Մամյանը հանդիպեց հենց դատախազության մուտքի մոտ։

— Հը,— սովորականի պես սպասումով հարցրեց նա։

— Բաժակի վրա տանտիրոջ մատնահետքերի բացի մեկ ուրիշի մատնահետքեր կան։

— Հետո՞... քարտադարանում համեմատեցի՞ր,— հարցրեց նա հենց այնպես, համոզված, որ բացասական պատասխան է ստանալու։

— Համեմատեցի,— ասաց Ալոյանը,— այնտեղից եմ գալիս։ Մեզ մոտ նման մատնահետքեր չկան։ Հնարավո՞ր է որ մեզնից առաջ աշխատողներից կամ հարևաններից որևէ մեկը բաժակին ձեռք տված լինի։

— Բացառված է,— գլուխը թափահարեց Մամյանը։— Կարենն այդպիսի սխալ թույլ չէր տա։

— Ի՞նչ ես կարծում, չարժե՞ ստուգել նրանց մատնահետքերը։

— Ոչ,— վճռականորեն ասաց Մամյանը։— Չարժե։

— Բայց մեկնումեկինը հո պե՞տք է լինեն այդ մատնահետքերը,— համառեց Վահան Ալոյանը։— Դրանք քեզ չե՞ն անհանգստացնում, ինչ է...

— Այն էլ ոնց են անհանգստացնում...— հոգոց հանեց քննիչը,— բայց, միևնույն է, Վահան, ես այդ պատճառով անմեղ մարդկանցից մատնահետքեր չեմ վերցնի։

— Դե, տես,— ասաց Վահան Ալոյանը։— Գիտես, որ ես միշտ պատրաստ եմ։

— Շնորհակալություն, եղբայր,— ասաց Մամյանը ու արագորեն շրջվեց, որպեսզի թաքցնի ժպիտը։ Վահան Ալոյանի մասին անեկդոտ էին տարածել, թե նա այնքան է տարված իր գործով, որ իրենց տուն հյուր եկած մարդկանց մատնահետքերի լրիվ քարտադարան ունի։ Թե իբր՝ որևէ խնջույքից առաջ կնոջ հետ նայում են մատնահետքերի տետրը, որպեսզի որոշեն, թե ում հրավիրեն այս անգամ։

Մամյանը մոտեցավ իր առանձնասենյակին, զարմանքով նկատեց, որ դռան մոտ դրված աթոռին նստած է Վասակ Սերոբյանի հարևանուհին, շփոթվեց և ակամա ժամացույցին նայեց։

— Բարև ձեզ,— ասաց ուսուցչուհին,— մեղավորը ես եմ, չկարողացա համբերել ու շուտ եկա։

Հարություն Մամյանը բացեց դուռը և ներս հրավիրեց ուսուցչուհուն։ Նրա աչքերը, անքնությունից թե արտասունքից, խիստ կարմրած էին։ Կարմրած էր նաև քթի ծայրը...

— Ամբողջ գիշեր չեմ քնել,— ասաց նա՝ թաշկինակը կրկին տանելով աչքերին։— Ինչ ահավոր դժբախտություն... Ճի՞շտ է, որ թունավորել է իրեն։

— Տիկին Արաքսյա,— հարցրեց Մամյանը,— դուք լա՞վ էիք ճանաչում հանգուցյալին։

Ուսուցչուհին մտածեց.

— Չգիտեմ ինչ ասել, ասաց նա։— Կներեք, բայց հիմա ո՞վ է ում լավ ճանաչում։ Այն էլ՝ ժամանակակից շենքում ապրող հարևանները։ Ի դեպ, նա մեր շենք է տեղափոխվել երեք տարի առաջ։ Իր երեք սենյականոց բնակարանը տվել է բազմանդամ մի ընտանիքի, իր աշխատանքային ընկերոջը, իսկ ինքը տեղափոխվել է այստեղ։

— Որտե՞ղ էր աշխատում,— հարցրեց Մամյանը։

— Մետաղյա իրերի կոմբինատում։

— Իսկ ե՞րբ անցավ թոշակի։

— Արդեն մեկ տարի կլինի...

— Եկող֊գնացողներ լինո՞ւմ էին։

— Երբ աշխատում էր՝ մեկ֊մեկ տեսնում էի, որ հյուրեր ունի։ Թոշակի անցնելուց հետո չեմ նկատել։— Նա նորից թաշկինակը աչքերին տարավ։— Ո՞ւմ են պետք ծեր միայնակ մարդիկ։

— Ինչ տեսակ մարդ էր Վասակ Սերոբյանը՝ կարո՞ղ եք բնութագրել։

Ուսուցչուհին նրան նայեց զարմանքով։

— Իսկ մի՞թե մարդուն չի բնութագրում հենց միայն այն, որ իր երեք սենյականոց բնակարանը զիջում է գործընկերոջը և ինքը ծվարում մի սենյականոց խղճուկ բնակարանում։ Նման մարդկանց շա՞տ եք հանդիպել։

— Ներողություն,— ասաց Հարություն Մամյանը։— Իհարկե դուք իրավացի եք։

— Կարիք չկա,— մեղմացավ ուսուցչուհին։— Դուք ինձ ներեք... Ես լրիվ կորցրել եմ ինձ։

— Տիկին Արաքսյա,— շտապեց առաջ անցնել քննիչը,— Վասակ Սերոբյանը ընդունա՞կ էր ինքնասպանություն գործելու։

— Դուք ինձ շատ բարդ հարց եք տալիս,— ասաց ուսուցչուհին։— Ես այդ գործում որևէ փորձ չունեմ։

— Ոչ, ոչ,— զրուցակցի ներքին հեգնանքն իբր չնկատելով, բացատրեց Մամյանը։— Ուզում եմ ասել՝ թո՞ւյլ մարդ էր, ընդունա՞կ էր արագորեն խուճապի մատնվելու, հաճա՞խ էր դժգոհում կյանքից, իր վիճակից։

— Երբեք,— ասաց ուսուցչուհին։— Նա ընդհանրապես քիչ էր խոսում։ Ինձ հետ նման թեմաներով ընդհանրապես չէր խոսում։ Շատ հպարտ և ինքնամփոփ մարդ էր Վասակ Սերոբյանը։ Դժվար, շատ դժվար է միայնակ ապրելը։ Ես դա լավ գիտեմ։ Իսկ տղամարդու համար, անշուշտ, կրկնակի դժվար է։ Բայց նա երբեք չէր ընկճվում, նրա վերնաշապիկները միշտ ճերմակ էին և տաբատի գծերը՝ անթերի։

— Նրա վարքագծի, կենցաղի մեջ ոչ մի տարօրինակ բան չէիք նկատում։

Ուսուցչուհին կնճռոտեց ճակատը։

— Գիտե՞ք ինչ,— ասաց,— նա գրեթե ոչ մեկի հետ չէր առնչվում, բայց տարօրինակն այն է, որ նամակներ հաճախ էր ստանում և այն էլ՝ պաշտոնական նամակներ։

— Իսկ դա ձեզ որտեղի՞ց է հայտնի։

Ուսուցչուհին զարմացավ.

— Ինչպես թե որտեղից... Նրա խնդրանքով միշտ ես էի դատարկում փոստարկղը։

«Իսկ տանը թղթապանակ չկար,— մտածեց Հարություն Մամյանը։— Կարենը ճիշտ էր նկատել»։

— Ներեցեք, իհարկե, բայց չե՞ք կարող ասել, թե որտեղից էին այդ նամակները։

Ուսուցչուհին բարձրացրեց գլուխը.

— Ես չգիտեմ,— ասաց նա։— Գուցե փոստատա՞րն իմանա։

Հեռախոսը զանգեց և Մամյանին փրկեց ամաչելուց։ Նա անմիջապես վերցրեց լսափողը։

— Արթուրն է,— լսվեց դատական բժշկի ձայնը։

— Հը,— ակամա տեղից բարձրացավ քննիչը։

— Թույնը թույն է, եզրակացությունը հիմա կուղարկեմ,— ասաց բժիշկը։— Մահն անկասկած ուժեղ թույնի ներգործության հետևանք է։

— Իսկ, ին՞չ է, ուրիշ բա՞ն էլ կա։

— Քաղցկեղ։

— Ի՞նչ։

— Եթե թույնը չկատարեր իր գործը, նա, միևնույն է, ամենաշատը երկու֊երեք շաբաթվա կյանք ուներ։

— Հաստատ,— ակամա բացականչեց Մամյանը։

— Բարեկամս, դուք սկսում եք վիրավորել իմ անձը։ Ես այլևս մտադիր չեմ ունկնդրելու ձեզ։ Գերադասում եմ ձեզ հետ խոսել միայն գրավոր,— հայտարարեց Արթուր Ծերունյանն ու անջատեց հեռախոսը։

* * *

— Կարելի՞ է, ընկեր Մամյան,— դուռը կիսաբաց արեց Կարեն Շախուլյանը։

— Դու մշտական տոմս ունես։ Մտիր,— հրավիրեց քննիչը ու ավելացրեց անմիջապես,— հը՞...

Տեղամասային տեսուչը նստեց։

— Դռնապանը տեսել է հանցագործին։

— Ի՞նչ հանցագործ,— հարցրեց Մամյանը։

— Որի մատները հավանաբար հենց նույն մատներն են, որոնց հետքերը մնացել են կոտրված բաժակի վրա։

Իհարկե, այդ մատնահետքերը մնում էին գործի ամենամութ կետը։ Եթե դրանք չլինեին, Հարություն Մամյանը կարող էր հանգիստ խղճով ծալել գործը, և ավարտված համարել քննությունը։ Պարզից էլ պարզ էր, որ Վասակ Սերոբյանը ինչ֊որ կերպ իմանալով իր անբուժելի հիվանդության մասին, վճռել էր վերջ տալ կյանքին՝ թույն ընդունելով։ Այսինքն՝ ի՞նչ է նշանակում «ինչ֊որ կերպը»։ Հարություն Մամյանը լավ գիտեր, որ որոշ բժիշկներ, «ինքնատիպություն» խաղալով, ցինիկորեն հիվանդի հարազատներին և երբեմն նույնիսկ հենց իրեն՝ հիվանդին, հայտնում են նրա ախտորոշումը։ Եվ ոչ բոլորն են, որ կարող են հանգիստ սպասել իրենց մահվանը։ Մարդիկ կան, որ չեն դիմանում և ինչպես Թումանյանն է գրել՝ ինքնասպան են լինում «մահու ահից»։ Շատ֊շատ հնարավոր է, որ այդպես էլ եղած լինի։ Թեև այդ մեկնակերպը ևս թույլ օղակներ ունի։ Եթե Վասակ Սերոբյանը թունավորել է իրեն, որտե՞ղ է այն սրվակը, որի մեջ պահել է թույնը։ Եվ ինչո՞ւ իր վարմունքը բացատրող նամակ չի թողել։ Ինչո՞ւ կտակ չի գրել։ Չէ՞ որ որդի, թոռներ ունի։ Մարդը չի կարող հենց այնպես, անշշուկ ու անձայն հեռանալ աշխարհից... եթե իր կամքով է հեռանում։

— Գնա ու այդ դռնապանին ինձ մոտ բեր,— Կարեն,— տեղից բարձրացավ քննիչը։

— Դռան ետևում է, ընկեր Մամյան,— ասաց տեղամասային տեսուչը։— Կանչե՞մ։

Մամյանը հիացած տարուբերեց գլուխը։ Ներս մտավ Խաչիկ եղբայրը՝ գրեթե տոնականորեն հագնված, սպիտակ վերնաշապիկով, մուգ փողկապով և սև կոստյումով։ Դեռ դռնից օծանելիքի սուր ու տհաճ հոտ եկավ, տարածվեց սենյակում։ Մամյանն ակամա ժպտաց. «Ճիշտ էր ասում այն օրը Հասմիկը, հիմա դռնապանին ու մինիստրին հագուստով իրարից տարբերելը հեշտ չէ»։

— Նստեք և պատմեք մանրամասն,— առաջարկեց քննիչը։— Բայց նախ՝ ներողություն, ձեզ ինչպե՞ս դիմեմ, ի՞նչ է ձեր անուն֊ազգանունը։

— Ինձ մեծից փոքր Խաչիկ եղբայր են ասում,— հպարտ֊հպարտ ասաց դռնապանը։

— Թող այդպես լինի,— ծիծաղեց քննիչը,— պատմեք, Խաչիկ եղբայր։

Խաչիկ եղբայրը տեղամասային տեսուչին նայեց, տեսավ, որ գլխով է անում հավանությամբ, նստեց, երկու ձեռքով ետ տարավ մազերն ու սկսեց.

— Գիշերը քունս չէր տանում։ Այսինքն՝ ճիշտը որ ասեմ, սկզբում տանում էր, բայց գիշերվա կինոն էնքան հետաքրքիր էր, որ քունս փախավ։ Իմ կարծիքով, ճիշտ բան չեն անում, բա կես գիշերին էդքան հետաքրքիր ու վախենալու կինո ցույց կտան։ Մարդիկ առավոտները քնի մեջ օրորվելով են գործի գնում։ Ես հո տեսնում եմ... Էլ նրանց աշխատածն ինչ պիտի լինի... Մի երկու ժամ էլ իրար կպատմեն կինոն ու թե որ...

Քննիչը զգաց, որ առանց իր միջամտության չի լինի։

— Ժամը քանիսին դուրս եկաք տնից։

— Ժամին չեմ նայել,— ասաց Խաչիկ եղբայրը,— բայց դեռ մութ էր... Ուրեմն՝ իջա ներքին հարկ, առա ցախավելս ու վեդրոս, փողոց դուրս եկա և սկսեցի իմ գործը։ Սկսեցի ու տեսա, որ շատ շուտ եմ սկսել...

— Ինչի՞ց ենթադրեցիք։

— Արշոն չկար,— ասաց դռնապանը։

— Ջրող ավտոմեքենայի վարորդն է,— բացատրեց տեղամասային տեսուչը։

— Հա՜,— հաստատեց Խաչիկ եղբայրը։— Արդեն վերջացնում էի գործս՝ անձրև սկսեց։ Որ շատ ուժեղացավ, ետ դարձա, ուզեցի մտնեմ պոդեզդը։ Ու մեկ էլ էն տեսա, որ ինձնից առաջ մեկը դուրս եկավ պոդեզդից, պլաշչը հագին ու կամաց֊կամաց, պատերին քսվելով գնաց... Սիրտս կասկած ընկավ, ետևից գնացի... Մութ էր, անձրև էր գալիս...

— Խաչիկ եղբայր, ասա թե ինչ էր ասում...— չդիմացավ Կարեն Շախուլյանը։

— Ո՞ւմ էր ասում,— հարցրեց քննիչը։

— Ինքն իրեն էր խոսում, ինքն իրեն,— ասաց դռնապանը՝ օձիքը խեղդող փողկապը ձգելով,— ասում էր՝ «Հեռի ձեզանից»... ասում էր՝ «Ես քո հերն եմ անիծել... Հո պրծա... հո պրծա քեզանից... Ես քո հերն եմ անիծել»։

Հարություն Մամյանը զգաց, որ շունչը կտրվում է և ինքն էլ թուլացրեց փողկապը։

— Ո՞վ էր, ինչ մարդ էր,— հարցրեց արագորեն։

— Մենակ մեջքը տեսա,— մեղավոր ձայնով ասաց դռնապանը։— Գոռացի ետևից, ասացի՝ «Ի՞նչ է պատահել, ախպեր»... Լսե՞ց, թե չլսեց... Վայ թե լսեց... Հաստատ լսեց... Համա շուռ չեկավ... թողեց գնաց։ Հա, թևի տակին էլ պապկայի նման մի բան կար։

— Ի՞նչ մազեր ուներ, գոնե դա տեսա՞ք։

— Որտեղի՞ց։ Պլաշչի գլխարկը աչքերին էր քաշել։ Ախր թե իմանայի, թե իմանայի... Բա չէի՞ վազի ու... հեռի ձեզանից... հերն անիծեի... Բայց ի՞նչ իմանայի...

— Դեպի ո՞ր կողմը գնաց։

— Վարդան Մամիկոնյանի արձանի կողմը...

— Ոչինչ չզգացի՞ք, կերպարանքը ծանոթ չերևա՞ց։

— Անծանոթ էր։ Մեր շենքում էդպիսի մարդ չկա։ Հաստատ։

— Եթե հանկարծ տեսնեք նորից, կճանաչե՞ք։

Խաչիկ եղբայրը հանեց փողկապը և թեթևացած շունչ քաշեց.

— Ի՞նչ ասեմ։ Որ էլի էդպես պլաշչը հագին պոդեզդից դուրս գա՝ վայ թե ճանաչեմ։

— Լավ,— հառաչեց Մամյանը։— Շնորհակալություն ձեզ, Խաչիկ եղբայր։ Եթե պետք լինի, նորից կանհանգստացնենք ձեզ։

— Բա դա խո՞սք է,— զարմացավ դռնապանը ու դուրս եկավ ակնհայտ ուրախությամբ։

Կարեն Շախուլյանը հարցականորեն քննիչին էր նայում։ Եվ Հարություն Մամյանն ասաց.

— Դժվար բան է։

Ու որովհետև շատ բարկացած էր իր որդի Գոռի վրա, որի պատճառով նախորդ օրը հանցագործի նման կես ժամ գլխահակ կանգնել էր նրա մեծամիտ դասատուի առջև, ու որովհետև շատ բարկացած էր ընդհանրապես երիտասարդ սերնդի վրա, որը կարծես թե պատասխանատվության ոչ մի զգացում չունի և միայն թեթևորեն պահանջում է, դատախազության քննիչը չդիմացավ ու կծու ժպտալով ասաց Կարեն Շախուլյանին.

— Լեյտենանտ, նման դեպքերում աշխատիր գոնե երկու վկա ունենալ, որ մեկը կասկածյալին թիկունքից տեսած լինի, մյուսն էլ դիմացից։

— Միջանցքում սպասում է,— ասաց տեղամասային տեսուչը։

— Ո՞վ։

— Ով անձրևանոցով մարդուն դիմացից է տեսել։

Քիչ էր մնում, որ Հարություն Մամյանը քրքջար։

— Ինչպե՞ս թե սպասում է։ Ներս կանչիր, տարօրինակ մարդ։ Ներս կանչիր, ախպեր ջան։

* * *

— Անուն, ազգանուն, հայրանուն։

— Մելինե Գևորգի Մուրադյան։

— Որտե՞ղ եք ապրում։

— Խանջյան փողոցի №8 շենքի 3֊րդ մուտքի №22 բնակարանում։

— Դա ո՞ր հարկն է։

— Վեցերորդ։

— Պատուհանները փողոցի՞ն են նայում։

— Այո,— զարմացած հաստատեց Մելինե Մուրադյանը։

— Եվ ի՞նչ եք տեսել այդ օրը պատուհանից։

— Իսկ ո՞վ է ասում, թե պատուհանից եմ տեսել։ Ընկեր թաղային, ես ձեզ այդպիսի բան ասե՞լ եմ։

— Չի ասել,— հաստատեց Կարեն Շախուլյանը։

— Դե, ուրեմն պատմեք այն, ինչ տեսել եք,— համաձայնեց Հարություն Մամյանը։

— Պատմեմ, բայց... բայց խնդրում եմ... խոստացեք, որ չեք պատժի ինձ։

— Ինչի՞ համար,— հարցրեց քննիչը։

— Չգիտեմ՝ գիտեք թե չգիտեք, բայց մեր շենքը տարօրինակ շենք է։ Բակից եթե հաշվենք՝ վեց հարկ է, իսկ եթե փողոցից հաշվենք՝ չորս։

— Հետո՞։

— Հետո այն, որ շատ դժվար է առավոտ շուտ աղբի ծանր դույլերը ձեռքիդ վեց հարկ իջնելն ու բարձրանալը։ Իսկ մեր տան աղբ թափողը ես եմ։

— Հասկացա,— գլխով արեց քննիչը։— Դուք գերադասում եք ընդամենը չորս հարկ իջնել և աղբը թափել փողոցի փոքրիկ աղբարկղում։

— Ճիշտ է,— մրմնջաց Մելինե Մուրադյանը։— Բայց դուք խոստացաք...

Քննիչը ժպտաց.

— Դա լեյտենանտ Շախուլյանի բնագավառն է։ Հետո՞։

— Ես էլ գիտեմ, որ չի կարելի, բայց մեկ֊մեկ... Ի՞նչ անեմ, աղերի կուտակում ունեմ։ Հոդերս այնպես են ցավում, մանավանդ ամպամած, անձրևոտ օրերին... Ոնց որ ծնկներիս մեջ սուր ասեղներ խրեն...

— Առաջ անցիր, տիկին Մելինե,— շտապեցրեց տեղամասային տեսուչը։

— Ախր պիտի բացատրեմ, չէ՞,— վիրավորվեց Մելինե Մուրադյանը։— Չպիտի՞ բացատրեմ, թե ինչու էի նայում լուսամուտից։

— Ուրեմն, այնուամենայնիվ, ես իրավացի էի,— ուրախացավ քննիչը։— Պատուհանից եք տեսել։

— Հա, բայց ես հո նրան չէի նայում, ընկեր քննիչ։ Գլուխս հանում էի ու ներքև նայում, որ տեսնեմ՝ մարդ կա՞, չկա՞, որպեսզի աղբն իջեցնեմ, ու երբ որ սկսեց անձրև գալ, ուրախացա։ Ասացի էլ ոչ ոք չի տեսնի։

— Գիշերվա մեկը֊երկո՞ւսն էր։

— Չէ, ի՞նչ եք ասում, տասնմեկը հազիվ լիներ։

— Բայց եթե չեմ սխալվում՝ անձրևը գիշերն է եկել, նույնիսկ՝ առավոտվա կողմը...

— Գիշերը չգիտեմ, գուցե և եկած լինի, բայց երեկոյան հաստատ գալիս էր։ Ես վախից լվացքս էլ հավաքեցի ու նոր իջա...

— Իսկ այդ մարդը...

— Հա, երբ լուսամուտից նայում էի, որ տեսնեմ խաղաղվե՞լ է փողոցը, թե չէ, մեկ էլ նկատեցի, որ տրամվայի գծերից այն կողմ, այգու ծառի տակ անձրևանոցով մի մարդ է կանգնած ու նայում է մեր շենքին։ Գլուխն էլ ծածկված էր նույն սև անձրևանոցի գլխարկով։ Ասացի՝ թող հեռանա, նոր կիջնեմ, ի՞նչ իմանաս ով է։ Մեկ էլ տեսար միլի...

Մելինե Մուրադյանը լռեց միանգամից ու կարմրատակեց։

— Հասկանալի է, հետո՞,— ժպտաց քննիչը։

— Քիչ անց նորից նայեցի՝ դարձյալ այնտեղ էր։ Կանգնել ու մեր շենքին էր նայում։

— Չէ՞ր զգացվում, թե որ կողմն է նայում։

— Չէ, համարյա ոչինչ չէր երևում, համ մութ էր, համ էլ անձրև էր սկսվել։

— Հետո, հետո...

— Այսպես մի քանի անգամ նայեցի, բայց նա շարունակում էր կանգնած մնալ նույն տեղում։ Հետաքրքրությունս շատ շարժվեց, ի վերջո մարդ ենք, չէ։ Մտածում էի, թե դա ով կլինի և ի՞նչ գործ ունի մեր շենքի հետ։ Գուցե գո՞ղ է, գուցե...

— Ու դրա համար էլ, աղբի դույլը վերցնելով, ցած իջաք։

— Հա... Չէ, չէ, աղբը, միևնույն է, թափելու էի, դիտմամբ մոտեցա հենց այն աղբարկղին, որից ոչ շատ հեռու կանգնած էր այդ կասկածելի մարդը ու նայեցի նրա կողմը։ Միայն մի վայրկյան տեսա, հաջորդ վայրկյանին թաքնվեց ծառի ետևում։ Բայց այդ մի վայրկյանն էլ բավական էր ինձ։ Զգացի, որ շատ ծանոթ մարդ է...

— Ծանո՞թ, ո՞վ էր,— գրեթե գոռաց Մամյանը։ Մելինե Մուրադյանը վախեցած նրան նայեց։

— Սկզբում գլխի չընկա։ Միայն զգում էի, որ ծանոթ է, որ ես երբեմն֊երբեմն տեսնում եմ նրան։ Բայց թե որտեղ էի տեսնում, չէի կարողանում հիշել։

— Հետո, հիշեցիք, ո՞վ էր,— գրեթե հուսահատ, ատելությամբ շշնջաց քննիչը։

— Սկզբում չհիշեցի,— անվրդով շարունակեց Մելինե Մուրադյանը։— Դույլը դատարկեցի, բարձրացա վեր, նորից նայեցի պատուհանից ու ի՞նչ տեսնեմ՝ չկա։ Անհետացել է։ Շատ զարմացա, ուր գնաց, ինչպես հասցրեց, մտածում էի։ Չդիմացա, կրկին դույլը ձեռքս առա ու ցած իջա։

Հարություն Մամյանը այլևս չէր նայում նրան։ Գլուխն ափերի մեջ էր առել ու սեղմել ատամները։

— ... Հենց նոր էի մուտքից դուրս եկել, երբ տեսա, որ այդ մարդը գլուխը կռացրած մտավ կողքի մուտքը։ Ու հենց որ նրան տեսա կռացած գլխով հիշեցի անմիջապես... որովհետև երբ նա խոսում է մարդկանց հետ, միշտ կռացնում, ուսերի մեջ է առնում գլուխը... Ու ես դրանից միշտ տհաճություն էի զգում։ Մի անգամ նույնիսկ մեր հարևանուհուն ասացի...

— Ո՞վ էր այդ մարդը,— սպառնալիորեն տեղից բարձրացավ Հարություն Մամյանը։

— Կապի բաժանմունքի պետը,— տեղից վախեցած վեր կացավ նաև Մելինե Մուրադյանը։— Մեր կապի բաժանմունքի պետը։ Ազգանունը չգիտեմ, բայց ամեն անգամ, որ կապի բաժանմունք էի մտնում...

— Ո՞ր մուտքը մտավ։

— Մեր կողքի, երկրորդ։ Որ մտնում էի հեռագիր տալու կամ որևէ ծանրոց ուղարկելու...

— Թևի տակ թղթապանակ կամ նման բան կա՞ր։

— Ե՞րբ...

— Այդ օրը, երբ շենք էր մտնում... Այդ օրը...

— Չէ, կարծես թե չկար։ Իսկ ընդհանրապես երբ տեսնում էի դրսում՝ կաշվե պայուսակ էր լինում։ Գուցե անձրևանոցի տակ էր պահել, բայց դժվար թե, որովհետև, եթե լիներ...

— Շնորհակալություն, տիկին Մելինե, դուք ազատ եք,— հատ֊հատ արտասանեց քննիչը։— Դուք ազատ եք։

— Ուրեմն կարող եմ գնա՞լ։ Որովհետև երբ Խաչիկ եղբայրը պատմում էր, թե խեղճ ծերուկի մահվան օրը ոնց է տեսել շենքից դուրս եկող մի կասկածելի մարդու, ես էլ անմիջապես հիշեցի, որ նրան ներս մտնելուց եմ տեսել։ Խաչիկ եղբայրն էլ ասաց, որ թաղայինին գտնեմ ու ես էլ...

— Շատ֊շատ շնորհակալություն,— աչքերը փակած ասաց քննիչն ու դառնալով տեղամասային տեսչին, կարգադրեց,— լեյտենանտ, տիկին Մելինեից ձեր սենյակում բացատրություն վերցրու և...

— Արդեն վերցրել եմ,— ասաց Կարեն Շախուլյանը և կաշվե թղթապանակից մի թուղթ հանելով, դրեց սեղանին, քննիչի առջև։

— Դուք ազատ եք, Մելինե Մուրադյանին,— ասաց քննիչը, և երբ նա վերջապես դուրս եկավ, շունչ քաշեց թեթևացած, տրորեց ճակատն ու ասաց.— Կարեն, երդվում եմ, եթե մի օրվա մեջ երկու այսպիսի վկաներ լինեն, ես էլ հաճույքով թույն կխմեմ։

Տեսուչը ծիծաղեց սրտանց։

— Բա ե՞ս ինչ ասեմ, մինչև այս բացատրությունը վերցրեցի, հանեց հոգիս, ամբողջ տոհմի կենսագրությունը պատմեց։

— Ուրեմն՝ կապի բաժանմունքի պետը... Դու ճանաչո՞ւմ ես նրան... Ո՞վ է, ինչ մարդ է։

— Հայկազ Վարոսի Ավետիսով... ծնվել է 1930 թվականին, Բաքվում։ Ավարտել է տեղի կապի տեխնիկումը, իսկ հետո հեռակա, Ռոստովի կապի ինժեներների ինստիտուտը։ Կուսակցության անդամ է 1956 թվականից, ամուսնացած է, ունի մի տղա, որն իր ընտանիքով առանձին է ապրում։ Կինը՝ Ռոզա Ավետիսովան, այս տարի կենսաթոշակի է անցել կուսշրջկոմից, որտեղ երկար ժամանակ հաշվառման սեկտորի վարիչն է եղել...

Հարություն Մամյանը ծիծաղեց.

— Եթե այդ բոլորին ավելացնես, թե նա հիմա կանգնած սպասում է միջանցքում...

— Ոչ, ոչ,— ծիծաղեց տեսուչը,— չհամարձակվեցի հրավիրել։ Մտածեցի, թե գուցե դուք եք ուզում նրան այցելել, ընկեր Մամյան։

— Կեցցես, տղաս,— սրտանց ասաց քննիչը։— Կեցցե՛ս։

* * *

Խաչիկ եղբայրը կոշտացած ափով, գրեթե շոյելով, պոկում էր խաղողի որթի չորացած տերևները, էտի մկրատով հեռացնում արմատի մոտ աճած փոքրիկ մատերը, նոր ծլած տերևներն ու մազմզուկները և իր մանկությունն էր հիշում Օշականում։ Ի՜նչ այգի ունեին... ոնց անցավ կյանքը։ Նա նայում էր իր ափերին ու հոր ձեռքերն էր հիշում, որ ճիշտ այսպես, հենց այսպես, միայն թե շատ ավելի վարժ ու վարպետորեն էտում էին խաղողի վազերը։ «Վա՜խ, հեր ջան, վա՜խ, հեր ջան»,— հառաչեց Խաչիկ եղբայրը։ Հետո օրորեց գլուխը մտածելով, որ ինքը հիմա հայր էլ է, պապ էլ է, բայց էլի հեր է կանչում ու հառաչում է, որովհետև եթե ապրում է, ուրեմն դեռ երեխա է։ Որ ինքը հազար տարի է, ինչ դուրս է եկել Օշականից, դարձել երևանցի բանվոր, հետո թոշակի է անցել, ձեռքն առել ցախավելն ու դույլը և դռնապան է աշխատում, բայց միշտ, միշտ աչքն ու միտքը գյուղի կողմն են, անհնարին է, չի կարողանում մոռանալ իրենց խաղողի այգին... Չի կարողանում քաղաքացի դառնալ... Թե չէ՝ ո՞վ էր ստիպում նրան գնալ Օշականից մատեր բերել Երևանի Խանջյան փողոցի շենքերի ճակատային մասում խաղողի վազեր տնկել ու բարձրացնել֊բարձրացնել, տանել հասցնել չորրորդ֊հինգերորդ հարկերը։ Կարող էր ծաղիկներ ցանել, շատ ավելի հեշտ էր, և ղեկավարությունը շատ ավելի գոհ կլիներ։ Բայց՝ չէ, խաղող էր տնկել, ջրում֊մշակում էր ամեն տարի, հարյուր տեսակ սրսկումներ էր կատարում ու ստանում հրաշալի բերք, որից ինքը ոչ մի օգուտ չուներ։ Է՜, չուներ՝ չուներ, ի՞նչ անենք։ Բայց հո խաղողի հետ գործ ուներ։ Հո իր մի անկյունն ուներ, որտեղ «Վախ, հեր ջան» էր հառաչում և վերջապես հնարավորություն ստանում երբեմն֊երբեմն սուտի֊մուտի տրտնջալու, թե աշխարհի բանն է այդպես, թե ամեն ինչ էլ խաղողի վազի նման է... Մարդիկ աշխատում են ներքևներում, չարչարվում ու տանջվում են, իսկ բերքը ուրիշներն են վայելում վերևներում։

Խաչիկ եղբայրը կռացավ, վազի թասակի միջից մատներով ճանկռոտելով հանեց կտրած ու պոկած֊թափած ճյուղերն ու կեղևները, լցրեց դույլի մեջ, տեսավ, որ մի քանի մանր֊մունր կեղևներ էլ են մնացել, մատներով մի անգամ էլ ճանկռոտեց֊հավաքեց դրանք ու հանկարծ զգաց, որ ձեռքի մեջ ողորկ, օտարոտի մի բան կա։ Բացեց ափը՝ փոքրիկ մի սրվակ էր փոքրիկ կափարիչով, ու ներսում մի քիչ, շատ քիչ բաց դեղին գույնի հեղուկ կար։ Մի պահ սրվակը ուզեց գցել դույլի մեջ, բայց հանկարծ հիշեց, որ այն օրը, այն օրը, երբ միլիցիայի աշխատողները տակնուվրա էին անում թոշակառու Վասակ Սերոբյանի բնակարանը, առաջին հերթին հենց ինչ֊որ սրվակ էին որոնում։ Հոգնած աչքերով քննիչն ասում էր.

— Շիշը գտեք, շիշը գտեք, ա՛յ տղերք, թույնը ինչ֊որ բանի մեջ լցված է եղել, հո երկնքից չի՞ թափվել։

Բայց սրվակ ոչ մի տեղ չկար։

Իսկ գուցե հենց սա՞ է։ Գուցե հենց այս շշի մեջ է եղել այն թույնը, որն ընդհատել է խեղճ ծերունու կյանքը։

Խաչիկ եղբայրը դեպի աջ նայեց։ Դե, իհարկե, հենց այն մուտքից դուրս եկավ անձրևանոցով մարդը, եկավ ու պատերին քսվելով անցավ հենց այս տեղով։ Նրա համար ի՞նչ մի դժվար բան էր աննկատելիորեն թառմայի վազի թասակի մեջ նետել թույնի սրվակը։

Ուրեմն սրա մեջ թո՞ւյն է։ Խաչիկ եղբայրը վախից ձեռքից բաց թողեց սրվակը։ Հետո ավելի վախեցավ՝ մտածելով, թե կջարդվի ու պարունակությունը լրիվ կթափվի, գրպանից հանեց շերտավոր թաշկինակը, զգուշությամբ բռնեց սրվակի ծայրը և աջ ձեռքն առաջ մեկնած՝ կամաց֊կամաց քայլեց դեպի տեղամասային տեսչի հենակետ֊առանձնասենյակը։

Բ

Հայկազ Վարոսի Ավետիսովը ինչ֊որ հաշվումներ էր կատարում գրասեղանին դրված էլեկտրոնային փոքրիկ հաշվիչ մեքենայի վրա և միաժամանակ նեղլիկ առանձնասենյակի կիսաբաց դռնից հետևում, թե ինչ է կատարվում կապի բաժանմունքի սրահում։

Իսկ սրահում գրեթե այցելուներ չկային։ Գրեթե, որովհետև մեկը կար, բայց նա էլ կարծես թե գործ չուներ կապի բաժանմունքի հետ և ներս էր մտել ավտոմատ֊հեռախոսով խոսելու համար։ Եվ բավականին էլ երկար խոսում էր։ Հայկազ Ավետիսովը տանել չէր կարողանում, երբ երկար ժամանակ զբաղեցնում էին հեռախոսը և նման դեպքերում հաճախ էր միջամտում, դիտողություն անում։ Բայց հիմնարկում հիմա ոչ ոք չկար, մինչև աշխատանքի ավարտը մնում էր դեռևս տասնհինգ րոպե և այդ ամենից բացի, հեռախոսով խոսող մարդու կեցվածքի մեջ ինչոր ազդեցիկ բան կար, որ ետ էր պահում կապի բաժանմունքի պետին։

Այցելուն ի վերջո ցած դրեց լսափողը, բայց Հայկազ Ավետիսովը զարմանքով նկատեց, որ նա ոչ թե դեպի դուռն է գնում, այլ ընդհակառակը մոտենում է իր առանձնասենյակին։

— Բարև ձեզ, ընկեր Ավետիսով,— ասաց այցելուն։

— Բարև ձեզ... Բայց ինձ թվում է, թե ես ձեզ չեմ ճանաչում,— տեղից բարձրացավ Ավետիսովը։

— Իսկ ես ձեզ ճանաչում եմ,— անվրդով ասաց այցելուն մեկնելով փաստաթուղթը։— Ես ձեր շրջանի դատախազության ավագ քննիչն եմ։ Հարություն Մամյան։

— Ավագ քննի՞չը,— նկատելիորեն հուզվեց կապի բաժանմունքի պետը։— Ինչո՞վ կարող եմ ձեզ օգտակար լինել։

Հարություն Մամյանը ժպտաց.

— Ձեր անկեղծ խոստովանությամբ։

Հայկազ Ավետիսովը իր տարիքին անհարիր թեթևությամբ ակնթարթորեն դեպի դուռը նետվեց, բայց Մամյանը կարծես թե սպասում էր դրան, որովհետև հասցրեց մի ձեռքով փակել դուռը, իսկ մյուսով ամուր բռնել կապի բաժանմունքի պետի արմունկը.

— Հանգիստ, հանգիստ,— խստորեն ասաց նա։— Այդ ո՞ւր...

— Ուզում էի ծածկել դուռը, որպեսզի մեզ չլսեն,— քաթանի նման ճերմակած դեմքով մրմնջաց կապի բաժանմունքի պետը։

— Նստե՛ք,— կարգադրեց քննիչը։

Հայկազ Ավետիսովը փլվեց իր աթոռին՝ վախեցած աչքերը քննիչից չկտրելով։

— Այստե՞ղ խոսենք, թե գերադասում եք քննիչի առանձնասենյակը։

— Այստեղ, այստեղ,— ձեռքերը կրծքին տարավ կապի բաժանմունքի պետը։— Միայն թե կամաց, խնդրում եմ։ Միայն մի վայրկյան։ Աշխատանքն ավարտված է։ Թույլ տվեք աշխատողներին տուն ուղարկել և փակել ընդհանուր դուռը։

Քննիչը տատանվեց.

— Լավ,— ասաց նա,— միայն թե առանց հիմարությունների։ Տարիքով մարդ եք, ամոթ է...

Նա կիսաբաց դռնից տեսավ, թե Հայկազ Ավետիսովը ինչպես է փութով ճանապարհում իր աշխատակիցներին և փակում դուռը։ Իսկ երբ միանգամից թուլացած, հազիվ քաշ տալով ոտքերը, ետ եկավ ու ընկավ իր աթոռին, քննիչն անմիջապես հարցրեց.

— Հայկա՛զ Ավետիսով, ի՞նչ հարաբերությունների մեջ եք եղել Վասակ Սերոբյանի հետ։

— Ես այդպիսի անուն֊ազգանունով մարդ չեմ ճանաչում,— հանկարծ կարծես թե հանգստացած ասաց կապի բաժանմունքի պետը։

— Լավ հիշեք,— հեգնանքով ժպտաց քննիչը։— Կամ գուցե դուք նրան ա՞յլ անուն֊ազգանունով գիտեք։

— Ո՞ւմ։

— Վասակ Սերոբյանին։ Գուցե օգնե՞մ ձեզ։ Վաթսունմեկ տարեկան, թոշակառու, աշխատել է մետաղյա իրերի կոմբինատում, որպես ավագ տնտեսագետ։ Գրանցված է Խանջյան փողոցի №8 շենքում։

— №8֊ո՞ւմ։

— №8֊ում, հիշեցի՞ք... Դե, ուրեմն, շարունակեք... Ի՞նչ հանգամանքներում եք ծանոթացել...

— Ես Վասակ Սերոբյան անուն֊ազգանունով որևէ մեկի չեմ ճանաչում։

Հարություն Մամյանը մտածեց.

— Լավ, հարցը այլ կերպ տանք։ Որտե՞ղ եք եղել երեք օր առաջ, ապրիլի 20֊ին, երեկոյան ժամը տասից մինչև առավոտվա ժամը չորսը։

Կապի բաժանմունքի պետը գունատվեց կրկին.

— Մեր տանը։ Որտե՞ղ։

— Լավ մտածեք։

— Ես մտածելու բան չունեմ,— հանկարծ բարկացավ նա։— Հարցնում եք, պատասխանում եմ։

— Որևէ մեկը կարո՞ղ է հաստատել, որ իրոք այդ ժամերին տանն եք եղել։

— Ոչ։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց քննիչը։— Մի՞թե տիկին Ռոզան տանը չէր։

Հայկազ Ավետիսովը քննիչին նայեց ապշած.

— Դուք իմ տիկնոջը որտեղի՞ց գիտեք,— հարցրեց նա։

— Հարցերը ես եմ տալիս,— խստացավ Հարություն Մամյանը։

Կապի բաժանմունքի պետը շփոթվեց.

— Ճիշտ է,— խոնարհ ասաց նա։— Ռոզան տղայիս տանն էր մնացել։ Հիվանդ է թոռս։

— Ռուբե՞նը։

— Սաթիկը,— իրեն լրիվ կորցրած, ճշտեց Հայկազ Ավետիսովը։

— Իսկ դուք, ուրեմն, տանն եք եղել։

Կապի բաժանմունքի պետը գլխով արեց։

— Իսկ եթե ես առնվազն երկու վկա բերեմ, որոնք նայելով ձեր աչքերին, հաստատեն, որ սույն թվականի ապրիլի 20֊ից 21֊ը ձեզ տեսել են Խանջյան փողոցի №8 շենքում, ի՞նչ կասեք։

— Կասեմ, որ նրանք զրպարտում են։

— Հանուն ինչի՞։

— Ի՞նչ իմանամ։ Հանուն ինչի՞ են մարդիկ զրպարտում իրար։ Հանուն ինչի՞ են մարդիկ հետևում ու հետապնդում իրար։ Հանուն ինչի՞ եմ ես աշխատանքից հետո մնացել այստեղ ու պատասխանում ձեր հարցերին։ Հանուն ինչի՞ է, որ դուք ինձ չեք հավատում։

Հարություն Մամյանը զարմացած դիմացինին նայեց.

— Ահա թե ինչ... Իսկ ինձ թվում էր, թե դուք արդեն պատրաստ եք խոստովանել ամեն ինչ և հենց դրանով էլ թեթևացնել ձեր մեղքը...

— Ես ոչ մի մեղք չունեմ... գործ գտեք ձեզ համար։

— Լավ,— գլխով արեց քննիչը։— Ուրեմն պայմանավորվենք այսպես, կամ դուք հավաստի վկաներով ապացուցում եք, որ ապրիլի 20֊ի լույս 21֊ի գիշերը տանն եք եղել, կամ էլ ես ձեզ հենց հիմա դատախազություն եմ տանում և մեղադրանք առաջադրում սպանության համար։

— Սպանության համա՞ր,— տեղից վեր թռավ Հայկազ Ավետիսովը,— դուք հո չե՞ք խելագարվել։

— Աշխատեք հանգիստ լսել ինձ ու հասկանալ,— Հարություն Մամյանը կապի բաժանմունքի պետի ուսը սեղմելով, նրան նորից աթոռին իջեցրեց, իսկ ինքը մոտեցավ կախիչին, որից կախված էր կնգուղավոր սև մի անձրևանոց։— Ուրեմն այսպես, ապրիլի 20֊ի գիշերը Խանջյան փողոցի №8 շենքի 9֊րդ բնակարանում տեղի է ունեցել սպանություն։ Անհայտ մարդասպանը թունավորել է տարեց թոշակառու Վասակ Սերոբյանին...

— Բայց ես...

— Լռեք։ Բնական է, որ կատարվում է քննություն, փնտրվում են ականատեսներ։ Եվ ահա բնակիչներից մեկը հայտնում է, որ երեկոյան ժամը 10֊ից 11֊ի սահմաններում տեսել է ձեզ այս սև անձրևանոցով №8 շենքի դիմացի Օղակաձև այգու ծառերից մեկի տակ կանգնած։ Դուք երկար ժամանակ հետևելիս եք եղել շենքին, ապա արագորեն մտել եք այն մուտքը, որտեղ ապրում էր հանգուցյալ Վասակ Սերոբյանը...

Կապի բաժանմունքի պետը կրկին վեր ցատկեց.

— Սպասեք, ես...

— Դուք սպասեք,— բարկացավ քննիչը։— Սպասեք, լսեք և նորից եմ կրկնում, աշխատեք հասկանալ։ Այնուհետև ձեզ տեսնում է շենքի դռնապանը, երբ նույն այս սև անձրևանոցի մեջ, առավոտյան դուրս եք գալիս նույն մուտքից և անհետանում։ Եվ ահա ճիշտ նույն ժամերին, նույն մուտքի №9 բնակարանում ինչ֊որ մեկի ձեռքից թույն ընդունելով, մեռնում է թոշակառու Վասակ Սերոբյանը։ Ճիշտ նույն ժամերին։ Հիմա տեսնում եք, որ մեր ապացույցները ծանրակշիռ են։ Հիմա համոզվում եք, որ մենք իրավունք ունենք կասկածելու ձեզ, Հայկազ Ավետիսով։ Այսքանից հետո նորից կարո՞ղ եք պնդել, որ վերոհիշյալ ժամերին չեք եղել խանջյան փողոցի №8 շենքում։

— Չեմ կարող,— աչքերը փակ շշնջաց կապի բաժանմունքի պետը։— Չեմ կարող։

— Ուրեմն ընդունո՞ւմ եք,— առաջ թեքվեց քննիչը։

— Ընդունում եմ։

— Ճիշտ եք անում,— ասաց քննիչը,— թեև շատ ավելի ճիշտ կլիներ, եթե ինքներդ խոստովանեիք։ Իսկ հիմա թուղթ ու գրիչ վերցրեք և առանց շտապելու, մանրամասն գրեք, թե երբ և ինչ հանգամանքներում եք ծանոթացել հանգուցյալ Վասակ Սերոբյանի հետ, ի՞նչ է տեղի ունեցել ձեր միջև և ինչո՞ւ որոշեցիք թունավորել նրան։

Կապի բաժանմունքի պետը բարձրացրեց գլուխը.

— Ես այդ մարդուն չեմ թունավորել,— ասաց նա։— Ես ոչ ոքի չեմ թունավորել...

— Նորից սկսեցիք,— Հարություն Մամյանը այլևս չգիտեր ինչ անել։— Այդ դեպքում ասացեք, թե ինչո՞ւ Էիք գնացել նրա տուն։

— Ես նրա տանը չեմ եղել,— կամացուկ ասաց Ավետիսովը։

— Բա որտե՞ղ եք եղել, գրողը տանի։

— Չեմ կարող ասել,— գլուխը ձեռքերի մեջ առավ կապի բաժանմունքի պետը։— Ավելի շուտ՝ կընդունեմ, թե ես եմ թունավորել այգ Վասակ Սերոբյանին կամ ում մատնացույց կանեք դուք, բայց չեմ ասի, չեմ կարող ասել, թե որտեղ եմ եղել։ Դա ձեզ չի վերաբերում և ոչ մեկին չի վերաբերում։ Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի իր անձնական կյանքն ունենալու, և բոլորովին պարտադիր չէ, որ այդ կյանքը ձեր հսկողության տակ անցնի։

Դատախազության ավագ քննիչը խոր շունչ քաշեց.

— Որևէ կնոջ մո՞տ եք եղել...

— Եղել եմ թե չեմ եղել, դա ձեր գործը չէ, քաղաքացի քննիչ,— ասաց Հայկազ Ավետիսովը։— Կարծում եմ, որ ոչ մի կին դատախազությանը բողոք չի ներկայացրել։ Թե՞ սխալվում եմ...

Հարություն Մամյանը զգաց, որ շնչահեղձ է լինում։

— Լսեք, Հայկազ Ավետիսով,— ատամների արանքից նետեց նա։— Լսեք, հարգարժան ամուսին, սիրեցյալ հայր ու պապ, լսեք՝ 1956 թվականից կուսակցության անդամ, ձեր տարիքին անհամապատասխան սիրային էժան արկածներն ինձ այսօր չեն հետաքրքրում։ Ես սպանության գործ եմ քննում, հասկանո՞ւմ եք։ Մարդ են սպանել։ Եվ ես, ինչ էլ լինի, պետք է գտնեմ մարդասպանին։ Եվ պետք է քննեմ բոլոր նրանց, ովքեր թեկուզ մազաչափ կասկած են հարուցում։ Կարծում եք, թե այդպիսի մի ընդհանուր հայտարարությամբ կազատվե՞ք։ Մտքներովդ թող չանցնի։ Ես ստիպված պետք է լինեմ ուսումնասիրել, թե ինչ կանայք են ապրում այդ մուտքում, առանձին֊առանձին խոսել յուրաքանչյուրի հետ, որքան էլ տհաճ լինի՝ հարցաքննել ձեր կնոջը...

Կապի բաժանմունքի պետը տնքաց.

— Նրա՞ն ինչու։ Չէ՞ որ խոստովանում եմ... Ինչո՞ւ եք ուզում քանդել իմ տունը...

— Դուք ձեզ ծիծաղելի վիճակի մեջ եք դնում,— ասաց քննիչը։— Հո երեխա՞ չեք։ Մինչև մատնացույց չանեք այն տունը, որտեղ եղել եք, ո՞վ կհավատա ձեզ, թե դուք չեք մարդասպանը։ Ձեր վերացական հայտարարությունը քանի՞ կոպեկ արժե։

— Ես ուզում եմ ծխե՛լ,— դանդաղ ձեռքը գրպանը տարավ Ավետիսովը։

— Որքան սիրտներդ կամենա։

Կապի բաժանմունքի պետը «Արին֊բերդի» տուփից մի սիգարեթ վերցրեց, պիջակի փոքրիկ ներքին գրպանիկից հանեց սպիտակ, փայլուն վառիչը, փորձեց վառել, բայց ինչ արեց, կրակ դուրս չեկավ։ Նա զայրացած գրասեղանին նետեց վառիչը, դարակից լուցկի հանեց, վառեց ու վերջապես ինքնամոռաց ներս քաշեց ծուխը։

— Հը՞,— շտապեցրեց Հարություն Մամյանը։

— Թույլ տվեք մի օր մտածել,— խնդրեց Հայկազ Ավետիսովը

— Միայն միլիցիայի մեկուսարանում,— վճռականորեն ասաց քննիչը։

Կապի բաժանմունքի պետը հուսահատ տարածեց ձեռքերը.

— Ինչ եք ասում, ինչ եք ասում... Եթե ես տանը չգիշերեմ, ինչ պատասխան կարող եմ տալ կնոջս։

— Ըստ ձեր հայտարարության՝ դուք դրա փորձն ունեք,— խայթեց քննիչը։

— Քաղաքացի քննիչ,— ասաց Հայկազ Ավետիսովը,— մի վայրկյան պատկերացրեք, թե իմ դրության մեջ դուք եք։

— Դա անհնարին է,— պատասխանեց քննիչը,— ես երբեք ձեր դրության մեջ չեմ գտնվի։

— Մի ասեք, մի ասեք,— գլուխն օրորեց Ավետիսովը,— իմ մտքով նույնպես երբեք չէր անցնի, թե ես կհայտնվեմ այս վիճակի մեջ։ Մի ասեք։ Ես ուղղակի անբախտ մարդ եմ։ Անբախտ։ Դուք կարծում եք քչե՞րը կան, որոնք դավաճանում են իրենց կանանց։ Անձամբ ես իմ շրջապատից տասնյակ մարդիկ գիտեմ, որոնք դավաճանել ու դավաճանում են ամբողջ կյանքում։ Եվ ի՞նչ։ Ոչինչ։ Երբեք նրանց հետ որևէ արտասովոր բան չի պատահում։ Նրանցից ոչ մեկի մտերմուհու հարևանը մինչև հիմա սպանության զոհ չի դարձել, չի թունավորվել, չի կախվել, ցած չի նետվել պատշգամբից... Իսկ եթե նույնիսկ պատահում է որևէ դեպք, այդ օրը նրանք ինձ նման սև անձրևանոց հագած չեն հայտնվում, ինչպես դուք եք ասում, դեպքի վայրում։

Քննիչն ակամա ծիծաղեց։

— Դա իմ անբախտությունից է,— շարունակեց Հայկազ Ավետիսովը,— ես ամբողջ կյանքում, ինչպես կենսաթերթիկներում է գրվում՝ բարոյապես ամուր մարդ եմ եղել։ Եվ գիտե՞ք ինչու, որպեսզի ստվեր չգցեմ պատասխանատու աշխատող կնոջս կարիերայի վրա։ Միայն այդ պատճառով։ Եվ գիտե՞ք ինչե՜ր եմ քաշել։ Պատկերացնել չեք կարող, որովհետև գաղափար չունեք, թե ինչ է նշանակում կուսշրջկոմի հաշվառման սեկտորի վարիչ կին ունենալ։ Իսկ դրանք այն կանայք են, որոնք անգիր գիտեն, թե ինչ է կատարվում շրջանի բոլոր կազմակերպություններում, բայց մազաչափ իսկ տեղեկություն չունեն թե ինչ է կատարվում իրենց տանը։ Նրանք ճաշ չեն եփում, շոր չեն արդուկում, հյուր չեն գնում և, հասկանալիորեն՝ չեն ընդունում, չգիտեն, թե որտեղ է շուկան և որտեղ են մուծում էլեկտրականության վարձը... Ամբողջ կյանքում այդ ամենը ես եմ արել, ե՛ս... . Ես եմ պահել մեր տղային, իսկ ինքը, պլենումի է գնացել, կոնֆերանսի, համագումարի, սիմպոզիումի, հանդիսավոր նիստերի։

«Չէ, Հասմիկս փառք աստծո»,— գոհունակությամբ մտածեց Հարություն Մամյանը։

— Եվ ահա վերջերս, բոլորովին պատահաբար, հանդիպեցի մի կնոջ...

— Խանջյան փողոցի №8֊ում։

— Այո։ Եվ նոր միայն հասկացա, թե ինչ բան է կինը... թե ինչ կարող է լինել կինը ամուսնու համար, ամուսնու կյանքում։ Պատկերացնում եք, ես դեռ անկողնու մեջ՝ սուրճ է մատուցում...

— Հայրենադա՞րձ է,— հենց այնպես հարցրեց Հարություն Մամյանը։

— Ծնողները Բեյրութից են,— ճշտեց կապի բաժանմունքի պետը, կակազեց, վախեցած նայեց քննիչին, բայց նրա դեմքն այնքան անխռով էր, որ հանգստացավ ու շարունակեց։— Սուրճը խմելուց հետո վեր եմ կենում և տեսնում, որ հենց մահճակալի կողքին, աթոռի թիկնակից խնամքով կախված է իմ արդուկված վերնաշապիկը, իսկ աթոռի վրա լվացված և արդուկված թաշկինակս է։ Չէ, դուք հասկանո՞ւմ եք, թե դա ինչ բան է... ախր ամբողջ կյանքում ես եմ արդուկել իմ վերնաշապիկն ու լվացել թաշկինակս, ես եմ ներկել կոշիկներս ու ճաշ եփել... Որտեղի՞ց պիտի հասկանաք... Իսկ նա... Իսկ նա ինձ համար եփում է իմ ամենասիրած կերակուրները, նստում է դիմացս, երջանիկ ու նվիրված հայացքով ինձ է նայում ու ասում է. «Կեր, Հայկազ ջան, ախր դու շատ ես հոգնում։ Քո գործը այնքան պատասխանատու է, ծանր, մտավոր աշխատանք է՝ նյարդերի և ուղեղի հետ կապված... Քեզ ուժեղ սնունդ է պետք, Հայկազ ջան»։ Իսկ քո գործը հե՞շտ է, ինչ է, ասում եմ, հե՞շտ է մարդկանց հետ գործ ունենալը, այն էլ ծաղիկներ վաճառելը, երբ միշտ չէ, որ կարգին ծաղիկ է լինում...— Հայկազ Ավետիսովը շփոթվեց միանգամից, կծեց լեզուն, նորից վախեցած նայեց քննիչին։ Բայց քանի որ Մամյանի դեմքը առաջվա նման բարեհամբույր և անվրդով էր, մտածեց, որ գլխի չընկավ ու որոշեց հարցից հեռացնել նրան։— Իսկ ինքն ասում է՝ «Հայկազ ջան»...

— Հայկազ ջան,— ժպտալով ընդհատեց նրան Հարություն Մամյանը։— Ինձ համար կարծես թե ամեն ինչ պարզ է։ Ցտեսություն։ Մոռացել էի, որ մի շատ կարևոր գործ ունեմ։ Ես գնում եմ։ Դեմ չե՞ք լինի, եթե հետս վերցնեմ նաև ձեր վառիչը... երկու֊երեք օրով...

— Խնդրեմ, խնդրեմ, ընդմիշտ, բայց մեջը գազ չկա,— ոչինչ չհասկանալով, իրար խառնվեց Հայկազ Ավետիսովը։

— Նշանակություն չունի, ես կլցնեմ,— ասաց քննիչը, զգուշությամբ վերցրեց փայլուն վառիչը, հիացած երկար դիտեց լույսի տակ ու խնամքով փաթաթեց թաշկինակի մեջ։

* * *

Միլիցիայի տեղամասային տեսուչ Կարեն Շախուլյանը արագ֊արագ քայլում էր Ալավերդյան փողոցով դեպի ցած՝ աջ ու ձախ նայելով։ Թեև շտապում էր, բայց սովորության համաձայն երբեմն֊երբեմն կանգ էր առնում որևէ անկյունում, կողքից առաջ բերում սպայական պլանշետը, հանում փոքրիկ ծոցատետրն ու ինչ֊որ նշումներ կատարում։ Եթե որևէ մեկը կարողանար կարդալ այդ ծոցատետրը, կզարմանար հարցերի բազմազանությունից.

«Մացակ Այդինյան։ Ուրեմն վերադարձել է գաղութից։ Ինչո՞ւ ինձ մոտ չի գալիս ու ենթարկվում հաշվառման։ Կանչել հենակետ»։

«Ժամը 11֊ն է, բայց թերթերի կրպակը փակ է»։

«24բ շենքի աղբը տեղափոխված չէ»։

«Դեղատան ցուցանակը...»։

Կարեն Շախուլյանը չէր ուզում նայել երկու բարձրահարկ շենքերի արանքում ծվարած֊մնացած հին միահարկ տան երկաթաճաղ պատուհանին։ Համոզված էր, որ հենց նայի՝ կտեսնի Սվետայի չքնաղ ու անամոթ դեմքը։ Եվ չէր սխալվում։

— Բարև, թաղային ջան, ո՞նց ես,— լսեց նա։

— Բարև,— չոր ասաց Կարեն Շախուլյանը... Նայեց մի վայրկյան և անմիջապես էլ, ասես օձից խայթված, փախցրեց դեմքը։

Սվետան պատուհանի ճաղերի արանքից մեկնել էր սքանչելի, հոլանի թևերը, կրծքով հենվել պատուհանի գոգին ու դեմքով լրիվ մի վանդակ գրաված՝ ժպտում էր։

— Կարեն ջան, կարելի՞ է մի րոպե,— զրնգուն արծաթ ձայնով հարցրեց Սվետան։

Տեղամասային տեսուչը կանգ առավ և, առանց պատուհանի կողմը նայելու, ասաց մռայլ.

— Ստիպված եմ նորից կրկնել, բնակչուհի Զիրոյան, ես ձեզ համար երբեք Կարեն չեմ եղել։ Ես լեյտենանտ եմ, ազգանունս էլ՝ Շախուլյան է։

— Դու ինձ համար միշտ էլ Կարեն ես եղել, ազիզ ջան,— մազաչափ իսկ չմտահոգվելով, թե ուրիշները կարող են լսել իրեն, շարունակեց Սվետան։— Դու մեր թաղի ամենասիրուն տղան ես եղել։ Եվ ումից թաքցնեմ, աստծուց հո չեմ կարող թաքցնել, ես միշտ էլ աչք եմ ունեցել քեզ վրա։

Կարեն Շախուլյանը ակամա շուրջը նայեց, հանկարծ ու Արևիկը պատահաբար տեսնի այս պատկերը.

— Ես մի օր կզբաղվեմ ձեզանով, բնակչուհի Զիրոյան,— սպառնաց նա։— Կասկած չունենաք։

— Երանի այդ օրը,— ձեռքերը կրծքին խաչեց Սվետան։— Մոմ կվառեմ...

— Կտեսնենք, այն ժամանակ կտեսնենք,— պարզ զգալով, որ ինքը ծիծաղելի վիճակի մեջ է, բարկացավ երիտասարդ տեսուչը։— Իսկ մինչ այդ պաշտոնապես զգուշացնում եմ։ Հարևանները բողոքում են, որ հաճախ կասկածելի վարքի տեր տղաներ են հավաքվում ձեր տանը, խմում, աղմկում են...

— Մինչև ժամը 11֊ը, ազիզ ջան։ Ես օրենքները գիտեմ։ Իսկ դրանք, որ բողոքում են, նախանձից են բողոքում, որովհետև իրենց տունը մտնող, իրենց բանի տեղ դնող չկա։

— Եթե ուզում եք խուսափել անախորժություններից, բնակչուհի Զիրոյան, դրանց ոտքը պետք է կտրել ձեր տնից։

— Որ օրը որ դու իմ տուն մտնես, ազիզ ջան,— ձեռքերը կրկին առաջ պարզեց Սվետան,— որ օրը որ դու իմ տուն մտնես, նրանք դուրս կգան։ Քեզնից բացի ինձ ոչ ոք պետք չէ։

Կարեն Շախուլյանը թափահարեց գլուխը։ Ի՛նչ հաճույքով հիմա տղամարդավարի կհայհոյեր այդ անիծածին... բայց ինչ կարող է անել։ Ինքը օրենքի ներկայացուցիչ է։ Այնպես որ մնում է թափ տալ ձեռքը...

Նա ճիշտ հենց այդպես էլ վարվեց, ջղայնությունից ակամա քայլեց արագ֊արագ և չանցած հինգ րոպե, հայտնվեց շրջանային դատախազությունում, որտեղ տեղամասային տեսչի հեռախոսազանգից հուզված, անհամբերությամբ նրան էր սպասում ավագ քննիչ Հարություն Մամյանը։

* * *

— Հը՞,— շտապեցրեց Մամյանը։

Կարեն Շախուլյանը հանդիսավոր դանդաղությամբ գրպանից հանեց թաշկինակը, բացեց և քննիչի գրասեղանին դրեց փոքրիկ սրվակը։

— Իմ կարծիքով, սա հենց այն է, ինչ փնտրում էինք, ընկեր Մամյան։

Մամյանը գլուխը առաջ մեկնած, ասես հոտոտելով, ուշադիր դիտեց սրվակը։

— Որտե՞ղ էր։

— Փողոցի խաղողի վազի թասակի մեջ։ Ուղիղ հանգուցյալի պատուհանի տակ, հանցագործի անցած ճանապարհին է։

— Վրան մատնահետքեր կա՞ն։

— Մեկի հետքերը որ հաստատ կլինեն։

— Ո՞ւմ։

— Եղբայր Խաչիկի։

— Ինչեր ես խոսում, Կարեն,— կնճռոտեց քննիչը,— եղբայր Խաչի՞կը։ Քո կարծիքով...

— Նա է գտել սրվակը։

Հարություն Մամյանը խոր շունչ քաշեց, և ծուռ֊ծուռ նայելով տեղամասային տեսչի ժպտացող դեմքին, մոտ բերեց հեռախոսը, ինչ֊որ համար հավաքեց։

— Վահան,— ասաց նա լսափողի մեջ, ե՞ս գամ քեզ մոտ, թե՞ դու գաս ինձ մոտ։

— Մեջն ի՞նչ ունեմ,— հարցրեց փորձագետը։

— Մի տուփ «Մառլբորո» կտամ։

— Մեծ տո՞ւփ թե փոքր տուփ...

— Առևտուր մի սկսիր։ Գեները խոսեցի՞ն մեջդ,— ակնարկելով Վահանի հոր խանութի վարիչ լինելը, հեգնեց Մամյանը։

Հեռախոսի մյուս ծայրում փորձագետը ծիծաղեց.

— Գալիս եմ, գալիս... Իմ խելքն ասա, որ քեզ հետ կատակ եմ անում։ Դու վաղը ժողովում էլ կասես։

Հարություն Մամյանը նստեց իր տեղում, բացեց գրասեղանի գզրոցը, հանեց ու սեղանին, սրվակի մոտ դրեց Հայկազ Ավետիսովի վառիչը։

— Վերադարձին կմտնես կապի բաժանմունք ու կտաս պետին։ Կասես լիքն է։

— Հետն էլ ներողությո՞ւն խնդրեմ։

— Ինչի՞ համար, որ մարդասպան չէ՞,— ժպտաց Հարություն Մամյանը։ Իսկ այդ Պարզիկն ի՞նչ տեսակ կին էր. արժե՞ր, որ Հայկազ Ավետիսովն այդպես հալումաշ էր լինում նրա համար։

— Ամենաճիշտը Խաչիկ եղբայրը բնորոշեց, ասաց՝ հենց ծաղկի խանութ մտնեք՝ կճանաչեք, ոնց ոք նոր թխած սպիտակ բոքոն հաց...

— Եվ նմա՞ն էր,— ծիծաղեց քննիչը։

— Նման էր,— ծիծաղեց նաև տեսուչը։— Եվ արդար որ լինենք, իսկապես մեղավոր ենք և պետք է ներողություն խնդրենք կապի բաժանմունքի պետից, ուշացումով փախցրած նրա փոքրիկ երջանկությունը խորտակելու համար։ Տիկին Պարզիկը ոչ մի պայմանով այլևս տուն չի թողնի նրան։ Ու գիտե՞ք ինչ ասաց իրենց կապը և իր տանը այդ գիշեր Ավետիսովի գտնվելու փաստը ընդունելուց հետո, ընկեր Մամյան։ Ասաց՝ ծեր մարդ էր, խղճում էի։

— Եթե տիկին Ռոզային ճանաչեիր, դու էլ կխղճայիր նրան,— հաշվառման սեկտորի նախկին վարիչի խուզած վիզը հիշելով, լրջորեն ասաց Հարություն Մամյանը։

Դուռը բախեցին։

— Վերջերս շատ բարեկիրթ է դարձել մեր փորձագետը,— ժպտաց Մամյանը, մոտեցավ ու բացեց դուռը։

Դռան մեջ կանգնած էր կապի բաժանմունքի պետ Հայկազ Ավետիսովը իր անբաժան կաշվե պայուսակով։

— Բարև ձեզ,— ասաց նա, միանգամից նկատեց սեղանին դրված իր վառիչը ու ժպտաց երեխայի նման,— իմ վառիչը։

— Վերցրեք, վերցրեք, լցված է,— վառիչը մատով նրան մոտեցրեց Հարություն Մամյանը։— Հենց տեսուչին խնդրում էի, որ ձեզ բերի։ Սրա համա՞ր էիք եկել,— հարցրեց նա, թեև լիովին համոզված էր, որ այդպես չէ։

— Չէ, ի՞նչ եք ասում,— ձեռքը ետ քաշեց կապի բաժանմունքի պետը։— Ոչ, ոչ, մի հարց կա, ուղղակի մտածեցի, թե կարող է հետաքրքրել ձեզ։ Այսօր առավոտյան լսեցի, որ մեր փոստատարներից մեկը բողոքում է առաքման բաժնի վարիչին։ Ասում էր Խանջյան փողոցի №8 շենքի 9֊րդ բնակարանի փոստարկղը չեն դատարկում ու լցնելու տեղ չկա։ Թե ինքը անընդհատ սեղմում է զանգի կոճակը, բայց ինչպես երևում է, տանը ոչ ոք չկա։ Ի՞նչ անի, թերթերը դեռ ոչինչ, հարցն այն է, որ նամակներ կան... Հավանաբար ես ուշադրություն չդարձնեի, ընկեր Մամյան, եթե փոստատարը հանկարծ այդ տան տիրոջ անունը չտար։ Այն անունը, որ անընդհատ դուք էիք տալիս ու համոզում ընդունել, թե ես ճանաչում եմ նրան։ Այդ... այդ Վասակ Սերոբյանին։ Եթե մեռած չլիներ, գիտեի, թե ինչ կասեի նրա մասին։ Կներե՛ք։

— Վասակ Սերոբյա՞ն,— հարցրեց Մամյանը։— Ես ե՞րբ էի համոզում, Ավետիսով, ես պարզապես հարցնում էի,— անմեղ֊անմեղ ավելացրեց նա։

Բայց Հայկազ Ավետիսովը շատ էր խոցված։

— Գիտեմ, գիտեմ, ձեր երիտասարդ աշխատակիցն էլ հավանաբար պարզապես է հարցեր տվել ծաղկի խանութում։

Լարված լռություն տիրեց։

— Դուք ինչ֊որ նամակների մասին էիք խոսում,— պաշտոնական ու սառը հիշեցրեց Մամյանը։

Հայկազ Ավետիսովը լուռ բացեց պայուսակը և այնտեղից երկու նամակ հանեց։

— Ստորագրեք, որ ստացել եք։

Նա մեկնեց մի տետր, որտեղ գրանցված էին նամակները, և Հարություն Մամյանը ստորագրեց այնտեղ։

— Եթե էլի նամակներ լինեն, ի՞նչ անեմ։

— Ուղարկեք մեզ,— ասաց Հարություն Մամյանը, մինչև դուռը ուղեկցեց կապի բաժանմունքի պետին և, դուռը բացելով, մեղմացած ասաց.— Աշխատեք հասկանալ ու ներել մեզ, ընկեր Ավետիսով։ Գուցե բարին սա էր, ո՞վ գիտե ինչ կլիներ, եթե տիկին Ռոզան իմանար այս ամենի մասին։

Հայկազ Ավետիսովը հառաչեց, ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց թափ տվեց ձեռքն ու դուրս եկավ։

Նամակներից մեկը ԽՍՀՄ Պաշտպանության մինիստրությունից էր։ Ի պատասխան Վասակ Սերոբյանի հարցման, հատուկ բաժնից հայտնում էին, որ Հայրենական Մեծ պատերազմում «Փառքի» երրորդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվածների ցուցակում Անդրանիկ Ցոլակի Աթայան գրանցված չէ։

Երկրորդ նամակը եկել էր Գերագույն Սովետից։

«Հարգելի ընկեր Սերոբյան,— գրված էր այնտեղ,— ՀԽՍՀ Գերագույն Սովետի նախագահության նախագահին ուղարկած ձեր նամակը Մետաղյա իրերի կոմբինատի դիրեկտոր Անդրանիկ Աթայանի գործած ապօրինությունների մասին, ուղարկում ենք ՀԽՍՀ Ներքին գործերի մինիստրություն՝ ընթացք տալու։ Այնտեղից էլ կստանաք պատասխանը։ Նամակների բաժնի վարիչ՝ Վերմիշևա»։

— Հը՞,— հոնքերը կնճռոտեց Հարություն Մամյանը։

— Կարծես թե մշուշը ցրվում է,— պատասխանեց տեղամասային տեսուչը։

* * *

Անդրանիկ Ցոլակի Աթայանը այն մարդկանցից էր, որոնց մասին մի բառով ասում են՝ հին կոճղ է։ Ամրակազմ, ջլապինդ, թիկնեղ, կարճ վզով ու կարճ խուզած սպիտակ մազերով նա ավելի շուտ նախկին ըմբշամարտիկի էր նման, որը տարեց հասակում անգամ հետևում է իրեն և առավոտ վաղ անպայման վազում է մոտակա պուրակում՝ մարզական զգեստ հագած, իսկ հետո փնչփնչալով լողանում սառը ցնցուղի տակ։ Նրանից առողջություն, կամք ու ինքնավստահություն էր բուրում։

Հագին անթերի կարված մուգ կապույտ կոստյում կար, իսկ փողկապն էլ մոդայիկ, գրեթե հասած բալի գույն ուներ։ Նա գրպանից դուրս բերեց «Ախթամարի» տուփը, սիգարեթ հանեց, վառեց քննիչի մեկնած վառիչով ու ծուխը ներս քաշելով, ասաց.

— Ես ժամը 2֊ին խորհրդակցություն եմ հրավիրել։ Մինչ այդ ձեր տրամադրության տակ եմ։

— Կաշխատենք երկար չպահել ձեզ,— նրա նկատմամբ ակամա հարգանքով լցված՝ շտապեց հանգստացնել Մամյանը։

— Լսում եմ ձեզ։

— Ընկեր Աթայան, դուք անձնական թշնամիներ ունե՞ք։

Կոմբինատի դիրեկտորը մտածեց մի պահ։

— Էլ ի՞նչ դիրեկտոր, եթե թշնամի չունենա,— ժպտաց նա։ Չէ՞ որ ես մարդկանց հետ գործ ունեմ, որոնցից մեկին դուր է գալիս իմ աշխատանքի ոճը և հենց այդ պատճառով էլ դուր չի գալիս մյուսին։

— Իսկ մասնակցե՞լ եք Հայրենական Մեծ պատերազմին։

— Ոչ, չտարան։ Հիվանդ էի։

— Հետո առողջացա՞ք։

— Ինչպես տեսնում եք,— ժպտաց դիրեկտորը։— Մի՞թե չեք հավատում բժշկության զորությանը։

— Հավատում եմ, հավատում եմ,— գլխով արեց Մամյանը։— Եվ բժշկության զորությանը, և բժիշկների զորությանը...

— Ընկեր Մամյան,— ասաց Անդրանիկ Աթայանը,— այդ հարցը ժամանակին հազար տեղ քննվել է և հազար տեղում էլ գտել են, որ ես անմեղ եմ։ Այնպես որ զուր տեղը մի տանջեք ձեզ։

— Եղավ,— անմիջապես համաձայնեց քննիչը։

Հարություն Մամյանն ու Անդրանիկ Աթայանը ուշադիր, բարյացակամ իրար էին նայում։

— Ընկեր Աթայան,— հարցրեց քննիչը,— ձեզ ծանոթ չէ՞ Վասակ Սերոբյան անուն֊ազգանունով մեկը։

Եվ քննիչը, և տեղամասային տեսուչը միաժամանակ նկատեցին, որ դիրեկտորի գրասեղանի ապակուն սեղմած մատները լարվեցին։

— Մեր կոմբինատում էր աշխատում,— հանկարծ միանգամից հոգնած, ասաց նա։— Հիմա թոշակի է անցել։

— Նա գիտե՞ր, որ դուք պատերազմում չեք եղել։

— Իհարկե, գիտեր,— ասաց դիրեկտորը։— Մենք մի ժամանակ նույնիսկ ընկերներ էինք։

— Ուրեմն ի՞նչ է նշանակում այս նամակը,— հարցրեց Մամյանն ու նշանակալի հայացքով նայեց Կարեն Շախուլյանին։

— Տվեք, տեսնեմ ի՞նչ նամակ է,— անկեղծորեն զարմացավ Անդրանիկ Աթայանը։

— Եկեք միասին կարդանք,— առաջարկեց Մամյանը իր գրասեղանի մոտ մի կողմ քաշվելով և նշանակալի հայացքը տեղափոխելով մյուս գրասեղանին դրված ապակու վրա, որտեղ քիչ առաջ գործարանի դիրեկտորն էր նստած։

Մինչ Աթայանը կարդում էր նամակը, Կարեն Շախուլյանը գրասեղանից վերցրեց հաստ ապակին, որի վրա պարզ երևում էին կոմբինատի դիրեկտորի մատնահետքերն ու դուրս, գնաց։

— Ոչինչ չեմ հասկանում,— մտախոհ ասաց Աթայանը։— Ի՞նչ «Փառքի» շքանշան, ի՞նչ բան։ Անհեթեթություն է։— Նա կոպերը փակած մի պահ մտածում էր, իսկ հետո հարցրեց կասկածամտությամբ։— Իսկ այս նամակը ձեզ որտեղի՞ց։ Ի՞նքն է տվել։

— Ընկեր Աթայան,— նախաձեռնությունը չզիջեց քննիչը։— Այդ Վասակ Սերոբյանը ի՞նչ էր ուզում ձեզանից։ Ինչո՞ւ էր շարունակ բողոքներ գրում ձեր դեմ։

Անդրանիկ Աթայանը կրկին նստեց աթոռին ու խոր շունչ քաշեց.

— Նախանձում էր,— ասաց նա։— Հենց սկզբից նախանձում էր, որ ինքը բանակ է գնացել, ես՝ չէ, որ ինձ անմիջապես առաջ քաշեցին, իրեն չէ, որ ես լավ ընտանիք ունեմ, ինքը չէ, որ ես երեք տղա ունեմ, ինքը՝ մեկը... Եթե մարդ ի ծնի նախանձ է, նախանձելու քի՞չ նյութ կա։

— Բայց դուք ասում եք, թե ընկերներ եք եղել։

— Մի հույն փիլիսոփա ասել է, ովքե՞ր են իմ թշնամիները, եթե ոչ իմ նախկին բարեկամները...

Հարություն Մամյանը դռան կողմը նայեց, հետո՝ ժամացույցին։ Չէ, դեռ շուտ է.

— Եվ նրա բողոքների հիման վրա շա՞տ ստուգումներ են եղել ձեզ մոտ։

Կոմբինատի դիրեկտորը դառը քմծիծաղ տվեց.

— Վերջին, տարիներին ես ավելի շատ ստուգող բրիգադներ եմ ընդունել, քան զբաղվել արտադրությամբ։ Ինձ սխալ չհասկանաք, ես այս երկիրը կառուցողներից մեկն եմ և երկու ձեռքով եմ քվեարկում հանուն մեր կարգերի։ Բայց սխա՛լ է, սխա՛լ է, սխա՛լ է, որ այդքան ստուգող կազմակերպություններ կան։ Յոթ տարի է, տեղ չեմ թողել, բանավոր ու գրավոր խնդրում, սպառնում, աղաչում պաղատում եմ, որ ավելացնեն մեր կոմբինատի ֆոնդերը։ Որովհետև արտադրական տարածությունները կրկնապատկվել են, իսկ ֆոնդերը մնացել են նույնը։ Եվ ի՞նչ, ոչ մի ձայն, ոչ մի պատասխան, ոչ մի հանձնաժողով։ Իսկ բավական է, որ մի պորտաբույծ, որին արժանիորեն հեռացրել եմ աշխատանքից, թեկուզ անստորագիր բողոք գրի ինձ վրա... Տեսեք, տեսեք ինչպես են իրար խառնվում, ինչ լուրջ հանձնաժողովներ են կազմում, ինչ մանրակրկիտ ստուգումներ են կատարում։ Ու գալիս են՝ իրար ետևից, Գերագույն Սովետից ու Մինիստրների Խորհրդից, քաղսովետից ու շրջսովետից, մեր մինիստրությունից ու ներքին գործերի մինիստրությունից, ֆինանսների մինիստրությունից ու ժողովրդական վերահսկողության կոմիտեից, դատախազություններից ու միլիցիայի բաժիններից... էլ ԲԽՍՍի մասին չեմ խոսում, կազմ ու պատրաստ է։ Գալիս են, կտրում են գործից, խանգարում են, զբաղեցնում են, նյարդայնացնում են մարդկանց, պարզում են, որ ոչ մի ապօրինություն չկա ու նույնիսկ ներողություն չեն խնդրում, անհետանում են։

Նորից մի նամակ՝ ու նորից են գալիս։ Ու ամեն ինչ կրկնվում է նորից։

Ասում եմ արդեն հարցրել են, ստուգել են, արձանագրություն են կազմել... որոշում են ընդունել... նույն հարցի մասին այդ որոշումը նրանց չի՞ բավարարում։ Ասում են բողոքը հենց այդ ստուգողների մասին է, և ամեն ինչ սկսվում է նորից։ Բա սա եղավ արդարությո՞ւն։ Եղավ կոմունիստական վերաբերմո՞ւնք։ Եղավ պետական մտածողությո՞ւն։ Այդ ստուգումներն իրենք որքա՞ն ծախս են նստում պետության վրա, էլ չեմ խոսում դրանց բերած բարոյական վնասների մասին։

Կոմբինատի դիրեկտորը խոսում էր վշտացած, և Հարություն Մամյանը մտածում էր, որ նրա խոսքերի մեջ ճշմարտություն կա։ Նույնն էլ իրենց մոտ է։ Բավական է, որ մեկը բողոք գրի քննիչի մասին։ Եվ վերջ։ Հանցագործի բողոքի հիման վրա քննիչին են քննում։ Նույնիսկ այն, թե ճի՞շտ է, որ նա հարևանի երեխայի հեծանիվն է գողացել քառասուն տարի առաջ, երբ քննիչն ընդամենը երեսուն տարեկան է։

— Հիմա էլ՝ դուք,— շարունակում էր կոմբինատի դիրեկտորը,— ինձ կտրել եք գործից, կանչել դատախազություն և հարցեր եք տալիս ու ինչպես երևում է, դեռ տալու եք, երբ այդ հարցերն արդեն տրվել են հարյուր անգամ և պատասխան ստացել։ Երբ այդ հարցերով նույնիսկ ձեր ներքին գործերի բաժինն է զբաղվել և հարցնողն էլ նստած է իր տեղում...

— Ո՞վ,— անմիջապես հետաքրքրվեց քննիչը։

Կոմբինատի դիրեկտորը երևի զգաց, որ շատ հեռու է գնացել, որովհետև կանգ առավ, լռեց ու ասաց անորոշ.

— Դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ընդհանրապես եմ ասում։

Բայց քարն արդեն նետված էր։ Հարություն Մամյանը միանգամից հիշեց, որ մի քանի տարի առաջ միլիցիան զբաղվում էր Մետաղյա իրերի կոմբինատի հարցով, ինչ֊որ ոսկու թե արծաթի պատմություն կար։ Դե, իհարկե, հենց այդպես էլ կա՝ այն ժամանակ, և հիմա ԲԽՍՍ բաժանմունքի պետը նույնն է՝ Շավիղ Պետիկյանը։

Հարություն Մամյանը սևեռուն նայում էր դռանը, սպասելով, թե ուր որ է կբացվի այն ու շեմին կհայտնվի տեղամասային տեսուչը։ Բայը դուռը չէր բացվում։

Կոմբինատի դիրեկտորը ժամացույցին նայեց, ապա ավազ քննիչին։

— Ես գնամ,— ասաց նա։— Հազիվ հասցնեմ։ Եթե կրկին պետք լինեմ, զանգահարեք, խնդրեմ։ Ես ուրիշ դիրեկտորների նման չեմ, ովքեր վիրավորվում են, երբ իրենց միլիցիա կամ դատախազություն են կանչում։ Իսկ ինչ վերաբերում է այդ «Փառքի» երրորդ աստիճանին, դա ցնդաբանություն է։ Հիվանդ ուղեղի զառանցանք։ Մարդկային թուլությունները հատուկ են նաև ինձ,— ժպտաց նա,— ես էլ որոշ չափով սիրում եմ փառքի ցոլքերի մեջ լինել։ Բայց ոչ կեղծիքի գնով։ Ես դրա կարիքը չունեմ։ Իմ աշխատանքային շքանշանները բավարարում են ինձ։

«Շա՜տ ես խոսում,— մտածում էր Հարություն Մամյանը,— շատ ես խոսում, որովհետև, այնուամենայնիվ, վախենում ես հարցերից»։ Իսկ բարձրաձայն, թաքցրած ափսոսանքով ասաց.

— Դե ինչ, շնորհակալություն, որ եկաք։ Պայմանավորվեցինք, եթե հարկ լինի՝ կզանգահարենք։

— Բարով մնաք,— ձեռքը մեկնեց Անդրանիկ Աթայանը։

— Հաջողություն։

Ավագ քննիչը բռնեց դիրեկտորի ամուր, մկանոտ ափը և նրա ուսի վրայից էլ տեսավ, թե ինչպես բացվեց դուռը և հանգիստ քայլերով ներս մտավ Կարեն Շախուլյանը։

Տեղամասային տեսուչը անվրդով դեմքով մոտեցավ ավագ քննիչին և նրան մեկնեց մեքենագրված ինչ֊որ թուղթ։

— Մի րոպե,— տեսնելով, որ Անդրանիկ Աթայանը արդեն հեռանում է, ձայնեց ավագ քննիչն ու շարունակեց կարդալ թուղթը։

Փորձագետ Վահան Ալոյանը պաշտոնապես հայտնում էր, որ ըստ դակտիլոսկոպիկ փորձաքննության տվյալների, գրասեղանի ապակու մատնահետքերը համընկնում են Վասակ Սերոբյանի օգտագործած բաժակի և թույնի փոքրիկ սրվակի վրա հայտնաբերված մատնահետքերին։

— Մի րոպե,— ասաց ավագ քննիչը, թուղթը անփութորեն մի կողմ դրեց և հարցրեց՝ ասես ոչինչ էլ չէր եղել։— Ընկեր Աթայան, ես ձեզ մոռացա մի բան հարցնել դուք երբևէ եղե՞լ եք Վասակ Սերոբյանի տանը։

— Շատ,— պատասխանեց դիրեկտորը,—ասացի, չէ՞, որ մի ժամանակ բարեկամներ ենք եղել։

— Իսկ վերջին անգա՞մ։

— Վերջին անգամ՝ դարձյալ նույն ժամանակներում։

— Ավելի ստո՞ւյգ։

— Մեկ֊երկու տարի առաջ։ Հիմա կարո՞ղ եմ գնալ,— ավելացրեց նա անհամբեր։

— Ոչ,— ասաց Հարության Մամյանը։— Հիմա չեք կարող գնալ։ Մենք կզանգահարենք կոմբինատ և ձեր անունից կհայտնենք, որ խորհրդակցությունը հետաձգվում է, իսկ եթե շատ անհրաժեշտ է, առանց Ձեզ խորհրդակցությունը կանցկացնի տեղակալը։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև դուք պետք է մնաք այստեղ։ Կոմբինատի դիրեկտորի կզակը դողաց.

— Ինչի՞, համար, թույլ տվեք իմանալ։

— Ես պետք է հարցաքննեմ ձեզ։— Նա դարձավ Շախուլյանին.— Լեյտենանտ, զանգահարեք միլբաժին։ Քաղաքացի Անդրանիկ Աթայանը այս գիշեր պետք է մեկուսարանում մնա։

— Բայց ինչի՞ համար, ի՞նչ մեղադրանքով,— ձեռքերը բռունցք դարձրած դեպի ավագ քննիչը շարժվեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Սա՞ ինչ կամայականություն է։ Դուք իրավունք չունեք կալանավորելու ինձ։ Ես անձեռնմխելի անձ եմ։

— Ձեզ չենք կալանավորում,— հանգիստ ասաց Մամյանը։— Ձեզ պահում ենք մեզ մոտ, որպեսզի չխանգարեք քննությանը, քաղաքացի Աթայան։ Իսկ մեղադրանք կներկայացնենք երեկոյան կամ վաղը։ Հավատացնում եմ, որ օրենքի և օրինականության ոչ մի խախտում չի լինի։

— Գոնե թույլ կտա՞ք զանգահարել դատախազին,— միանգամից գունատված ու ընկճված հարցրեց դիրեկտորը։

— Ոչ,— ասաց ավագ քննիչը։— Ես հենց հիմա նրա մոտ եմ գնում։

* * *

Երբ Հարություն Մամյանը ներս մտավ Մետաղյա իրերի կոմբինատի դիրեկտոր Անդրանիկ Աթայանի տան ընդարձակ հյուրասենյակը և աչքերը կկոցելով շուրջը նայեց, առաջին պահ անմիջապես մտածեց, որ ինքը մի անգամ արդեն այստեղ եղել Է։ Ամեն ինչ ծանոթ էր նրան։ Եվ առաստաղից կախված հսկայական բյուրեղապակյա ջահը, որն անկասկած սաքսոնական ծագում ուներ, և ֆրանսիական մուգ կարմիր հինավուրց կահույքը՝ կիսաքանդակներով, հարթաքանդակներով ու ոտքերով, որոնք առյուծի թաթի Էին նման, և սենյակի ողջ բարձրությամբ կանգնած փայտե վիթխարի ժամացույցը, որի սլաքներից կախված ճոճվում էին ֆլամանդական հագուստներով մի տղա ու մի աղջիկ, և պատերին թանկարժեք շրջանակների մեջ կախված նույն ֆլամանդական ծագում ունեցող բնանկարներն ու որսորդության պատկերները, և ծովի մի պատկեր, որն անկասկած Այվազովսկու վրձնին էր պատկանում։

«Բայց ես ինչպես կարող էի այս ամենը տեսած լինել,— մտածեց շրջանային դատախազության ավագ քննիչը և անմիջապես էլ հիշեց, որ այս հյուրասենյակը մանրամասն նկարագրել է իր կինը՝ Հասմիկը։ Նա պարտուսի համար երեխաներին հաշվառման ենթարկելու առիթով մի անգամ մի տուն էր ընկել և ուղիղ մի շաբաթ հիացմունքից ու նախանձից այրվող աչքերով ամենայն մանրամասնությամբ պատմում էր այդ հյուրասենյակի մասին»։

— Նրանք էլ կասեն թե ապրում են ու մենք էլ կասենք թե ապրում ենք,— ասում էր նա հառաչելով ու տխուր֊տխուր նայելով իրենց աղքատիկ կահկարասուն։

Նման դեպքերում Հարություն Մամյանը և՛ խեղճանում, և՛ բարկանում էր միաժամանակ։ Բայց չէր պատասխանում, չգիտեր ինչ պատասխանել։

— Դուք Անդրանիկ Աթայանի ի՞նչն եք, ընկերուհի,— հարցրեց նա դուռը բաց արած մանկամարդ կնոջը։

— Հարսն եմ։

— Տանն ուրիշ ո՞վ կա։

— Երեխաները։— Նա նայեց ժամացույցին։— Բայց հիմա ուր որ է ամուսինս ու նրա հայրը կգան։

— Ես դատախազության ավագ քննիչ Հարություն Մամյանն եմ,— բաց փաստաթուղթը առաջ մեկնեց Մամյանը,— ինձ ուղարկել են ձեր տանը խուզարկություն կատարելու,— ավելացրեց նա։— Ահա և խուզարկության արտոնագիրը։ Ծանոթացեք։

— Չեմ թողնի,— հանկարծ ճչաց հարսը,— ես ձեզ չեմ ճանաչում և չեմ թողնի, մինչև որ ամուսինս ու սկեսրայրս չգան։

Առանց նրան պատասխանելու, քննիչը Կարեն Շախուլյանին դարձավ.

— Ընթերականերին ներս հրավիրիր։

Ընթերակաները թեև հարևաններ էին, բայց, հավանաբար, երբեք չէին եղել այդ տանը, որովհետև արձանացել էին շեմին ու զարմացած, զմայլված դիտում էին արվեստի կատարելությունները։

— Գործի անցեք,— կարգադրեց Մամյանը։— Լեյտենանտ, դուք Ալոյանի հետ Անդրանիկ Աթայանի առանձնասենյակն ուսումնասիրեք,— դարձավ նա Կարեն Շախուլյանին։— Իսկ ես ննջասենյակում կլինեմ։

— Իսկ ես ինչ անեմ, ընկեր Մամյան,— կուչ ու ձիգ անելով հարցրեց կապիտանի ուսադիրներով, լայն, ճարպակալած դեմքով մի մարդ, որ հենց նոր էր ներս եկել։

Տեղամասային տեսուչ Սիմոն Մաղաքյանն էր։

— Դու, Մաղաքյան, եթե ժամանակին քո տեղամասում բարեխղճորեն կատարեիր քո գործը, այսօր մենք այստեղ չէինք լինի։

— Ուրեմն ինչքան հարուստ մարդ կա՝ բռնե՞նք։ Երեսուն թի՞վն է,— փնթփնթաց Մաղաքյանը։

— Չէ, ինչո՞ւ, նստիր, հետները հաց կեր, լողացիր նրանց ֆիննական բաղնիքում... Սառը գարեջուր խմի...

— Վայ, ընդամենը մի անգամ է եղել,— կարմրատակեց Մաղաքյանը։— Միթոմ թե դրա՞ մասին ինչի է պատմել։ Շան որդու ամենամեծ մեղքը դա՞ էր։

Ինչ֊որ տեղից լսվեց Շախուլյանի ձայնը.

— Ընկեր Մամյան, կարելի՞ է մի րոպեով...

Նա նստած էր Անդրանիկ Աթայանի առանձնասենյակի լայն, մեծածավալ գրասեղանի ետևում և ինչ֊որ գրություններ էր կարդում։ Դիմացը թափված էին բազմաթիվ այլ ծրարներ...

— Ճիշտն ասած մինչև հիմա հավատալս չէր գալիս, ընկեր Մամյան,— ասաց տեղամասային տեսուչը մի տեսակ տխրությամբ։— Բայց հիմա... Հանգիստ խղճով կարող եք դադարեցնել խուզարկությունը։ Ինչպես դետեկտիվ վեպերում է գրվում՝ շրջանը փակված է։

— Հը՞,— հարցրեց Հարություն Մամյանը։

— Բոլոր այս ծրարները պաշտոնական պատասխաններ են, որ ուղարկվել են Վասակ Սերոբյանի հասցեով և չգիտես ինչու զարմանալիորեն հայտնվել Անդրանիկ Աթայանի գրասեղանին։

— Իսկ ինչո՞ւ զարմանալիորեն։ Մի՞թե մենք հենց այս ծրարները չէինք փնտրում, կամ սրանց նման որևէ բան,— հարցրեց ավագ քննիչը։

— Զարմանալին այն է, որ փնտրելու հարկ չկար,— մտածկոտ ասաց Կարեն Շախուլյանը։— Այս նամակները կապով դրված էին հենց գրասեղանի վրա աչքի առաջ։

Հարություն Մամյանը ծիծաղեց.

— Հաճախ աչքի առաջ դրված բաները ամենալավ թաքցրածն են լինում, որովհետև ոչ մեկի մտքով չի անցնում փնտրել աչքի առաջ։

— Բայց այսպիսի մահացու հանցանշան պահել տանը... գրասեղանին... Ինչո՞ւ չի վառել կամ հակառակ դեպքում՝ ինչո՞ւ խորը չի թաքցրել այս նամակները։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ թունավորել է մարդուն, հափշտակել է իրեն վարկաբեկող հանցանշանները և բերել, դրել է գրասեղանին։ Սպանեք՝ խելքս չի մտնում։ Մեզ սովորեցրել են, թե նման դեպքերում պետք է փորձել քեզ դնել հանցագործի տեղը... Ի՞նչ կանեիր, եթե հանցագործը դու լինեիր... Եթե, օրինակ, ես լինեի Անդրանիկ Աթայանի փոխարեն...

Հարություն Մամյանը ժպտաց.

— Քանի որ դատախազությունում չենք, անկեղծ կասեմ՝ այդ մտածողությունը խախուտ է, Կարեն։ Եթե դու լինեիր հանցագործի փոխարեն, միևնույն է, դարձյալ դու կլինեիր, և բոլորովին էլ վստահ չեմ, թե կանեիր այն, ինչ կաներ հանցագործը։

— Կներեք, բայց եթե թույլ տաք, այդ թեմայով մի օր կվիճեմ ձեզ հետ,— ասաց տեղամասային տեսուչը։— Իսկ հիմա ի՞նչ ենք անում, գնո՞ւմ ենք։

Կողքի սենյակում, ընթերակաների ապշած հայացքի տակ, փորձագետ Վահան Ալոյանը փոքրիկ մուրճով, ինչ֊որ համակարգով հարվածում էր պատերին, ականջ դնում ու հարվածում նորից։

— Ի՞նչ կա,— մոտեցավ, հարցրեց Հարություն Մամյանը։ Վահան Ալոյանը թեքվեց նրա ականջին.

— Հարություն, կարդացել կամ կինոներում տեսել ես, չէ՞։ Երկրաբանը մի ժայռաբեկոր է գտնում և ինչ֊որ նշաններից, ինչ֊որ միացություններից, ինչ֊որ մետաղների առկայությունից ենթադրում, թե մոտակայքում ոսկի կա, Հիմա ես ճիշտ այդ վիճակի մեջ եմ, ախպերս, գուշակում է սիրտս։ Այս տանը ոսկի կա։

* * *

Սակայն, մինչև ոսկուն հասնելը, ուրիշ շատ բան հայտնաբերվեց Մետաղյա իրերի կոմբինատի դիրեկտոր Անդրանիկ Աթայանի տանը, ննջարանում դրված սպիտակեղենի ֆիննական շքեղ պահարանի դարակները խուզարկելիս, հնդկական փափուկ ցամքոցների կապի մեջ, տարբեր տեղերում հայտնաբերվեցին հին լրագրերի մեջ փաթաթված երեք տոկոսանոց փոխառության պարտատոմսեր՝ քառասունութ հազար ռուբլի ընդհանուր գումարով։ Զգեստապահարանի վերևի մասում անփութորեն ընկած ծղոտե գլխարկն ավելի հարուստ էր։ Նրա աստառի տակից հանվեց խնայդրամարկղի երեք գրքույկ, երեքն էլ Անդրանիկ Աթայանի անունով, որոնցով նրան ուզած պահին այդ խնայդրամարկղերը պարտավոր էին վճարել հիսուներկու հազար ռուբլի։ Խնայդրամարկղի երկու գրքույկ էլ Անդրանիկ Աթայանի որդու գրասեղանի դարակից հանվեց։ Մեկը հենց որդու անունով, էր, երկարաժամկետ, մուծված էր քսան հազար ռուբլի, իսկ մյուսը բացել էր պապը թոռան համար, ընդամենը մի շաբաթ առաջ և մուծել էր առաջին ավանդը հազար ռուբլի։

Կարեն Շախուլյանը, գլուխը զարմացած թափահարելով, այդ գրքույկներին էր նայում, երբ ներս մտավ Անդրանիկ Աթայանի որդին։ Նա հոր պես ջլապինդ ու ամրակազմ էր, և «Ադիդաս» ֆիրմայի ամառային մուգ կապույտ վերնաշապիկն ավելի էր ընդգծում նրա մկանները։

— Ալվարդ,— ձայնեց նա,— գարաժի դուռը բաց արա, «Վոլգան» ներս տանեմ։

Մանկամարդ կինը դեպի նա նետվեց.

— Հակոբ ջան, խուզարկում են, ինչքան բողոքեցի, չլսեցին, ցավդ տանեմ։

Հակոբ Աթայանը ետ հրեց նրան, շուրջը նայեց ու նկատեց իրենց տեղամասային տեսուչ Սիմոն Մաղաքյանին.

— Յա՛,— ասաց զարմանքով,— ու դու էլ իրանց հետ ես, հա...

Սիմոն Մաղաքյանը կորցրեց իրեն։

— Դատախազությունից են, այ տղա,— կակազեց նա։

— Իսկ ձեր իրավունքը, իրավունքը ցույց կտա՞ք,— մարտահրավերով հարցրեց Հակոբ Աթայանը, Հարություն Մամյանի ձեռքից վերցրեց խուզարկության արտոնագիրը, ուշադիր կարդաց և նայեց նրան։— Իսկ ձեզ ո՞վ է թույլ տվել խուզարկել իմ տունը։ Որ դատախազությունից եք, ինչ կուզեք՝ կանե՞ք։ Ձեր վրա օրենք չկա։— Երիտասարդ,— ասաց ավագ քննիչը,— դուք հենց նոր կարդում էիք արտոնագիրը։

— Կարդում էի, ճիշտ է,— բացահայտ հեգնանքով համաձայնվեց Հակոբ Աթայանը։— Բայց այստեղ պարզ գրված է, որ դուք իրավունք ունեք խուզարկելու Անդրանիկ Աթայանի տունը, այնինչ եկել իմ տունն եք խուզարկում։ Էդ ո՞ր օրենքով։ Խոտակերի տեղ եք դնո՞ւմ։ Մենք իրար հետ ինչ կապ ունենք, մենք բաժանված ենք իրարից։ Խոսիր է, կապիտան Մաղաքյան, դու էլ չգիտեի՞ր, որ մենք օրենքով բաժանված ենք։

— Ճ֊ճիշտ է,— կակազեց Սիմոն Մաղաքյանը։

—Որտե՞ղ եք աշխատում,— հարցրեց Հարություն Մամյանը։

— Կոմերիտմիության շրջկոմում։ Հրահանգիչ եմ։ Չէի՞ք սպասում։

— Որքա՞ն է ձեր աշխատավարձը։

— Հարյուր վաթսուն ռուբլի։

— Քանի տարի է, ինչ աշխատում եք։

— Երկու տարի։

— Եվ երկու տարվա մեջ հասցրել եք «Վոլգայի» տե՞ր դառնալ։

— Նախ՝ էդ իմ ավտոն չէ, կնոջս անունով է ձևակերպված։ Իրեն հարցրեք։

— Հայրիկս է ինձ նվիրել,— անմիջապես միջամտեց Ալվարդը։— Վա՜յ, չե ք հավատում... թուղթը բերե՞մ...

— Քաղաքացի Աթայան,— հարցրեց քննիչը։— Իսկ երբ ձեր հայրը ձեզ քսան հազար ռուբլի էր նվիրում, մտքներովդ չանցավ հարցնել, թե նրան որտեղից այդքան դրամ։

— Ինչի, որ դուք ձեր տղերքին տալիս եք, նրանք հարցնո՞ւմ են, թե որտեղից է,— լկտիաբար ժպտաց Հակոբ Աթայանը։

Կարեն Շախուլյանը գունատվեց, և ավագ քննիչը ձեռքը դրեց նրա ուսին։

— Լակոտ,— ասաց նա ուղիղ պատանու աչքերի մեջ նայելով։— Մի օգտվիր այն բանից, որ մենք պաշտոնական պարտականություններ ենք կատարում...

Հայտնի չէ, թե նա ինչպես կավարտեր իր միտքը, եթե ինչ֊որ տեղից չլսվեր փորձագետ Վահան Ալոյանի ձայնը.

— Ընկեր Մամյան, ընկեր Մամյան, ես ձեզ գարաժ եմ հրավիրում։

Առաջինը ձայնի կողմը նետվեց Հակոբ Աթայանը՝ բղավելով.

— Դուք իմ գարաժում ի՞նչ գործ ունեք։ Ասացի, որ մենք բաժանված ենք, չէ՞։ Գնացեք, հորս գարաժը խուզարկեք, եթե պետք է։ Սա ձեզ վրա էժան չի նստի։ Ես Հակոբ Աթայանը չլինեմ, եթե ձեզ շրջկոմ քարշ չտամ...

Նրա ետևից ննջարանի միջով միջանցք դուրս եկան և ապա գարաժ մտան Մամյանը, Շախուլյանը և Մաղաքյանը։ Վահան Ալոյանը ընթերակաների հետ կանգնած էր պատի տակ, որտեղ, ոչ մեծ բարձրության վրա, շարված էին բենզինի, ավտոյուղի մեծ բիդոններ և արգելակման հեղուկով լի բազմաթիվ սրվակներ։ Փորձագետի վերնաշապիկի թևքերը ծալված էին մինչև արմունկները և մատներն ու դաստակները թաթախված էին սև յուղի մեջ։

— Հիմա ես ձեզ մի ֆոկուս ցույց կտամ, որ նույնիսկ Հարություն Հակոբյանի ուժերից վեր է,— հանդիսավորությամբ ասաց Ալոյանը։ Ուշադրություն դարձրեք, սովորական ավտոյուղի բիդոն է, այնպես չէ՞։ Ես ձեռքս մտցնում եմ յուղի մեջ... տեսնո՞ւմ եք, և այնտեղից ի՞նչ եմ հանում, ո՞վ կարող է ասել...

— Հը՞,— խռպոտած ձայնով շտապեցրեց Մամյանը։

— Հանում եմ թիթեղյա կլոր մի տուփ...

Ներկաների ապշած հայացքի տակ, նա տուփը մաքրեց փալասով, պտտեցրեց, հանեց կափարիչը և բավականին էֆեկտիվ շարժումով տուփը մեկնեց Մամյանին.

— Խնդրեմ։ Իննսուներեք պրոբի մաքուր ոսկու փոշի է։ Մոտ երկու կիլոգրամ։

— Երդվում եմ, հավատացեք, երդվում եմ ինչով ուզում եք, դա իմը չէ, հայրիկինն է։ Ես ի՞նչ գործ ունեմ ոսկու հետ։ Հայրիկենց գործարանում է ոսկի լինում։

Կարեն Շախուլյանը չդիմացավ։

— Իսկ հայրիկի ոսկին ի՞նչ գործ ունի ձեր տանը, ընկեր կոմերիտական հրահանգիչ, չէ որ դուք օրենքով բաժանված եք։

— Լավ,— միջամտեց Մամյանը,— եկեք ժամանակ չկորցնենք, և որպեսզի երիտասարդը չնեղանա, խուզարկենք նաև նրա հայրիկի գարաժը։ Չգիտես ինչու, ենթադրում եմ, որ իր հարստությունը թաքցնելու հարցում Անդրանիկ Աթայանի երևակայությունը այնքան էլ փայլուն և բազմազան չի լինելու։ Ձեռքերդ զուր մի սրբիր,— դարձավ նա փորձագետին,— համոզված չե՞ս, որ այնտեղ ևս բիդոններ կլինեն։

* * *

Կարեն Շախուլյանը զգուշորեն բացեց դուռը, հանեց կոշիկներն ու գուլպաներով անաղմուկ ննջարան մտավ։ Լուսնի շողը պատուհանից ներս ընկնելով, լուսավորել էր Լիլիթի փոքրիկ մահճակալը։ Աղջիկը թեքվել, վրայից ցած էր նետել բարակ վերմակը, աջ ոտքը դուրս հանել փայտե ճաղերի միջից։

Կարեն Շախուլյանը ուղղեց դստեր վերմակը, հանվեց մթության մեջ ու անկողին մտավ։ Երկար ժամանակ չէր կարողանում քնել։ Խուզարկության պատկերները մղձավանջային երազի պես հաջորդում ու հալածում էին նրան։ Ա՜յ քեզ ագահություն, ա՜յ քեզ ընչաքաղցություն։ Այդ որքան կահույք կար, որքան ճաշասպասք, որքան բյուրեղապակի։ Բյուրեղապակյա թասերը, սափորները, մոխրամանները, ծաղկամանները, մատուցարանները, սկուտեղները, մրգահյութերի փքված սափորներն իրենցից կախված փքված բաժակներով ոչ մի տեղ ցուցադրված չէին։ Դրանք խցկված էին ամենուրեք պահարանների գլխավերևում և մահճակալների տակ, ինչ֊որ արկղերի մեջ և նույնիսկ ավտոտնակներում։

— Ինչի համար,— հարցրեց Կարենը։

— Հիմա մոդա չեն,— պատասխանեց Հակոբ Աթայանի կինը Ալվարդը։

Ո՞նց են քնում այդ մարդիկ։ Ինչպե՞ս է, որ չեն վախենում։ Ինչո՞ւ չի վախեցել Անդրանիկ Աթայանը, որ այդքան գողացել է։ Ինչպե՞ս չի վախենում Հակոբ Աթայանը, որ այդպիսի տան մեջ է ապրում, և միաժամանակ աշխատում կոմերիտմիության շրջկոմում։ Ի՞նչ է սովորեցնում, ինչի մասին է խոսում Ալվարդը առաջին դասարանցիների հետ։ Գողանալը դեռ մի կողմ, ինչպե՞ս են կարողացել հանգիստ քնել այդ մարդիկ, երբ տանն այդքան հարստություն կա։

Արևիկը «լոտորեա» էր խաղացել իրենց կլինիկայում, որպեսզի ամռանը գնան ծովափ։ Լիլիթի առողջության համար ծով էր պետք։ Հերթը իրեն էր հասել, տուն էր բերել հավաքված հինգ հարյուր ռուբլին ու կորցրել էր իրեն, չգիտեր ինչ անել, որտե՞ղ պահել դրամը, որ հանկարծ մեկն ու մեկը չգողանա, որ հանկարծ չկորչի։ Ու ամեն օր փոխում էր տեղը, տուն էր գալիս թե չէ ստուգում էր, տեղում են արդյոք այդ անիծյալ դրամները։ Երբեմն մոռանում էր, որ ուրիշ տեղ է դրել, ստուգում էր հին տեղը ու ճչում սարսափած։

Իսկ սրանք, սրանք ո՞նց են քնել, ու ո՞նց են քնում սրանց նմանները։

Նա հանկարծահաս մի խանդաղատանքով մեկնեց ձեռքը ու շոյեց Արևիկի բաց ուսը... Առանց աչքերը բանալու, Արևիկն ինչ֊որ բան մրմնջաց։

— Ի՞նչ,— բարձրաձայն հարցրեց Կարենը հասկանալով, որ դա անխղճություն է, բայց և միաժամանակ շատ ցանկանալով, որ Արևիկն արթնանա ու ինքը նրա հետ խոսի իրեն տանջող հարցերի մասին։

— Եկա՞ր,— հարցրեց Արևիկը։

— Հա,— ուրախացավ Կարենը,— Արև ջան, մի տուն էինք խուզարկում։ Ես կյանքումս այդպիսի շքեղ տուն չէի տեսել... Ասես պալատ լիներ... Շողշողում էր ամեն ինչ... Միայն քառասունութ հազար ռուբլի կանխիկ դրամ կար տանը, էլ չեմ ասում...

Արևիկն ինչ֊որ բան մրմնջաց։

— Ի՞նչ,— հարցրեց տեղամասային տեսուչը։

— Դրամ ասացիր՝ հիշեցի, հեռախոսային ցանցից զանգահարեցին,— հազիվ արտասանեց կինը,— եթե վաղը վարձը չմուծես՝ կկտրեն։

— Իսկ ինչո՞ւ չէիր մուծում,— բարկացավ Կարեն Շախուլյանը։

— Ձեռքիս փող չկար, Կարեն ջան,— ասաց Արևիկը, հառաչեց, շրջվեց ու քնեց միանգամից։

* * *

Հաջորդ ամբողջ օրը Հարություն Մամյանը խուզարկության արձանագրությունը ձեռքին, շրջանի դատախազ Արշակ Սիրականյանի հետ ընդունելությունների մեջ էր։ Նրանց ընդունեցին և կուսքաղկոմի քարտուղարը, և հանրապետության դատախազը, և ներքին գործերի մինիստրը, և քաղաքի դատախազը։ Իսկ հետևյալ օրը հանրապետության դատախազի հրամանով շրջանային դատախազության ավագ քննիչ Հարություն Մամյանը նշանակվեց հանրապետական դատախազության կարևորագույն գործերի քննիչ։

Առաջին հրամանին հետևեց երկրորդ շատ ավելի ծավալուն հրամանը, որով Մետաղյա իրերի կոմբինատի դիրեկտոր Անդրանիկ Աթայանի վերաբերյալ քննչական նյութերը տեղափոխվում էին հանրապետական դատախազություն, կարևորագույն գործերի նոր քննիչի իրավասության տակ։ Հարություն Մամյանի ղեկավարությամբ ստեղծվում էր շտաբ, որը պետք է հավաքեր և համակողմանիորեն ուսումնասիրեր կոմբինատի նախկին աշխատող Վասակ Սերոբյանի գրած դիմումներն ու նամակները ուղղված հանրապետության տարբեր ղեկավարներին, կոմբինատում տեղի ունեցող ապօրինությունների և չարաշահումների մասին։

Այդ նյութերը դժվար չէր հավաքելը, քանի որ Վասակ Սերոբյանի դիմումների պատասխանները կոնկրետ ամսաթվերով և կոնկրետ համարներով, գտնվում էին կարևորագույն գործերի նոր քննիչի սեղանին։ Հարություն Մամյանը կարդաց առաջին պատասխանը և զարմացած ու տխրությամբ մտածեց, որ եթե այդ առաջին նամակը արդար ու բարեխիղճ մարդու ձեռք ընկներ, դեռևս տասնհինգ տարի առաջ տեղն ու տեղը կլուծվեին հարցերը և չէին լինի ոչ հաջորդ նամակները և ոչ էլ վերջին, այս քստմնելի ոճրագործությունը։

Նա կոնկրետ հանձնարարություններ տվեց շտաբի անդամներին, անհրաժեշտ գրություններով պահանջեց Մետաղյա իրերի կոմբինատում տեղի ունեցած բոլոր ստուգումների արձանագրությունները, մարդիկ ուղարկեց կոմբինատ՝ պահեստը կնքելու համար, միլիցիայի բաժնից վերցրեց Անդրանիկ Աթայանի ղեկավարությամբ թույլ տրված չարաշահումների առթիվ հարուցված և ապա մերժված քրեական գործը, կարգադրեց կասկածի հիման վրա աշխատանքից մեկուսացնել ԲԽՍՍ֊ի պետ Շավիղ Պետիկյանին, խուզարկություններ կատարել ՚Անդրանիկ Ցոլակի Աթայանի մյուս երկու որդիների բնակարաններում և այդքանից հետո միայն շրջանային դատախազություն վերադարձավ, նստեց իր գրասեղանի մոտ ու վերցրեց լսափողը։

— Ինձ մոտ բերեք ձերբակալված Անդրանիկ Աթայանին։

Մետաղյա իրերի կոմբինատի դիրեկտորը զարմանալիորեն չէր կորցրել իր կեցվածքը և մարտական տրամադրությունը։

— Ինձ ինչքա՞ն պետք է պահեք այստեղ,— ասաց նա խոժոռ, թավ հոնքերի տակից։— Ձեր այս... այս կամայականությունների մասին գիտե՞ն քաղկոմում, գիտի՞ քաղաքի դատախազը։

— Գիտեն,— պատասխանեց Հարություն Մամյանը

— Եվ նրանք համաձա՞յն են, որ այսպես ստորացնեք, տանջեք ինձ, առանց գոնե ասելու թե ինչի մեջ եմ մեղադրվում։

— Ես ձեզ դրա համար եմ կանչել,— ասաց կարևորագույն գործերի քննիչը։— Քաղաքացի Անդրանիկ Աթայան, դուք մեղադրվում եք Սպանության մեջ։

— Ի՞նչ,— ապշեց գունատվեց, ետ֊ետ գնաց կոմբինատի դիրեկտորը։

— Կանխամտածված սպանության մեջ։ Եվ առաջարկում եմ ասել ճշմարտությունը։ Միայն անկեղծ խոստովանությունը կարող է թեթևացնել ձեր մեղքը։

Անդրանիկ Աթայանը երկար ժամանակ չէր կարողանում խոսել։ Նա կռացել էր, ասես հարվածից հետո, շնչահեղձ էր լինում, բայց ձեռքով ետ հրեց քննիչի մեկնած ջրով լի բաժակը ու հարցրեց՝ խեղդվելով.

— Բայց ես ո՞ւմ եմ սպանել։

— Ձեր նախկին ընկերոջն ու բարեկամին, ձեր աշխատակցին Վասակ Սերոբյանին։

— Վասակ Սերոբյանի՞ն... նա, նա մեռած է... Վասակ Սերոբյանը... Սատկել է վերջապես։

— Ի՞նչ է, վստահ չէիք ձեր տված թույնի ազդեցությանը։

— Թո՞ւյն, ի՞նչ թույն... նա թունավորվե՞լ է... Միայն իր մաղձից թունավորված կլինի նա, կասկած չունենաք։ Ուրեմն չկա՞, էլ չկա՞ իմ հոգեառը... Դուք կարող էիք ինձնից մաղարիչ ուզել, քննիչ։

— Բավական է խաղաք,— բարկացավ Հարություն Մամյանը։— Թե չեք պատկերացնում մեղադրանքի ծանրությունը։ Կարո՞ղ եմ արձանագրել, որ հրաժարվում եք սպանության մեղադրանքից։

— Կարող եք, կարող եք,— գլխով արեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Ես, իհարկե, հրաժարվում եմ, բայց՝ սրտի ցավով։ Մտքովս էլ չէր անցել, հետո՝ ես այն մարդը չեմ, թե չէ նրան սպանած կլինեի հարյուր անգամ։

Հարություն Մամյանը չէր կասկածում, որ կոմբինատի դիրեկտորը կհրաժարվի սկզբում, սակայն հրաժարվելու ձևը ուրիշ էր մի տեսակ, շատ էր տարօրինակ։ Անդրանիկ Աթայանը ասես ուրախացել էր, որ իրեն սպանության մեջ են մեղադրում։

— Դե լավ,— ասաց նա ու ձեռքը վերցրեց գրիչը։— Հարցաքննությունն սկսված է։ Ձեր անուն, հայրանուն, ազգանունը։

— Անդրանիկ Ցոլակի Աթայան։

— Որտեղ եք ծնվել։

— Հոկտեմբերյանի շրջանի Մրգառատ գյուղում։

— Ե՞րբ։

— 1923 թվականի հուլիսի 4֊ին։

— Ի՞նչ ընտանիքում։

— Գյուղացու։

— Կրթությո՞ւնը։

— Բարձրագույն տեխնիկական։ Առանց արտադրությունից կտրվելու, հեռակա ավարտել եմ պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մեխանիկայի ֆակուլտետը։

— Կուսակցության անդա՞մ եք։

— 1949 թվականից։

— Ամուսնացա՞ծ եք։

— Երեք որդի ունեմ։ Բոլորն էլ բարձրագույն կրթությամբ։ Փոքրս, իմիջիայլոց, կոմսոմոլի շրջկոմում է աշխատում։

— Գիտեմ,— ասաց Հարություն Մամյանը,— տեսել եմ։

— Որտե՞ղ,— զարմացավ դիրեկտորը։— Այստե՞ղ էր եկել, ինձնո՞վ էր հետաքրքրվում... Տեսնես հիմա ինչ են անում խեղճերը...

— Կառավարական պարգևներ ունե՞ք։

— Ունեմ «Պատվո նշան», մի շարք մեդալներ «Աշխատանքային արիության համար», «Աշխատանքային գերազանցության համար» և այլն։

— Դատված եղե՞լ եք։

— Ոչ։

— Ստորագրեք այստեղ։

Անդրանիկ Աթայանը ստորագրեց ու քանի որ դեռևս իր պատասխանների տպավորության տակ էր ասաց ժպտալով.

— Ինչ կենսագրություն է, չէ՞... իսկը ակնարկի համար։ Իսկ դուք ինձ տեսեք որտեղ եք բերել և ինչ հարցեր եք տալիս։ Հետո շա՜տ եք զղջալու, Հարություն Մամյան, շա՜տ...

— Ճանաչո՞ւմ եք Վասակ Սերոբյանին։

— Միասին էինք աշխատում։ Նախքան նրա թոշակի անցնելը։

— Վերջին անգամ ե՞րբ եք տեսել նրան։

— Ստույգ չեմ հիշում։ Երևի մի տարի առաջ։

— Չե՞ք սխալվում։

— Ոչ։

— Ստորագրեցեք այստեղ,— ասաց Հարություն Մամյանը։— Կարդացեք և ստորագրեք այստեղ։

— Ես ձեզ վստահում եմ,— առանց կարդալու ստորագրեց կոմբինատի դիրեկտորը։

Հարություն Մամյանը մի կողմ դրեց արձանագրությունը։

— Իսկ ես ձեզ չեմ վստահում,— ասաց նա։— Չեմ վստահում ու չեմ հավատում։ Դուք ակնհայտ սուտ ցուցմունք եք տալիս, քաղաքացի Աթայան։

Կոմբինատի դիրեկտորը թոթվեց ուսերը։

— Այդ ի՞նչն է, որ ճիշտ չեմ ասում։

— Որտե՞ղ եք եղել ապրիլի քսանի լույս քսանմեկի գիշերը։

— Իսկ ի՞նչ օր է դա։

— Հինգ օր առաջ։

— Օրինավոր մարդը ուրիշ որտե՞ղ կարող է լինել գիշերը, եթե ոչ իր տանը։

— Ինչո՞ւ, ձեր նմանների պատճառով, ես, օրինակ, շատ հաճախ գիշերները տանը չեմ լինում։ Ինչպես երեկ,— չդիմացավ, խայթեց քննիչը։— Որևէ մեկը կարող է հաստատել, որ այդ գիշեր տանն եք եղել։

— Անպայման։ Ե՛վ որդիս, և՛ հարսս, և՛ թոռներս։ Միասին հեռուստացույց էինք նայում։ Հետո թոռներս ու ես գնացինք քնելու։

— Հետո՞։

— Առավոտյա՞ն... Առավոտյան հարսս նախաճաշ բերեց ինձ...

— Ոչ, գիշերը, գիշերը... Հետո՞... Ի՞նչ եք արել գիշերը։

— Տարօրինակ հարց եք տալիս։ Քնել եմ, ի՞նչ եմ արել։

— Իսկ եթե ես վկաներ բերեմ, որոնք ապրիլի 20֊ի լույս 21֊ի գիշերը տեսել են ձեզ Խանջյան փողոցի №8 շենքի մոտ՝ պատից կախված այ այն կնգուղավոր անձրևանոցով, ի՞նչ կասեք։

Անդրանիկ Աթայանը շրջվեց և նայեց կախիչին։

— Իմ անձրևանոցն է,— ասաց նա։— Ինչպե՞ս է այստեղ ընկել։

— Պատասխանեք իմ հարցին, քաղաքացի Աթայան։

Անդրանիկ Աթայանը կրկին շրջվեց, անձրևանոցին նայեց, լռեց ու խոնարհեց գլուխը.

— Չեք ուզում պատասխանել, թող այդպես լինի։ Միայն կրկնում եմ որ դրանով ավելի եք ծանրացնում ձեր վիճակը։ Ի՞նչ եք կարծում, քաղաքացի Աթայան, մի՞թե մենք ծանրագույն մեղադրանք, կառաջադրեինք ձեզ, պատկառելի կոմբինատի դիրեկտորին, շրջսովետի, դեպուտատին ու շքանշանակիր մարդուն, եթե հիմնավոր, անհերքելի փաստեր չունենայինք մեր ձեռքին, փաստեր, որոնք ապացուցում են, որ այս տարվա ապրիլի 20֊ի լույս 21֊ի գիշերը դուք եղել եք հանգուցյալ Վասակ Սերոբյանի բնակարանում և թունավորել եք նրան։

Անդրանիկ Աթայանը բարձրացրեց գլուխը և քննիչին նայեց պղտորված աչքերով։

— Անհերքելի փաստե՜ր։

— Կարելի է ասել նույնիսկ՝ ավելի քան անհերքելի։

— Եվ, ի՞նչ փաստեր են դրանք։ Ներկայացրեք՝ տեսնենք, քաղաքացի քննիչ։

— Իսկ չե՞ք ուզում ինքներդ պատմել, ինքներդ խոստովանել։

— Ես խոստովանելու բան չունեմ։

— Դե, ուրեմն՝ ծանոթացեք փաստերին,— քննիչը սեղանին դրված տուփից հանեց և Անդրանիկ Աթայանի առաջ դրեց թեյի սովորական կոտրված մի բաժակ։— Սա այն բաժակն է,— ասաց նա,— որով դուք թույն եք տվել հանգուցյալ Վասակ Սերոբյանին։ Իսկ սա,— ասաց նա՝ տուփից դուրս բերելով փոքրիկ մի սրվակ,— հենց այն սրվակն է, որից թույն եք լցրել բաժակի մեջ։ Իսկ սա,— ավելացրեց նա քորոցով իրար ամրացված ինչ֊որ թղթեր մոտեցնելով կոմբինատի դիրեկտորին,— սա, քաղաքացի Աթայան, փորձաքննության պաշտոնական եզրակացությունն է, ըստ որի թե բաժակի, թե թույնի սրվակի վրա ձեր մատնահետքերն են։ Ձեր մատնահետքերը։

— Իսկ իմ մատնահետքերը ձեզ որտեղից,— չգիտես ինչու առաջինն այդ փաստի վրա զարմացավ կոմբինատի դիրեկտորը։

Հարություն Մամյանը մի քիչ ամաչեց.

— Երեկ, երբ նստած էիք այ այն սեղանին, ինքներդ էիք թողել ապակու վրա։ Եվ ուրեմն ինչո՞վ կարող եք առարկել մեր ներկայացրած փաստերին, քաղաքացի Անդրանիկ Աթայան...

Կոմբինատի դիրեկտորը հանկարծ հուսահատ տարածեց ձեռքերը, հետո բռնեց գլուխն ու սկսեց կատաղորեն շփել քունքերը։

— Բավական է,— ասաց նա աղերսագին,— բավական է, այլևս ոչ մի հարց, աղաչում եմ, ոչ մի հարց։ Ես ոչինչ չեմ հասկանում։ Երևի խելագարվել եմ։ Ես հիմա ընդունակ չեմ պատասխանելու։ Ես ոչինչ, չեմ հասկանում։ Թողեք հանգստանամ, ուշքի գամ... Հետո կասեմ, ամեն ինչ կասեմ...

— Թող այդպես լինի,— ձեռքը հեռախոսին տարավ Հարություն Մամյանը։ Գնացեք, հանգստացեք, մտածեք, և երբ ասելու բան ունենաք, հերթապահին հայտնեք, որ ուզում եք տեսնել ինձ։ Թեև,— ավելացրեց կարևորագույն գործերի քննիչը,— ես ձեր փոխարեն չէի ձգձգի... Եթե այդ փաստերը ձեզ լրիվ չեն համոզում, որ լռելն ավելորդ է, կարող եմ ուրիշ փաստ էլ բերել։

— Ի՞նչ փաստ, ի՞նչ փաստ, ի՞նչ փաստ,— հանկարծ հիստերիկ ճչաց կոմբինատի դիրեկտորը։

— Եվս մի ապացույցի որ այդ գիշեր եղել եք Վասակ Սերոբյանի տանը։ Այլապես ձեր բնակարանում ի՞նչ գործ ունեին նրա նամակների պատասխանները, Անդրանիկ Աթայան։

— Ասացեք, որ տանեն ինձ, գժվում եմ,— բղավեց Անդրանիկ Աթայանը,— մարդ չե՞ք, չե՞ք տեսնում, որ գժվում եմ։

Գ

— Ինչ եք կարծում, կխոստովանի՞, ընկեր Մամյան,— հարցրեց Կարեն Շախուլյանը։

— Ուրիշ ելք չունի,— մտածկոտ ասաց Մամյանը,— բայց չեմ հասկանում, թե ինչու է ձգձգում։ Ինչի՞ վրա է հույսը դրել։

Նրանք նստած էին օղակաձև այգում, Ռադիոյի շենքից ցած։ Երեխաները վազվզում էին հսկա շատրվանի շուրջը, մագլցում հատկապես երեխաների համար սարքած վեր ու վար անում ճոճանակների վրա ու ճչում երջանիկ։

Արևիկն ու Հասմիկը, Մամյանի բնութագրումով, թխսկանների նման պտտվում էին երեխաների շուրջն ու զգուշացնում անընդհատ.

— Լիլիթ, հանգիստ։

— Նանար, խելոք մնա։

— Արսեն, այնպես արա, որ մյուս անգամ էլ բերեմ։

— Պատկերացրու, երեկ քո ասածի մասին էի մտածում,— խոսքը շարունակեց Մամյանը, Կոմբինատի դիրեկտորին ասացի՝ «Եթե ես լինեի քո փոխարեն...» ու միանգամից քեզ հիշեցի։ Մտածելու բան է, գիտե՞ս, իսկապես, ես ինչպե՞ս կարող եմ նրա փոխարեն որոշում կայացնել... Ինչպե՞ս կարող եմ հայտնվել հանցագործի, մարդասպանի մորթու մեջ... Բարդ հարց է։

— Խնդրեմ, իբր թե մեզ այգի են բերել,— ծիծաղեց Հասմիկը, հայտնվելով տղամարդկանց առաջ։— Երեխաներին գցել են մեզ վրա, իսկ իրենք էլի իրենց անիծյալ գործերից են խոսում։

— Այ կնիկ, կողքիս նստո՞ւմ ես, որ խոսեմ,— սուտ բարկացավ Հարություն Մամյանը։

— Ահա, նստում եմ, խոսիր։

— Ասում են խանութներում ձեռքի քսուք են ստացել, լավ փափկեցնում է մաշկը,— ասաց Հարություն Մամյանը։— Չգիտեմ՝ որտեղից գտնեմ... Ծատինյանն էլ երեկ հետաքրքրվում էր, թե պասուց տոլմայի մեջ կարմիր լոբի գցո՞ւմ են, թե չէ...

— Ի՞նչ քսուք, ի՞նչ լոբի,— զարմացավ Հասմիկը։— Այդ դո՞ւ ես տոլմա եփում։

Կարենը քրքջաց։

— Զրույց ենք անում, էլի, այ կին,— լրջորեն ասաց Մամյանը։— Բա ինչի՞ մասին խոսենք։

— Ա՜խ, Հարություն, Հարություն,— հասկացավ, ժպտաց Հասմիկը։— Ուրեմն՝ քո կարծիքով մեր խոսակցության թեմաները միայն կոսմետիկան ու խոհանոցն են, հա՞։ Մտքներովդ չանցնի։ Որ իմանաք, թե երբ մեզ մենակ եք թողնում, ինչի՜ մասին ենք խոսում...

— Արգելված հարված է, Հասմիկ, հանձնվում եմ։

— Այդպես,— բավարարված ծիծաղեց Հասմիկը։— Իսկ եթե հանձնվում ես, պարտավոր ես նաև տուգանք վճարել։

— Հենց տեղն ու տեղը,— համաձայնեց Հարությունը։

— Ինչո՞ւ տեղն ու տեղը, մեզ տար որևէ ռեստորան...

Արևիկը, որ մոտենում էր երեխաների հետ, որսաց վերջին բառը։

— Ընկեր Մամյան, իսկապես, բա մեզ մաղարիչ չե՞ք անելու կարևորագույն գործերի քննիչ նշանակվելու առթիվ։

— Տեղն ու տեղը, հենց այստեղ,— կրկնեց Հարություն Մամյանը։

— Ընկեր Մամյան, գուցե իսկապես որևէ տեղ տանենք։ Մեկ է՝ չենք պրծնի...

— Չեմ կարող, Կարեն ջան,— շշուկով ասաց քննիչը։— Ասել եմ, որ եթե պետք լինեմ, ինձ Օղակաձև այգում գտնեն։ Ո՞վ գիտե, գուցե բացվում է կոմբինատի դիրեկտորը։

— Ուրեմն, որպես մաղարիչի ավանս, մեզ հյուրասիրում եք պաղպաղակով,— ասաց Կարեն Շախուլյանը։

— Պաղպաղակ, պաղպաղակ, պաղպաղակ,— վեր թռան երեխաները և առանց հարցնելու վազեցին դեպի գույնզգույն ամպահովանիների տակ դրված սեղանները։

Երկար ճշտելուց հետո, թե ով որքան է ուզում, և երեխաներից ում ինչքան կարելի է պաղպաղակ տալ, Հարություն Մամյանը մտքում թվերը կրկնելով շարժվեց դեպի կրպակը, սակայն, մեծ սկուտեղով նրան ընդառաջ եկած գեղեցկադեմ աղջիկը կանգնեցրեց նրան.

— Բերում եմ, հոգի ջան, արդեն բերում եմ, դուք հանգիստ նստեք։

Սկուտեղի վրա պաղպաղակով լի սկահակներ էին, ծիրանի հյութով լի բաժակներ և շոկոլադի սալիկներ։

— Բայց ո՞վ է պատվիրել,— զարմացավ քննիչը։

— Կարենը,— առանց աչքը թարթելու, ասաց գեղեցկուհին և նեղ իրանը նազանքով ճոճելով, մոտեցավ սեղանին։

Պայծառ ժպիտով նայելով գունատված տեղամասային տեսչին, ամեն անգամ աշխատելով ոտքերով կամ ուսերով ինչ֊որ կերպ դիպչել նրան, աղջիկն արագորեն դասավորեց սկահակներն ու բաժակները և նվիրված աչքերը Կարեն Շախուլյանից չհեռացնելով, հարցրեց մեղմորեն.

— Ուրիշ ինչ կուզեիր, Կարեն ջան։

Արևիկը ամուսնուն նայեց ապշած ու կարկամեց։

— Բնակչուհի Զիրոյան, ի՞նչ է նշանակում այս ամենը,— պոռթկաց Կարեն Շախուլյանը, մինչ Հարություն Մամյանը, արդեն ամեն ինչ հասկանալով, ծիծաղում էր բռունցքի մեջ։

— Անուշ արեք, ցավդ տանեմ,— ասաց Սվետան, քանի որ նա, իրոք, երկու բարձրահարկ շենքերի մեջ գտնվող միահարկ տան բնակչուհի չքնաղ և անամոթ Սվետան էր։— Հյուրասիրում եմ, ազիզ ջան։

— Անմիջապես ստացեք դրամը,— Մամյանի ծիծաղից ավելի ամաչեց ու բարկացավ տեղամասային տեսուչը։

— Ինչի՞, ազիզ ջան,— քնքշությամբ առարկեց Սվետան,— ես որ մարդ եմ դարձել, քո շնորհիվ չէ՞։ Ես որ աշխատանքի եմ անցել ու կանգնել վաճառասեղանի ետևում, ազնիվ ճանապարհի վրա, քո շնորհիվ չէ՞... Եթե քո դաստիարակչական զրույցները չլինեին, որ անց էիր կացնում գիշերները, մեր տանը...

Հասմիկն ու Արևիկը մեկ Սվետային էին նայում, մեկ Կարենին։

— Լսեք, դուք հո, դուք հո...— եռ էր գալիս Կարենը...— Սա ի՞նչ անպատկառություն է, բնակչուհի Զիրոյան... Ես ձեզ հետ ե՞րբ եմ գիշերները զրուցել...

— Սվետա, վերջ տուր,— ծիծաղից թուլանում էր Հարություն Մամյանը։— Վերջ տուր, այ աղջի, կատակից անցավ։

— Վա՜յ,— ձեռքերն իրար խփեց Հասմիկը,— Հարություն, դու էլ ես ճանաչո՞ւմ...

— Ես ձեզ այնքան եմ հարգում, այնքան եմ պարտք, որ չեմ նեղանում,— հեզությամբ արտասանեց աղջիկը և թեքվելով Մամյանի ականջին՝ շշնջաց.— Ասեք, որ քիթը շատ վեր չցցի և ձեռք քաշի ինձանից.— Ցտեսություն, անուշ արեք,— դարձավ նա բոլորին.— Ինչ հրաշալի երեխաներ են... Ներողություն...— ու նեղ իրանը նազանքով օրորելով, հեռացավ։

— Այ տղա, քո ականջին ինչ ասաց,— իրար էր խառնվել Հասմիկը։

— Կարե՞ն, ուրեմն դու գիշերները դաստիարակչական զրույցներ ես անցկացնում,— չէր հանգստանում Արևիկը։

— Արևիկ ջան, եթե ես...— ուզում էր սկսել Կարենը, բայց Մամյանը ընդհատեց նրան։

— Մեր բուֆետում էր աշխատում,— ասաց նա,— խախտումներ էր թույլ տալիս։ Ուզում էինք հեռացնել, բայց երեք երեխա է պահում և ծնողներն էլ կույր են, խղճացինք ու թույլ տվեցինք ազատվել համաձայն իր դիմումի։ Ըստ որում՝ մի քիչ էլ պակաս է, զգացի՞ք,— ասաց նա,— խեղճ, դժբախտ մարդ է... Կարեկցանքի արժանի...

— Չէ մի, երեք երեխա ունի,— կասկածեց Հասմիկը։

— Ես չասացի, թե ունի, Հասմիկ, ասացի, որ պահում է։ Եղբոր երեխաներն են... Ծնողներն ավտովթարի զոհ դարձան... Ըստ որում, ինքն էլ նույն ավտոմեքենայի մեջ է եղել... Ուղեղի ցնցում է ստացել... Երկար ժամանակ բուժվում էր հոգեբուժարանում...

Կանանց հետ միասին զարմացած ու հետաքրքրությամբ նրան էր լսում նաև Կարեն Շախուլյանը։

— Բա այդ վիճակում ինչո՞ւ թույլ տալ, որ այդպիսի ծախսեր անի,— հուզված մրմնջաց Արևիկը։

Հարություն Մամյանը բարձրացավ տեղից.

— Մի անհանգստացեք, հիմա ես կմոտենամ և կվճարեմ հաշիվը։ Համոզված եղեք։ Հը՞, նորությո՞ւն կա,— հարցրեց հևիհև իրեն մոտեցած միլիցիայի աշխատողին։

— Ձեզ է ուզում, ընկեր Մամյան,— շնչասպառ ասաց միլիցիոները։— Ասում է՝ ուզում եմ խոստովանել։

— Խնդրեմ՝ սա էլ մեր կիրակնօրյա զբոսանքը,— վիճակին սովոր, համակերպված ժպտաց Հասմիկը։

— Ինչ անեմ, Հասմիկ ջան,— ձեռքերը պարզեց քննիչը,— դե դուք կերեք, իսկ ես...— նա նայեց սեղանին ու բարձրաձայն ծիծաղեց։— Խնդրեմ, մինչև մենք հոգեկան ցնցում էինք ապրում, երեխաները հանգիստ կերել են բոլոր պաղպաղակները։ Հիմա ես նորից կպատվիրեմ։

— Չէ, չէ,— սարսափած վեր թռավ Կարենը,— մի ուրիշ տեղ գնանք։ Հա՞...

Նրանք դուրս եկան ամպահովանու տակից և քայլեցին կարմրավուն արահետով։ Կարեն Շախուլյանը դստեր ձեռքը բռնած ետ ընկավ մի քիչ, սպասեց մինչև որ մոտենա քննիչը։ Մամյանը շարունակում էր կամացուկ ծիծաղել։

— Վա՜յ, Կարեն, Կարեն, ես քեզ ավելի խեղճ վիճակում չէի տեսել։

— Ինչ անեմ,— ասաց տեսուչը,— լկտիության առաջ ես միշտ էլ խեղճանում եմ, ընկեր Մամյան։ Մանավանդ՝ երբ այդ լկտին կին է... Բայց ի՜նչ դերասանուհի է... ինչպե՜ս էր խաղում... Եվ ինչի՞ համար, չեմ հասկանում, ինչի՞ համար։

— Նախ,— պատասխանեց Հարություն Մամյանը,— ինչպես երևում է, շատ ես նեղում նրան և ինքդ ես այդ աղջկան ծայրահեղության մղում։ Հենց խոսեց, ես հասկացա, որ քո նկարագրած Սվետան է։ Եվ երկրորդն ու ամենակարևորը այն է, որ նման տեսակի ամուսին, ընտանիք չունեցող և հատկապես գեղեցիկ աղջիկները սոսկալի նախանձով են նայում երջանիկ, իրենց ամուսիններին նվիրված, ամուսիններին հավատացող և մեծարող կանանց։ Նրանց մեծ բավականություն է պատճառում տեսնելը, թե այդ կանայք ինչպես են այլայլվում, դուրս գալիս հավասարակշռությունից, ինչպես են սկսում խանդ ապրել, թունավորվել ու թունավորել իրենց ամուսիններին։ Նրանք դրանով ուզում են ասել մեր կանանց, թե, հա, հա, դուք Էլ կարծում եք, թե կարգին ամուսիններ ունեք, ուզենանք՝ հենց վաղն էլ մերը կլինեն... Հասկացա՞ր, ձախորդ երիտասարդ։

— Դա հասկացա, ասաց Կարենը։— Բայց չհասկացա, թե դուք ինչեր էիք հորինում նրա կույր ծնողների, երեք որբերի, ուղեղի ցնցման մասին։

Հարության Մամյանը ծիծաղեց սրտանց։

— Խնդրեմ։ Սա էլ քո երախտագիտությունը թակարդից քեզ դուրս բերելու համար։ Դա էլ հասկացիր, եղբայր, միշտ չէ, որ կանայք ուզում են լսել ճշմարտությունը։ Հավատա իմ փորձին։ Նրանք ավելի հաճախ ընդունում են սուտը։ Միայն թե՝ անպայման չափազանց և զգայացունց պետք է լինի այդ սուտը, որպեսզի նրանք հնարավորություն ստանան կարեկցել, խղճալ որևէ մեկի։ Ուրիշ հարցեր կա՞ն։

— Ոչ, հաջողություն ձեզ, ընկեր Մամյան։

— Շնորհակալություն, տղաս,— ասաց Մամյանը։— Դա ինձ շատ է պետք։

* * *

— Ես ուզում եմ խոստովանել,— ասաց կոմբինատի դիրեկտորը։— Հարցաքննեք ինձ։

Կարևորագույն գործերի քննիչը ձեռքն առավ գրիչը։

— Ես ձեզ լսում եմ։

— Այդ օրը ես իրոք եղել եմ Վասակ Սերոբյանի բնակարանում։

— Մենք դա գիտենք,— ասաց Հարություն Մամյանը։— Հիմա պետք է մանրամասն պատմեք, թե ինչպես եղավ, որ վճռեցիք այցելել նրան։ Չէ՞ որ ձեր հարաբերությունները, որքան մեզ հայտնի է, ծայրաստիճան սրված էին։

— Այո,— ասաց կոմբինատի դիրեկտորը,— սրված էին։ Բայց ինքը կանչեց ինձ։

— Ո՞վ կանչեց։ Սերոբյա՞նը։

— Վասակ Սերոբյանը։ Քնած էի, զանգահարեց, ասաց, որ հիվանդ է և ուզում է տեսնել ինձ։

— Ենթադրենք, ենթադրենք, հետո՞...

— Ես զարմացա ու հարցրեցի, թե ի՞նչ է ուզում ինձնից։ Ասացի՝ վաղը կգամ։ Ինքն էլ, թե՝ գործը մինչև առավոտ չպետք է հասնի։ Քեզ համար եմ ասում, ասաց նա, ուշ կլինի։

— Այդպե՜ս,— գլուխը բարձրացրեց քննիչը,— և դուք հանկարծ մտածեցիք, որ կարող եք մեկընդմիշտ ազատվել նրանից։

— Չհասկացա։

— Ուրեմն ինչո՞ւ մտածեցիք թույնի մասին։

— Ի՞նչ թույն։ Ոչ մի թույն էլ չի եղել։

— Չեղավ,— գրիչը կրկին մի կողմ դրեց Մամյանը։— Դուք ինձ կանչեցիք և հայտարարեցիք, որ ուզում եք խոստովանել։ Ուրեմն համարձակություն ունեցեք ամեն ինչ անկեղծ պատմելու։ Լռում եք։ Այդ դեպքում ինձ լսեք, ես կշարունակեմ, իսկ եթե որևէ տեղ սխալվեմ, ուղղեք ինձ։ Համաձա՞յն եք։

Չնայած իր ողբերգական վիճակին, կոմբինատի դիրեկտորը քմծիծաղ տվեց.

— Անեկդոտ չէ, ի՞նչ է։ Դեպքն ինձ հետ է պատահել, բայց կարծում եք, թե իրողությունը ինձնից լավ գիտեք։

— Որովհետև ես փաստերով եմ առաջնորդվում։ Միայն ու միայն փաստերով,— ասաց քննիչը։— Վասակ Սերոբյանը իր բողոք֊նամակներով տարիներ շարունակ ձեզ հանգիստ չի տալիս։ Գրում է որտեղ պատահի և ում պատահի՝ խնդրելով ու պահանջելով պատասխանատվության կանչել ձեզ՝ իբրև պետական ունեցվածքը հափշտակողի։ Ըստ նրա հանցագործ կապի մեջ մտնելով ոսկեջրած գդալների արտադրամասի պետի և ոսկու պահեստապետի հետ, ձեզ հաջողվել է ամեն տարի ոսկու և ոսկու փոշու հսկայական ավելցուկ ստեղծել ու յուրացնել։

Կոմբինատի դիրեկտորը ծիծաղեց։

— Հսկայակա՜ն... Մեր գործից քիչ թե շատ հասկացող մարդը կհավատա՞, որ ոսկեջրման արտադրամասից կարելի է ոսկի յուրացնել... Այնտեղ յուրաքանչյուր միլիգրամը, փոշու յուրաքանչյուր հատիկն այնպիսի խստագույն հաշվառման մեջ է, որ աշխատողների մորուքներն ու մազերն էլ են ստուգում, որպեսզի ոսկու փոշի դուրս չտանեն հանկարծ։ Իսկ եթե...

Մամյանը բարձրացրած ձեռքով ընդհատեց նրան։

— Ես ասացի, որ միայն փաստերով եմ առաջնորդվում, քաղաքացի Անդրանիկ Աթայան։— Ես այդ թեմայով չէի խոսի, եթե ձեր որդու և ձեր ավտոտնակներից, միայն ավտոյուղի բիդոնների միջից հայտնաբերած չլինեինք մոտ երկու կիլոգրամ ոսկու փոշի և ավելի քան տասը կիլոգրամ արծաթե ձուլվածք։ Այդ բոլորը ընդամենը բիդոնների միջից։ Եվ հանկարծ չասեք, թե որդու ավտոտնակում հայտնաբերածը ձեզ չի պատկանում, Անդրանիկ Աթայան։ Չեք կարող համոզել, թե կոմերիտմիության շրջկոմում ոսկու փոշի են վճարում աշխատավարձի փոխարեն, ինչպես մի ժամանակ Քլոնդայքում։

Կոմբինատի դիրեկտորը փակեց աչքերը և ետ ընկավ աթոռին։ Մի պահ լռություն տիրեց, և քննիչին թվաց, թե ամբաստանյալը ուշագնաց է եղել։

Սակայն ուրիշ կառուցվածք ուներ այդ մարդը։

Նա բացեց աչքերը, քննիչին նայեց անսահման ատելությամբ ու շշնջաց֊հառաչեց ատամների արանքից.

— Ես այդպես էլ գիտեի... Ոչ ոք չի վայելել... ոչ մեկը...

— Այդ թեմայով մենք դեռ շատ ժամանակ կունենանք խոսելու,— ասաց Մամյանը։— Իսկ հիմա անցնենք առաջ։ Դուք միայն ոսկու և արծաթի հափշտակությամբ չեք բավարարվել։ Չարաշահելով ձեր պաշտոնական դիրքը, բազմաթիվ հանցանքներ եք գործել և օրինականության խախտումներ թույլ տվել։ Այդ բոլոր փաստերը հիմա ստուգվում են նորից... Եվ քանի որ Վասակ Սերոբյանը շարունակել է գրել այդ ապօրինությունների մասին, ձեր մեջ մի օր միտք է հղացել՝ մեկուսացնել նրան։— Նա նորից բարձրացրեց ձեռքը և ընդհատեց կոմբինատի դիրեկտորին։— Երբ հաջողացրել եք Սերոբյանին թոշակի ուղարկել, մի պահ հանգստացել եք, ենթադրել եք, թե նա այլևս տվյալներ չի ունենա և կլռի։ Սակայն քանի որ չեն դադարել ստուգող հանձնաժողովներն ու նամակները, զայրույթի և հուսահատության պահին թույն եք ձեռք բերել, ինչ֊որ պատրվակով մտել եք Սերոբյանի տուն և նրան հասցրել հոգեկան այնպիսի վիճակի...

— Ես լսում եմ, բայց այդ բոլորը ցնդաբանություն է,— պոռթկաց կոմբինատի դիրեկտորը։

— ... որ նա սրտի նոպա է ունեցել և ձեզ խնդրել է մի բաժակ ջուր տալ իրեն գուցե և դեղ խմելու համար։ Ահա հենց, այդ ժամանակ էլ աննկատելի բացել եք ձեզ հետ բերած սրվակը, թույն եք լցրել բաժակի մեջ և մատուցել նրան։ Փաստը՝ բաժակի և սրվակի վրա մնացած մատնահետքերը։ Հետո քրքրել եք դարակները, գտել ձեզ վարկաբեկող նյութերի պատճեններն ու պաշտոնական պատասխանները, փաթաթել թղթի մեջ, դրել անձրևանոցի տակ ու հեռացել։

— Սուտ է,— գոռաց կոմբինատի դիրեկտորը,— սկզբից մինչև վերջ սուտ է։ Ոչ մի թույն չի եղել։ Իմ մեղքերը քիչ չեն, ինչու եք սպանությունն էլ վրաս բարդում։ Ես մարդ չեմ սպանել։

— Միայն փաստեր,— հանգիստ ասաց քննիչը։— Միայն փաստեր։ Վկա ունենք, որի հետ շուտով կհանդիպեք առերես հարցաքննության ժամանակ։ Այդ վկան ցուցմունք է տվել, որ ձեզ տեսել է, երբ դուրս եք եկել մուտքից և հեռացել գրեթե պատերին քսվելով։

— Դռնապանը,— ակամա մրմնջաց Աթայանը։

— Այո։ Դռնապանը։ Հիշեցի՞ք։ Ասում էի, չէ՞, որ ամեն ինչ կհիշեք։ Նա պնդում է, որ հեռանալիս դուք արտասանել եք բառացիորեն հետևյալ խոսքերը. «Ես քո հերն եմ անիծել... Հո պրծա... Հո պրծա քեզանից... Ես քո հերն եմ անիծել»։ Ի՞նչ են նշանակում այդ խոսքերը, Անդրանիկ Աթայան։

Անդրանիկ Աթայանը ծանր տնքաց.

— Ինչ ուզում եք՝ արեք,— ասաց նա։— Ըստ ձեր փաստերի՝ իսկապես ես եմ սպանել։ Ձեր փոխարեն ես էլ այդպես կմտածեի... Հաստատ։ Որովհետև, ինչ֊որ ասում եք՝ ճշմարտության նման է։ Ճշմարտության նման է, բայց ճիշտ չէ։ Ես մարդ չեմ սպանել։ Ուզում եք դուք ինձ սպանեք՝ պրծնեմ... ճիշտ չէ...

— Նորի՞ց,— հոնքերը կիտեց կարևորագույն գործերի քննիչը։

— Նորից, հազար անգամ,— հանկարծ փղձկաց, լաց եղավ կոմբինատի դիրեկտորը։— Ես մարդ չեմ սպանել։ Երեխա չեմ, հասկանում եմ, տեսնում եմ, որ փաստերն իմ դեմ են... Տեսնում եմ... Բայց ինչ որ ասում եք՝ այդպես չի եղել։

— Բա ինչպե՞ս է եղել,— սրտնեղած հարցրեց քննիչը,— ինչպե՞ս...

— Հիմա կասեմ։ Մի բաժակ ջուր տվեք, հա՞...

* * *

«Ժամանակ» հեռուստատեսային ինֆորմացիոն ծրագիրը ավարտին մոտ էր, մարզական նորություններն էին հաղորդում, երբ հնչեց հեռախոսի զանգը։

— Արևի՜կ,— ձայնեց Կարեն Շախուլյանը։

— Վերցնում եմ,— միջանցք֊հոլլից պատասխանեց Արևիկը և անմիջապես էլ ինքը ձայն տվեց.— Քեզ են ուզում, Կարեն։

— Ո՞վ է,— հայացքը էկրանից չկտրելով, սրտնեղած հարցրեց տեղամասային տեսուչը։

— Սվետան,— ասաց Արևիկը։

— Ո՞վ,— տեղից վեր թռավ տեսուչը։— Դե, եթե այս ժամին զանգ է տալիս, ուրեմն Սվետան կլինի, էլի, Կարեն ջան։ Երևի գիշերային դասախոսության է հրավիրում։

Մինչև հեռախոսին հասնելը, Կարենը հանկարծակի մեկնեց ձեռքը, փորձեց բռնել կնոջը, բայց նա ծիծաղելով խոհանոց փախավ։

— Լսում եմ,— ասաց տեսուչը լսափողի մեջ։

— Ընկեր Շախուլյան, դուք եք,— հարցրեց իրոք մի կանացի ձայն։

— Ես եմ, լսում եմ։

— Մելինե Մուրադյանն է, ընկեր Շախուլյան, Խանջյան փողոցի №8 շենքից։

— Լսում եմ, տիկին Մելինե,— զարմացավ Կարեն Շախուլյանը։ Լսափողի մեջ ինչ֊որ խեղդված, խորհրդավոր շշուկ լսվեց և արագ շնչառության ձայն։

— Ոչինչ չեմ հասկանում, բարձր խոսեք,— առաջինն ինքը ձայնը բարձրացրեց տեղամասային տեսուչը։

— Էլի եկել է,— շշնջաց տիկին Մելինեն։

— Ո՞վ է եկել։

— Նա, անձրևանոցով մարդը, կապի բաժանմունքի պետը։ Բայց հիմա հագին անձրևանոց չկա։

— Ինչո՞ւ է եկել,— ոչինչ չհասկացավ տեսուչը։— Որտե՞ղ է։

— Էլի նույն ծառի տակ։ Կանգնել՝ մեր շենքին է նայում։ Դուք ինձ վրա չբարկանաք, ընկեր Շախուլյան։ Ուզում էի աղբը թափել։ Լուսամուտից ցած նայեցի ու մեկ էլ տեսա...

Տեղամասային տեսուչը ափով փակեց լսափողն ու ծիծաղեց անձայն։

— ... որ տեսա կանգնած է նույն տեղում, ծառի ստվերի տակ թաքնված, անմիջապես ձեզ հիշեցի ու մտածեցի չէ որ մենք ձեր օգնականներն ենք և պարտավոր ենք աչալուրջ լինել։ Ճիշտ չէ՞, ընկեր Շախուլյան։ Հիմա ի՞նչ եք կարգադրում... Շարունակե՞նք հսկողությունը, թե ինչ անենք։ Ճիշտ կլինի, եթե իմանանք մեր հետագա գործողությունների ծրագիրը։

— Մե՞նք,— հարցրեց Կարեն Շախուլյանը,— Դուք մենակ չե՞ք։

— Սկզբում մենակ էի, ընկեր Շախուլյան, բայց մտածեցի, որ մինչև զանգահարեմ ձեզ, նա կարող է թաքնվել, անհետանալ, դրա համար էլ զանգահարեցի եղբայր Խաչիկին և տիկին Արաքսյային, գիտեք, չէ, ձեր ուսուցչուհին է եղել։ Հիմա նրանք հսկողության տակ են առել կապի բաժանմունքի պետին... Ես նրանց տեսնում եմ։ Խաչիկ եղբայրը ցախավելը վերցրած իբր թե մայթն է ավլում, իսկ տիկին Արաքսյան զբոսանքի է դուրս բերել շանը։ Գլխի չի ընկնի, չէ՞, ընկեր Շախուլյան։

— Իսկ դուք տնից եք զանգահարում,— հազիվ պահելով իրեն, որ չքրքջա, հարցրեց տեղամասային տեսուչը։

— Ոչ, ի՞նչ եք ասում, ես կարդացել եմ, գիտեմ, որ նման դեպքերում հեռախոսը վստահելի չէ... փողոցի ավտոմատից եմ զանգահարում։

Կարեն Շախուլյանը պատկերացրեց Հայկազ Ավետիսովի թշվառ վիճակը։

— Տիկին Մելինե,— ասաց նա ամենայն լրջությամբ։— Կարգադրում եմ վերացնել հսկողությունը, դիտակետերից զգուշությամբ հանել Խաչիկ եղբորը և տիկին Արաքսյային ու հանգիստ գնալ քնելու։ Ինձ հայտնի է, թե նա ինչու է այդտեղ։ Անհանգստանալու բան չկա։ Շնորհակալություն։ Բարի գիշեր։

Նա լսեց Մելինե Մուրադյանի հիասթափված «բարի գիշերը», ցած դրեց լսափողը, ծիծաղեց ու ձայնեց խոհանոցի կողմը.

— Արևիկ, որ մեկ էլ դետեկտիվ ես կարդացել, ձեռքիցս չես պրծնի...

* * *

— Ինչ որ սկզբից ասացի, հենց այդպես էլ եղել է,— ասաց կոմբինատի դիրեկտորը։— Կեսգիշեր էր, երբ ինձ զանգ տվեց Վասակ Սերոբյանը ու խնդրեց, որ գնամ իրենց տուն։ Շատ զարմացա։ Ասացի՝ վաղը կգամ։ Ասաց՝ չէ, վաղը ուշ կլինի, հիմա եկ, գործի համար է։ Մերոնք քնած էին, վեր կացա, սուսուփուս դուրս եկա, մի պատահական ավտո կանգնեցրի...

— Իսկ ինչու ձեր ավտոյով չգնացիք։

— Տնեցիք քնած էին,— սրտնեղեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Բոլորին իրա՞ր խառնեի։

— Հետո։

— Հետո բարձրացա երրորդ հարկ, սեղմեցի 9֊րդ բնակարանի զանգի կոճակը ու մեկ էլ լսեցի, որ Վասակը ներսից ձայն է տալիս ինձ՝ «Ներս արի, դուռը բաց է»։ Դուռն իսկապես բաց էր։ Ներս մտա, տեսա Վասակը պառկած է անկողնու մեջ։

— Ի՞նչ է,— ասացի,— ինչի՞ ես կանչել էս կեսգիշերին։

— Անդրանիկ,— ասաց նա,— կանչել եմ ասեմ քեզ, որ դու հաղթեցիր ինձ։

Ես շատ զարմացա...

— Քեզ ի՞նչ է պատահել,— ասացի,— հո երազ չե՞ս տեսել։

— Չէ,— ասաց Վասակը,— հոգնեցի քո դեմ կռվելուց։ Ինչ արեցիք ոչ մի բան դուրս չեկավ։ Աշխարհն իրար խառնեցի, բայց ոչ մեկը չեղավ, որ իմ կողմից լիներ, բոլորը քեզ են պաշտպանում։ Կամ էլ չեն ուզում վատամարդ դառնալ, մեջ ընկնել, շարժվել տեղից։ Ուրեմն երևի ճիշտը դու ես։

— Բայց խոսքը ինչի՞ մասին էր, Անդրանիկ Աթայան։ Ի՞նչ էր ուզում նա ձեզանից։

— Այս մի քանի օրերին մեկուսարանի չոր տախտակների վրա ես շատ եմ մտածել այդ մասին, քննիչ, ու եկել եմ այն կարծիքին, որ մեր կռիվը երևի մարդկության ամենահին կռիվն է եղել,— ասաց նա։— Ձախորդ ու հաջողակ մարդկանց կռիվը։ Չեմ թաքցնի, ու արդեն աչքով տալու հարց էլ չկա, որովհետև բանը բանից անցել է, բայց մինչև հիմա ես հաջողակ մարդ եմ եղել։ Մինչև հիմա։ Ավելի պարզ ասեմ։ Երկու ընկերներ տուն են սարքում իրենց համար։ Իրար կողքի։ Մի տարի չանցած՝ պարզվում է, որ մի ընկերոջ սարքած տունը ավազի վրա է եղել, փլվում է, ծառերն էլ չորանում են չգիտես ինչու, փեթակների մեջ էլ հիվանդություն է ընկնում, կոտորվում են մեղուները։ Իսկ մյուսը հենց տան հիմքը փորելու ժամանակ կճուճով ոսկի է գտնում, ծառերն էլ բարձրանում ու բերքով են լցվում, փեթակներն էլ մեղր են տալիս իրենց համար։ Այ ես այդ երկրորդ ընկերն եմ։ Ուր ոտք եմ դրել՝ կանաչել է, ինչի ձեռք եմ տվել՝ հաց է դարձել, ինչ գործ բռնել եմ՝ հաջողվել է։ Այդպես է։ Թե չէ ժողովո՞ւրդն ինչու է ստեղծել ձախորդ, անբախտ և երջանիկ, հաջողակ բառերն ու հասկացողությունները։ Ու հենց պետությունը դա չի՞ ընդունում, երբ դրամաիրային վիճակախաղի մեկ միլիոն տոմս է բաժանում։ Չգիտի, որ այդ միլիոնից մեկն է շահելու ու մեկն է լինելու երջանիկը, իսկ մնացած ինը հարյուր իննսունինը հազար ինը հարյուր իննսունինը մարդը այդ մի մարդու թշնամին են դառնալու ու նախանձելու են նրան, իսկ իրենց համարելու են դժբախտ։

— Ձեզ շատ ձեռնտու փիլիսոփայություն է,— քմծիծաղ տվեց Հարություն Մամյանը։

— Չէ, ինչ փիլիսոփայություն, մտքեր են, էլի,— ասաց Անդրանիկ Աթայանը։— Ու ես համոզված եմ, որ ամեն տեսակի անախորժությունները, տհաճությունները, նույնիսկ նախանձը պակասությունից են գալիս։ Եթե ամեն ինչ առատ լիներ ու բոլորն էլ ունենային, էլ ինչո՞ւ պիտի մեկը գողանար, իսկ մյուսը նախանձեր։ Մի օրինակ ասեմ, մեր կոմբինատի տարածության մեջ մի մթերային խանութ կա։ Բանվորներն եկան, բողոքեցին, թե իրենք գիտեն, խանութն ապրանք է ստացել ու մեջտեղ չի հանում։ Վեր կացա, անձամբ գնացի, բացեցի խանութի պահեստն ու տեսա, որ իսկապես մի կիլո սև իկրա կա պահած և երկու կիլո օսետրինա։ Սա՞ ինչ բան է, բարկացա վարիչի վրա, ինչո՞ւ վաճառքի չեք հանում։ Ու տեսեք, թե վարիչն ինչ ասաց. «Ընկեր Աթայան,— ասաց,— մի կիլո իկրա է և հինգ հարյուր բանվոր։ Եթե բաժանեմ, ամեն մեկին երկու գրամ է ընկնելու։ Վաճառքի հանեմ, կոտորելու են իրար։ Ի՞նչ անեմ»։

— Եվ որպեսզի բանվորները չկոտորեին իրար, որոշել էր եղած֊չեղածը իր տուն տանել,— հեգնեց Մամյանը։— Ու դուք ևս...

— Ես ի՞նչ...

— Երևի նույն նկատառումներով եք երկու կիլոգրամ ոսկին և տասնմեկ կիլոգրամ արծաթը ձեր տուն տարել։

— Է՜հ,— նորից խամրեց, լռեց Անդրանիկ Աթայանը։

— Ձեր փիլիսոփայությունը, ինչպես ասում են, չբռնեց, շատ է խախուտ։ Հիմքը ձեր բերած օրինակի նման ավազ է։ Այնպես որ առաջ անցեք։

— Դե, ինչ ասեմ. Վասակն ասաց, թե հիվանդ է և հոգնել է ու որոշել է այլևս հին միջոցներով չպայքարել իմ դեմ, և իր խոսքը հաստատելու համար առաջարկեց վերցնել ու տուն տանել իր բոլոր բողոք֊դիմումների պատճեններն ու պատասխանները, որ նախօրոք դրել էր սեղանին։

— Ասենք թե, ասենք թե, հետո։

— Երբ նամակների այդ կապը տվեց ինձ, ճիշտն ասած ես նոր միայն հավատացի նրան։ Զուր տեղը թունավորեցինք իրար, ասացի, և ինչի՞ համար։ Ի՞նչ ենք տանելու աշխարհից։ Բայց ինչ ուզում, եք ասեք՝ չար մարդ էր։ Այդ մասին դու պետք է մտածես, Անդրանիկ, ասաց, ես ոնց որ եկել եմ, այնպես էլ գնում եմ։ Դժվարը քեզ համար է լինելու, այնքան բան ես կուտակել, որ ծանր է լինելու քեզ համար այդ բոլորը թողնելն ու էս աշխարհից հեռանալը։ Ու շատ ցավոտ է լինելու։ Եթե գոնե հաջողվի, որ բնական ճանապարհով գնաս, համարիր, որ էլի բախտդ բերել Է... Մեկ ուզեցի պատասխանել, մեկ Էլ մտածեցի, թե չարժե այդ նամակներից հետո... Ասացի, լավ, մոռանանք... անցածն անցած է, հիմա, եթե ուզում, ես՝ նորից ետ արի, աշխատանքի ընդունեմ։ Չէ, ասաց, ես քեզ հետ աշխատել չեմ կարող, եթե ուզում ես ինձ լավություն անել՝ տեսնո՞ւմ ես այն փոքրիկ սրվակը, իմ դեղն է, տասնհինգ կաթիլ կաթեցրու բաժակի մեջ, մի քիչ ջուր լցրու ու տուր ինձ։ Ես այդպես էլ արեցի։

— Դեղը ձեզ մո՞տ խմեց,— հարցրեց քննիչը։

Կոմբինատի դիրեկտորը մտածեց.

— Չէ,— ասաց նա։— Չէ,— ավելացրեց նա հաստատ։— Բաժակը կողքի փոքրիկ պահարանին դրեց։

Կարևորագույն գործերի քննիչը գրիչը նետեց սեղանին, ոտքի ելավ ու սկսեց քայլել առանձնասենյակում։ Մոտեցավ պատուհանին, ձգեց, ուղղեց հոգնած ուսերն ու դուրս նայեց։ Դրսում գարուն էր։ Տերևակալել էին ծառերը, ծաղկում էին։ Հենց դատախազության շենքի մուտքի մոտ ինչ֊որ ծերունի փոքրիկ զամբյուղի միջից մուգ կապույտ մանուշակներ էր վաճառում։ Հասմիկը շատ է սիրում մանուշակներ, տուն գնալիս կտանեմ իր համար, թող ուրախանա, մտածեց Հարություն Մամյանը։ Փողոցները լիքն էին մարդկանցով, որոնցից անմիջապես առանձնանում էին զբոսաշրջիկները։ Արևի կարոտ հյուսիսցիները գրեթե կիսամերկ էին շրջում, աշխատելով բաց չթողնել արևի ոչ մի ճառագայթ՝ մեկ այս, մեկ այն կողմ շրջելով կարմրած ուսերն ու դեմքերը։ Վաղուց փչացած ժամացույցի տակ մի տղա էր կանգնած՝ ծաղիկները ձեռքին ու ամաչելով սպասում էր...

Հարություն Մամյանը հառաչեց, շրջվեց պատուհանից, եկավ, նստեց իր տեղը, նայեց կոմբինատի դիրեկտորի տրորված կոստյումին, վզի մոտ քրտինքից սևացած փողկապին, մազակալած դեմքին ու հարցրեց հանկարծ.

— Ինչո՞ւ չեք սափրվում։

— Էհ,— զարմացավ, կզակը շփեց Անդրանիկ Աթայանը։— Անցավ, անցավ, ամեն ինչ անցավ։

— Անդրանիկ Աթայան,— ասաց քննիչը։— Քանի օր է մենք իրար հետ ենք առավոտից մինչև իրիկուն։ Նստում ենք դեմ֊դիմաց, ասում ենք ինչ ուզում ենք, ընդհատում ենք միմյանց, ուղղում ենք, չենք համաձայնում իրար հետ, վիճում ենք... Ես անընդհատ, անընդհատ ուզում եմ հասկանալ ձեզ, ուզում եմ, որ համոզեք ինձ, և երբ խոսում եք հնարավորություն ունեմ, տեսնում եմ ձեր աչքերը, ձեր ռեակցիան, ձեր ձեռքերը, լսում ձեր ձայնը, նույնիսկ ձայնի նրբերանգները... Գիտե՞ք, ինչի համար եմ այս ամենն ասում, որ այդքանից հետո դուք չեք կարողանում համոզել ինձ, ես ձեզ չեմ հավատում։ Որովհետև ձեր պատմածը ոչ մի կապ չունի տրամաբանության հետ և ամրապնդված չէ փաստերով։ Ձեր դեմ այնքան փաստեր կան, որ դրանցով կարելի է երկու հոգու մեղադրել։ Որ հենց այս վիճակով, իհարկե, առերեսումներից հետո, որոնք ավելի կամրացնեն մեղադրանքը, ձեր գործը կարելի է ավարտված համարել և ուղարկել դատարան, և որ դատարանն անպայման, հավատացեք իմ փորձին, անպայման ձեզ ամենախիստ պատիժը կտա, ես դրան մազաչափ իսկ չեմ կասկածում։ Տեսնում եմ աչքիս առաջ։ Նույնիսկ այս վիճակով, առանց ձեր անկեղծ խոստովանության և մեղադրանքն ընդունելու։ Ուրեմն, եթե նույնիսկ այդքանից հետո ես չեմ կարողանում հավատալ ձեզ, ինչպես կարող են հավատալ դատավորները, որոնց աչքի առաջ դուք հայտնվելու եք միլիցիոներների ուղեկցությամբ, խուզած գլխով, նրանց հետ խոսելու եք բավականին հեռվից և հիմնականում միայն հարցերի եք պատասխանելու։ Երբ այդ դատավորները անձամբ չեն խոսելու ձեզ հետ, չեն նայելու ձեր աչքերին, այլ ձեր մասին պատկերացում պիտի կազմեն միայն թղթերից, արձանագրություններից ու փորձաքննության անվիճելի եզրակացություններից, որոնք բոլորը ձեր դեմ են խոսում։ Ես ձեզ կարողացա՞ բացատրել ձեր իրական վիճակը, Անդրանիկ Աթայան։

— Այո,— ծանր հառաչեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Այո։

— Ուրեմն՝ վերջին անգամ եմ առաջարկում խոստովանել հանցանքը։ Եթե դա կատարվի դատարանում՝ դուք այլևս փրկության ոչ մի հույս ունենալ չեք կարող։

— Իսկ հիմա հույս կա՞,— աղերսական աչքերով նրան նայեց Անդրանիկ Աթայանը։

— Չեմ խաբի, չեմ կարող վստահեցնել,— ասաց քննիչը։— Ամեն ինչ որոշում է դատարանը։ Կարող եմ ասել միայն, որ անկեղծ խոստովանությունն ու զղջումը ի վերջո հաշվի են առնվում։ Մի մոռացեք, որ դուք մեղադրվելու եք առնվազն երկու հոդվածով, որոնցից յուրաքանչյուրի համար գնդակահարություն է նախատեսվում։ Ըստ որում՝ առաջին հանցանքը կանխամտածված, չարանենգ սպանություն է, առանձնապես վտանգավոր հետևանքներով, որովհետև այդ սպանությամբ դուք աշխատել եք պատասխանատվությունից փրկել պետական ունեցվածքը խոշոր չափով հափշտակողների մի մեծ խումբ ձեր ղեկավարությամբ։

— Իսկ այդ ո՞վ ասաց, թե ղեկավարը ես եմ։

— Ուրեմն՝ ո՞վ է։

Կոմբինատի դիրեկտորը խոնարհվեց, ձեռքերով բռնեց գլուխը և սկսեց օրորվել, ինչպես անում էր միշտ հոգեկան ծանր ապրումների պահին։

Հարություն Մամյանը աշխատում էր նույնիսկ չշնչել ու սարսափով էր նայում հեռախոսին, մտածելով, թե հիմա ամեն մի շարժում, ամեն մի ավելորդ ձայն կարող է խանգարել ամբաստանյալին, որն, ինչպես երևում է՝ պատրաստվում է խոստովանության։

Անդրանիկ Աթայանը բարձրացրեց գլուխը.

— Գրեք,— ասաց նա։

— Հը՞,— առաջ թեքվեց քննիչը։

— Ուրեմն ասում եք, որ առանձին֊առանձին, թե՛ սպանության, թե՛ հափշտակության համար ինձ գնդակահարություն է հասնում։ Այդպե՞ս է։

— Այդպես է,— ասաց Մամյանը։— Քրեական օրենսգիրքն է ասում։ Օրենքն է ասում։

— Ուրեմն ես փաստորեն ոչ մի շահ չունեմ, եթե ընդունեմ կամ չընդունեմ, մեղադրանքներից որևէ մեկը։ Եթե գնդակահարություն է, էլ ինչ տարբերություն։ Հո երկու անգամ չե՞ն գնդակահարելու։

— Այդպես է,— ոչինչ չհասկանալով և սկսելով անհանգստանալ, համաձայնեց քննիչը։

— Ես մարդ չեմ սպանել,— ասաց կոմբինատի դիրեկտորը։

— Չհոգնեցիք,— նողկանքով բարձրացավ տեղից քննիչը։

— Ես մարդ չեմ սպանել,— կրկնեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Ու, որպեսզի վերջնականապես համոզվեք, որ ճիշտ եմ ասում, որ ես ամեն ինչ կարող էի լինել, մարդասպանից բացի, խոստովանում եմ իմ մեղքը՝ երկրորդ հոդվածի կապակցությամբ, ոչ միայն խոստովանում եմ, այլև պատրաստ եմ հենց հիմա ձեզ հետ դուրս գալ և իմ ու որդիներիս մատնացույց անել այն բոլոր թաքստոցները, որտեղ ես իմ կուտակած ոսկին, զարդերն ու դրամներն եմ պահել, և որոնք, ինչպես երևում է, դուք չեք կարողացել հայտնաբերել։ Սա՝ մեկ։ Երկրորդ՝ ես պատրաստ եմ ապացուցելու, գաղափարական ու գործնական ղեկավարը ես չեմ ոսկու հափշտակության և յուրացման հարցում ու մատնացույց անել ոչ միայն ղեկավարին, այլև մեր խմբի բոլոր անդամներին։ Մեկ առ մեկ։ Եթե նրանք այս օրերին ոչինչ չեն անում իմ կաշին փրկելու համար, ե՞ս ինչու պետք է պահեմ֊պահպանեմ նրանց։ Նրանց ո՞ր լավության դիմաց։ Դուք փաստեր եք սիրում, չէ՞, փաստերով եք ղեկավարվում։ Դե, ուրեմն գրեք։ Գրեք անուններն ու փաստերը։ Նրանք ինձ մենակ են թողել, ոչ մեկը նույնիսկ սիգարեթ չի ուղարկում ինձ։ Իսկ ես չեմ սիրում մենակ մնալ, սովոր չեմ, թող գան, թող հավաքվեն, գոնե չեմ ձանձրանա, գոնե հետաքրքիր կլինի։ Հո զուր չե՞ն ասում, թե ընկերովի մահը հարսանիք է։

Անդրանիկ Աթայանը այդ բոլորն ասաց արագ֊արագ, հևիհև, հազալու պես, ասես աշխատելով վայրկյան առաջ ազատվել այն մաղձից, որ կոկորդում էր կանգնած, ասաց կարծես թե տենդի մեջ զառանցելով, իսկ հետո լրջացավ միանգամից ու հարցրեց շտապով.

— Հիմա... հիմա հավատում եք, որ ես մարդասպան չեմ։

Կարևորագույն գործերի քննիչը գլխով արեց.

— Նախ և առաջ անուններն ու փաստերը։

— Գրեք,— առաջ թեքվեց կոմբինատի դիրեկտորը,— գրեք...

* * *

Վերելակը շխկոցով կանգ առավ առաջին հարկում, և անաղմուկ բացվեց դուռը։ Վարորդը ձեռքը մեկնեց կապոցներից խոշորին, բայց տիկին Վարդուհին կանխեց նրան։

— Դա թեթև է, Սաշիկ, դու մյուսը վերցրու...

Վարորդը չառարկեց։ Նա ձեռքն առավ համեմատաբար փոքր փաթեթը և դուրս եկավ վերելակից։ Նրանից հետո դուրս եկավ նաև տիկին Վարդուհին, սավանների հանգույցից բռնած բարձրացրեց խոշոր կապոցը, և նրանք դեպի դուռը քայլեցին։

Դրսում տաք, վառ արև էր։

Մուտքից առաջինը տիկին Վարդուհին դուրս եկավ, նայեց շուրջն ու արագ քայլելով մոտեցավ մայթին կիպ սեղմված «Վոլգային»։ Հետո շրջեց գլուխն ու սպասեց, որ վարորդը մոտենա։ Սակայն վարորդի փոխարեն նրան մի երիտասարդ մոտեցավ, որի դեմքը շատ ծանոթ էր, բայց տիկին Վարդուհին ոչ մի կերպ չկարողացավ մտաբերել, թե որտեղ է տեսել նրան։

— Բա ձեզ սազո՞ւմ է, տիկին Վարդուհի, որ այդպիսի անհարմար ծանրություն եք բարձրացնում,— ասաց երիտասարդը։— Տվեք, ինձ տվեք կապոցը։

— Իսկ դուք ո՞վ եք,— հարցրեց տիկին Վարդուհին։

— Ուրեմն մոռացե՞լ եք,— ժպտաց երիտասարդը։— Ես ձեր տեղամասային տեսուչն եմ։ Կարեն Շախուլյանը։

— Հա՜,— անմիջապես հիշեց տիկին Վարդուհին, հիշեց ու զգաց, որ միանգամից սարսռաց մարմինը։— Հա, Կարեն ջան,— ծիծաղեց նա։— Ախր ես քեզ երբեք առանց համազգեստի չէի տեսել։ Սաշիկն ի՞նչ եղավ,— ավելացրեց նա նյարդայնորեն՝ մուտքի կողմը նայելով։

— Իսկ այդ ո՞ւր եք գնում, տիկին Վարդուհի,— հարցրեց Կարենը։— Ես ձեզ չե՞մ կարող օգնել։

— Լվացքատուն,— ծիծաղեց տիկին Վարդուհին։— Չգիտե՞ս, որ Պետիկյանն ամեն ինչ իմ ուսերին է գցել... Ի՞նչ եղավ Սաշիկը,— գրեթե ճչաց նա։

— Մուտքի մեջ է,— ասաց Կարեն Շախուլյանը։— Մեզ է սպասում։

— Ինչո՞ւ... Ի՞նչ է պատահել նրան...

— Աղմուկ մի բարձրացրեք, տիկին Վարդուհի,— կամացուկ ասաց տեղամասային տեսուչը,— այստեղ ձեզ բոլորը ճանաչում են, անհարմար է։ Տվեք կապոցը, տվեք ու գնանք միասին։

— Սաշիկ,— հուսահատ աղաղակեց կինը։

Կարեն Շախուլյանը մի ձեռքով իր կողմը ձգեց սպիտակեղենի կապը, իսկ մյուսով ամուր բռնեց տիկին Վարդուհու արմունկը։

— Առանց հիստերիկայի,— ասաց նա խիստ։— Ուրիշ տեղ չենք տանում։ Նորից բարձրանալու ենք ձեր տուն։ Ձեր տանը խուզարկություն է կատարվելու, և արտոնագիրը մայոր Լալայանի գրպանում է։ Նա հիմա, ինչպես երևում է, արդեն զրուցում է Սաշիկի հետ։

Տիկին Վարդուհին ավելի շատ ահավոր զարմացած էր ու դողում էր ողջ մարմնով։

— Ուրեմն Պետիկյանը մեռա՞ծ է,— հարցրեց նա։— Պետիկյանի տանը խուզարկությո՞ւն։ Ամբողջ կյանքում ինքն է խուզարկել ու հիմա... Ու դուք, նրա ընկերները, նրա ստորադրյալները, ագռավների նման հավաքվել եք, որ ցրե՞ք նրա լեշը։ Բոլորին բռնեցիք՝ պրծաք, հիմա էլ իրա՞ր եք բռնում։ Հետո՞, տակն ո՞վ կմնա... Վաղն էլ դու ես նույն օրն ընկնելու, Կարեն։ Հիշիր իմ խոսքերը... Դուք աշխատավարձով ապրո՞ղ եք... Կապրեք, բա չէ՛...

— Հա, ես շա՞տ գիտեի մեջն ինչ կա,— մուտքից լսվեց Սաշիկի ձայնը։— Խազեինիս կնիկն է, զանգ տվեց, ասաց արի օգնի լվացքը տանենք լվացքատուն։ Ես ի՞նչ իմանայի, որ զարդեղեն է լվացքի մեջ։ Ես կյանքում զա՞րդ եմ տեսել։

Տիկին Վարդուհին թուլացավ միանգամից, փափկեց, հալվեց մի տեսակ ու դանդաղ֊դանդաղ ցած սահեց Կարենի կողքով։

* * *

Մետաղյա իրերի արտադրության գլխավոր վարչության գլխավոր ինժեներ Պետրոս Մինասյանը փակեց անկեզ պահարանը, բանալին գրպանը դրեց և մոտենալով առանձնասենյակի ձախ պատին, սեղմեց գունավոր պաստառի տակ գրեթե չերևացող կոճակը։ Պատը մի կողմ սահեց բացելով զգեստապահարանը։ Պետրոս Մինասյանը ուսակախիչից խնամքով հանեց պիջակը, հագավ ու նայեց կողքի հայելուն։ Հոնքերի ուղիղ մեջտեղում մի նոր կնճիռ էր հայտնվել, և լրիվ սպիտակել էին քունքերը։

— Դե, դե,— ասաց նա ինքն իրեն։— Ի՞նչ ես խառնվել իրար։ Եթե քեզ հետ ինչ֊որ բան պատահեր, արդեն պիտի պատահեր։ Ուրեմն այս անգամ էլ անցավ։

Նա նորից սեղմեց կոճակը, փակեց պահարանը և արդեն դռանն էր մոտենում, երբ դուռը թակեցին։

— Մտեք,— ձայնեց նա։

Ներս մտան երկու անծանոթ։

— Տեսնում եք, որ ընդմիջման եմ գնում,— ակամա անորոշ տագնապ զգալով, մեղմորեն ասաց Պետրոս Մինասյանը։— Եկեք կես ժամ հետո։

— Բարև ձեզ, շեֆ,— ասաց այցելուներից տարեցը։— Ենթադրում եմ, որ ձեր ընդմիջումը կես ժամից շատ ավելի երկար կտևի։

— Դուք ո՞վ եք, ի՞նչ եք ուզում,— միանգամից գունաթափված շուրթերով, հենց այնպես, ակամա հարցրեց Պետրոս Մինասյանը։

— Դա կարևոր չէ,— ասաց այցելուներից կրտսերը։— Կարևորն այն է, որ ձեզ Անդրանիկ Աթայանն է սպասում։ Ասում է՝ ես առանց իմ շեֆի ապրել չեմ կարող։

— Ոչխա՜ր,— ատամների արանքից նետեց գլխավոր ինժեները։— Ոչխա՜ր...

* * *

Հեռախոսի զանգը շատ տարօրինակ հնչեց։ Կոմբինատի գլխավոր հաշվապահը վերցրեց լսափողը։

— Այվազ,— լսվեց լսափողի մեջ,— մեր բանը բուրդ է, շեֆին վերցրեցին։

— Դո՞ւ ես, Պարգև,— վախեցած գոռաց գլխավոր հաշվապահը։— Լո՞ւրջ ես ասում։

Հեռախոսալարի մյուս ծայրում հայհոյեցին։

— Ինչ էլ մի կատակի տրամադրություն ունեմ։ Ես ծլկել եմ, Այվազ... Եթե դուրս պրծար, իմ վերջին բաժինը կնոջս կտաս... Հո գիտես, որտեղ էլ լինես, կգտնեմ քեզ... Էն աշխարհում էլ կգտնեմ...

— Հիմար,— բղավեց գլխավոր հաշվապահը։— Որ դու փախչում ես, բա ե՞ս ինչ անեմ։ Հիմար, որ փախչում ես, ուրեմն վերցնում ես քեզ վրա... Շուտ, արի ինձ մոտ, մի բան կմտածենք... Շուտ, արի, Պարգև։

Նա տեսավ, թե ինչպես բացվեց դուռը ու ներս մտան երկու հոգի...

— Չե՞ք տեսնում, որ խոսում եմ,— գոռաց նրանց վրա հաշվապահը։— Էս ի՞նչ մարդ են, տո... Դրսում սպասեք։

Բայց այցելուները ավելի էին մոտենում նրան, և նրանցից տարեցը գլխավոր հաշվապահի թուլացած ձեռքից վերցրեց լսափողը։

— Պարգև Սահակյան,— ասաց նա,— լսափողը ընկեր Լալայանին տվեք։ Այդտեղ է, այդտեղ, միջանցքում կլինի,— ծիծաղեց նա։— Մոտեցա՞վ, տեսնո՞ւմ եք... Ամեն ինչ կարգի՞ն է, մեզ մոտ էլ ամեն ինչ կարգին է։

* * *

— Ինչ որ տեղ ինչ֊որ բան սխալ է,— ասաց տեղամասային տեսուչ Կարեն Շախուլյանը։

— Որ հարցում,— առաջ թեքվեց Հարություն Մամյանը։

— Դա իմ խոսքը չէ, ընկեր Մամյան, Վիլյամ Սարոյանն է ասել աշխարհի վերաբերյալ։ Բայց հենց մտածում եմ Անդրանիկ Աթայանի գործի մասին, ակամա այդ խոսքերն եմ հիշում։

Նրանք նստած էին կարևորագույն գործերի քննիչ Հարություն Մամյանի տան ճաշասենյակում, ցածրիկ սեղանի երկու կողմերում դրված փափուկ ու խոր բազկաթոռներին։ Այսինքն՝ նստելն այն բառը չէ, ավելի շուտ խրվել֊մնացել էին բազկաթոռների մեջ։ Մեծ սեղանը զբաղված էր։ Խոհանոցից երբեմն֊երբեմն հայտնվում Էին Հասմիկն ու Արևիկը, տեսակ֊տեսակ ուտելիքներով լի ափսեներ Էին բերում և դասավորում սեղանին։

— Քեզ ինչ է անհանգստացնում, Կարեն,— հարցրեց Մամյանը։

— Ընկեր Մամյան, չնեղանաք, խնդրում եմ, բայց այս գործն իր տեսակի մեջ է շատ տարօրինակ։ Կարծես թե ամեն ինչ նախապես հաշված, նախապատրաստված է եղել՝ ամեն մանրամասն։ Ես ձեր տաղանդի ու փորձի մասին ունեմ իմ վերջնական կարծիքը և դուք, գիտեք թե ինչ կարծիք է դա... Որտեղ էլ լինեք, իմ ուսուցիչն եք դուք...

— Կարեն,— մատով սպառնաց Հարություն Մամյանը,— առանց շողոքորթության, ասելիքդ ասա։

— Չեմ շողոքորթում, այդպես է, բայց իմ կարծիքը կասեմ։ Շատ եմ մտածել այդ մասին։ Ի վերջո մենք ի՞նչ ենք արել այդ սպանությունը բացահայտելու համար։ Գրեթե ոչինչ։ Մեզ ամեն ինչ մատուցել են, ընկեր Մամյան։ Կուզե՞ք հերթով հետևենք գործին։

— Հետևենք,— տեղում շարժվեց, աշխուժացավ քննիչը։

— Դիակը մենք չենք հայտնաբերել։ Հարևանուհին է հայտնել իր կասկածը, ճի՞շտ է։ Հետո տեղազննության ժամանակ հանգուցյալի ձեռքի մոտ ընկած էր մի բաժակ, որը կարծես աղաղակում էր, թե ստուգեք ինձ, այստեղ մի մութ պատմություն կա։ Այդպե՞ս էր։ Այդպես էր։ Ի՞նչն էր պակասում, որպեսզի ամբողջանար թունավորման վարկածը՝ թույնի սրվակը։ Մե՞նք գտանք։ Ո՛չ։ Գտնվեց, այն էլ՝ փողոցում, որպեսզի մենք համոզվենք, որ ոչ թե սոսկ ինքնասպանություն է, այլ սպանություն։ Այստեղ ես բաց եմ թողնում վկաների մասը, որովհետև նրանք մեզ գրեթե ոչինչ չտվեցին ու նույնիսկ շեղեցին իրական գծից և անցնում եմ առաջ։ Սպանությունը կա, մատնահետքերը կան, բայց չկան ոչ սպանողը, ոչ էլ նրա մատնահետքերը։ Եվ հանկարծ իրեն֊իրեն ստանում ենք նամակներ, որոնք փողոցների խաչմերուկում ատամնատեխնիկի տունը ցույց տվող ձեռքի նման մեզ մատնացույց են անում Անդրանիկ Աթայանին։ Ընդ որում, նամակներից մեկը բացարձակ անհեթեթություն է, բայց միևնույն է՝ ճշգրիտ ցույց է տալիս բանալին։ Վե՛րջ։ Ամեն ինչ պա՞րզ է։ Ոչ, դարձյալ ինչ֊որ բան պակասում է։ Հենց սկզբից տարօրինակ է թվում, որ հանգուցյալի տանը ոչ մի նամակ չկա, իսկ հետո այդ փաստը շատ ավելի տարօրինակ է թվում, երբ իմանում ենք, ավելի ճիշտ՝ երբ մեզ իմացնում են, թե հանգուցյալը շատ նամակներ է գրել ու շատ պատասխաններ ստացել։ Որտեղ են դրանք։ Եվ ահա այդ նամակները, Ամանորի նվեր֊տոպրակների նման, գտնում ենք մարդասպանի տանը, անփութորեն սեղանին նետված։ Մարդասպանը ոչ միայն չի մտածել դրանք ոչնչացնելու մասին, այլև նույնիսկ թաքցնելու մասին չի մտածել։ Մի քիչ շատ չեն մատուցման փաստերը, ընկեր Մամյան։

Ներս մտավ Հասմիկը՝ երկու ձեռքով բռնած մի մեծ սկուտեղ, որի վրա ոտքերը դեպի վեր ծալած, կարմրացրած մի աքլոր կար տապակած կարտոֆիլի շեղջերով շրջապատված։

— Տղաներ, անմիջապես լվացվել։ Ամեն ինչ բերում եմ, որ բոլորս միասին սեղան նստենք։ Արագ...

Ո՞վ, կարող էր հակառակվել։ Հարություն Մամյանը և Կարեն Շախուլյանը նեղլիկ լողասենյակը մտան։ Կարենը մի կողմ քաշվեց, սպասելով, որ լվացվի տարեց գործընկերը, և Հարություն Մամյանը պատից պոկեց մագնիսով ամրացված օճառը։ Ձեռքերն ու օճառը պահեց հոսող ջրի տակ, բայց մոռացավ լվացվել, գլուխը դեպի Կարենը շրջեց։

— Այսքան տարի աշխատում եմ,— ասաց նա,— բայց դեռ մի դեպք չեմ հիշում, որ նման լինի մյուսին։ Եվ գիտե՞ս ինչու։ Որովհետև ամեն անգամ տարբեր մարդ է լինում հանցագործը, և տարբեր են լինում նրա մեթոդները, նրա մտածողությունը, շարժուձևը, բնավորությունը... Ես քեզ հետ համաձայն եմ, Կարեն, որ սրա մեջ կարծես թե շատ են փաստերը։ Բայց ինչո՞ւ չէր կարող հենց այդպես լինել։ Մի թե հատուկ ծրագիր կա, որով պետք է ղեկավարվեն հանցագործները այս կամ այն ոճրագործության դեպքում։ Տեսությունը մեր գործում դատարկ բան է, ախպերս։

Ճաշասենյակից լսվեց Հասմիկի սպառնալի ձայնը։

— Ի՞նչ պատահեց ձեզ։ Դե շուտ, սառչում է ամեն ինչ։

— Գալիս ենք,— ձայն տվեց Հարություն Մամյանը՝ արագ֊արագ լվացվելով, նա իր տեղը Կարեն Շախուլյանին զիջեց, վերցրեց սրբիչը, սկսեց սրբվել ու հետն էլ շարունակեց իր միտքը։— Հետո հո մենակ ես չեմ, գործի հետ մեր շրջանի դատախազն է ծանոթացել ու հաստատել, քաղաքի դատախազն է ծանոթացել, հանրապետական դատախազությունում մեր գործերին հսկող դատախազը, քննչական բաժնի պետը, հանրապետության դատախազի տեղակալը և վերջապես գերագույն դատարանի այն անդամը, որ դատավարությունն է գլխավորելու։ Եվ բոլորը գտնում են, որ քննությունը կատարված է անթերի...

— Հենց դա էլ վախեցնում է ինձ, ընկեր Մամյան,— ասաց տեղամասային տեսուչը։

— Ոչ թե վախեցիր, այլ սովորիր, ախպերս, սովորիր,— ժպտաց Մամյանը։

Կարեն Շախուլյանը նրա ձեռքից վերցրեց սրբիչը։

— Եթե այդքան անթերի ու անհերքելի է, ընկեր Մամյան, ինչո՞ւ մարդասպանը մինչև վերջ էլ չխոստովանեց, չկռացավ փաստերի ծանրության տակ, չընդունեց իր մեղքը։ Ինչո՞ւ իր ձեռքով մեզ հանձնեց պրոֆեսիոնալ հանցագործների մի ոհմակ, համարձակվեց իր կողքին, մեղադրյալի աթոռին նստեցնել նույնիսկ մեր ԲԽՍՍ֊ի պետ Շավիղ Պետիկյանին, բայց այդպես էլ չընդունեց սպանության փաստը։

— Դու հո երեխա՞ չես, Կարեն,— բարկացավ Հարություն Մամյանը,— թե նրան ես երեխայի տեղ դնում։ Ի դեպ, ասեմ քեզ, որ նա ինձ հանդիպած ամենախելացի հանցագործներից մեկն է։ Թող թույլ տրվի ասել մի հանճարեղ սրիկա։ Նա հրաշալի գիտի, որ իր միակ փրկությունը սպանություն գործելուց հրաժարվելն է։ Միակ փրկությունը, միակ հույսը, լույսի միակ շողը։ Որովհետև ոչ մի դատարան, գնդակահարությունից բացի, այլ վճիռ չի կարող կայացնել նրա չարանենգ, կանխամտածված սպանության առթիվ։ Պա՞րզ է։ Դրա համար էլ նա համառությամբ հրաժարվում է սպանության մեղադրանքից և խորամանկորեն ծանրացնում հափշտակության մեղադրանքի նժարը։ Նրա հույսն այն է, որ եթե դատարանը հավատա իրեն և անմեղ ճանաչի սպանության հարցում, ապա բացառվում է, որ բարձրագույն պատիժ սահմանի հափշտակությունների համար։ Որովհետև դժվար է գնդակահարության դատապարտել մի մարդու, որն ընդունում է իր հանցանքը, զղջում է անկեղծորեն, օգնում է քննչական մարմիններին վնասազերծելու պետական ունեցվածքը հափշտակողների մի մեծ խմբի, մերկացնում է նրանց առերես հարցաքննությունների ժամանակ և անձամբ թաքստոցները ցույց տալով հատուցում է պետությանն իր հասցրած վնասը։ Հիմա քեզ համար ամեն ինչ պա՞րզ է ընկեր Շախուլյան։

— Ուրեմն ձեր կարծիքով դատարանը կհաստատի նրա դեմ հարուցված սպանության մեղադրանքը,— հարցրեց Կարենը։

— Մազաչափ իսկ կասկած չունեմ,— ասաց կարևորագույն գործերի քննիչը,— եթե միայն դատավարության ժամանակ հանկարծ որևէ հրաշք տեղի չունենա։

— Հարությո՞ւն,— համբերությունից դուրս եկած, սրտնեղած ճչաց Հասմիկը։

— Եկանք, եկանք, Հասմիկ ջան,— ձայն տվեց Հարություն Մամյանը և դարձավ կրտսեր ընկերոջը.— գնանք, ախպերս, գնանք, ուտենք մեր դառը հացը։

Կարեն Շախուլյանը ծիծաղեց.

— Նույնիսկ փոխաբերական առումով այդ խոսքը ձեր սեղանին չի սազում, ընկեր Մամյան,— ասաց նա։

* * *

Դատարանը գնաց խորհրդակցելու, վճիռ կայացնելու։

Քանի որ նիստը տեղի էր ունենում Մետաղյա իրերի կոմբինատի դահլիճում, քաղաքի ծայրամասում և մոտակայքում քիչ թե շատ օրինավոր ռեստորան չկար, դատական նիստի մասնակիցներն ու ունկնդիրները գրավեցին կոմբինատի աղքատիկ ճաշարանը։ Վերցնում Էին ինչ ասես, նույնիսկ՝ ձկան պահածոներ, որոնց վրա ուրիշ ժամանակ ուշադրություն չէին դարձնի։ Այլ ելք չկար։ Ընդմիջումը երկու ժամ էր տևելու, և քաղաք գնալն ու վերադառնալը փաստորեն միտք չուներ։ Դահլիճը գրեթե ամբողջությամբ դատարկվել էր։ Գրեթե, որովհետև կենտրոնական միջանցքի մոտ, չորրորդ շարքի անկյունային աթոռին նստած էր մնացել միայն մի ծեր մարդ՝ մեծ, սպիտակ բեղերով և ոտքերի արանքում ձեռնափայտը սեղմած։ Կո՞ւշտ էր, թե՞ դրամ չուներ ճաշարանից, օգտվելու համար, ո՞վ իմանար։

— Ես ստամոքսի հիվանդություն ունեմ,— ասաց փաստաբան Մուշեղ Իսպիրյանը իր ուղեկցին։— Եթե որևէ բան չուտեմ՝ կծկումներ են սկսվելու։

— Ես ավտոյով եմ,— ասաց նրա ուղեկիցը, որ Անդրանիկ Աթայանի կրտսեր որդին էր։— Շատ չի տևի, գնանք մի տեղ հաց ուտենք։

— Չէ,— ձեռքը թափահարեց փաստաբանը։— Չեմ ուզում։

— Գուցե ե՞ս գնամ բերեմ։

— Միտք չունի,— կրկին առարկեց փաստաբանը։— Բուֆետից որևէ բան վերցրու՝ թեկուզ հաց ու պանիր, բավական է։

Նա նստեց անկյունում, ծաղկավոր մոմլաթով ծածկված սեղանի մոտ, կողքի աթոռին դրեց իր հնամաշ, ուռած պայուսակը, փակեց կարմրած կոպերն ու գլուխը մի կողմ թեքած, քնեց միանգամից, կարճատև, խորը քնով, այնպես որ Հակոբ Աթայանը ստիպված էր ձեռքով արթնացնել նրան։ Սեղանին մի կտոր երշիկ կար, պանիր ու հաց և երկու շիշ մածուն։

— Եղած֊չեղածն այս էր,— մեղավորի նման ձեռքերը տարածեց Հակոբ Աթայանը։

Նա սպասեց, մինչև որ փաստաբանը դժվարությամբ կուլ տվեց մի երկու պատառ. էլի սպասեց, մինչև որ մի քիչ մածուն խմեց ու հարցրեց անհամբերությամբ արմունկներով սեղանին կռթնած.

— Ի՞նչ կարծիքի եք, ընկեր Իսպիրյան, հույս կա՞։

Փաստաբանը դժվարությամբ. բացեց կարմրած կոպերը, չգիտես ինչու ձեռքը պայուսակին տարավ՝ ասես համոզվելու համար, թե տեղում է արդյոք և խոսեց գրգռված, կերկերուն ձայնով, որը ոչ մի կապ չուներ դատական նիստում հնչող նրա թավ, ինքնավստահ արտասանության հետ.

— Ես արեցի այն ամենը, ինչ կարող էի և հնարավոր էր։ Դու տեսար, չէ՞, որ դահլիճը հուզվեց։ Բայց դահլիճն ո՞վ է, է՜, կամ փաստաբանն ով է։ Մեզ ո՞վ է բանի տեղ դնողը։ Ես իմ ճառից գոհ եմ, բայց դու գիտե՞ս ինչի է նման, որ ասում են՝ վիրահատությունը հաջող անցավ, բայց հիվանդին, հնարավորություն չեղավ փրկել։ Դատավորները մեծ մասամբ արդեն վճիռը գրպանում են դատական նիստը բացում։ Այն էլ՝ այնպիսի գործում, որտեղ ամեն ինչ շատ խելոք ձևակերպված է, փաստերն էլ պողպատից են և հասարակական կարծիք կա։

— Ուրեմն հույս չկա՞,— աչքերը լցրեց Հակոբ Աթայանը։

— Ես քո հայրիկին հազար անգամ ասացի. ինչ եղել, եղել է, ասացի, եկ ընդունիր, որ դու ես թունավորել ու ես կփրկեմ քեզ։ Կփրկեմ հարյուր տոկոսով, կլացացնեմ բոլորին, կնկարագրեմ, թե ինչեր ես կրել այդ տարիների ընթացքում, թե հոգեկան ինչ ծանր ապրումների մեջ են պահել քեզ այդ հնաոճ բանսարկու Վասակ Սերոբյանի դիմումներն ու այդ դիմումների հիման վրա ստեղծված հանձնաժողովները։ Ոչ ժողովուրդը, և ոչ էլ հատկապես դատավորներն ու դատախազները հոգու խորքում տանել չեն կարողանում այդ դիմում գրողներին։ Եվ կհասկանային ինձ։ Ես, ասացի, անվերապահորեն կհամոզեմ բոլորին, որ դու քո արարքը թույլ ես տվել անմեղսունակ վիճակում, հոգեկան զարհուրելի խռովքի պահին։ Ես ձեռքերս կարկառած նեղսում կհայցեմ քեզ համար, արցունքն աչքերիս կբացականչեմ. նայեցեք այս մարդուն և խնայեք ու գթացեք նրան՝ քանզի նա չի հասկացել իր արածը։ Ես կասեմ՝ մի սպանեք նրան, որն արդեն սպանել է ինքն իրեն՝ մենության մեջ խորապես զղջալով և աղի արտասուք հեղելով։ Նա անգիտակից մարդասպան է, մենք գիտակից փրկիչներ լինենք։ Ահա թե ինչ կասեմ ես։ Մի՞թե նրանք կարող են դիմանալ այս խոսքերին։ Երբեք։ Բայց քո հայրը, քո հայրը, ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ իր էշից չի իջնում։ Ես անմեղ եմ, ես մարդ չեմ սպանել... Հո խոսքերով չէ՞...

Փաստեր բեր։ Իսկ փաստեր նա չունի, ունեցածն էլ հենց իր դեմ է...

— Բա ի՞նչ անենք, ընկեր Իսպիրյան, ասեք, ի՞նչ անենք,— մատները հուսահատությունից կոտրատեց Հակոբ Աթայանը։

— Ինձ թվում է, թե մենք այստեղ անելիք չունենք,— վիրահատի անողոքությամբ ասաց փաստաբան Իսպիրյանը։— Ես, այնուամենայնիվ, հետս ներման դիմում էի բերել, բայց քանի որ Անդրանիկ Աթայանը մինչև վերջ էլ չընդունեց իր հանցանքը, դիմումը պայուսակից հանելը միտք չունի։

— Բայց մի՞թե ոչ մի ելք չկա,— չէր հանգստանում Հակոբ Աթայանը։— Հնարավո՞ր բան է, որ ոչ մի ելք չլինի։

— Ես ասացի, որ այնտեղ անելիք չունենք, երիտասարդ, այստեղ, ընդգծում եմ։ Սակայն ընդհանրապես կանենք այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է, հսկողական կարգով բողոք կներկայացնենք վերադաս մարմիններին... Եթե համաձայն եք՝ Մոսկվա կհասնենք... կփորձենք...

— Ամեն ինչի, ամեն ինչի, համաձայն եմ,— մրմնջաց Հակոբ Աթայանը։

— Ուրեմն՝ սպասենք դատարանի վճռին,— ասաց փաստաբանն ու փակեց կոպերը։

* * *

— Ապրես, Խաչիկ եղբայր,— ասաց ուսուցչուհի Արաքսյա Սահակյանը, երբ ճաշարանից դուրս գալուց հետո նրանք տեղավորվեցին բակում, խոտերին փռված լրագրերի վրա,— եթե ինձ ստիպեին անգամ, չէի կարողանա քեզ նման համարձակ ամբիոն բարձրանալ։

— Իսկ ես կբարձրանայի,— միջամտեց Մելինե Մուրադյանը,— և ինչ որ պետքն էր՝ կասեի, միայն ափսոս, որ ինձ հարցնող չեղավ, հետաքրքիր է, ինչու ինձ հարցնող չեղավ։ Ես իմ լուսամուտից ամեն ինչ տեսնում եմ...

— Ոչ, ոչ բնավորության խնդիր է,— ասաց ուսուցչուհին,— ես, օրինակ, մարդկանց դիմաց կանգնել ու խոսել չեմ կարող, չհաշված՝ երեխաներին։ Երբ Խաչիկ եղբայրն ասաց. «Դո՛ւ էիր, էլի, այ մարդ, հենց դու էիր, ականջներս էլ խուլ չեն, պարզ լսեցի, որ ասացիր՝ Հո պրծա քեզանից, ես քո հերն եմ անիծել»... որ չասաց այդ խոսքերը, մարմինս փշաքաղվեց։

— Է՜,— տնքաց, մի կողքի շուռ եկավ Խաչիկ եղբայրը։— Տխուր պատմություն է։ Կյանքումս մարդասպան չէի տեսել ու կարծում էի, թե դրանք շատ ուրիշ տեսակ մարդիկ են, սովորական մարդկանց նման չեն, Բայց ի՞նչ։ Նայում էի երեսին ու զարմանում, մի քիչ էլ քաշվում էի... Ախր նրան որ տեսնեի փողոցում, ցախավելս կառնեի, մի կողմ կքաշվեի, որ փոշի չնստեր վրան։ Որ ասեր՝ գնա թերթ առ ինձ համար, կգնայի... էդպես ո՞նց կլինի... էդքան տարի ապրել եմ, հիմա ի՞նչ անեմ, ո՞ւրիշ տեսակ նայեմ մարդկանց։ Ոնց իմանամ, թե ով է ազնիվը ու ով է գող֊մարդասպանը... Հագուստից հո չի՞ երևում։

Ուսուցչուհին թաշկինակը աչքերին տարավ։

— Որ պատկերացնում եմ, թե ինչպես է թույնով լի բաժակը մեկնել իմ խեղճ, հիվանդ հարևանին...

— Գնանք,— չդիմացավ, ոտքի կանգնեց Խաչիկ եղբայրը։— Ոնց որ թե սկսվում է... Գնանք տեսնենք ի՞նչ է լինելու էս բոլորի վերջը։

— Գնանք,— տեղից բարձրացավ նաև Մելինե Մուրադյանը,— անչափ հետաքրքիր է...

— Ես չեմ կարող,— ասաց ուսուցչուհին,— ես տուն եմ գնում։ Եթե հանկարծ հայտարարեն գնդակահարություն, ես կմեռնեմ, չեմ կարող նայել նրա աչքերին։ Կներեք ինձ, Խաչիկ եղբայր...

* * *

Դատարանի քարտուղարը բարձր ձայնով ազդարարեց.

— Ոտքի, դատարանը գալիս է։

Դահլիճը ոտքի ելավ ու պահեց շունչը։

Ներս մտան դատարանի նախագահն ու ատենակալները և այլևս չգրավելով իրենց տեղերը, շարունակեցին կանգնած մնալ իրար կողքի։ Սովորության համաձայն նախագահողը մեկ աջ նայեց, մեկ ձախ, գլխով արեց՝ չգիտես ում, երկու ձեռքով բռնեց որոշումը, աչքերին մոտեցրեց ու սկսեց կարդալ.

— Հանուն Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության...

Ճիշտ նույն վայրկյանին տեղի ունեցավ անսպասելին։ Միջանցքի մոտ, չորրորդ շարքի անկյունում նստած երկար բեղերով ծերունին առաջ պարզեց ձեռքը ու ձայն տվեց.

— Սպասեք, ես ասելիք ունեմ։

Ամեն ինչ խառնվեց իրար։ Դատավորն իջեցրեց ձեռքերը, բարձրացրեց գլուխն ու շփոթված, զարմացած դեպի դահլիճ նայեց, իսկ դատարանի քարտուղարը բղավեց զայրացած.

— Ո՞վ է այդ մարդը, ինչո՞ւ է խանգարում։ Դուրս հրավիրեք անմիջապես...

— Սպասեք,— անվրդով կրկնեց ծերունին,— սպասեք, ասում եմ։ Ես իմ ընկերոջ վերջին կամքն եմ կատարում։ Խոսք եմ տվել։

Ձեռնափայտը վճռականությամբ հատակին թխկթխկացնելով, նա համարձակ առաջ եկավ, մոտեցավ դեռևս կանգնած, այլայլված դատավորին ու մեկնեց ձեռքը, որի մեջ մի ծրար կար։

— Վերցրու,— ասաց նա,— քեզ են գրել։

— Ո՞վ,— ակամա հարցրեց դատավորը։

— Հանգուցյալ ընկերս, Վասակ Սերոբյանը,— ասաց ծերունին։— Մի օր կանչեց, ինձ տվեց էս նամակն ու ասաց. «Բենիամին, ես մեռնում եմ և խնդրում եմ, որ դու կատարես իմ վերջին կամքը։ Երկու ամիս հետո ամեն շաբաթ Գերագույն դատարան կգնաս ու կկարդաս դատական նիստերի ցուցակները։ Հենց որ տեսնես գրված է՝ «ըստ մեղադրանքի Անդրանիկ Աթայան և ուրիշներ» կգնաս, կնստես դահլիճում ու էս նամակը քո ձեռքով կհանձնես գլխավոր դատավորին»։

— Իսկ ինչու շուտ չէիք տալիս,— սրտնեղած ընդմիջեց դատավորը։

— Որովհետև նա ինձ ասաց, «Բենիամին, կտաս միայն այն ժամանակ, երբ որ գլխավոր դատավորը կասի «Հանուն Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության»։ Նա գրագետ մարդ էր, ինձ նման չէր ու գիտեր ինչ էր անում։

— Իսկ դուք գիտե՞ք, թե ինչ է գրված նամակում։

— Չէ,— ասաց ծերունին,— բայց ինչ էլ գրված լինի՝ ճիշտ է։ Որովհետև Վասակ Սերոբյանը կյանքում սուտ բան ասած չկար։

— Բայց սա դատավարական կանոնների խախտում է,— հանկարծ անհանգստացավ դատավորը։

— Մեռնողի կամք է,— պնդեց ծերունին,— կարդացեք։

Դատավորը մեկ աջ նայեց, մեկ ձախ, գլխով արեց չգիտես ում, բացեց ծրարը, միջից մի թուղթ հանեց ու սկսեց կարդալ։

— Բարձր ձենով կարդացեք,— խնդրեց ծերունին,— ինքն էդպես էր ուզում։

Դատարանի քարտուղարը զգաց, որ իր հերթը հասել է.

— Դուք այստեղ կարգադրելու իրավունք չունեք, հայրիկ,— խիստ ձայնով ասաց նա։

Ծերունին նրա կողմը դարձավ.

— Նախ՝ եթե հայրիկ եմ, ուրեմն՝ իրավունք ունեմ,— պատասխանեց նա։— Եվ հետո իրավունք ունեմ, որովհետև իմ ընկերների հետ ես եմ ստեղծել էս կարգերն ու էս դատարանը։ Այսինքն՝ ես էլ եմ պատասխանատու էն բոլորի համար, ինչ որ դուք անում եք։ Հասկացար, ընկեր։ Եվ երրորդը՝ որովհետև ես խոսք եմ տվել Վասակ Սերոբյանին։

Դատարանի նախագահը կրկին բարձրացրեց գլուխը և բոլորը տեսան, որ նա հուզված ու այլայլված է.

— Վերջացրեք,— ասաց նա վիճողներին։— Առանց այդ էլ ես պարտավոր եմ հրապարակել այս նամակը, որպես դատավարության ընթացքի հետ կապված կարևոր մի փաստաթուղթ։

Դահլիճն ախ քաշեց։

«Հարգելի ընկեր նախագահ,— կարդաց դատավորը։— Քիչ առաջ դուք արտասանեցիք ինձ համար և յուրաքանչյուր հայի համար թանկ այդ խոսքերը՝ «Հանուն Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության»։ Եվ իմ խնդրանքով իմ ավագ ու մեծ ընկերը, հնագույն հեղափոխական Բենիամին Դարբինյանը, հենց այդ խոսքերից հետո ընդհատեց Ձեզ, որովհետև ես չեմ ուզում, որ անարդարություն կատարվի հանուն Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության։ Որովհետև ճիշտ է ասում՝ Անդրանիկ Աթայանը։ Նա մարդասպան չէ։ Ես եմ դիտավորյալ նրան մեր տուն կանչել ու հանձնել իմ նամակները։ Ես եմ սպանել ինձ, նրա հեռանալուց հետո թույն լցնելով բաժակի ու սրվակի մեջ և սրվակն էլ պատշգամբից նետել ցած»։

Դահլիճի խոր լռության մեջ հանկարծ այնտեղից, որտեղ մեղադրյալներն էին նստած, հեծկլտոց լսվեց.

— Լսիր, է՜, լսիր, քննիչ Մամյան,— սուր ձայնով բղավեց կոմբինատի դիրեկտորը։— Կյանքս կերար, լսիր, է՜...

Չորս կողմից սաստեցին նրան, և դատավորը շարունակեց.

«Ինչո՞ւ արեցի ես այդ բանը։ Ահա հարցը հենց այդ է, ինչո՞ւ։ Որովհետև եթե Անդրանիկ Աթայանը անմեղ է իմ սպանության մեջ, ապա ոտքից գլուխ մեղավոր է որպես խարդախ, անազնիվ մարդ, որպես գող ու պետական ունեցվածքի հափշտակիչ։ Բայց ամենավտանգավորը դա չէր, ամենավտանգավորն այն էր, որ նա իր ոգով էր դաստիարակում, փչացնում ոչ միայն իր որդիներին, այլև մեր կոմբինատի ջահել տղաներին։

Ես տեսնում էի, թե ինչպես է տարիների ընթացքում պաշտոնով անընդհատ բարձրանում, բայց որպես մարդ ընկնում Անդրանիկ Աթայանը։ Բայց կոնկրետ փաստեր չունեի։ Մինչև որ մոտավորապես հասկացա մեր նախկին դիրեկտոր Պետրոս Մինասյանի ղեկավարությամբ ստեղծված ավազակների այդ խմբի հանցագործության կառուցվածքը։ Եվ քանի որ Անդրանիկ Աթայանը իմ ընկերն էր, առաջինը նրան դիմեցի. Անդրանիկ, ասացի, քանի ուշ չէ, ետ դառ այդ ճանապարհից։ Անդրանիկը ծիծաղեց ինձ վրա։ Դու ապրել չգիտես, դրա համար էլ նախանձում ես ինձ, ասաց։ Երեսուն տարուց ավելի է, աշխատում ես՝ ինչ ունես, մի տղա, որին իսկի քաղաքում, կողքիդ չկարողացար պահել, տարան բանակ և այնտեղ էլ մնաց։ Ուրիշ ի՞նչ ունես։ Բարի անուն, ասացի ես։ Ու քանի որ նորից ծիծաղեց, սպառնացի, որ կգրեմ նրանց արարքների մասին, կխայտառակեմ աշխարհով մեկ։ Ծաղրեց ինձ ու հայհոյեց Անդրանիկ Աթայանը։ Ասաց գրում ես՝ գրի, մարդիկ էլ բան ու գործ չունեն, քո գրածները պետք է կարդան։ Բոլորը քեզ վրա են ծիծաղելու։ Նա ինձ վիրավորեց մինչև սրտիս խորքը, նա իմ ամբողջ կյանքն ու աշխատանքը, իմ հավատն էր ծաղրում։ Դա տասնհինգ տարի առաջ էր։ Եվ ես գրեցի իմ առաջին դիմումը բացահայտ, սրտացավությամբ, փաստերով։

Հարգելի դատավորներ, ասում եմ անկեղծ, սրտի խոր ցավով, եթե իմ այդ առաջին նամակը կարդային ինչպես պետք է, այսօր ոչ այդքան մեծ կլիներ մեղադրյալի աթոռին նստած մարդկանց թիվը, և ոչ էլ այդքան մեծ նրանց հասցրած վնասը։

Բայց ես իմ դիմումի նույնիսկ պատասխանը չստացա։

Եվ ահա տասնհինգ տարի է, ինչ գրում եմ։ Հանձնաժողովներ են կազմվում, բայց չեն հասնում կոմբինատ, հասնողներն էլ, հանցագործներին թողած, իմ հարցն են քննում։ Նորից եմ գրում, գալիս են նորից, բայց հենց տեղեկանում են, որ ես եմ գրել, թափ են տալիս ձեռքերը. «Վա՜յ, էլի էդ Սերոբյա՞նն է»։ Ու չեն ուզում ինձ լսել, նույնիսկ արհամարհանքով են նայում. «Չհոգնեցի՞ր, այ մարդ,— ասում են,— դու էլ բան ու գործ չունե՞ս... Քանի՞ անգամ պիտի ստուգենք... Քո գրածները չեն հաստատվում»։

Վերջին տարիներին նույնիսկ նամակները չէին կարդում, չէին ծանոթանում նոր փաստերին, արտագրում էին հին պատասխանները և ուղարկում ինձ ու պատճեններն էլ նրանց, ում մասին ես բողոքում էի։

Իսկ թե ոնց էին վարվում ինձ հետ կոմբինատում... ճաշարանում ոչ մեկը չէր նստում իմ կողքին, պետերը ժամերով սպասեցնում էին իրենց ընդունարաններում, Անդրանիկ Աթայանի մանկլավիկները սպառնում էին ինձ, անվանում ինչ ասես՝ էլ մաղձ, էլ թույն, էլ զրպարտիչ, էլ դավաճան, և կողքովս անցնելիս իբր պատահաբար հրում, մի կողմ էին գցում։

Բայց մեծ էր իմ համբերությունը և անվերջ՝ համառությունը։ Հո զուր չէ՞ր, որ չորս տարի հետախույզ էի եղել Հայրենական Մեծ պատերազմում։ Ես շարունակում էի իմ կռիվը և կշարունակեի մինչև վերջ, եթե այդ վերջը հանկարծ չկանգներ իմ դեմ֊դիմաց։ Ինձ ասացին, որ ես քաղցկեղ ունեմ և ինձ հաշված շաբաթներ են մնացել։ Բժիշկները հիմա դա չեն թաքցնում։ Ասում են՝ աչքերիդ հանգիստ նայելով։ Ահա հենց այդ ժամանակ էլ սարսափեցի, որ մեռնելու եմ, իսկ հանցագործները մնալու են անպատիժ։ Սարսափեցի, որ ես մեռնելու եմ, իսկ Անդրանիկ Աթայանն ու իր ընկերները շարունակելու են հափշտակել պետության ոսկին, փչացնել, թունավորել ջահելությանը և ծիծաղել ինձ նման մարդկանց վրա։ Դա մեծ, շատ մեծ անարդարություն կլիներ։ Ես հանգիստ չէի ունենա նույնիսկ այն կյանքում։ Ու հանկարծ մտածեցի, որ եթե իմ կյանքով չեմ կարողացել պայքարել նրանց դեմ, գուցե թե մա՞հը օգնի։ Մահը։ Մարդիկ դեռևս այնքան էլ անտարբեր չեն անցնում սպանության փաստի կողքով։ Եվ եթե ես կարողանամ կյանքումս մի անգամ անազնվություն գործելով գրավել նրանց ուշադրությունը և այդ ուշադրությունը հանցագործների վրա հրավիրել... գուցե թե վերջապես հաղթի արդարությունը։ Գուցե թե վերջապես ժողովրդի դատի առաջ կանգնեն ուրիշի քրտինքն ու արյունը խմողները, պետության ունեցվածքը գողացողները, մարդկանց աշխատասիրության հավատի ու ազնվության վրա ծիծաղողները... Ու որպեսզի հետո ուրիշներին, երիտասարդներին ևս չգայթակղի, չգրավի հանցանքի անպատժելիության գաղափարը։

Ահա թե ինչու ես ինքնասպանություն գործեցի, այն ցուցադրելով իբրև կանխամտածված սպանություն։ Ահա թե ինչու ես սարքեցի նաև պաշտպանության մինիստրին ուղղված դիմումի պատմությունը, որովհետև մարդիկ ավելի հաճախ ստին են ուշադրություն դարձնում, և որովհետև վախեցա, թե հանկարծ այլևս նամակ չի գա ինձ և միլիցիան չի գտնի հետքը։

Իսկ պաշտպանության մինիստրությունը երբեք որևէ նամակ անպատասխան չի թողնում։

Խնդրում եմ, շատ եմ խնդրում հասկանալ ինձ։

Ու ներել ինձ։

Վասակ Սերոբյան»։

Դատարանի նախագահը ավարտեց նամակը ու մեկ աջ նայեց, մեկ ձախ։

Լարված լռություն տիրեց։ Եվ այդ. լռությունը հանկարծ ճեղքեց եղբայր Խաչիկի ձայնը։

— Ճիշտ է արել։

— Ինձանից փոքր էր, բայց իմ ընկերն էր,— մի տեսակ հպարտ բացականչեց գավազանով ծերունին։

Դատարանի նախագահը բարձրացրեց ձեռքը և առանց աջ ու ձախ նայելու, ասաց.

— Այս նամակը էական ուղղում է թելադրում դատավարությանը։ Դատարանը որոշում է գործը վերադարձնել լրացուցիչ քննության։

* * *

— Տո՞ւն եք գնում, ընկեր Մամյան,— կամացուկ հարցրեց տեղամասային տեսուչ Կարեն Շախուլյանը։— Ընկերս ավտոմեքենայով է, մեզ կտանի։

— Չէ,— ասաց կարևորագույն գործերի քննիչը։— Չէ, դու նստիր, Կարեն։ Ես ուզում եմ ոտքով գնալ։

* * *

Կուսակցության քաղաքային կոմիտեի քարտուղարը ցած դրեց լսափողը և հավաքեց հանրապետության դատախազի հեռախոսի համարը։

— Բարև ձեզ,— ասաց նա։— Հենց նոր ինձ զանգահարեցին և շատ իրավացիորեն դիտողություն արեցին՝ աշխատավորական նամակներին պատշաճ ուշադրություն չդարձնելու համար։ Առաջիկա պլենումում իմ զեկուցումն է դրված և ձեր հաշվետվությունը այդ հարցում։ Չէ, բայց խղճի՞ բան է, ինչ տեղի է ունենում ձեզ մոտ։ Նորմալ և ներելի՞ եք համարում, որ մարդը մեռնում է, ու նոր են միայն նրա ահազանգերը տեղ հասնում։ Ահազանգեր, որոնք կարող էին նույնիսկ կանխել հանցագործությունը։ Սա մեծ, չափազանց մեծ դաս պետք է լինի մեզ համար։ Այնպես որ նախապատրաստվեք։

* * *

Ներքին գործերի մինիստրը ցած դրեց լսափողը և վերցրեց մյուսը, որը նրան ուղիղ գծով կապում էր քաղաքի վարչության պետի հետ։

— Ես որքա՞ն պետք է ձեր պատճառով նախատինքներ լսեմ,— ասաց նա։— Ես ստուգեցի, Վասակ Սերոբյանի բոլոր նամակները ես կամ իմ տեղակալները անձամբ ձեզ ենք մակագրել, մի քանիսը նույնիսկ. «Հսկողության տակ է» մակդիրով։ Ո՞ւմ ձեռքին են եղել, ի՞նչ ճակատագիր են ունեցել, ովքե՞ր են ստուգել այդ նամակները։ Բոլորին մեջտեղ բերեք։ Եվ ընդհանրապես՝ ամենայն ուշադրություն նամակներին ու բողոքներին։ Մի մոռացեք, որ յուրաքանչյուր նամակի ետևում մարդ է կանգնած։ Եվ նախապատրաստվեք՝ երեքշաբթի օրը կոլեգիայում ձեր հաշվետվությունն է՝ նամակների հետ տարվող աշխատանքի մասին։ Աշխատեք ինքնաքննադատաբար խիստ լինել ձեր և ձեր աշխատողների նկատմամբ, որպեսզի ուրիշներին հնարավորություն չտաք ավելի խիստ լինելու։ Ինձ թվում է, թե հասկացաք։

* * *

Ներքին գործերի քաղաքային վարչության պետը զգուշությամբ լծակին դրեց լսափողը, մտածեց մի պահ, խոր հոգոց հանեց և վերցրեց այն հեռախոսի լսափողը, որ նրան ուղիղ գծով կապում էր ներքին գործերի շրջանային բաժնի պետի հետ։

— Սուքիասյան,— ասաց նա։ Ետ ընկավ աթոռին, դիմացի պատին կախված նկարին նայեց, ձախ ձեռքով շփեց ճակատն ու ասաց.— Սուքիասյան, Սուքիասյան... ճիշտ է, դու նոր մարդ ես, բայց ճար չկա։ Վաղն առավոտյան զեկուցագրով կլինես ինձ մոտ։ Այդքան բան, ախպերս։

29.06.1986

ԳՐՎԵՑ ԱՊԱՌԱԺ ՔԱՐԻՆ

* * *

Սուրբ խաչի օրն էր։ Առավոտի հետ, գյուղին վերևից նայող գերեզմանատան կողմից դուդուկի սիրտ մաշող նվագի ձայն էր գալիս։ Նվագը քնքշորեն շոյում, ալեկոծում էր ձորում կծկված գյուղի անդորրը, հեծկլտում, բակերն էր մտնում ու կարծես նրա կանչով, մեկը մյուսի ետևից ճռնչալով, բացվում էին տների դռները։

Սկզբում ծանր֊ծանր դուրս էին գալիս կանայք՝ սև գլխաշորերով կամ սև շալերի մեջ, հետո տղամարդիկ՝ շեմքին ծածկելով կեպիավոր գլխարկները, հետո հարսներն ու տղաներն էին հայտնվում ինչ֊որ կապոցներ ու փաթեթներ թևերի տակ ու մեկ էլ լսվում էր երեխաների աղեխարշ ձայնը.

— Նանի՜, ա նան, ես էլ գամ, էլի՜...

Հետո մայրերի քնքուշ անեծքներն էին հնչում «շաշ» երեխաների հասցեին,որ տունը թողած, գերեզմանոց են ուզում գնալ, և ինչ֊որ մեկի ուշացած կանչը.

— Աղջի, Հերիքնա՜զ, սպասի, ես էլ եմ գալիս...

Ու տղամարդկանց անշտապ զրույցը, կանանց վերջին կարգադրությունները տանը մնացողներին, երեխաների տրտունջն ու լացը հավաքելով, հավաքելով տներից, բակերից, թաղերից, նեղլիկ ճամփաներից գալիս, խառնվում էին իրար ու բռնում գյուղի միակ կենտրոնական փողոցը, որը գերեզմանատուն էր տանում, և որտեղից կամացուկ հեծկլտում էր դուդուկը։

Ապրողները գնում էին իրենց անցյալի հետ հանդիպելու։

Միշտ այդպես էր լինում և այդպես էլ լինում էր։

Գերեզմանատան մուտքն անցնելուց հետո, թափորը ցրիվ եկավ անաղմուկ։ Ամեն մեկը դեպի իր հարազատ շիրմաքարերը գնաց, ու գյուղը կրկին առանձնացավ տուն առ տուն, թաղ առ թաղ, ազգություն առ ազգություն։ Հետո միանգամից, ասես ընդհանուր հրամանով, գերեզմանատան բոլոր կողմերից հեծկլտոց լսվեց ու սկսվեց կանանց ողբը։ Այդ ողբի մեջ անցյալի բոլոր ձայները կային և բոլոր ցավերը կային՝ արարման տառապանքից սկսած մինչև հավերժ թվացող երջանկության անդառնալի կորուստը։ Եվ որովհետև անհավատ էր գյուղը և որովհետև միակն էր ողջ գավառում, որ եկեղեցի ու տերտեր չէր ունեցել, կանայք հեթանոսությունն էին ժառանգել ու բերել իրենց հետ անհիշելի ժամանակներից և սգում ու կոծում էին հեթանոսաբար, մատներով ճանկռելով երեսները և հող լցնելով շաղարձակ մազերին։ Նրանք լալիս էին բարձրաձայն և բարձրաձայն երգելով խոսում իրենց մեռած հարազատների հետ, հարցեր տալիս սրտակեղեք ու մորմոքալով պատասխանում այդ հարցերին, հիշում նրանց առաքինությունն ու մեծահոգությունը, առատաձեռնությունն ու քաջությունը, անմեղությունն ու ազնվությունը, երկինք պարզած ձեռքերով ծառա էին լինում աստվածների ու մարդկանց ճակատի գիրն անարդար, անգթորեն որոշողների դեմ ու անմիջապես էլ խոնարհաբար ծնկաչոք խնդրում բավարարվել տարածով ու խնայել, պահպանել եղածը։ Հանուն իրենց և հենց հանուն աստվածների գոյության։ Որովհետև էլ ինչ աստված, եթե աղոթողներ չլինեն։

Ողբը բարձրացել, տարածվել էր ընդարձակ գերեզմանատան վրա և թվում էր, թե վերջ չի ունենալու։ Երկու֊երեք պատկառազդու, ալեհեր տղամարդիկ արդեն բարձրացրել էին գլուխները՝ կանանց սաստելու համար, երբ հանկարծ միանգամից լռություն տիրեց։ Ավելի ճիշտ՝ մի շշուկ անցավ քարից֊քար, թափորից֊թափոր։ Ինչ֊որ մեկն ասաց.

— Վարսենիկ աքիրը...

Եվ ամեն ինչ լռեց։

Բոլորի հայացքները ուղղվեցին դեպի գերեզմանատան մուտքը, որից ներս էր մտել ու հանդարտ, վեհաքայլ առաջ էր գալիս բարձրահասակ մի կին, մուգ կապույտ երկարափեշ հագուստի մեջ, սպիտակ մազերը խնամքով թաքցրած սև գլխաշորի տակ։ Դեմքը զարմանալի գունատ էր, անկնճիռ ու մեղմ, և աչքերը կարեկցանքով ու բարությամբ էին նայում սգավոր շրջապատին։

Եվ, ուրեմն, ո՞վ էր այդ կինը, որին տեսնելով վայրկենապես զսպվեցին մարդիկ։ Ո՞վ էր նա, որ այդպիսի, գրեթե գերբնական ազդեցություն ուներ շրջապատի վրա։

Ներկաների համար այդ հարցում գաղտնիք չկար։

Նա միակն էր այդ գյուղում ծնվածներից, որ գերեզմանատանը իր ընտանեկան շիրմաթումբը չուներ։ Նա մի մեծ գերդաստանի մայր էր եղել։ Հպարտ ու երջանիկ իր ամուսնով, իր զավակներով, բայց հիմա չկային ու գոնե թաղված չէին գյուղի գերեզմանատանը, որպեսզի ինքն էլ մյուսների նման ծաղիկներ դներ հարազատ շիրմաքարերին։ Նրա վիշտն այնքան մեծ էր, այնքան ահավոր, որ մարդիկ ամաչում էին նրա ներկայությամբ լաց լինել, որովհետև հոգու խորքում ինչ֊որ տեղ վախենում էին, թե Վարսենիկ աքիրը կնեղանա և... աստված էլ կնեղանա։

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

Հուշարձանը արագ կառուցվեց, և որքան էլ տարօրինակ թվա, նախագծվեց առանց վիճաբանությունների ու կրքերի։ Դա իսկապես տարօրինակ էր, որովհետև հոնուտցիներին առանձնապես որևէ պատճառ պետք չէր՝ վիճելու և կռվելու համար։ Եթե դիմացը չլինի, հոնուտցին ինքն իր հետ կկռվի։ Ուրիշ կերպ չի կարող։ Նույնիսկ անեկդոտ կա այդ առթիվ, թեև դժվար թե դա իրողություն չլինի։ Հոնուտցի Արշակը իր հարևան Սերգոյին առաջարկում է միասին գնալ սար։

— Ես էգուց պիտի գնամ,— հրաժարվում է Սերգոն։

— Վայ, բա ինչ անե՞մ,— վշտանում է Արշակը։

— Մենակ գնա։

— Մենա՞կ, ինչո՞ւ, ես հո գիժ չե՞մ,— ասում է Արշակը։— Ինձ հետ ճամփա գնալ կլինի։ Ինքս ինձ կուտեմ։ Բա ես մեղք չեմ...

Այնինչ հուշարձանի կառուցման առթիվ ոչ մի կռիվ չեղավ։ Բոլորին էլ դուր էր գալիս մոխրագույն բազալտից տաշված միամիտ, անմեղ դեմքով պատանին, որն ասես պատրաստ էր ամեն վայրկյան դեն նետել հրացանը, ձեռն առնել ճիպոտը և վազել գառների ետևից։

Այդպիսի վաթսունչորս տղաներ չվերադարձան պատերազմից։ Մեկ֊երկու բացառությամբ, տարեց մարդիկ ետ եկան։ Որը վիրավոր, որը հիվանդ, որն առանց ձեռքի կամ ոտքի։ Իսկ ջահելները չեկան։ Եվ հիմա հարկավոր էր մեկիկ֊մեկիկ նրանց անուն֊ազգանունները փորագրել պատվանդանի գորշավուն տուֆ քարի վրա։ Որ գոնե քարի վրա մնան։

Եվ քարտաշ Սուրենը, որին հանձնարարված էր այդ գործը, գյուղսովետի տված և գյուղսովետի կնիքով հաստատված ցուցակը ձեռքին օր ու գիշեր փոքրիկ մուրճով ու բրիչով տառեր էր փորագրում գորշավուն ու ողորկ տուֆ քարի վրա։ Սկզբում սանդուղքի վրա էր աշխատում։ Հետո մի կողմ նետեց սանդուղքը։ Հետո կռացավ ու կռացած էր աշխատում։ Բայց անուն֊ազգանունները շատ էին, և նա ծնկի իջավ։ Ու երբ գիշերները բենզինով աշխատող գյուղի շարժական էլեկտրակայանը համաչափ թփթփոցով նրա թիկունքից լուսավորում էր հուշարձանը, գյուղից նայողին մի պահ թվում էր, թե դա Մատենադարանի առջև դրված Մաշտոցի արձանն է և վարպետ Սուրենն էլ աշակերտն է, ու գլխահակ ծնկել է ուսուցչի առաջ և հայոց տառերն է սովորում։

Գծեց, տաշեց, փորագրեց բոլոր անուն֊ազգանունները քարտաշ Սուրենը ու մի երեկո հենց այնպես, աշխատանքային հագուստով, մատիտն ականջի ետևում և տուֆի գորշ փոշին մազերին, հոնքերին ու շորերի վրա, հայտնվեց կոլտնտեսության վարչության նախագահ՝ Ցոլակի առանձնասենյակում։

— Հը՞, պրծա՞ր,— հարցրեց նախագահը։

— Հա,— ասաց Սուրենը,— պրծա։

— Ապրես,— ուրախացավ նախագահը, մի թղթի վրա ինչ֊որ բան գրեց ու թուղթը մեկնեց Սուրենին,— վերցրու, վարչության որոշմամբ քեզ լրացուցիչ հինգ կիլո պանիր ենք դուրս գրել և երկու կիլո կարագ։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց Սուրենը՝ թուղթը վերցնելով,— բայց ես սրա համար չեմ եկել։

— Հը՞։

— Թույլ տվեք,— ասաց Սուրենը,— որ պատվանդանի ետևի կողմում էլ զոհերի անունները գրեմ։

— Ո՞նց թե,— զարմացավ նախագահը,— ուրեմն՝ ըստ մեր ցուցակի բոլորին չես տեղավորե՞լ։

— Ըստ ձեր ցուցակի տեղավորել եմ,— ասաց վարպետ Սուրենը։

— Բա էլ ո՞ւմ անունը գրես, ա՜յ տղա,— տեղից բարձրացավ նախագահը։

— Անարդար բան է կատարվում, Ցոլակ,— ասաց քարտաշ Սուրենը։— Եվ էդ անարդարությունը մենակ մեզ մոտ չի։ Հիմա դու ասա, ճի՞շտ է, որ պատերազմի զոհեր են համարվում մենակ նրանք, ովքեր սպանվել են կռվի դաշտում։ Իսկ մյուսնե՞րը... նրանք, որ հենց էստեղ սովից են մեռել ու անտերությունից, պատերազմի պատճառով չի՞։ Նրանք, որ իրենց հարազատների կորստի ցավից են մեռել՝ պատերազմի պատճառով չի՞։ Նրանք պատերազմի զոհեր չե՞ն։

Նախագահը չպատասխանեց։ Նա քարտաշ Սուրենի կողքով պատուհանից Սենիկի սարին էր նայում, որը հիմա հազիվ էր ուրվագծվում հեռվում և որտեղ միշտ փարթամ էր կանաչը։ Նույնիսկ այն ժամանակ, պատերազմի տարիներին։ Որպեսզի սովից չկոտորվեին, գնում էին հարևան գյուղին պատկանող այդ սարը՝ շուշան ու սիբեխ քաղելու։ Հա, իհարկե, ինքը տասը տարեկան էր։ Պատառոտված ու կարկատած շորերով, արևից ու կեղտից սևացած դեմքերով, գնչուների նման, կանայք արագ֊արագ քաղում էին շուշանի ու սիբեխի զոխերը, լցնում պարկերի մեջ ու երեխաների շալակը տալիս։ Քաղում էին հևալով, շնչասպառ և երջանիկ, որ իրիկունը կարող են մի բան լցնել ջրի մեջ, խաշել ու դնել անտեր սեղանին, անտեր երեխաների ու անտեր ծերերի առաջ։ Մի բան։ Ինչ֊որ բան։ Ծամելու բան։

Ու մեկ էլ հանկարծ մի ճիչ լսվեց.

— Ամա՜ն, ձե՜զ մատաղ, հանդապահները...

Եվ սարի գլխին, աղետի ու օրհասի նման հայտնվեցին երկու ձիավոր։ Երևի իշխանությունն ու ուժը վայելելու համար, նրանք դեռևս ինչ֊որ մի պահ մնացին անշարժ՝ հպարտ, կարմրաթույր ձիերի վրա, հետո մտրակեցին նժույգներին ու սլացան ներքև։ Ի՜նչ կատարվեց, ի՜նչ կատարվեց...

— Փախե՜ք,— ճչացին կանայք ու երեխաներին գառների նման առաջներն արած,վազեցին ցած՝ բոբիկ ոտքերը քարերին ու հողակտորներին քերծելով։

Բայց ո՞ւր պետք է փախչեին ձիերից։ Հանդապահները երկու կողմից շեղակի սլանալով, ներքևում փակեցին նրանց ճանապարհը, խլեցին պարկերը, շուշանն ու սիբեխը ցած թափեցին ու տրորեցին ձիերի սմբակների տակ՝ թափահարելով մտրակները ու հևալով.

— Էլի՞ կտրորեք հանդերը, էլի՞ կտրորեք...

Հանդապահներից մեկն էլ վախեցնելու համար մտրակը Ցոլակի մոր վրա բարձրացրեց, բայց Ցոլակն առաջ նետվեց ու ակամա ընդունեց հարվածը։ Դեմքն այրվեց, բայց տղան մնաց կանգնած հանդապահի առաջ, ատելությունից այրվող աչքերով և ոչ թե ցավից, նա ցավ արդեն շատ էր տեսել, այլ վիրավորանքից ճչաց.

— Դուք ֆաշիստներ եք, ֆաշիստնե՜ր, ֆաշիստնե՜ր...— և հանկարծ ինքն էլ չզգալով, թե ինչպես՝ հայհոյեց իր անհավատ պապերի նման։— Դուք մարդ չեք, է՜, մարդ, ես ձեր մարդ ասողի մերը...

Հանդապահներն ապշած կանգ առան։ Նայեցին այդ մի մատ չոր ոսկոր երեխային ու հանկարծ սկսեցին ծիծաղել.

— Որ էդքան ուժեղ եք, գնացեք Հիտլերի դեմ կռվեք, է՜,— ասում էր Ցոլակը՝ անզորության արցունքներից խեղդվելով։— Անտեր մարդիկ եք գտել, չէ՞... Բա իմ հերը որ էստեղ լիներ, բա իմ ախպերը որ էստեղ լիներ, դուք կպրծնեի՞ք...

Հանդապահներից մեկը դադարեց ծիծաղելուց, մռայլվեց միանգամից, ուժեղ մտրակեց ձիուն ու սլացավ սարն ի վեր, չարացած բղավելով.

— Տո հարամ լինի էն հացը, որ մենք ենք ուտում։ Հարամ...

Իսկ մյուսը, շարունակելով ծիծաղկոտ աչքերով Ցոլակին նայել, ձայն տվեց նրա մորը.

— Այ աղչի, թուլիդ կապը քաշի գնա, մեղքի տակ չընկնես...

Ու Ցոլակի մայրն ասաց.

— Դուք արդեն մեղքի մեջ ոտից գլուխ թաթախված եք, որովհետև խոտն ի՞նչ է սովից մեռնող մարդկանց խոտ էլ չեք թողնում ուտեն, ու որովհետև էս մի մատ անմեղ երեխային էլ հայհոյել սովորեցրիք։

Նախագահ Ցոլակը տնքաց.

— Ա՜յ Սուրեն ջան, այ հոգուդ մեռնեմ, որ էդպես լինի, մեր ամբողջ աշխարհի անուն֊ազգանունները պիտի գրես քարերի վրա։ Չհաշված մի քանի հոգու։— Նա հանդապահներին միանգամից ջնջեց այդ ցուցակից։

— Գոնե Վարսենիկ աքոր անունը գրեմ, հը՞,— աղերսեց քարտաշ Սուրենը։

— Այ տղա, դու հո խելքդ չե՞ս թռցրել, ապրող մարդու անունը ո՞նց ես ուզում գրել։

— Որովհետև նրա ապրելը հերոսություն է,— ասաց քարտաշ Սուրենը։— Որովհետև այդպես ապրելը ամենամեծ հերոսությունն է։ Եվ ամենամեծ զոհողությունը։ Որովհետև ոչ մեկն էնքան չի տուժել պատերազմից, ինչքան Վարսենիկ աքիրը։

Նախագահ Ցոլակը շատ էր հոգնած։ Ու քաղցած էր։ Առավոտից ոչինչ չէր կերել և երեք խորհրդակցություն էր անցկացրել անասնապահական ֆերմայում, ծխախոտի չորանոցում և այգիներում։ Ու երկու ժամ էլ համոզել էր գյուղատնտեսության մինիստրության վերահսկիչ֊վերստուգիչ հանձնաժողովի մի պատանի աշխատողի, որ կոլտնտեսության ունեցվածքի տերը ընդհանուր ժողովն է և ընդհանուր ժողովն էլ կարող է տնօրինել իր միջոցները։

Նախագահ Ցոլակը շատ էր հոգնած ու այդ պատճառով էլ բռնկվեց։

— Լսիր, դու ինձանից ի՞նչ ես ուզում։ Կյանքս կերար, էլի։ Դու ինձ պիտի բացատրես, թե ով է Վարսենիկ աքի՞րը։ Իմ մերը մինչև հիմա նրա կարած շորերն է հագնում։ Եվ ես կյանքում առաջին անգամ կուշտ նրա ձեռքից եմ հաց կերել։ Հա, գիտեմ։ Բայց էդպիսի կարգ չկա,օրենք չկա։ Շատ եմ ուզում, մի առանձին քար տաշի նրա ընտանիքի համար։ Ձեռքդ բռնե՞լ եմ...

— Կարծում ես չեմ տաշի՞,— հեգնեց քարտաշ Սուրենը։— Ես, եթե կուզես իմանալ, որոշ մարդկանց նման անաղուհաց չեմ և մինչև վերջին շունչս էլ պիտի հիշեմ, որ իմ էս կյանքով նրան եմ պարտական։ Հա, հա, եթե Վարսենիկ աքիրը չլիներ, ես չգիտեմ, թե որ մանկատանը կմեծանայի, որտեղ կլինեի կամ չէի լինի հիմա, որովհետև Վարսենիկ աքիրը շրջկենտրոնում է ինձ խլել խելագարված մորս ձեռքից ու գյուղ հետ բերել։ Բա՞, ընկեր Ցոլակ։ Ու քանի որ դու էդքանը չես հասկանում, ինձ քո լրացուցիչ պանիրն ու կարագը պետք չեն, ա՜ռ... Ու տեղը մի ավտո տուր ու երկու օր արձակուրդ, որ գնամ Քարափի գլուխը, մի լավ քար կտրեմ բերեմ։

Երկու օր հետո քարտաշ Սուրենը բազալտի մի հսկայական ժայռաբեկոր բերեց Քարափի գլխից։ Բերեց, իջեցրեց իր տան բակում, ծածկ սարքեց, որ արևից պաշտպանվի, մուրճն ու բրիչը ձեռքն առավ ու մտավ ծածկի տակ։ Բայց որ կողմից էլ մոտեցավ, ձեռքը չգնաց հարթելու ու տաշելու։ Բնական, չքնաղ քար էր։ Ու որոշեց այդպես էլ թողնել։ Ու մտքում ասաց, որ ավելի համապատասխան քար անհնարին էր գտնել Վարսենիկ աքոր համար, որովհետև Վարսենիկ աքիրն էլ այդ քարի նման ազնիվ ու բնական է ու այդ լեռնակտորի նման լեռ համբերություն ունի։ Ու էլ ձեռք չտվեց։ Միայն մեջտեղում, հենց քարի սրտի վրա հարթեցրեց մակերեսը ու առաջինը վրան փորագրեց. «Հայրենական Մեծ պատերազմի զոհերը մի հայ ընտանիքում»։ Տակը գիծ քաշեց ու անցավ հաջորդ տողին՝ «Սանասար Ալեքսանյան»։ Ու գրեց ծննդյան ու մահվան թվերը՝ «1890֊1941»։

ՍԱՆԱՍԱՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

Հենց որ Սանասարը դարձավ տասնչորս տարեկան, պապը՝ Տաուշ գյուղի քահանա տեր Մեսրոպը, իր մոտ կանչեց թոռանը, համբուրեց զույգ այտերը և ասաց.

— Որդյակ իմ։ Քո անհոգ ապրելու տարիները վերջացան, թեև աստված թող ների ինձ, որ ես անհոգ եմ համարում քո որբ ապրած տարիները։ Բայց վկա է նույն աստված, որ ես ինչ կարողացել, արել եմ քեզ համար։ Եվ պապ եմ եղել, և հայր եմ եղել, և մայր։ Եվ ինչ ունեցել եմ, տվել եմ քեզ, ինչ իմացել եմ, տվել եմ քեզ։ Բայց եթե իմ իմացածն ինձ հերիք էր՝ ապրելու և մարդկանց հավատի բերելու համար, այսօր նույն բանն անելու համար քոնը քիչ է։ Դու պետք է սովորես։ Ասա, ի՞նչ ես ուզում դառնալ դու, որ ես քո և քո հանգուցյալ ծնողների նկատմամբ կատարեմ իմ վերջին պարտքը։ Ի՞նչ ես ուզում դառնալ դու, Սանասար զավակս։

Զրույցը տեղի էր ունենում եկեղեցու աղոթարանում։ Ծխակալած պատերից պապին ու թոռանն էին նայում ճաքճքված, գունատ սրբապատկերները։ Սանասարի ողջ կյանքն այդ եկեղեցու պատերի մեջ էր անցել և նա հարյուր֊հարյուր անգամ տեսել էր, թե ինչպես են վշտի բեռան տակ կռացած տղամարդիկ ու կանայք ծնկաչոք մտել հավատի այդ մամռակալած տաճարը և այդտեղից դուրս եկել մաքրված ու ազնվացած, հույսի լույս աչքերի մեջ։

Եվ Սանասարն ասաց.

— Քեզ նման քահանա եմ ուզում դառնալ, պապ։

Տեր Մեսրոպը հուզվեց։ Նա ավելի լավ էր ճանաչում թոռանը, քան թոռն ինքն իրեն։ Նա գիտեր, որ Սանասարի կոչումը եկեղեցին չէ, որ նա «հայր մերն» արտասանելիս անգամ եկեղեցու նեղլիկ պատուհանից երևացող կանաչ հանդերին է նայում կարոտած աչքերով։ Նա գիտեր, որ թոռն ավելի շատ պապի սիրտն էր ուզում առնել, ու թեև այս վայրկյանին գուցե իսկապես անկեղծ է, բայց հետո շատ է զղջալու իր անկեղծության համար։ Նա գիտեր նաև, թե որքան դժվար բան է անհավատների մեջ հավատի սերմեր տարածելը, երբ ինքդ էլ մի կարգին հավատացյալ չես, և որովհետև շատ անգամ էր առիթ ունեցել խղճալու իրեն, խղճաց նաև թոռանը։

— Չէ,— ասաց տեր֊Մեսրոպը,— չէ, ես համաձայն չեմ։

— Բա դու ի՞նչ ես ուզում, որ ես դառնամ, պապ,— զարմացավ Սանասարը։

— Մեր գյուղացիները,— ասաց տեր֊Մեսրոպը,— և ընդհանրապես տաուշցիները ընդամենը մի հավատ ունեն՝ հողը։ Եվ եթե երբեմն֊երբեմն երկնքին են նայում, տիրոջ համար չէ, որդյակ իմ, այլ դարձյալ հողի։ Նայում են տեսնեն՝ անձրև կգա՞ թե չէ։ Ու եթե այդպես է, դու եկեղեցում անելիք չունես։ Գնա ծառայի նրանց հավատին՝ հողին։ Դա ևս աստվածահաճո գործ է։ Ես քեղ կուղարկեմ Թիֆլիս, անտառային դպրոց։ Որ վերադառնաս ու ես չլինեմ, քանզի մեր կյանքն էլ, մահն էլ տիրոջ ձեռքին է,— նկատելով թոռան բողոքի շարժումը, ավելացրեց նա,— մի ծառ կտնկես իմ գերեզմանի վրա, լորենի գարնանը հենց որ ծաղկեց, իմացիր, որ դա իմ օրհնությունն է քեզ, զավակս։

— Թող քո կամքը լինի, պապ։

Սանասարը ծնկի իջավ ու համբուրեց պապի խորշոմապատ ձեռքը, որից մեղրամոմի ու խնկի հոտ էր գալիս...

— Աստված քեզ օգնական,— խաչակնքեց ու հանկարծ փլվեց, լաց եղավ տեր֊Մեսրոպը։

Երբ չորս տարի հետո Սանասար Ալեքսանյանը հայրենի տուն վերադարձավ, ծեր քահանան այլևս չկար։ Տղան չորս փոս փորեց եկեղեցու բակի մի անկյունում սարքված կարմիր տուֆե համեստ տապանաքարի շուրջը, լորենու չորս շիվ տնկեց, որ բերել էր հետը հարթավայրից, մի լավ ջրեց, հետո մտավ եկեղեցի, տեր֊Մեսրոպի խցից, իբրև ժառանգություն, վերցրեց նրա հպարտությունն ու հարստությունը հանդիսացող մի կապ հին կաշեկազմ գրքեր, որոնց մեջ էին նաև 16֊րդ դարում նշանավոր Խորենավանքում արտագրված «Նարեկը» և Թիֆլիսում հրատարակված Միքայել Նալբանդյանի «Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ» աշխատությունը և երկաթե կախովի կողպեքով փակեց եկեղեցու դուռը։

Նոր քահանա դեռ չէին ընտրել։ Խառնակ ժամանակներ էին, և մարդիկ մոռացել էին աստծուն։

Սանասար Ալեքսանյանը հիմնավորապես փակեց նաև տեր Մեսրոպի տան դուռը և գնաց Տաուշից ոչ այնքան հեռու գտնվող Հոնուտ գյուղը, որտեղ ամուսնացած քույրն էր ապրում։ Ամբողջ գյուղում զարմանալիորեն ոչ մի այգի չկար, եթե հաշվի չառնվեին ձորում իրար խառնված հոնի վայրի ծառերը, որոնցից էլ գյուղն իր անունն էր ստացել, և մի քանի վայրի դարավոր տանձենիներ։ Եվ Սանասար Ալեքսանյանը որոշեց այգիներ աճեցնել Հոնուտում, սկսելով քրոջ տնամերձ հողամասից։ Նախ իր ստացած գիտելիքների համաձայն մշակեց պարարտացրեց հողը՝ օգտագործելով գոմաղբը։ Եվ դա էլ հենց առաջին ծաղրական բացականչությունների հիմքը դարձավ։

— Տղա ջան, բա քո ծառի պտուղից թրիքի հոտ չի գա՞,— խնդմնդում էին ծերունիները։

— Բա որ էստեղ ծառ բուսներ, մեր պապերը անխելք էին, որ այգիները գյուղից հեռու, Գետափին են գցել,— տարակուսում էին նրա հասակակիցները։

Բայց Սանասարը չէր վիճում։ Նա գիտեր, որ խոսելով անհնար է համոզել մարդկանց, դրա համար էլ լուռ ու համբերատար մշակում էր այգին։ Իսկ մի քանի տարի անց, երբ փարթամ ծաղկեցին, ապա և պտուղ տվեցին նրա տնկած խնձորի ու տանձի, ծիրանի ու սև սալորի ծառերը, երբ ծառերի սաղարթներն ի վեր մագլցեցին խաղողի որթերը, գյուղն այս անգամ ուղիղ երկու բանակի բաժանվեց։ Մի բանակն ասում էր.

— Էստեղ սատանի մատը խառն ա։

Մյուս բանակն էլ թե՝

— Ոնց կարող ա պատահի, տերտերի թոռ ա։

Այդ ժամանակ Սանասար Ալեքսանյանը բոլորին այգի հրավիրեց, հյուրասիրեց իր ունեցած պտուղներով ու ասաց.

— Ուզում եք սատանա համարեք, ուզում եք աստված, բայց դրա իսկական անունը գիտություն է։ Իմ պապի խորհրդով ես սովորեցի այս գործը, որ այգիներ աճեցնեմ Տաուշի շրջանում, որովհետև մեր ժողովրդին պահողը այգեգործությունն է։ Եվ հանուն ձեզ, խնդրում եմ, օգնեք ինձ։ Իմ հանգուցյալ պապը որոշ միջոցներ է թողել ինձ, բայց դրանք քիչ են ամբողջ գործն անելու համար։ Օգնեք ինձ, որ գնամ դեղամիջոցներ ու տնկիներ բերեմ ու այգիներ գցեմ ձեզ համար գյուղում ու Գետափի հողերում։ Ծերացել են Գետափի այգիները, նորերը պետք է գցել։

Գյուղը հավատաց Սանասար Ալեքսանյանին, ավելի ճիշտ՝ համոզվեց, որ եթե նրա աճեցրած պտուղների մեջ նույնիսկ սատանի մատը խառն է, ապա դա միայն որակն է լավացրել և նրան գործուղեց Թիֆլիս։

Բայց ով չէ՝ Սանասարն ինքը բոլորից լավ գիտեր, որ անհամբեր Թիֆլիս էր մղվում ոչ միայն տնկիներ ու դեղանյութ բերելու, այլև նվերներ առնելու Ասլան բեկի կրտսեր աղջկա համար։

Նրան տեսավ Մեծ աղբյուրի մոտ։ Հերիքնազ քրոջ հետ գորգերն էր լվանում աղբյուրի նովի մեջ, երբ փոքրիկ մի աղջիկ եկավ կուժն ուսին՝ ջուր տանելու։ Սանասարը սկզբում իր սրտի ուժեղացած զարկերը լսեց և նոր միայն տեսավ աղջկան։ Եղնիկ էր, խոշոր, սև աչքերով, որ մի պահ նայեց, հմայեց պատանուն ու անհետացավ։

— Հերիք, ո՞վ էր այդ աղջիկը,— հարցրեց Սանասարը։

— Ասլան բեկի աղջիկն է,— ասաց Հերիքնազը։

— Սիրտս կպավ,— ասաց Սանասարը։

— Փոքրիկ է, ա՜յ տղա,— ծիծաղեց Հերիքնազը։— Ասլան բեկը մեծ աղջիկներ էլ ունի՝ մեկը մեկից սիրուն։

— Ես սրան եմ ուզում,— ասաց Սանասարը։

— Փոքրիկ է, այ տղա,— կրկնեց Հերիքնազը։

— Կսպասեմ՝ կմեծանա։

Նա այգիների հետ գործ ուներ ու սովոր էր համբերել ու սպասել։ Եվ, այնուամենայնիվ, որոշեցին նշան դնել։ Հերիքնազն ու էլի երեք֊չորս կանայք այցելեցին Ասլան ապորը, կանչեցին Վարսենիկին, ծաղկավոր մետաքսե շալ գցեցին ուսերին, կոնֆետներ լցրեցին գոգը, գաթա ու հավ էին բերել, նստեցին կերան ու երբ գնացին, Ասլան բեկը ասաց աղջկան.

— Դու արդեն նշանված ես Սանասարի հետ։

— Ինչի՞,— զարմացավ Վարսենիկը։

Ու բոլորը ծիծաղեցին։

Չորս տարի տևեց նշանը։ Չորս տարվա մեջ Վարսենիկի ծնողները էլ ոչինչ չէին առնում իրենց աղջկա համար։ Սանասարն էր ուղարկում ամեն ինչ՝ էլ կոշիկ, էլ շոր, էլ զարդեր։ Երբ Հերիքնազը ասում էր.

— Ինչի՞ ես էդքան բան ուղարկում, այ տղա...

— Ոչինչ,— ասում էր Սանասարը.— թող ուրախանա ու մեծանա։

Այդ չորս տարիների ընթացքում Սանասարը ոչ մի անգամ չկարողացավ խոսեցնել Վարսենիկին։ Անընդհատ դարանում էր նրան աղբյուրի մոտ, կալի կողքին կամ սարում, այցելում էր Ասլան բեկին, միևնույն է, բռնել չէր կարողանում աղջկան, ամաչում էր Վարսենիկից ու փախչում էր։

Միայն մի օր բռնեց։ Հերիքնազը խաբել, թե հիվանդ է, ավելուկ էր ուզել Վարսենիկից, ու երբ աղջիկը միամիտ֊միամիտ տուն մտավ, Հերիքնազը դուրս եկավ տնից։

— Մոտիկ արի, ա՜յ աղջի,— ասաց Սանասարը։

Վարսենիկը չմոտեցավ։

— Ախր դու իմ նշանածն ես, ինչի՞ չես խոսում ինձ հետ։

Վարսենիկը չպատասխանեց։

— Լսել եմ, որ վարդի գույնի շալ ես ուզում,ճիշտ է՞։

— Չէ,— ասաց Վարսենիկը,— քեզանից չեմ ուզում։ Սաղ լինի իմ ախպերը, որ ուզենամ, նամակ կգրեմ Բաքու՝ կուղարկի։

Նրա հագին մի կապույտ գույնի չթի շոր կար, մի քիչ պատռվել էր կողքը։ Սանասարը մոտեցավ, մատը մտցրեց բացվածքի մեջ, քաշեց, ավելի պատռեց շորը։

— Ախպորդ առածն էս ա՞,— հարցրեց նա։

— Մի արա, լաց կլինեմ,— ասաց Վարսենիկը։

— Լաց մի լինի,— ծիծաղեց Սանասարը, գնա,— բարձրացրեց աղջկա փեշը ու կոնֆետներ լցրեց մեջը։— Գնա...

Ու Վարսենիկը դուրս թռավ տնից։ Դուրս թռավ, բայց չգիտեր կոնֆետներն ինչ անի։ Ափսոսում էր թափել։ Վազելով տուն հասավ, տեսավ մայրը նստած է ճախարակի տակ, փեշը բաց թողեց, կոնֆետները լցրեց նանի փեշը ու փախավ։ Ու նանը ձայն տվեց։

— Այ քո գլուխը հողեմ, էդ ո՞րտեղից ես գալիս... Էդ ո՞վ է քեզ կոնֆետ տվել...

Բայց դե էլ ո՞վ էր նանին պատասխանողը։

Հարսանիքն արեցին աշնանը։ Ուշ աշուն էր, ձյունով պատած էր ամեն ինչ։ Հավաքվեցին գյուղի նորահարսերն ու աղջիկները, սանրեցին Վարսենիկի մազերը, ուլունքներով թագ դրեցին գլխին, ծածկեցին խոտով։ Դհոլ֊զուռնայի ձայնը աշխարհը բռնեց։ Երկու օր ու գիշեր տևեց հարսանիքը՝ ըստ բոլոր ծեսերի ու կարգի։ Սկզբում սինին սեղանին դրեցին, և հարսանիքի մասնակիցները արծաթե դրամներ նետեցին սինու մեջ։ Ով մոտենում էր սինուն, թամադան ազդարարում էր սրահով մեկ։

— Շեն կենա Սարգիս բեկը, տվավ մի մանեթ։

— Շեն կենա Սոսի բեկը, հիսուն կոպեկ բախշեց։

Եվ երկու օր ու գիշեր հոսում էր կարմիր գինին ու քեֆ էին անում Հոնուտ գյուղի անհամար բեկերը։

Գյուղում երևի ընդամենը մի քանի հոգի կլինեին, որ չունեին բեկի կոչում։ Մնացածը բեկեր էին։ Ըստ որում իրենց տարօրինակություններով նշանավոր հոնուտցիների բեկերն էլ էին տարօրինակ։ Նրանց կոչումը ունեցվածքի ու հարստության հետ կապված չէր։ Սովորական հողագործներ ու խաշնարածներ էին նրանք և բարձր կոչումի համար պարտական էին միայն ու միայն իրենց պապերին։ Ռուս֊պարսկական պատերազմների ժամանակ այդ պապերը անձնազոհության և հերոսության օրինակ էին հանդիսացել, սխրանքներ գործել՝ կասեցնելով դեպի Թիֆլիս մղվող պարսկական բանակի առաջխաղացումը և անառիկ պահելով Տաուշի նահանգը։ Եվ ռուսական կայսրը նրանց տվել էր ազնվականի, այսինքն՝ բեկի կոչում, ազատել տերունական հարկերից, այդ ամենը վավերացնելով եղջերվի մորթուց պատրաստված մագաղաթի վրա։

Եվ ահա իրենց հերոս պապերի հաշվին քեֆ էին անում Հոնուտ գյուղի հողագործ ու խաշնարած բեկ֊ազնվականները, որոնց կողքին ազնվականի նմանը թերևս միայն նորափեսան էր, Սանասար Ալեքսանյանը՝ իր եվրոպական կոստյումով, վերարկուով և կաշվե երկարաճիտ կոշիկներով, ժամացույցի ոսկե շղթան՝ծոցագրպանից կախ։

Հարսանիքի ողջ ընթացքում Վարսենիկը շատ էր ուզում նայել փեսացուին, բայց ամաչում էր և անահամբերությամբ սպասում էր, թե երբ պիտի կենացներն ավարտվեն, որպեսզի ինքը կարողանա նայել Սանասարի ծիծաղկուն, սև աչքերին, փայլուն կոստյումին ու երկարաճիտ կոշիկներին... Բայց երբ հարսնեղբայրը մի թևից և փեսան մյուս թևից բռնած ձիակառքի վրա բարձրացրեցին նրան, Վարսենիկը ետ նայեց իրենց հողաշեն տանն ու լաց եղավ, նայեց խեղճացած, կծկված Ասլան բեկին ու լաց եղավ։ Եվ Ասլան ապերն ու նանն էլ լաց եղան։

Երևի հենց այստեղից էլ սկսվեց։

Իսկ Տաուշում, տեր Մեսրոպի քարաշեն տանը, որն անթառամ ծաղիկների անուշ հոտով էր լցված, Վարսենիկին էին սպասում աշխարհի բոլոր անակնկալները, բոլոր հեքիաթները։ Ասլան բեկի կրտսեր դուստրը կյանքում առաջին անգամ էր տեսնում փայլփլուն նիկելապատ մահճակալներ՝ մետաքսե փափուկ վերմակներով ու ծաղկազարդ բարձերով ծածկված։ Եվ երբ Սանասարը քնքշորեն նրա ուսը գրկած բացատրեց, որ ահա այդ մահճակալին պետք է քնի Վարսենիկը, աղջիկը ետ քաշվեց երկյուղով։

— Վախում եմ, վեր կընկնեմ,— մրմնջաց նա։

Նա ափսոսում էր գորգերի վրայով քայլել և հողե հատակ էր որոնում անկյուններում, զմայլված նայում էր ուռած֊փքված պղնձե պսպղուն ինքնաեռին, որը հայելու նման անդրադարձնում էր աղջկա երջանիկ աչքերի փայլը, մատներով շոյում էր հայելապատ հանդերձապահարանի ողորկ կողերը, ծիծաղելով հետևում էր թագի ուլունքների շողշողուն խաղին՝ լվացարանի հայելու մեջ, որի վերևի նկարում փոքրիկ բադիկները ետ ծալած կարմիր տոտիկներով հանդարտ սահում էին կապուտակ ջրերի վրա, իսկ ներքևում անուշահոտ օճառներ էին դրված ու անուշահոտ սրվակներ, որոնցից ծաղիկների արբեցնող բույր էր գալիս։ Հետո՝ Վարսենիկը տեսավ ու նետվեց դեպի «Զինգեր» ոտքի կարի մեքենան, որից ընդամենը մի հատ կար Հոնուտում, Սոսի բեկի տանը, չդիմացավ ու հարցրեց.

— Էս իմն է՞։

— Քոնն է, քոնը,— երջանիկ ծիծաղեց Սանասարը,— կարել սովորի, որ սիրուն֊սիրուն շորեր հագցնես մեր երեխաներին։

Իսկ երբ տղան մոտեցավ անկյունում դրված արտասովոր ինչ֊որ սարքի ու պտտեց փայլուն, սպիտակ բռնակը, Վարսենիկին թվաց, թե խելագարվում է, որովհետև հանկարծ տունը լցվեց օտար ձայներով, ինչ֊որ տարօրինակ գործիքների տարօրինակ ու շատ դուրեկան նվագով։ Նա նայեց չորս կողմը, բայց ոչ մի նվագողի չտեսավ։ Նույնիսկ պատուհանից դուրս նայեց, բայց այնտեղ էլ մութ էր արդեն, և հարցրեց վախեցած.

— Էս ի՞նչ բան է, քոռանում ես։

— Գրամոֆոն է, գրամոֆոն,— զվարթ ծիծաղեց Սանասարը։

— Բա նվագողները որտե՞ղ են,— աչքը գործիքից չկտրելով, հարցրեց Վարսենիկը։

— Դրա մեջ են։

— Ո՞նց թե։ Բա ոնց են էդտեղ տեղավորվում,— չհավատաց, կասկածեց Վարսենիկը։

— Իրենք չկան, ձայներն են դրա մեջ, ձայները։

Եվ Վարսենիկը ասաց ուրախությունից շողացող աչքերով.

— Ես էս տնից էլ ոչ մի տեղ չեմ գնա։ Ինձ դուրս չանես հանկարծ, Սանասար ջան...

Հետո էլ ասաց.

— Սանասար ջան, բա ի՞նչ անեմ, որ համ էս տունը լինի, համ էլ նանի, ապոր կողքին լինեմ։

Եվ Սանասարը գրկեց նրա բարակ մեջքը...

— Քարերը մեկ֊մեկ տեղափոխելով էս տունը կտանեմ Հոնուտ։ Թող քո ասածը լինի, Վարսենիկ ջան...

Այդ ի՜նչ օրեր էին, այդ ի՜նչ երջանկություն էր...

Ինչպես անվերապահորեն կպչում, ամրանում, ծաղիկ էին տալիս երիտասարդ այգեգործի տնկած շիվերը, այնպես էլ ծաղկեց ու փթթեց Վարսենիկի և Սանասարի սերը, ծաղկեց ու պտուղներ տվեց առատ֊առատ։ Իրար ետևից աշխարհ եկան և տունը լցրեցին Լևոնը, Գրիգորը. Շամամը, տունը լցրեցին աղմուկով ու երջանկությամբ։

Բարձրացան, այգիներ դարձան Սանասար Ալեքսանյանի տնկած հազարավոր ծառերը՝ Հոնուտում և Գետափի տարածքում։ Հոնուտցիները վայելում էին քաղցրահամ պտուղներն ու օրհնում դրանց ստեղծողին և այնպիսի առատ բերք էին ստանում, որ ստիպված մտածում էին մի մասը վաճառելու մասին։ Ստիպված, որովհետև դեռ ոչ մեկն այն ժամանակներում չէր կարող որևէ փաստ բերել, թե տաուշեցին շուկայում ապրանք էր վաճառում։ Նվիրում էին, պարտքով տալիս էին, փոխանակում էին հարևան շուկաներում այլևայլ ապրանքների հետ, բայց վաճառել՝ երբեք։ Հիմնականում անհավատ տաուշեցիներն այդ հարցում զարմանալիորեն վախենում էին աստծուց և ասում էին համոզված.

— Աստված հեռու տանի։ Փորձված բան է։ Որ կաթը ծախեցիր՝ կովը կցամաքի։ Որ պտուղը ծախեցիր՝ կչորանա ծառը։

Բայց Սանասարը հեռու էր սնահավատությունից, և երբ հարևան երկաթուղային կայարանում բնակվող մի ծանոթ ադրբեջանցի նրան առաջարկեց աշխատել իր միջնորդ գրասենյակում և զբաղվել տնկիների կապալային առևտրով, Սանասարը համաձայնեց։ Գրասենյակը լայն կապեր ուներ մրգազուրկ շրջանների հետ և շատ շուտով ծաղկում ապրեց, հատկապես՝ շնորհիվ Սանասարի եռանդուն գործունեության, որը այգիներ էր գցում այնտեղ, որտեղ խնդրում էին և որի համար վճարում էին գրասենյակից։ Գործը լավ էր, նա նույնիսկ մի տուն վարձեց կայարանում և Վարսենիկին ու երեխաներին բերեց մոտը։ Բայց քանի որ ամիսներով թափառում էր շրջանից֊շրջան, շատ էր հոգնում և կարոտում տնեցիներին։

— Մի շաբաթ որ ձեզ չեմ տեսնում, գժվում եմ,— ասում էր նա։

Եվ ոչ թե տխրեց, այլ ուրախացավ, երբ միջնորդ գրասենյակը փակեցին։

— Կոլխոզներ են կազմակերպվում, Վարսենիկ ջան,— բացատրում էր նա կնոջը։— Պատկերացնո՞ւմ ես, այգիները կմիացվեն իրար, մի տեր կունենան։ Գիտե՜ս ինչ գործեր կարելի է անել։ Էլ ամեն մեկի քմահաճույքով չեմ գնա, կտնկենք միայն այնպիսի ծառեր, որոնք արտակարգ բերք են տալիս, կտնկենք թափով, պլանավորելով, տեսակավորելով... Հենց այսօր կգնամ Հոնուտ, կասեմ որ ինձ էլ կոլխոզ ընդունեն ու կգամ ձեր ետևից։

Վերադարձավ նույն գիշեր զարմացած ու վախեցած։

— Ոչինչ չեմ հասկանում,— ասաց,— հոնուտցիները ժողով են արել ու որոշել են մեզ աքսորել գյուղից։

— Ինչի՞ համար,— ձեռքերը ծնկներին խփեց Վարսենիկը։

— Չեմ հասկանում,— կրկնեց Սանասարը։— Ախր ես ի՞նչ եմ արել, աշխատող մարդ եմ, մասնագետ մարդ եմ։ Այգիներ եմ գցել։ Ոչ մի վատ բան չեմ արել, Վարսենիկ ջան, իշխանության դեմ էլ չեմ խոսել, որովհետև սա իմ սրտի ուզած իշխանությունն է։ Ինչի՞ են ինձ օտար համարում։

Ողջ գիշեր չքնեցին։ Նայում էին երեխաներին ու լաց էին լինում։

Իսկ լուսաբացին կայարան եկավ Ասլան ախպերը։ Եկավ ու բարի լույսի հետ բարի լուր բերեց։

— Գիշերը նորից ժողով արեցին,— ասաց,— ու որոշեցին չաքսորել ձեզ։ Ասացին, որ սխալմունք է եղել։

Հո չուրախացա՜ն...

— Թեյ գցի, Վարսենիկ ջան,— իրար խառնվեց Սանասարը։— Ախր ես ասում էի չէ՞, որ թյուրիմացություն կլինի։ Ես իմ գիտելիքներով էնքան պետք եմ իշխանությանը։ Եթե ինձ որևէ մեկը ձեռք տա, ուրեմն անձնական թշնամի է, որովհետև...

Նա չկարողացավ ավարտել իր միտքը։ Ներս մտան երկու ադրբեջանցի միլիցիոներ, ներկայացրին արտոնագիր, խուզարկեցին ամբողջ տունը, բայց երևի չգտան, ինչ փնտրում էին, որովհետև իրար նայեցին զարմացած ու հիասթափված, իսկ մեկը, որ կոչումով բարձր էր մյուսից, նրան իր մայրենի լեզվով ասաց.

— Աննամուս մարդու բռնած գործ է։

Եվ, այնուամենայնիվ, ձերբակալեցին Սանասարին և սուգ ու շիվան բարձրացրած երեխաների արտասվալից աչքերի տակ տարան կալանատուն։ Երբ դուրս էին տանում դռնից, Սանասարը շրջվեց մի վայրկյան, Վարսենիկին նայեց ու ասաց.

— Դու միշտ իմացիր, որ ես անմեղ եմ, կնիկ ջան, և որ սա թյուրիմացություն է։ Աշխարհը հո մութ չէ՞։ Կքննեն, կհամոզվեն, բաց կթողնեն։

Բայց աշխարհը ընդհանրապես ինչ֊որ չափով մթնել էր երևի կամ մթնել էր Սանասար Ալեքսանյանի համար։ Նրան այլևս բաց չթողեցին։ Երեք օր հետո մի ծանոթ ադրբեջանցի եկավ Վարսենիկի մոտ.

— Փիս խաբար եմ բերել, բաջի,— ասաց նա։— Սանասար եղբորը տանում են։ Ես որ հիմա այգի ունեմ, Սանասար եղբորն եմ պարտական։ Բայց նրան ոչնչով օգնել չեմ կարող, թե չէ կզրկվեմ այգուց էլ, երեխաներից էլ։ Իմ հոգին թեթևացնելու համար միայն մի բան կարող եմ անել։ Գիշերը արի բանտի մոտ, պահակը ես եմ։ Ներս կթողնեմ, կխոսես հետը։ Ուրիշ բան չեմ կարող անել, բաջի...

Եվ Ասլան բեկի կրտսեր դուստրը, որ ճրագավառից հետո՝ սպանեիր, տնից դուրս չէր գա, մթին գիշերով, անձրևաջրերի լճակների մեջ գայթելով, ընկնելով ու ելնելով, ոտքից գլուխ ցեխակոլոլ ու թրջված՝ հասավ բանտ։

— Էս ի՞նչ սև բախտի հասանք, Սանասար...

— Մի վախենա,— ասաց Սանասարը։— Կտեսնես, ամեն ինչ լավ կլինի։ Միայն համբերել է պետք, Վարսենիկ ջան։ Նրանք կհամոզվեն, որ ես անմեղ եմ։

— Բա մինչև պարզեն, ես երեխաներին ո՞նց պահեմ, Սանասար։

— Տանը ինչ կա՝ ծախիր ու պահիր երեխաներին։ Էսպես հո չի մնա։ Կստուգեն, բաց կթողնեն։ Խառնակ ժամանակներ են, կնիկ ջան... Հավատա։

— Բա հիմա մենք ի՞նչ անենք, որտե՞ղ ապրենք։

— Միայն ու միայն Հոնուտում։ Ես իմ հորեղբոր տղաներին տեղեկացրել եմ, կգան ձեր ետևից։ Գյուղ հասար թե չէ, դիմում տուր ու կոլխոզ ընդունվիր։ Էնպես աշխատի, որ նրանք փոշմանեն իրենց արածի համար։ Եթե պետք լինի ինձնից էլ հրաժարվիր, Վարսենիկ։

— Քեզնի՞ց,— ապշեց, լաց եղավ Վարսենիկը։— Ես քեզնից հրաժարվե՞մ...

— Ձևի համար,— ասաց Սանասարը։— Մեկ է, շուտով կստուգեն ու բաց կթողնեն ինձ։ Ձևի համար...

— Ոչ ձևի համար, ոչ էլ առանց ձևի, ես քեզանից մինչև մահ֊գերեզման չեմ հրաժարվի, Սանասար,— ասաց Վարսենիկը։— Կյանքից կհրաժարվեմ, քեզնից չեմ հրաժարվի։

— Մենք երեխաներ ունենք,— ասաց Սանասարը։

— Դու ինձ հասցեդ կուղարկես,— ասաց Վարսենիկը։— Երեխաներին էլ կվերցնեմ ու կգամ քո ետևից, որտեղ էլ որ լինես դու։

Սանասարը առարկեց.

— Սխալ ես,— ասաց նա։— Երեխաներն իրենց հողում պիտի մեծանան։

— Էն հողում, որտեղից դուրս են անում իրենց հո՞րը,— հևաց Վարսենիկը։

— Հողն ի՞նչ մեղավոր է։ Մարդիկ են մեղավոր, Վարսենիկ ջան։ Հողն ի՞նչ մեղավոր է։ Աշխարհում ոչ մի բան թաքուն չի մնում։ Ու դա էլ կպարզվի։ Ես լինեմ, չլինեմ, դու կիմանաս, թե ովքեր են որոշել ինձ աքսորել, այնինչ ես հիմա էլ գիտեմ, թե ովքեր են դրանք...

— Ովքե՞ր են։

— Անունները չգիտեմ, մեղքի տակ չեմ ուզում ընկնել, բայց դու կհամոզվես, որ դրանք այն մարդիկ են, որ այգիներ չունեն։ Մի երկու հոգի, որոնց ես չկարողացա սովորեցնել աշխարհի ամենասուրբ ու ամենապարզ բանը. Սիրել հողը ու ծառ տնկել։ Իմ թշնամիները միայն դրանք կլինեն և ուրիշ ոչ ոք։ Ուրիշ ոչ ոք։

Ադրբեջանցի պահակը անհանգիստ շարժվեց անկյունում, և Սանասարը ասաց.

— Դե մոտ արի, վերջին անգամ պաչեմ քեզ ու գնա...

— Վա՜յ, ամոթ է,— ետ քաշվեց Վարսենիկը։

Ադրբեջանցի պահակը ինչ֊որ տխուրու ծորուն երգ դնդնալով իբր հենց այնպես՝ պարապությունից շրջվեց դեպի պատն ու սկսեց դուրս նայել լուսամուտից, որի ետևում երկինքն սկսում էր գունատվել։

— Հասկանում է մեր լեզուն,— ավելի ետ քաշվեց Վարսենիկը։— Ես գնամ...

— Առանց պաչելո՞ւ,— տխուր հարցրեց Սանասարը։

— Հա,— ասաց Վարսենիկը։— Որ պաչես, լաց կլինեմ, կթուլանամ։ Այնինչ ես երեխա պիտի պահեմ...

Երեք հորեղբորորդի ուներ Սանասարը, որոնք եզներ ու ձիեր ունեին և սայլեր, բայց նրանցից ոչ մեկը չեկավ Վարսենիկի ու երեխաների ետևից։ Տարբեր լուրեր տեղ հասան։ Մեկն ասում էր, թե գյուղի նոր ղեկավարությունը չի թողնում, մյուսն էլ, թե՝ տղաներն են վախենում։ Իսկ Ասլան ապերն էլ կայարանից ետ դառնալիս անձրևի տակ էր մնացել, մրսել, անկողին էր ընկել ու զառանցում էր տաքության մեջ։

— Գառներս, գառներս, մորթում ես տեսնում եմ... Ձիս թամբեք, ասում եմ... մորթում են, հասեք, փրկեք, բա դուք մարդ չե՞ք, ձեզ հետ չե՞մ...— մի պահ բացում էր աչքերը, նայում պղտորված հայացքով, հարցնում,— Վարսենիկիս չբերեցի՞ք...— ու էլի ընկղմվում տենդի մեջ։

Իսկ լուսադեմին մեռավ։ Մեռնելուց առաջ միայն մի վայրկյան գիտակցություն եկավ ու նորից հարցրեց.

— Այ ձեր ցավը տանեմ, Վարսենիկին չբերեցի՞ք...

— Հա, հա, գնացել են, որ բերեն, քնի ա՜յ մարդ,— դժգոհ ու քնահարամ աղմկեցին երկար օդայի մեծ թախտին քնած նրա տղաներն ու հարսերը,— գնացել են, որ բերեն, Ասլան ապեր, դու քնի...

Եվ Ասլան ապերը հանգստացած ետ ընկավ բարձին, հառաչեց ու հանգավ։

Վարսենիկին ու երեխաներին գյուղ բերելու մեկնեց Հերիքնազը, որ ոչ ղեկավարությունից թույլտվություն խնդրեց և ոչ էլ վախեցավ։ Գնաց, Վարսենիկի հետ կապկպեցին իրերը, երեխաներին սայլ նստեցրին ու բռնեցին Հոնուտի ճամփեն։

Բայց տեղ չհասան։ Գետափում, Հոնուտից մի տասը կիլոմետր հեռու, որտեղ աշնանային քամուց տագնապած տարուբերվում էին Սանասար Ալեքսանյանի տնկած ծառերի մերկացած ճյուղերը, նրանց դիմավորեց Հոնուտ գյուղի բջջի ներկայացուցիչը՝ վառ կարմիր ձիու վրա նստած։

— Դուք, ասաց նա,— իրավունք չունեք Հոնուտ մտնելու։ Հասարակությունը ձեզ չի ընդունում և ձեր տունն էլ բռնագրավված է։

Եվ հանկարծ Վարսենիկը ծիծաղեց, ծիծաղեց այնպես անսպասելի ու բարձրաձայն, որ նույնիսկ Հերիքնազը վախեցած նայեց հարսին, մտածելով, թե վշտից խելագարվել է խեղճը։ Իսկ բջջի ներկայացուցիչը պարզապես ապշած էր և հարցրեց խոժոռված հոնքերով.

— Յանի թե էդ ինչի՞ ես ծիծաղում, աքսորականի կնիկ...

Եվ Վարսենիկը, շարունակելով ծիծաղել, հարցրեց.

— Բագրատ ամի, դու այգի չունես, չէ՞...

— Չէ,— ավելի զարմացավ բջջի ներկայացուցիչը,— իբրև թե ի՞նչ ես հարցնում...

— Դու իմաստուն ես, այ մարդ,— ինչ֊որ կողմ, ետ֊ետ նայելով, ձայն տվեց Վարսենիկը։— Դու իմաստուն ես, այ մարդ...

Գետափում մի լքված գոմի մեջ ապրեցին երեք ամիս, մինչև որ թույլ տվեցին գյուղ վերադառնալ ու ապրել... մեկ ուրիշ գոմում։ Տունը մնում էր կալանքի տակ։ Որոշվել էր գրասենյակ դարձնել այն և կահ֊կարասին էլ հանել աճուրդի։ Եվ ահա եկավ աճուրդի օրը։ Գյուղի երեխաները երկար ժամանակ հիշում էին այդ զարմանալի հետաքրքիր և ուրախ ագիտ֊միջոցառումը Զուռնաչի Մինասը գոմ֊ակումբի առջևի տափարակին կանգնած դրել էր զուռնան, իսկ դհոլչի Նիկոլն էլ հափշտակված թմբուկ էր զարկում՝ ճիշտ ու ճիշտ ինչպես իրենց պապերը, Որ հենց նույն այս տեղից ձորերից նվագով կանչում֊հավաքում էին մարտիկներին, որ գնան կռվելու պարսիկների դեմ։

Կեսօրի կողմր տափարակի վրա, ինչպես ասում են, ասեղ գցելու տեղ չկար։ Կարմիր պաստառով ծածկված սեղանի ետևում նստել էին աճուրդի կազմակերպիչները։ Նրանք երեք հոգի էին և երեքն էլ իրար զարմանալիորեն նման, ոգևորված ու վճռական դեմք ունեին։ Կատարածու Եփրեմը, որը հեղափոխությունից հետո միակն էր, որ մնացել էր իր պաշտոնին և իր ծղրտան ձայնով անվերապահորեն կարողանում էր լռեցնել հոնուտցիներին, բարձրացրեց ձեռքը և ճչաց.

— Հոնուտի աշխատավոր ժողովուրդ, սուս մնացեք։ Հիմա պետք է խոսի Բագրատ բեկը։

Բայց քանի որ հավաքվածները սկսեցին հռհռալ, անմիջապես ուղղեց իրեն.

— Այսինքն՝ էսօրվա հաշվով, ընկեր Բագրատ Թոփալյանը։

Երեքի մեջտեղում նստածը, որ հենց Բագրատ Թոփալյանն էր, խեթ֊խեթ նայեց կատարածու Եփրեմին, ինչ֊որ բառեր նետեց, երևի հայհոյեց, որովհետև նրա կողքին նստածները ծափ տվեցին ուրախությունից և ասաց.

— Հարգելի հասարակություն, էս օրերին, երբ միջազգային իմպերիալիզմը գլուխ է բարձրացրել մեր աշխատավոր ժողովրդի ձեռք բերած նվաճումների դեմ, մենք պետք է զգոն լինենք և բերաններս փակ, որովհետև թշնամին ամեն տեղ ականջներ ունի։ Եվ միջազգային իմպերիալիզմը ոչ թե միայն դրսում է, այլև ներսում, մեր մեջ։ Եվ դրա համար էլ մենք մեկ֊մեկ բռնում ու պատժում ենք նրանց և նրանց ունեցվածքը տալիս ենք ժողովրդին, այսինքն՝ ձեզ, որովհետև ինչ֊որ կուտակել էր Սանասար Ալեքսանյանը, ներողություն, որ տալիս եմ հայրենիքի թշնամու անունը, կուտակել էր ձեր հաշվին, ձեր արյուն֊քրտինքով դատածի հաշվին։ Դրանք ձեր ապրանքներն են։ Էսքան բան։

Նա խիստ հայացքով նայեց հավաքվածներին և բղավեց կատարածու Եփրեմի վրա...

— Ես պրծա։ Ապրանքները բերեք։

— Ծափ տվեք,— ծղրտաց կատարածու Եփրեմը։

Եվ հոնուտցիները ծափահարեցին ոգևորված՝ անհամբերությամբ սպասելով աճուրդի հանված ապրանքներին։

Առաջինը հրապարակ բերեցին նիկելապատ, զսպանակավոր մահճակալները, և Բագրատ Թոփալյանը հավաքվածների զարմացական բացականչությունների արանքում հայտարարեց.

— Երկաթե թախտեր նշանակված գինն ա երեսուն մանեթ։ Ո՞վ ա ավել տալիս...

— Էդ ինչ են խոսում,— ձեռքը ականջին դրած գոռաց ծերունի Մուքել ամին,— էդ ինչ են ասում... քե մատաղ...

— Ասում են գինը երեսուն մանեթ ա, ապեր,— ի պատասխան գոռաց նրա կողքին նստած թոռը...

— Ինչ ա՞...

— Ասում են՝ գինը երեսուն մանեթ ա...

— Պայ, ո՞նց թե,— զարմացավ Մուքել ամին,— բա որ դա մերն ա, էլ ինչի են մեզ վրա ծախում։

Բացատրել հնարավոր չէր, այդ պատճառով էլ ուղղակի սաստեցին նրան, և աճուրդը շարունակվեց։

— Երեսունմեկ,— անվճռական ձայնեց ինչ֊որ մեկը։

— Էդ ո՞վ էր,— բղավեց Բագրատ Թոփալյանը,— էդ դու էիր, Մուշեղ։

— Հա,— խեղճ֊խեղճ ասաց Մուշեղը։

Բագրատ Թոփալյանը զարմացավ.

— Այ տղա, որ էղքան փող ունես, ինչի՞ չես իմ երեք մանեթը ետ տալիս։ Արդեն չորս տարի ա, է...

— Կտամ, կտամ, Բագրատ բեկ... ջան...

— Այսինքն՝ ո՞նց թե կտաս, է՜,— զայրացավ Բագրատ Թոփալյանը...— որ ունես, հենց հիմի տուր... Բա առանց իմ պարտքը տալու առոք֊փառոք քնելու ես էդ փափուկ թախտի վրա, հա՞...

— Ա՛յ ախպեր, ո՞վ ա դրանց վրա քնելու,— ծնված օրն անիծելով մրմնջաց Մուշեղը...— Ասում էի էժան բան ա, կտանեմ կայարանումը մեկին երկու կծախեմ, համ քո փողը կտամ, համ էլ...

— Երեսունհինգ,— խիստ ձայնով հայտարարեց Բագրատ Թոփալյանը...— Էդ ես եմ ասում։ Իմ կողմից։ Երեսունհինգ՝ մեկ... Ավել տվող չկա՞... երեսունհինգ՝ երկու...

Ու մեկ էլ սկսվեց։ Խաղի մեջ մտած երեխաները, իրենց թվաբանական գիտելիքները ուսուցիչների, ծնողների ու հարևանների մոտ ցույց տալու համար, այստեղից ու այնտեղից զիլ ձայներով բղավեցին.

— Երեսունհինգ՝ երեք, երեսունհինգ՝ չորս, երեսունհինգ՝ հինգ։

Մի անասելի աղմուկ ու ծիծաղ բարձրացավ։ Կատարածու Եփրեմը ծղրտաց, և Բագրատ Թոփալյանը վերջին անգամ հայտարարեց.

— Երեսունհինգ՝ երեք, երեսունհինգ՝ երեք։ Վերջ։— Գրպանից հանեց դրամը, հաշվեց, դրեց սեղանին ու ձայն տվեց իր որդիներին.— Մանո, Պատո, դրանք տուն տարեք։— Հետո նայեց հավաքվածներին, նկատեց, որ ոմանք խնդմնդում են քթի տակ ու բարձրաձայն ասաց։— Այո՛, էդպես պիտի լինի, հերիք է, հիմի մենք պիտի քնենք հայրենիքի թշնամիների փափուկ թախտի վրա։ Բա ի՞նչ։

Իրար ետևից հրապարակ բերվեցին նաև պահարանը, լվացարանը, կարի մեքենան, ինքնաեռը, բարձերն ու վերմակները, օրորոցներն ու ծաղկազարդ շալերը, օճառներն ու օծանելիքները, գորգերն ու կարպետները, և նույնիսկ Վարսենիկի սև կտորի վրա գործած սպիտակ կատուները, և պարզվեց, որ Հոնուտի չունևոր բեկերն ու ոչ բեկերը ահագին փող ունեին։ Մի ժամվա մեջ բաժանեցին ինչ կար֊չկար։ Ամեն ինչ հարթ գնաց, մինչև որ հերթը հասավ ափսեներին ու կաթսաներին և Բագրատ Թոփալյանը մատը բռնակի անցքի մեջ մտցրած վեր բարձրացրեց կանաչ գույնի երկաթե մի աման։ Նայեց, նայեց, հոտ քաշեց չգիտես ինչու և հայտարարեց.

— Խաշիլի աման։ Նշանակված գինն ա հիսուն կոպեկ, ա՜ խալխ։ Ով ա ավել տալիս...

Եվ հանկարծ այդ ամբողջ իրարանցմանն անտարբեր ու անհաղորդ մնացած Վարսենիկի փոքր տղան՝ Գրիգորը, զիլ ձայնով ճչաց ու լաց եղավ...

— Նանի, իմ գարշոկը... Ես իմ գարշոկն եմ ուզում, նանի։

Բոլորն իրար խառնվեցին, խոսեցին միանգամից, հետաքրքրվեցին, հարցրեցին, վիճեցին, պարզեցին և իրողությունը բացատրեցին Բագրատ Թոփալյանին։ Վերջինս, այնուամենայնիվ, թերահավատությամբ և ափսոսանքով նայեց չարաբաստիկ անոթին, բայց որովհետև Գրիգորը շարունակում էր լաց լինել ձեռքերը մեկնած դեպի կարմիր սեղանի մոտ նստած մարդիկ, վճռեց միանգամից և կանաչ ամանը շպրտեց երեխայի ոտքերի տակ։

— Առ, առ, վիժվածք,— գոռաց նա։— Մենք սովոր չենք, մեր երեխաները չափարի տակ էլ կարան...

Աճուրդի չհանվեց միայն գրամաֆոնը։ Չէին կարողացել գինը որոշել և սպասում էին շրջանի ներկայացուցչի հարցման պատասխանին։ Բայց քանի որ պատասխանն ուշացավ, վճռեցին գրամաֆոնը հենց նոր գրասենյակում էլ թողնել՝ որպես ընդհանուր սեփականություն։ Եվ մի քանի օր շարունակ գյուղի երեխաները իրար հրմշտելով խռնվում էին գրասենյակի դռան ու լուսամուտների առջև, ներսում կատարածու Եփրեմը պտտում հա պտտում էր երկաթյա սպիտակ բռնակը և նունուֆարի խոշոր ծաղկի նման բացված մի զարմանալի բանի միջից կախարդական ձայներ էին լույս աշխարհ դուրս գալիս։ Հետո գուցե զսպանակը կոտրվեց, գուցե և հետաքրքրասեր կատարածու Եփրեմը որոշել էր տեսնել, թե իսկապես որտեղ են տեղավորվում նվագողները, և քանդել էր գրամաֆոնը, ոչ ոքի հայտնի չեղավ։ Միայն թե մի քանի օր հետո գրամաֆոնը լռեց և հետագայում կրակոտ ու թեժ ժողովների ժամանակ պատմական որոշումներ ընդունելիս հոնուտցիները իրենց թութունի մոխիրն էին թափ տալիս նունուֆարի խոշոր ծաղկի նման բացված լայն խողովակի մեջ։ Շատ հարմար էր։

Զարմանալի բան է կյանքը։ Մարդ երբեմն այնպիսի մանր բանի վրա է ուրախանում, որ նախկինում մտքով էլ չէր անցնի։ Միանգամից ամեն ինչ կորցրած Վարսենիկն այնպես ուրախացավ, երբ տեսավ, որ թիթեղյա վառարանը մոռացել, աճուրդի չեն հանել։ Բերեց տեղավորեց գոմում, վառեց, երեխաներին հավաքեց շուրջը։ Իսկ երեկոյան, երբ Հերիքնազը նոր թխած հաց ու պանիր բերեց երեխաների համար ու գյուղի վերջին նորությունների մասին պատմեց, Վարսենիկը հուզվեց անասելի ու լաց եղավ ուրախությունից։ Որովհետև մտածում էր, թե ոչ մի սրտացավ ու կարեկից մարդ չկա ամբողջ գյուղում, թե հարազատներն ու ազգականներն անգամ միանգամից մոռացել են Սանասարին էլ, նրա լավություններն էլ, նրա գցած այգիներն էլ։ Բայց բանից պարզվում է, որ այդպես չէ, որ ազնիվ մարդիկ կան, որ օրհասական պահին, երբ չարի ու բարու կռիվն է գնում մարդկանց հոգում, երբեք չես իմանա, թե ում մեջ ինչը կհաղթի։ Այդպես է, այդպե՜ս։ Այդպես է լինում, որ մեկ էլ կարծեցյալ բարեկամդ թշնամի է դառնում, իսկ կարծեցյալ թշնամիդ՝ բարեկամ։ Եվ ամենահուզիչն ու սրտաշարժն այն է, երբ հանկարծ օգնություն կամ կարեկցանք ես ստանում այնտեղից, որտեղից չէիր սպասում, այնպիսի մարդուց, որին դու, մեղա՜, մարդ էլ չէիր համարում։

Հերիքնազն ասաց, որ աճուրդի ժամանակ ինքնաեռը, կարպետներից մեկն ու սև կտորը, որի վրա կատուներ էին ասեղնագործված, գնել են Մեհրաբ Չատինյանը, Սոսի բեկի կրտսեր հարսը Մարոն և գաղթական Անուշավանը։ Գնել են, որպեսզի ուրիշների ձեռքը չընկնի և հենց որ օրերը պարզվեն մի քիչ, բերելու են, որ նվիրեն Վարսենիկին։

Մեհրաբ Չատինյանը, Մարոն, գաղթական Անուշավանը... Այնինչ նրանք բարեկամների, այսինքն՝ բարի կամեցողների ոչ մի ցուցակում չկային։

Վարսենիկի համար ամենամեծ կորուստն, իհարկե, կարի մեքենան էր։ Արդեն հիանալի կարում էր իր «Զինգերի» վրա և հիմա, եթե ունենար, կարող էր կար անել մարդկանց համար ու մի կերպ պահել երեխաներին։ Բայց մեքենան չկար։ Առնողը տարել, կես գնով վաճառել էր կայարանում։ Եվ Վարսենիկը կար էր անում մեկ սրա տանը, մեկ նրա տանը անհաջող, անորակ մեքենաներով։ Եվ ապրում էին։

Սանասարից նամակ եկավ.

«Վարսենիկ ջան, ջան, ջան, ջան... ես ապրում եմ մի էնպիսի տեղ, որ ձուն ավազի մեջ թաղում ենք, եփում է»։

Ամբողջ գյուղով հավաքվեցին, որ պարզեն, թե որտեղ կլինի Սանասարը։ Մեկը չգիտես ինչու Եփրեմ֊Վերդու գիրքը բերեց, մյուսը՝ ինչ֊որ հին֊մին քարտեզներ։ Կարդացին Եփրեմ֊Վերդին, զննեցին քարտեզները, բայց ոչ մի հարմար տեղ չգտան։ Մուքել ամին գոռգոռում էր, թե ամենաշոգ տեղը Քռի ափին է, բայց նրան ոչ ոք չէր լսում։ Գաղթական Անուշավանն էլ պնդում էր, թե խոսքը երևի Սահարա անապատի մասին է, որտեղ, ինքը լսել է, անտանելի շոգ է։ Եվ բոլորն էլ շատ ծիծաղեցին, երբ Լևոնը, որ արդեն տասներկու֊տասներեք տարեկան տղա էր, ծրարը ձեռքին շուռ ու մուռ տալով, ասաց.

— Տաշքենդ։

— Ի՞նչ Տաշքենդ,— խառնվեցին իրար հավաքվածները։

— Նամակը Տաշքենդից է եկել։ Ծրարի վրա ռուսերեն գրված է։ Ուրեմն հայրիկը գտնվում է Միջին Ասիայում, Ուզբեկստանում,— ասաց Լևոնը։

Եվ Վարսենիկը հպարտությամբ նայեց իր ավագ որդուն։ Սանասարը գրում էր, որ լավ է ինքը, դարձյալ իր սիրած գործն է անում, այգիներ է տնկում ու մշակում, միայն թե շատ ափսոս՝ ուրիշների համար։ Գրում էր, որ բողոք է գրել Մոսկվա և համոզված է, որ եթե բողոքը տեղ հասնի, իր հարցը կլուծվի դրական կողմից։

Եվ այդպես էլ եղավ։ Նրա բողոքը թեև դժվարությամբ, թեև խոչընդոտներով, երեք տարվա մեջ, բայց, այնուամենայնիվ, տեղ հասավ։ Սանասար Ալեքսանյանը համարվեց անմեղ, հանիրավի դատապարտված և համապատասխան փաստաթղթերով վերադարձավ Հոնուտ։

Զարմանալի մարդ էր։ Չորս տարի բացակայել էր ընտանիքից, խելագարվում էր կարոտից, և որքան մոտեցնում էր հայրենի գյուղին, ավելի էր անհամբեր դառնում, ավելի կարոտում, բայց միևնույն է, հենց որ Գետափ հասավ, գնաց ու խրվեց իր տնկած այգիների մեջ։ Մի տեղ ուրախացավ, տեսնելով, թե ինչպես են հզորացել ծառերը, մի ուրիշ տեղ հայհոյեց կոլտնտեսության այգեպաններին, կացինն ու սղոցը ձեռքն առավ ու սկսեց կտրատել չորոլկները, տարվեց գործով, մնաց։

Այնինչ նրա վերադառնալու լուրն իրենից առաջ գյուղ էր հասել, իրար խառնել բոլորին։ Գրասենյակը դատարկեցին։ Գյուղի ղեկավարությունը Վարսենիկին խնդրում էր երեխաներին վերցնել ու տուն, այսինքն, գրասենյակ վերադառնալ։ Բայց Վարսենիկը հրաժարվում էր.

— Իմ տերը կգա,— ասում էր նա,— և նա էլ կորոշի... Ու երեխաների թևը բռնած, երեխաներով շրջապատված, Վարսենիկը ոտքով ճամփա ընկավ դեպի Գետափ՝ ամուսնուն դիմավորելու։

Բայց նրանից առաջ, իր կարմիր ձիով, իհարկե, տեղ էր հասել արդեն Բագրատ Թոփալյանը։ Եվ հենց նույն բլրի վրա, որտեղից չորս տարի առաջ մտրակը ձեռքին ետ դարձրեց Վարսենիկին ու նրա զավակներին, Բագրատ Թոփալյանը սրտանց ուրախ դիմավորեց Սանասարին։

— Էդպես եղավ, ախպեր ջան,— ասաց՝ ձիուց իջնելով,— ներիր մեզ։ Մեզ խաբել էին, ներիր, մոռացիր անցյալն ու հինը մի հիշիր։ Արի աշխատենք իրար հետ հանուն նոր կյանքի։

Սանասար Ալեքսանյանը նեգրի պես սևացած դեմք ուներ ու մազերն էլ լրիվ սպիտակել էին նա սպիտակ հոնքերի տակից մռայլ նայեց Բագրատ Թոփալյանին, ուզեց ասել՝ բա դա մոռանալո՞ւ բան է, շան որդի։ Չորս տարին ո՞նց մոռանա, օտարությունը ո՞նց մոռանա, իր հառաչանքներն ու լացը ո՞նց մոռանա, երեխաների անտերությունն ու Վարսենիկի տառապանքները ո՞նց մոռանա։ Ցավից մեկ֊մեկ ճերմակած մազերը ո՞նց մոռանա նա չորս տարի սպասել էր այս օրվան, հազար֊հազար դառն ու կծու խոսքեր էր մտածել ու կրկնել, որ շպրտի այս մարդու, այդ մարդկանց դեմքին, բայց հանկարծ մտածեց, որ դրանք փոքր մարդիկ են, ոչնչություններ են, որ դրանք նույնիսկ արժանի չեն իր մեծ ցավին ու զայրույթին։ Նա հանկարծ զգաց, որ լրիվ դատարկվել է, որ ոչինչ չունի ասելու և ասաց հևալով, ատելությամբ.

— Բա էսպե՞ս են այգիները պահում։ Բա դուք մարդ ե՞ք։

Եվ Բագրատ Թոփալյանը ժպտաց խղճալի ու հանգստացած.

— Հիմա բոլոր այգիները քոնն են, Սանասար ջան։ Տերը դու ես, մշակիր...

Նրանց հանդիսավոր ընդունեցին կոլտնտեսություն։ Վարսենիկը բանջարանոցում էր աշխատում, իսկ գյուղատնտես Սանասար Ալեքսանյանը օր ու գիշեր դուրս չէր գալիս Գետափից։ Նա նորանոր այգիներ գցեց Եղնիկասարում ու Քարափի տակ, մացառներից մաքրել տվեց, նորացրեց հոնի անտառը, Որսաձորում, որտեղ հատկապես լավ էին աճում խնձորենիները, հսկայական տարածության վրա, պլանավորված, իրարից երեք֊երեք մետր հեռու՝ արքայական կոչվող խնձորի ծառեր տնկեց։ Գյուղի ղեկավարները գալիս էին, նայում, զարմանում ու ասում.

— Էս այգիները քո անունով ենք կոչելու, ընկեր Սանասար։

Տուն էր դառնում շաբաթը մեկ, գիշերով, քնած֊քնած համբուրում, չմփչմփացնում էր մեծացող տղաներին, նայում, փառավորվում էր, ուղղում էր աղջկա վերմակը, նստում, երկար նայում նրա ոսկեծամ մազերին, մաքրվում, խաղաղվում էր, հետո իջնում էր մութ այգին ու ձայն տալիս.

— Ես պատրաստ եմ, Վարսենիկ ջան...

Ու Վարսենիկը քաշ էր տալիս փայտե տաշտակը, դույլերով տաք ջուր էր բերում և երեխայի նման լողացնում ամուսնուն, մի թևը բռնած, տաք֊տաք ջուրը փայտե թասով գլխին էր լցնում ու լսելով, թե ոնց է ախ ու վախ անելով հաճույքից փնչում Սանասարը, ծիծաղում էր երջանիկ, ամեն վիշտ ու ցավ մոռացած։

Ամեն վիշտ ու ցավ մոռացած։ Այդպես էր։

Սակայն վիշտն ու ցավը չէին մոռացել նրանց և այս անգամ հայտնվեցին վերևից, կուսակցության մի իրոք ժամանակին և հրաշալի որոշման հետ։ Բարդ էր երկրի վիճակը։ Միանգամից, թափով ամենուրեք կառուցվում էին նորանոր հանքեր, գցվում էին հազարավոր կիլոմետրերով երկաթուղային գծեր։ Պետք էր շտապ զարկ տալ ծանր արդյունաբերությանը, պետությունը չէր կարող իր ծրագրերն իրականացնել առանց հզոր տեխնիկայի և ժողովրդի ուշադրությունը բևեռեց դեպի հանքերը, ֆաբրիկաները, գործարանները, նոր վիթխարի կառույցները...

Գյուղատնտեսության բնագավառում աշխատող միլիոնավոր մարդիկ բանվորներ ու կառուցողներ դարձան։ Այդպես էր պետք։ Իսկ հետո բնականաբար պարզվեց, որ գյուղատնտեսությունը ետ է մնում, գյուղացիները բանվոր են դարձել և հաց արտադրողը պակասել է։ Եվ վճռվեց հատուկ ուշադրություն դարձնել հացի արտադրությանը, ավելացնել ու հարստացնել հեկտարները, ստեղծել հասկային կուլտուրաների նոր, բերքատու տեսակներ, նորանոր հողատարածություններ մշակել և վերածել արտերի։ Երկրին հաց էր պետք։ Առանց հացի չէին լինի ոչ գործարաններ և ոչ էլ մեծ կառույցներ։ Երկրին հաց էր պետք և ընդունվեց այդ հույժ կենսական, պատմական որոշումը։ Բայց ո՞վ չգիտե, որ ինչքան կարևոր է որոշումը, նույնքան և առավել կարևոր է, թե ով է այդ որոշումն իրականացնողը։ Դժբախտաբար թե երկրի, թե՛ հոնուտցիների, և թե՛ հատկապես Սանասար Ալեքսանյանի համար, այդ որոշումը հեռավոր Հայաստանի հեռավոր շրշանում պետք է իրականացներ Բագրատ Թոփալյանը և ճիշտ նրա նման մտածող մի մարդ, որ պատահականորեն հայտնվել է շրջկենտրոնում։

Առավոտ վաղ Բագրատ Թոփալյանը գրասենյակ կանչեց Սանասար Ալեքսանյանին ու հարցրեց.

— Որոշումը կարդացի՞ր։

— Կարդացի,— ասաց Սանասարը,— իմ կարծիքով վաղուց պետք է այդ որոշումը լիներ։

Բագրատ Թոփալյանը խոժոռվեց.

— Իսկ իմ կարծիքով,— շեշտեց նա մատը վեր պարզելով,— էնտեղ ինձանից ու քեզանից լավ գիտեն, թե երբ պիտի որոշում ընդունել, էնտեղ մենակ ինձ ու քեզ նման մարդիկ չեն նստած։

Կարելի էր նաև չպատասխանել, և Սանասարը լռեց։

— Ուրեմն էսպես,— ասաց Բագրատ Թոփալյանը,— մինչև իրիկուն մտածում ես ու մի ցուցակ ես ներկայացնում մեզ, թե որ այգիները պետք է կտրենք։

— Կտրե՞ք,— վեր թռավ Սանասարը,— ինչի՞ համար։

— Հաց պիտի ցանենք,— ասաց Բագրատը։

— Այգիների տեղո՞ւմ...

— Չէ, իմ գլխին,— ծաղրեց Թոփալյանը։— Բա ասում ես, թե կարդացել ես որոշումը։

— Իսկ ի՞նչ է, էնտեղ գրված է, թե պետք է ոչնչացնել այգիները։

— Չէ,— ոտքի կանգնեց Բագրատը,— բայց պարզ գրված է, որ ամեն մի տնտեսություն պարտավոր է էսքան ու էսքան հաց տալ պետությանը։ Դե հիմա դու ասա, ես հացը որտեղի՞ց տամ, բազարից առնե՞մ։

— Բայց դա պարզից էլ պարզ է,— տաքացավ Սանասարը,— հարկավոր է նոր հողեր մշակել ու դնել հացի տակ։

— Ինչո՞վ ենք մշակում և ո՞վ է մշակողը, ա՛յ տղա,— կանգ առավ նրա առջև Թոփալյանը։— Մի տարում էդքան հաց ես ո՞նց եմ տալիս։ Մշակված ու հարմար հողերը թողնեմ, մարդկանց սարե՞րը բարձրացնեմ։

— Ու դրա համար պիտի կտրե՞լ այգիները։

— Հա։

— Ընկեր Թոփալյան,— որոշեց համոզել Սանասարը։— Ցորենի մի կիլոն մի կոպեկ է, խնձորինը տասը կոպեկ։ Տեսեք թե ինչ վնաս ենք հասցնում տնտեսությանը։

— Այ տղա, խնձորն ու տանձն ի՞նչ են, է՛։ Խնձորով երկիր կպահվի՞։ Սոված փորով խնձո՞ր կուտվի։ Էնտեղից հաց են ուզում, է՜, հաց,— մատը կրկին վեր բարձրացրեց Թոփալյանը։— Հիմի դա է մեր ընդհանուր գիծը։

— Որ էդպես է,— ասաց Սանասարը։— Ես ելույթ կունենամ ժողովում։

— Եվ կգնաս ընդհանուր գծի դեմ,— ժպտաց Թոփալյանը նա հազվադեպ էր ժպտում և ճիշտ էր անում, որովհետև հերքելով բոլոր օրինաչափությունները՝ ժպիտն ավելի չար էր դարձնում նրա դեմքը։— Թե՞ դու դեմ ես մեր ընդհանուր գծին։

— Ես քո գծին եմ դեմ,— ասաց Սանասարը,— և կգնամ Տաուշ՝ բողոքելու,— ու դուռը շրխկացնելով դուրս եկավ։

Բագրատ Թոփալյանը ձեռքով սրբեց երեսի կնճիռները ու նայեց պատից կախված հեռախոսին։ Նայեց, նայեց, հետո մոտեցավ ու պտտեցրեց հեռախոսի բռնակը...

Սանասար Ալեքսանյանը Տաուշից այլևս չվերադարձավ գյուղ։

Իսկ նույն երեկոյան նրա տուն մտան Բագրատ Թոփալյանն ու մի անծանոթ մարդ, որը սև մազեր ուներ, բայց գրեթե թափանցիկ աչքեր։ Բագրատ Թոփալյանը կանգնեց դռան մոտ, իսկ անծանոթ մարդը սկսեց խուզարկել տունը՝ Վարսենիկին քաղաքավարությամբ խնդրելով նավթի լամպը պահել մեկ այս, մեկ մյուս անկյունում։ Հետո նույն քաղաքավարությամբ էլ հրաժեշտ տվեց ու դուրս եկավ տնից։ Եվ Վարսենիկը, որքան էլ ջանաց անտարբերությամբ հարցնել, բայց ձայնը դավաճանաբար դողաց.

— Բագրատ բեկ, ոնց որ ուզում ես նորից տանել հային, հա՞։

— Տհենց ա երևում,— աչքերը գետնին գցած, ասաց Թոփալյանը։

— Դե ինձ էլ տարեք, էլի, երեխեքին էլ տարեք, էլի,— պոռթկաց տարաբախտ կինը։— Ես մենակ ո՞նց պիտի սրանց պահեմ։

— Որ պետք լինի, կտանենք,— ասաց Թոփալյանը։

Սանասար Ալեքսանյանին ուղիղ մեկ ամիս պահեցին Տաուշում։ Հարցաքննում էին, համախոհներ էին փնտրում։ Ասում էին, թե նա ինչ֊որ ժողովի է մասնակցել, բայց թե ինչ ժողովի, ոչ ոք չգիտեր, միայն շշուկներ կային, թե այդ ժողովում նպատակ են ունեցել մի նոր հեղափոխություն անել։

Ու մի օր էլ Վարսենիկին կանչեցին Տաուշ, մտցրեցին մի մեծ սենյակ, որը բերնեբերան լիքն էր։ Վարսենիկը շուրջը նայեց, բայց ոչ մի ծանոթ ու կարեկից դեմք չտեսավ։ Բոլորն էլ հոգնած ու գազազած էին։

— Սա՞ է,— հարցրեց մեկը։

— Հա,— լսվեց մի ձայն։

Ձայնը ծանոթ էր։ Վարսենիկը շրջվեց դեպի ձայնի կողմը ու տեսավ Բագրատ Թոփալյանին։ Թոփալյանն էլ նրան նայեց ու անմիջապես թաքնվեց ինչ֊որ մեկի թիկունքում։

— Լսիր, այ աղջի,— հարցրեց նույն մարդը։— Որ քո ամուսինն էն ժողովից եկավ... էն, էլի՛, դու և ես լավ գիտենք թե որ... որ էն ժողովից տուն եկավ, քեզ ի՞նչ ասաց։

Բայց Վարսենիկն արդեն գիտեր, որ ճշմարիտ խոսքը, արցունքն ու աղաչանքը որևէ արժեք չունեն նման մարդկանց աչքին, դրա համար էլ պատասխանեց հանգիստ ու արժանապատվությամբ, չթաքցրած հեգնանքով.

— Թե էդ ի՞նչ ժողովի մասին է խոսքը, կամ թե իմ ամուսինը եղել է էդ ժողովին, թե չէ, ես չգիտեմ։ Ա՛յ, հիմի դուք որ էս ժողովից տուն գնաք, ձեր կանանց պատմելո՞ւ եք, թե ինչ ժողով էր և ինչի մասին էիք խոսում... պատմելո՞ւ եք, թե ոնց եք ինձ ստիպել երեխաներին անտեր թողնել ու ոտքով տասը վերստ ճանապարհ կտրել ձեր սուտ խոսքերը լսելու համար։

Մարդիկ երկար էին ժողով արել։ Քաղցած էին, հոգնած էին և գազազած, որ ինչքան էլ տանջվում են, էլի ոչ մեկը չի ընդունում, որ ինքը հայրենիքի թշնամի է։ Եվ ժողովի նախագահը թափ տվեց ձեռքը։

— Ամեն բան պարզ է, ընկերներ,— բղավեց նա։— Դուրս կորցրեք այս ժողովրդի թշնամու կնկան...

Եվ Վարսենիկը վերադարձավ Հոնուտ։

Ու էլ ոչինչ չիմացավ։ Չիմացավ նույնիսկ, թե ուր տարան իր Սանասարին, նորից այնտե՞ղ, որտեղ ձուն եփվում է ավազի մեջ, թե այնտեղ, որտեղ արյունը սառչում է երակներում։

Ու նորից մենակ մնաց Վարսենիկը՝ երեք երեխաների հետ։ Գիշերները կար էր անում, իսկ ցերեկները աշխատում կոլտնտեսությունում։ Լավ էր, որ գոնե կար կարի նոր մեքենան։ Սանասարը նամակ էր գրել Թիֆլիս, անտառային դպրոցը միասին ավարտած մի վրացու, խնդրել Էր «Զինգեր» կարի մեքենա ճարել։ Ու մի ամիս հետո նամակ ստացավ։ Ընկերը գրում էր, թե արդեն գնել է մեքենան։ Սանասարն անմիջապես Թիֆլիս գնաց, և վրացի ընկերը կարի մեքենան մեկնեց Սանասարին։— Կտանես քույրիկիս,— ասաց նա։

— Բա փողը...

— Իմ նվերն է,— ասաց վրացի ընկերը,— էլ չխոսենք։

Եվ Սանասարը չխոսեց, գրկեց ընկերոջը, համբուրեց սրտանց, եղբոր նման։

Դե ի՞նչ խոսես, երբ լացդ է գալիս, որ աշխարհում դեռ նման մարդիկ կան։

Այնպես որ մեքենան կար և գիշերները թխկթխկում հա թխկթխկում էր Վարսենիկի «Զինգերը»։ Փող ունեցող քիչ կար, մեկը ձու էր բերում, մեկը՝ լորի, մեկը՝ պանիր ու մածուն։ Ապրում էին։ Ուտելիքից առանձնապես չէին խեղճանում երեխաները։ Խեղճանում էին անտերությունից և այն բանի համար, որ իրենք նման չեն գյուղի մյուս երեխաներին, հավասար չեն նրանց։ Դա ընդգծվում էր ամենուրեք, ամեն ինչում։

Այսինքն, դե էլ ինչ երեխաներ էին նրանք։ Մեծ տղաներ էին։ Լևոնը տասնչորս տարեկան էր, Գրիգորը՝ տասներկու, իսկ Շամամի տարիքում մայրը նշանված էր արդեն։

Երբ Լևոնն ու Գրիգորը միասին էին լինում, նրանց չէին մոտենում, շատ ուժեղ ու հպարտ տղաներ էին, և քանի որ գրեթե ընկերներ չունեին, իրար հետ էին ընկերություն անում։ Իսկ ով չգիտե, որ երբ եղբայրներն ընկերներ են նաև, նրանց հետ կամ պետք է բարեկամություն անել, կամ հեռու մնալ։ Բարեկամություն չէին ուզում անել և հեռու էլ չէին ուզում մնալ։ Դրա համար էլ հետևում էին, դարանում էին, բռնում էին առանձին֊առանձին և ամբողջ խմբով, մի քանիսը՝ մեկի դեմ...

Մի օր Լևոնը հոր սևուկ, պայծառ աչքերն արցունքով լցրած հարցրեց Վարսենիկին։

— Մայրիկ, հայրիկը թշնամի է։

— Ո՞վ է ասում,— ցնցվեց Վարսենիկը։— Դա թշնամու խոսք է, բալես։

— Բա ինչու ինձ կոմսոմոլ չեն ընդունում։

— Երևի լավ չես սովորում, էլի,— կար անելն արագացրեց Վարսենիկը։

— Ես մեր դասարանի ամենալավ սովորողն եմ,— հպարտ֊հպարտ ասաց Լևոնը...— Բայց էլի չեն ընդունում։

— Ո՞վ,— հարցրեց Վարսենիկը։

— Մարկոսը, կոմսոմոլի քարտուղարը։ Ասում է քո պապի հայրը տերտեր է եղել։

— Մարկո՞սը։ Թևանի՞։

— Հա։

— Այ ոչ ու փուչ լինի նա։ Բա իր պապի հերն ո՞վ է եղել, նույն տերտերը չի եղե՞լ։ Ախր դու և նա նույն Մեսրոպ պապի թոռներն եք։

— Չգիտեմ,— ասաց Լևոնը։

Հոր կարոտից հետո ամենամեծ կսկիծը Լևոնի համար այն էր, որ նրան կոմերիտմիություն չընդունեցին և հետո, երբ ֆինները հարձակվեցին մեր երկրի վրա, նրան չտարան բանակ։ Ժողովրդի թշնամու որդին իրավունք չուներ պաշտպանելու իր հայրենիքը։ Ամեն ինչի հետ կարող էր հաշտվել Լևոն Ալեքսանյանը, բայց ոչ այդ ձևակերպման։ Նա երկու օր ու գիշեր նստեց և մի նամակ գրեց պաշտպանության ժողկոմին՝ պատմելով ամեն ինչ, և խնդրելով ռազմաճակատ ուղարկել իրեն։ Եվ մի ամիս էլ չանցած, նրան կանչեցին Տաուշ զինկոմիսարիատ։

Զինկոմը ծեր, մի թևանի մարդ էր։ Նա երկար նայում էր իր առջև նստած պատանուն, հավանաբար սաստիկ զարմացած, թե նա ինչպես է համարձակվել նամակ գրել անձամբ ժողկոմին։ Հետո երկար իր սեղանին դրված կարմիր գույնի թղթին էր նայում և երբ խոսեց՝ աշխատում էր ճիշտ և ճիշտ գրության մտքերը հայտնել։

— Ուրեմն էսպես,— սկսեց նա։— Քո նամակին պատասխան է եկել։ Ուրեմն էսպես, դու խորհրդային երիտասարդ ես և ինչպես մեր հայրենիքի բոլոր խորհրդային երիտասարդները, իրավունք ունես պաշտպանելու քո երկիրը և բանակ գնալու։ Դրա համար ոչ մի միտք չուներ անհանգստացնելու մեծ մարդկանց։ Կարող էիր ուղղակի ինձ մոտ գալ,— ձայնը ցածրացրեց նա՝ ինքն էլ իրենից ամաչելով,— կամ էլ կարդալ Ստալինյան սահմանադրության 32 և 33 հոդվածները, որտեղ խոսվում է Կարմիր բանակի մասին։ Ուրեմն՝ էսպես. ներկայումս հաշվի չի առնվում, թե տվյալ երիտասարդը անցյալում ինչ է եղել և ինչ ընտանիքից է։ Բոլորն էլ իրավունք ունեն բանակ գնալու։

— Ես է՞լ,— տեղից երջանկացած վեր թռավ Լևոն Ալեքսանյանը։— Ես է՞լ...

— Վա՞յ, բա էս բոլորն ում համար էի խոսում,— ծիծաղեց զինկոմը։

Հաջորդ օրը Վարսենիկը անմխիթար լաց լինելով մի հին, ճմռթված սև ճամպրուկի մեջ հավաքում էր այն ամենը, ինչ որդին տանելու էր, իսկ Լևոնը՝ իր եղբայր Գրիգորի հետ զինկոմի որոշումը ձեռքին, կանգնել էր գրասենյակի առջև և անցնող֊դարձողին փայլուն թուղթը ցույց տալով, ասում էր հեգնանքով.

— Թշնամին մենք ենք, հա՞։ Այ, տեսեք, որ ինձ բանակ են տանում։ Տեսեք, որ հատուկ կանչել են, որ գնամ պաշտպանեմ մեր մեծ հայրենիքը։ Թշնամին մենք ենք, հա...

Իսկ Գրիգորը հրացայտ աչքերով մոտեցել էր տափարակի պռնկին և կոնկրետ հասցեներով էր բղավում.

— Մարկոս, սուտ Մարկոս, եզան աչքերով ու ուղեղով Մարկոս, դուրս արի։ Արշակ, որտե՞ղ ես դդում գլուխդ պահել, Նապո, Ճապո֊նապո, լագլագի ձագ Նապո, դե հիմի մեյդան արի, է՜, դե դուրս եկեք, է, տեսնենք ում մերը լաց կլինի... էդ մենք էինք թշնամի, հա՞, մեզ Կարմիր բանակ են կանչել...

— Գործ չունես, Գրիգոր ջան,— համոզում էր Լևոնը։— Զգույշ քեզ մենակ կբռնեցնեն, ախր դրանք աննամուս լակոտներ են՝ գործ չունես, ախպեր ջան...

— Թող բռնեցնեն,— արհամարհանքով թքելով ասում էր Գրիգորը... դրանցից էլ վախեցող չկա, կարևորն էն է, որ մենք արդեն թշնամիներ չենք, ախպեր ջան, որ քեզ բանակ են տանում։ Իսկ որ քեզ տանում են, ինձ էլ կտանեն, չէ՞...

— Լավ կլիներ, որ սովորեիր,— հանկարծ իրոք մտահոգված ասաց Լևոնը։— Ես որ էստեղ չեմ, դու էլ մի մնա, գնա Երևան, տեխնիկում ընդունվի, սովորի, ցավդ տանեմ, սովորի, մեծ մարդ դառ, ոնց որ մեր հերն էր ուզում...

— Թող քո ասածը լինի, ախպեր ջան,— ինչպես միշտ՝ հորը հիշելով, աչքերը լցրեց Գրիգորը։— Հանկարծ չմտածես, թե վախենում եմ, գիտե՞ս։ Ես դրանցից այ էսքան էլ չեմ վախենում։ Բայց որ դու ասում ես կգնամ։ Վա՜յ, ինչքան ուրախ եմ, որ դու բանակ ես գնում, իմ ախպեր...

Իսկ երեկոյան, կալի ծղոտի դեզի մոտ, տաք֊տաք շշնջալով Լևոնի ականջին, բոլորովին ուրիշ բան էր ասում Շողերը, ուլիկի նման պստիկ ու կրակոտ, գյուղի բոլոր տղաներին խելքահան անող Շողերը։

— Հիմար, հիմար, հիմար տղա, ո՞ւր ես գնում։ Փոխանակ ուրախանաս, որ քեզ չեն տանում, ջահել֊ջիվան գլուխդ ինքդ ես տանում դնես կրակի տա՞կ։ Ինչի՞ համար։ Բա ի՞նձ ոնց ես թողնում։ Ես ո՞նց ապրեմ առանց քեզ։

— Էդ ինչեր ես ասում, Շողեր,— աղջկա տաք խոսքերից ու շնչառությունից հարբած, շշնջում էր Լևոնը,— էսօր քեզ ի՞նչ է պատահել։ Հազիվ համոզեցի, որ գաս կալը, հիմա էս ինչե՞ր ես ասում։

— Բա որ գնում ես, ի՞նչ անեմ,— լաց եղավ Շողերը,— էլ ում համար, ինչի՞ համար նազ ու տուզ անեմ։ Ես քեզ սիրում եմ, Լևոն... Ես քեզ սիրում եմ, Լևոն ջան,— ու մեկ էլ հանկարծ ամուր գրկեց տղային, ձգվեց, գտավ շրթունքները ու սկսեց համբուրել խելահեղ, ասես տենդի մեջ, շրթունքները, աչքերը, հոնքերը, այտերը, բաց, ուժեղ կուրծքը, ու նորից աչքերը, այտերը, շրթունքները...

— Շողեր, Շողեր ջան...

— Ջան, ջան, ջան,— շշնջում էր Շողերը։— Ես քոնն եմ, քոնը ու քեզնից բացի աշխարհում չեմ սիրի ոչ ոքի։ Ես քոնն եմ, քոնը մինչև կյանքիս վերջը։ Ուզո՞ւմ ես հիմա քո կինը դառնամ, ուզում ես...

— Գժվե՞լ ես, ի՞նչ է,— ետ քաշվեց, հևաց Լևոնը։

— Հա, հա, գժվել եմ, գժվել եմ քեզ համար, իմ սիրեկան, իմ միակ...

— Ուրեմն սիրո՞ւմ ես ինձ, իսկականի՞ց, ուրեմն կսպասես՞ ինձ։

— Հարյուր տարի, հազար տարի, մինչև մահ ու գերեզման, Լևոն ջան։ Ուզո՞ւմ ես գամ ձեր տանն ապրեմ։ Վարսենիկ հարսի հետ սպասենք քեզ։ Ուզո՞ւմ ես։

— Հա,— ասաց Լևոնը։

— Նանիդ կասե՞ս, կասե՞ս նանիդ։

— Չէ,— ասաց Լևոնը։— Ամաչում եմ, Շողեր շան, կգնամ, նամակով կգրեմ...

— Ուրեմն ամաչում ես ասել, որ ինձ սիրում ես, հա՞, իսկ ես չեմ ամաչում, ուզո՞ւմ ես աշխարհով մեկ հայտարարեմ, որ սիրում եմ քեզ, ուզո՞ւմ ես...

— Չէ, չէ,— երջանիկ ծիծաղեց Լևոնը,— հանկարծ մեր գյուղի քեզ սիրող տղաները կլսեն, այ աղջի...

— Լսում են, լսեն, բոլորի գլուխն էլ հողեմ։ Ոչ մեկը քո ճկույթն էլ չարժի։ Թող հենց լսեն,— ասաց Շողերը ու հանկարծ պոկվեց տղայի դրկից, դուրս թռավ ծղոտի ղեզի ստվերից, կանգնեց լուսնի շողերի տակ իբրև համակ սեր ու կիրք ու ձայնեց որքան ուժ ուներ։— Հե֊հե՜յ, հոնուտցիներ, բոլորդ էլ իմացեք, որ ես սիրում եմ Լևոնին, հե֊հե՜յ սիրում եմ, սիրում եմ, սիրում եմ...

Տղան անսպասելիությունից մի պահ մնաց արձանացած, հետո վեր թռավ տեղից, նետվեց դեպի այդ խենթ աղջիկն ու բռնեց նրան, բայց քանի որ Շողերն անընդհատ պոկվում էր նրա ձեռքից ու շարունակում բղավել, գրկեց ու որովհետև որևէ այլ ելք չուներ, շրթունքներով փակեց աղջկա այրվող, փոքրիկ բերանը։

Իսկ հաջորդ օրը Վարսենիկն ու Գրիգորը մինչև Տաուշ ճանապարհ դրեցին Լևոնին, ու երբ արդեն պետք է շարժվեր բեռնատար ավտոմեքենան, որի մեջ մի քանի ուրիշ տղաներ էլ կային ոգևորված, երջանիկ դեմքերով, Վարսենիկը գրկեց որդուն ու ասաց հանգիստ ձայնով, առանց արտասուքի, որովհետև լաց էր եղել ամբողջ գիշեր և վճռել էր չոր աչքերով ճանապարհել իր զավակին.

— Լևոն ջան, իմ տղա ու ախպեր ջան, ես մի դժբախտ ու տանջված կին եմ։ Եվ աշխարհի մեջ ոչ մի բան չունեմ, բացի իմ զավակներից։ Ու կարծես թե գրված է իմ ճակատին, որ իմ սրտից հա պիտի պոկեն ու տանեն։ Սկզբից քո հերը գնաց, հիմի էլ դու ես գնում։ Գնա, բան չունեմ ասելու, գնա, բայց խղճա ինձ ու պահիր քեզ ինձ համար։ Մեղք եմ։

Իսկ մի տարի հետո Գրիգորին ճանապարհեց Երևան՝ Հայկական մանկավարժական տեխնիկումում սովորելու։

Եվ դարձյալ մի տարի հետո Շամամին ճանապարհեց Երևան։ Մրսել, հիվանդացել էր ոսկեծամ աղջիկը։ Տաուշում բժիշկն ասել էր, թե ավելի լավ կլինի մայրաքաղաք տանել, որովհետև ջուր է հավաքվել կողքում, իսկ այստեղ դրանից հասկացող չկա։

Եվ Հոնուտում մենակ մնաց Վարսենիկը։

Այսինքն, դեռ չէր էլ հասցրել մենակ մնալ, երբ մի առավոտ ներս մտավ Շողերը՝ ձեռքով թիկունքին մի ծրար պահած։

— Բարի լույս, Վարսենիկ հարս։

— Բարին արևիդ, աղջիկ ջան,— ողջունեց Վարսենիկը։

— Վարսենիկ հարս,— ասաց Շողերը,— Լևոնը քեզ բան չի՞ ասել, նամակ չի գրե՞լ։

— Ասել է, ասել,— ժպտաց Վարսենիկը։— Բարով֊խերով արժանանաք իրար։

Աղջիկը թունդ կարմրեց ու ժպտաց.

— Վարսենիկ հարս,— ասաց նա։— Ի՞նչ կլինի թողնես ձեր տուն գամ, իրար հետ սպասենք Լևոնին։ Խոսք եմ տվել։

— Իսկ հերդ ու մերդ ի՞նչ կասեն այ բալա։

— Եթե դու հա ասես, հերս ու մերս ի՞նչ պիտի ասեն, ով կարող է քո խոսքը գետնին թողնել, Վարսենիկ հարս։ Ախր ես խոսք եմ ավել, ուզում եմ սպասել Լևոնին։

— Եթե խոսք ես տվել, ուրեմն պիտի սպասես,— ասաց Վարսենիկը ակամա խստությամբ, որովհետև միայն այդ խենթուկ աղջկան չէր ասում, բոլոր սպասողներին էր ասում, աշխարհին էր ասում և իրեն էր ասում։— Ուրեմն պիտի համբերես ու սպասես որտեղ էլ լինես, ձեր տանը, մեր տանը, թե մի ուրիշ տեղ։

Աղջկա խաժ աչքերն իսկույն արցունքով լցվեցին։

— Վախենում եմ, Վարսենիկ հարս, վախենում եմ։ Շատ են նեղում։ Օր ու արև չեն տալիս։ Իմ հերն ու մերն էլ, մի քանի տղա կա՝ նրանք էլ։ Վախենում եմ՝ չդիմանամ։ Իսկ որ քեզ հետ լինեմ, կդիմանամ, ու ոչ մեկն ինձ չի ասի, թե աչքիդ վերև ունք կա։ Համ էլ, Վարսենիկ հարս, Լևոնը որ իմանա ինձ տեր չես կանգնել, ով գիտի, կարող է թե նեղանա, ճիշտ չեմ ասո՞ւմ։

Վարսենիկն ինքն էլ զարմացավ, որ ծիծաղում է սրտանց՝ սիրով նայելով այդ թիզ ու կես խորամանկ սատանային։

— Դե միանգամից ասա, որ երկու ոտքս մի մաշիկի մեջ ես դնում, էլի,— շարունակելով ծիծաղել,— ասաց նա։— Համաձայն եմ, համաձայն ու կխոսեմ ծնողներիդ հետ, էնպես արա, ոնց որ քո սիրտն է ուզում։ Մանավանդ որ,— ավելացրեց Վարսենիկը,— մանավանդ որ քո ոտքը ծիծաղ բերեց մեր տուն, աղջիկ ջան... Ես վաղուց չէի ծիծաղել... Մեղա աստծո... Եվ քանի որ դու ուրախացրիր ինձ, արի ես էլ քեզ ուրախացնեմ, բալա,— նա ծոցից մի նկար հանեց, մեկնեց աղջկան,— Լևոնիս նկարն է, երեկ եմ ստացել, դոշին էլ մի մեդալ «Խիզախության համար»... Մեռնեմ իրա խիզախ ջանին։

— Ես ել եմ ստացել,— ուրախ ծիծաղեց աղջիկը ձեռքի ծրարը առաջ պարզելով։— Ես էլ բերել էի, որ քեզ ուրախացնեմ, Վարսենիկ հարս...

— Ուրախության մեջ ապրես,— հանկարծահաս խանդի զգացումն անմիջապես վանելով, սրտանց մաղթեց Վարսենիկը։— Ու սրանից հետո նանի ասա ինձ, աղջիկ ջան, որովհետև էլ ինձ նանի կանչող չկա։ Կարոտել եմ։

Ու նրանք արդեն միասին էին սպասում։ Շողերը Լևոնին, Վարսենիկը՝ Սանասարին, Լևոնին, Գրիգորին, Շամամին։ Հարյուր անգամ Վարսենիկը գրասենյակ գնաց ու խնդրեց թույլ տան, որ Երևան մեկնի որդուն ու աղջկան տեսնելու։ Չթողեցին։ Աշխատող չկա, ասում էին, իսկ աշխատանքը շատ, անհատնում։ Երկրին ծխախոտ էր պետք։ Ինչի՞ նման էր, որ հազար հոգս ու ցավի տեր երկիրը ծխողների համար ոսկով էր ծխախոտ գնում։ Հարկավոր էր սեփական ծխախոտ աճեցնել և որոշում էր եկել, որ որտեղ հնարավոր է ծխախոտ ցանեն։ Հոնուտում հնարավոր էր։ Եվ կլիմայական պայմաններն էին բարենպաստ և նախկին այգիների տակ գտնվող հողն էր հոգնել հացից և ղեկավարներն էին պատրաստակամ։ Վերացրեցին հացը, ծխախոտի սածիլներ տնկեցին։ Հենց առաջին տարում հիանալի բերք ստացվեց։ Բայց ո՞վ չգիտի, որ բերքն իրեն֊իրեն չի ստացվում և ծխախոտի մշակությունից ավելի դառն ու դժվարին գործ չկա։ Ամբողջ օրը կռացած աշխատելուց նվում, կոտրատվում էր կանանց մեջքը, իսկ երբ կեսօրին, որևէ սուտ ստվերում, պատահաբար փրկված որևէ վայրի տանձի ծառի տակ ջահել հարսները ծխախոտի թույնից սևացած ձեռքերով ուզում էին կրծքով կերակրել շոգից նվաղած նորածիններին, մանկիկներն իրենց փոքրիկ լեզուներով զզվանքով ետ էին հրում մայրական ստինքներն ու ճչում սրտապատառ։

Վարսենիկն էլ էր ծխախոտի վրա աշխատում։ Եվ չէր զարմանամ, որովհետև սովոր էր, որ միշտ, անպայման իրեն պետք է ուղարկեն այն աշխատանքին, որն ամենածանրն է։ Եվ թող շատ չերևակայի իրեն, որովհետև առանց այդ էլ մեծ լավություն են անում, որ նրան թույլ են տալիս աշխատել կոլտնտեսությունում։ Եվ Վարսենիկն այնպես էր աշխատում, ասես ամեն անգամ Գողգոթա էր բարձրանում և ուսին տանում էր իր խաչը՝ լուռ, համբերությամբ և անտրտունջ։ Եվ որքան ծանր էր լինում աշխատանքը, այնքան թեթև էր զգում հոգով, որովհետև մտածում էր, թե շատ անխիղճ բան կլինի, եթե ինքը հանգիստ ապրի, երբ ամուսինն ու զավակները օտարության, նեղության մեջ են։ Եվ մտածում էր, որ եթե ինքը շատ տանջվի, տառապի ու համբերի, աստված մի օր բավարար կհամարի իր պատիժը և ետ կքաշի իր ահեղ սուրը, որ չգիտես ինչու բարձրացրել է Սանասարի և իրենց խեղճ զավակների վրա։

Բայց աստված երևի ինքն էլ չգիտեր իր արածը, որովհետև ամեն ինչ խառնել էր իրար և իրար էր խառնել նաև մարդկանց լացն ու ծիծաղը։

Սկսվել էր Հայրենական մեծ պատերազմը։ Սուգ էր ամբողջ երկրում։ Սուգ էր Հոնուտում։ Տուն չկար, որտեղից ողբ ու լացի ձայն չբարձրանար։ Եվ բոլորի հետ ողբում էր նաև Վարսենիկը։ Սանասարը չկա, Լևոնը, ուրեմն, կմնա բանակում։ Բանակ կուղարկեն նաև Գրիգորին։ Շամամը դեռ հիվանդանոցում է։ Դե էլ ո՞նց չսգաս ու ամեն բանակ մեկնողի հարազատների հետ վիշտդ նորոգելով լաց չլինես անսփոփ ու անմխիթար։ Եվ համատարած այդ վշտի մեջ, համատարած այդ սևի մեջ, արեգակի պայծառ շողի նման, բախտի մի նոր, զարմանալի քմահաճույքով, մեկ էլ հանկարծ մի նամակ եկավ Վարսենիկին։ Լևոնը չէր գրել, չէ, և ոչ էլ Գրիգորը։ Նրանցից շուտ֊շուտ էր նամակ գալիս, նամակ էր գրել Վարսենիկի ձախորդ, տարաբախտ ու կորած ամուսինը՝ Սանասար Ալեքսանյանը։

Դա այնքան անսպասելի էր, որ Վարսենիկն ավելի շատ լաց եղավ, քան ուրախացավ։ Որովհետև որքան ճիշտ էր, որ նա այդ ողջ ժամանակամիջոցում ֆանատիկորեն համոզում էր իրեն, թե ողջ է ամուսինն ու սպասում էր նրան, նույնքան էլ ճիշտ էր, որ մտքում հարյուր անդամ սգացել էր նրա կորուստը ու նույնիսկ պատկերացրել, թե ինչպես է մեռնում ամուսինը՝ օտարության մեջ, արցունքն աչքին, երեխաների կարոտը սրտում։ Բայց նամակն այնքան հավաստի էր, նույնիսկ հոտով այնքան ծանոթ ու հարազատ, որ ոչ մի կասկած չէր թողնում իսկության մասին։ Ուրեմն ճակատագիրը մի անգամ էլ էր կամեցել, որ հրաշք լինի, որ անէությունից հայտնվի մարդն ու մի անգամ էլ փոթորկվի, ցնծա Վարսենիկի տառապած հոգին։

Տետրակի թղթի մի ամբողջ էջ բռնած քաղցր ու կարոտալի բարևներից հետո, Սանասարը գրում էր, թե հաշվի առնելով այն, որ ինքը Սիբիրում ցրտադիմացկուն խնձորի ու տանձի նոր տեսակներ է ստացել և իր բրիգադով հազար հեկտարի վրա գցել նոր այգիներ, և նմանապես հաշվի առնելով, որ ամբողջ այդ ժամանակամիջոցում կարգ ու կանոնի ոչ մի խախտում չի արել, ղեկավարությունը դրականորեն է լուծել նրա խնդրանքը և թույլ է տվել իր նման մի քանի արժանավորների հետ մեկնել բանակ գերմանական զավթիչների դեմ կռվելու։

Սանասար Ալեքսանյանը գրում էր նաև, որ ինքը հիմա գտնվում է ռուսական մի փոքրիկ քաղաքում։ (Քաղաքի անունը ջնջված էր)։ Ու համարյա թե կռվի մեջ են։ Սպասում են, որ համալրվի իրենց գունդը, որ գնան ռազմաճակատ։ Եվ որ ինքը բոլորովին էլ չի վախենում (միթե այլևս որևէ բան կարող էր երկյուղ պատճառել նրան) և իր սրտի հատոր ու հոգու կտոր Վարսենիկին էլ նույն խորհուրդն է տալիս՝ չվախենալ ու սպասել, որովհետև բախտն իրեն այնպիսի֊այնպիսի տեղերից է փրկել, դուրս բերել (ներս տանելու մասին մոռացել էր), որ կափսոսա ու թույլ չի տա այլևս, որ իր գլխին որևէ նոր փորձանք գա։ Որովհետև ինքը հիմա մորից ասես նոր է ծնվել ու նոր պիտի ապրի իր Վարսենիկի հետ, իր Լևոնի, Գրիգորի, Շամամի հետ, նոր պիտի իսկական տիրություն անի նրանց և իսկական մարդ դառնա իր տանջված Վարսենիկի համար։ Ու գրում էր նաև, որ սիրտը ծտի թևով ուզում է հենց հիմա թռչել, գալ հասնել հայրենիք, հայրենի օջախը, բայց գիտի, որ Հոնուտ տանող ամենակարճ ճանապարհը Բեռլինի վրայով է։ Կհաղթեն անիծյալ Հիտլերին՝ աշխարհին ու մարդկանց տառապանք ու ցավ բերողին, ու նոր տուն կգան։ Հանգիստ սրտով։ Ու էդ ժամանակ ինքը արդեն ոնց որ պետք է իր հաշիվները կմաքրի Հիտլերի հոնուտցի ծնունդ Բագրատ Թոփալյանի հետ։ «Բագրատ Թոփալյան» բառերը չգիտես ինչու ջնջված էին, բայց ինչպես երևում է՝ գրաքննիչը սրտանց չէր ջնջել, որովհետև գծի տակից պարզ կարդացվում էին։ Եվ հարցնում էր, թե այգիներից որևէ բան մնացե՞լ է ու անմիջապես էլ մխիթարում էր, թե ոչինչ, ինչ էլ լինի, կգա ինքը ու այնպիսի այգիներ կգցի Հոնուտում, որոնց նմանը աշխարհը դեռ չի տեսել։

Վարսենիկը հանուն այդ անլուր ուրախության, մեղք գործեց, մորթեց իր միակ կաթնատու ոչխարը։ Մի մասը Երևան ուղարկեց Գրիգորին ու Շամամին, մեծ մասն էլ կտրատեց, ճաշ եփեց մի հսկայական կաթսայի մեջ ու գյուղի սոված, երկու ամսում չոփ դարձած երեխաներին հավաքեց կաթսայի շուրջը։ Ասել էր, որ երեխաներն իրենց գդալով ու ափսեով գան, ու հիմա տեսնելով, թե այգ մատնաչափ երեխաներն ինչպես են փոքրիկ ձեռքերով դժվարությամբ բռնած իրեն պարզել մեծ֊մեծ ափսեները։ Ճաշ էր լցնում ու լաց էր լինում.

— Կերեք, ձեզ մատաղ, կերեք,— ասում էի նա, լցնում էր ու լաց էր լինում։

Եթե աստված գոյություն ունենար, նա այդ կաթնատու ոչխարը անկասկած կհամարեր ամենամեծ մատաղը, ամենամեծ զոհը, որ երբևէ մատուցվել է իր զոհասեղանին, սովալլուկ երեխաների երջանիկ ճիչ֊աղաղակները տավիղների քնքուշ նվագի նման կշոյեին նրա ականջը, կփափկացնեին սիրտը, կմեղմացնեին զայրույթը ոչ միայն Վարսենիկի չունեցած, այլև ողջ մարդկության ունեցած ու չունեցած մեղքերի նկատմամբ։

Բայց աստված երևի չկար։

Եվ թափվում էր հարյուր֊հազարավոր անմեղ մարդկանց արյունը և հիմնահատակ կործանվում էին նրանց բարձրացրած քաղաքներն ու գյուղերը և ընդհանրապես կատարվում էին այնպիսի անմիտ, անհեթեթ, անխիղճ դեպքեր ու դժբախտություններ, որ թվում էր, թե որևէ տրամաբանությունից զուրկ են, եթե դժբախտությունը երբևէ կարող է տրամաբանություն ունենալ զոհերի աչքում։

Վարսենիկը երանության և երջանկության մեջ նոր էր հասցրել նամակներով տեղեկացնել իր զավակներին, որ նրանց հայրը ողջ է, առողջ է և բանակում է գտնվում, երբ փոստատարը մի նոր նամակ բերեց նրան։

Տանը Վարսենիկն ու Շողերն էին, և Վարսենիկը վեր թռավ ուրախությունից.

— Ումի՞ց է,— հարցրեց անհամբեր։— Սանասարի՞ց է, Լևոնի՞ց է, Գրիգորի՞ց է, Շամամի՞ց է...

— Համբերի կարդամ, նանի ջան,— ծիծաղեց Շողերը,— համբերի։— Հետո բացականչեց զարմացած.— Տաշքենդից է։

— Որտեղ՞ից...

— Տաշքենդից,— կրկնեց աղջիկը։

— Պահ,— բացականչեց Վարսենիկը,— այ քեզ մատաղ, Սանասարս էնտեղ էր ապրում, կարո՞ղ ա մեր հայն էնտեղ տուն֊տեղ, կնիկ֊մնիկ է ունեցել ու հիմի իրա երեխան է գրողը... Ով էլ լինի, քանիսն էլ լինեն, կբերեմ֊կպահեմ, աստված վկա...

— Հենց երեխաներ են գրում,— մեկ թղթին, մեկ Վարսենիկին նայելով, անհանգստացած ասաց Շողերը։— Այսինքն՝ երեխաների անունից դասատուն է գրում։— Նա մի քանի տող էլ կարդաց մտքում, հետո ասես օձից խայթվածի պես վեր թռավ տեղից, մի կողմ նետեց նամակն ու դուրս փախավ հեծկլտալով ու աղաղակելով։— Չեմ կարդա, չեմ կարդա, չեմ ուզում, չեմ ուզում...

Վարսենիկը վերցրեց նամակը, կրծքին սեղմեց, որովհետև հանկարծ սուր, անասելի ցավեց սիրտը և միանգամից ծանրացած, թուլացած ոտքերը քարշ տալով դուրս եկավ տնից ռուսերեն իմացող գտնելու։

Գրում էր Տաշքենդի №144 մանկատան դաստիարակչուհի Նատալյա Պավլովնա Պոլիշչուկը։

«Թանկագին մայր Վարսենիկ։ Ձեզ գրում են մանկատան երեխաները և քաղաքավարության համար չէ, որ ձեզ մայր են կոչում։ Այն, ինչ նրանց համար արեց ձեր ամուսինը՝ Սանասար Վարդանի Ալեքսանյանը, միայն սիրասուն հայրը կարող էր անել։ Մեր մանկատունը գտնվում էր Բորիսովո քաղաքում։ Երբ գերմանացիները սկսեցին ռմբակոծել այն, վճռվեց էվակուացնել մանկատունը։ Առավոտյան պետք է գնացք նստեինք, բայց անիծյալ ֆաշիստները գիշերը ռումբ նետեցին մեր շենքի վրա։ Շենքը սկսեց այրվել, այնինչ երեխաները քնած էին։ Սկսվեց մի աննկարագրելի խուճապ և իրարանցում, մանուկները լաց էին լինում և խանգարում իրար։ Ես լրիվ կորցրել էի գլուխս, չգիտեի որին հասնել, ինչ անել։ Եվ հանկարծ հրաշքի նման հայտնվեցին մեր փրկարարները, երեք կարմիրբանակայիններ, որոնցից մեկն էլ ձեր ամուսին Ալեքսանյանն էր։ Նրանք պարեկություն էին անում փողոցում և հրդեհը տեսնելով՝ օգնության էին հասել։ Ինչպես նկարագրեմ ձեզ, թե գերմարդկային ինչ ջանքերի գնով նրանց հաջողվեց այրվող շենքից դուրս բերել վաթսունհինգ սարսափից խելակորույս երեխաների։ Վերջին երեխային դուրս բերելու ժամանակ, դժբախտաբար, հանկարծ փլվեց առաստաղը և ձեր ամուսինն ու մեր սան Վոլոդյա Մոխրովը մնացին այրվող գերանների տակ։ Երբ նրանց դուրս հանեցինք փլատակների միջից, տեսանք, որ Սանասար Ալեքսանյանն ընկնելիս անգամ իր մարմնով պահպանել էր երեխային։ Վոլոդյան ողջ էր, իսկ ձեր թանկագին ամուսինն ու մեր փրկարարը չկար այլևս։

Ես գիտեմ, անհնար է ամոքել ձեր սրտի ցավը, սփոփել ձեր ահռելի վիշտը, սակայն, եթե ինչ֊որ չափով կարելի է մխիթարել ձեզ, թող մխիթարեն վաթսունհինգ երեխաների և նրանց ծեր դաստիարակչուհու երախտագիտության զգացումն ու անկեղծ արցունքները, որ մենք թափեցինք նրա գերեզմանի վրա։ Մենք երբեք չենք մոռանա հեռավոր Հայաստանի Հոնուտ գյուղի բնակիչ Սանասար Վարդանի Ալեքսանյանին, որը մեզ համար հարազատ դարձրեց և Հայաստանը, և Հոնուտը, և ճիշտ ապրելու և անձնազոհության օրինակ դարձավ մեր երկրի ապագա վաթսունհինգ քաղաքացիների համար։ Իսկ Վոլոդյա Մոխրովի խնդրանքով, որի հայրը հայտնի չէ և որին փրկելով զոհվեց ձեր ամուսինը, այո, հենց Վոլոդյայի խդրանքով, մենք նրա մանկատան գործի մեջ ավելացրեցինք՝ «Վլադիմիր Սանասարի Մոխրով»։ Եվ գործի տակ ստորագրեցին բոլորը։

Խնդրում ենք Ձեզ մխիթարվել հոգով և հպարտանալ, որ այդպիսի մեծահոգի ու քաջ ամուսին եք ունեցել։ Անպարտելի է այն ժողովուրդը, որ նման զավակներ է ծնում։

Մահ գերմանական զավթիչներին»։

Հետո արդեն, երբ ուշադիր համեմատեցին Սանասարի առաջին և վերջին Տաշքենդից եկած նամակները, պարզվեց, որ այդ դժբախտ ու ահավոր դեպքը կատարվել է հենց այն գիշեր, որի առավոտյան Սանասարն իր նամակն էր գրել իր սրտի հատոր Վարսենիկին, 1941 թվականի օգոստոսի 24֊ին։

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

Քարտաշ Սուրենը փորեց վերջին թիվը՝ «1», մատով սրբեց, թափեց տաշվածքի մեջ մնացած փոշին, կռացավ, վերցրեց քարի ստվերի տակ դրված կուլան և կլկլոցով խմեց սառը ջուրը։ Հետո ձեռքի ափի երեսով սրբեց բեղերին մնացած կաթիլները ու նորից ձեռքն առավ մուրճը։ Երբ նա աշխատում էր, քաղց չէր զգում և այդպես էլ քաղցած կմնար, եթե որևէ մեկը չհիշեցներ։ Իսկ հիշեցնողներ միշտ էլ լինում էին, հատկապես կինը՝ Աղունիկը։

— Սուրե՜ն,— ձայնեց նա՝ հայտնվելով բակում և անմիջապես իր շուրջը հավաքելով այստեղից ու այնտեղից հևիհև դուրս պրծած փշաքաղված հավերին ու աքլորներին։ Ճաշդ էդտեղ բերե՞մ, թե տուն ես գալիս։— Ու անմիջապես էլ հարձակվեց քաղցած թևավորների վրա։— Այ սատկեք դուք, սատկեք, նոր չկերա՞ք, ա՜յ աղվեսի բաժին դառնաք դուք, որ իմ սիրտը հովանա, պրծնեմ ձեզանից։

— Բեր էստեղ,— ասաց Սուրենը։

Աղունիկը ճապոնական սկուտեղի վրա ճաշ ու հաց բերեց, պոմիդոր ու պանիր, ու ինքն էլ նստեց ամուսնու առջև, սպասողաբար նայեց նրան։

— Մի բաժակ արաղն էլ չէր խանգարի,— բեղի տակ փնթփնթաց Սուրենը։

Աղունիկը ծիծաղեց, գրպանից հանեց օղու փոքրիկ շիշն ու բաժակը, լցրեց, դրեց Սուրենի առաջ։

— Այ, կնիկ,— ժպտաց քարտաշը,— ալկոհոլիկի նման արաղը գրպանումդ ես պահում։

— Ուզեցի ուրախացնել քեզ,— ասաց Աղունիկը։

— Ուրախացրիր,— ասաց Սուրենը։

Նա մեծ հաճույքով խմեց օղին, կտրած պոմիդորից հոտ քաշեց ու սկսեց ուտել ճաշը։ Լավ ճաշ էր՝ մսով ու կարտոֆիլով, և ինչ֊որ հին, ծանոթ ու սրտաշարժ բան էր հիշեցնում։ Սուրենը մի գդալ էլ կերավ, հոտ քաշեց հանկարծ հիշեց ու ասաց.

— Չնեղանաս, Աղունիկ, մի քիչ նման է էն ճաշին, որի մասին քեզ պատմել եմ հարյուր անգամ։ Նման է, բայց մի քիչ։ Վարսենիկ աքոր եփած ճաշն ուրիշ էր, հաստատ ուրիշ էր...

— Դե քեզ համար մի Վարսենիկ աքիր, մի աշխարհ,— մի քիչ նեղացավ Աղունիկը ու լռեց։

— Հը՞, ինչի՞ քիթդ կախեցիր,— հաց ու պանրին անցնելով, հարցրեց Սուրենը։

— Դե պատերազմ է եղել, սով, դու էլ անհեր, քաղցած տղա, կերել ես ու պահել մտքումդ։ Էն ժամանակ ինչ էլ ուտեիր, համով կթվար, էլի... էն ժամանակ անյուղ ու անկարտոշկա փիփերթն էլ է համով եղել...

Սուրենը հոնքերը խոժոռեց ու վեր կացավ տեղից։

— Աման֊չամանը հավաքիր ու գնա։ Ես աշխատում եմ։

— Հետո, որ ճիշտն ասենք՝ մեր ձեռքն ո՜ւր, Վարսենիկ աքոր ձեռքն ո՜ւր, նա ամբողջ գյուղին է կերակրել,— անմիջապես նահանջեց Աղունիկը։— Ասում են Շամամը հիվանդանոցից ուղարկած նամակներում անընդհատ էդ մասին է գրել։ Գրել է. «Ախ, մայրիկ ջան, մի անգամ էլ քո եփած ճաշն ուտեի ու հետո ինչ ուզում էր, թող լիներ»։

— Ճիշտ է,— ասաց Սուրենը,— ես կարդացել եմ։

Նա նստեց նորից, մի սիգարեթ վառեց, ծխեց՝ խոր ներս քաշելով ծուխը, մտազբաղ ու սևեռուն նայեց քարին, որի վրա ստվերները պարզ ընդգծել էին «Սանասար Ալեքսանյան» բառերը, հետո վեր կացավ՝ վերցրեց քանոնն ու սուր դանակը, չափեց֊չափչփեց, երկու գիծ քաշեց ու վերևից ու ներքևից և արանքում լայն, արամեական տառերով գրեց. «Շամամ — 1927֊1941»։

ՇԱՄԱՄ

Շամամը պառկած էր Երևանի 3֊րդ հիվանդանոցի երրորդ հարկի №32 հիվանդասենյակում, որտեղ նրանից բացի երեք հոգի էլ կային։ Ավելի ճիշտ՝ արդեն երկուսն էին մնացել, երրորդի մահճակալը դատարկ էր։ Այդտեղ մի քանի օր Պայծառ անունով մի կին էր պառկած՝ նոր Բայազետի շրջանի Սարուխան գյուղից։ Բժիշկներին խնդրեց֊աղաչեց՝ կամ իրեն տեղափոխել պալատից, կամ էլ՝ Շամամին։

— Ես օպերացիա եղած, հիվանդ կնիկ եմ,— ասում էր,— էլ չեմ դիմանա։ Էս աղջիկն էնքան կծիծաղեցնի, որ կպատռի փորս։

Ստիպված հենց Պայծառին էլ տեղափոխեցին, որովհետև սենյակի մյուս հիվանդները ոչ մի կերպ չէին ուզում Շամամից բաժանվել։

— Նրա ծիծաղը դեղ է մեզ համար,— ասում էին։

Իսկ աղջիկն այդ դեղից շատ ուներ։ Դեռ մանկությունից։ Այնքան էր ծիծաղում ու ծիծաղեցնում մարդկանց, որ անունը կչկչան էին դրել։ Որտեղ էլ լիներ, նրա պարզ, զրնգուն ծիծաղից կարելի էր իմանալ տեղը։ Ամեն ինչի մեջ ծիծաղ էր փնտրում ու տեսնում, ամեն շարժումի ու երևույթի մեջ որսում ծիծաղելին։ Ով էլ անցներ փողոցով, նա կարող էր ճիշտ և ճիշտ նույն շարժումներով հետևել նրան։ Մարդիկ նայում էին նրան և ուշաթափվում ծիծաղից։ Նա կարողանում էր մի թեթև շարժումով, դեմքի մի գրեթե աննկատելի խաղով այնպես ընդօրինակել բոլորին ծանոթ մեկին, որ անհնար էր առանց ծիծաղի նայել նրան։ Բժիշկներն անգամ հաճախ էին մտնում նրա հիվանդասենյակը։

— Աղջիկ ջան, մատաղ, մոժնո՞ իմ տնազն էլ անես,— խնդրում էր Ղարաբաղից եկած բժշկուհի Արևիկ Ցոլակովնան։

— Նեվոզմոժնո, բժշկուհի ջան,— ճիշտ նույն ձայնով պատասխանում էր Շամամը,— տերը թույլ չի տալիս, մատաղ։

Եվ բժիշկները հռհռալով դուրս էին թափվում սենյակից։

Դեռ լրիվ երեք տարեկան էլ չկար, որ ծիծաղեցրեց ծնողներին։ Ամեն անգամ տուն մտնելիս Սանասարը կոնֆետի փոքրիկ, գույնզգույն կլոր գնդիկներ էր նվիրում աղջկան, գնդիկներ, որ «մի կոպեկանոց» անունն ունեին, որովհետև իսկապես վաճառվում էին հատը մեկ կոպեկով։ Մի օր էլ Վարսենիկը տեսնում է, որ աղջիկը եկել է բակից՝ բռի մեջ սեղմած ոչխարի չոր կտտորներ։

— Էդ ինչ՞ է, այ աղջի,— ձեռքերն իրար է խփում Վարսենիկը։

— Մի կոպեկանոցներ են,— լրջորեն պատասխանում Է Շամամը։— Հավաքել եմ Գրիգորի համար։

— Բա դո՞ւ ինչի չես ուտում, դու...

— Ես էս գույնի մի կոպեկանոցներ չեմ սիրում,— լրջորեն ասում է Շամամը, հետո կչկչում է միանգամից ու դուրս փախչում։

Իսկ մի քանի տարի հետո, երբ Սանասարն արդեն չկար, և ընտանիքը Հոնուտի գոմում էր ապրում, մի ուրիշ օյին հանեց։ Վարսենիկը գոմի մի անկյանում քսան֊քսանհինգ ձու էր հավաքել և մի հավի թուխս դրել դրանց վրա։ Երեկոյան աշխատանքից հետո տուն եկավ, տեսավ որ թուխսը շրջում է բակում։ Բռնեց, բերեց դրեց ձվերի վրա, բայց թուխսը նորից փախավ։ Մնաց զարմացած Վարսենիկը, ի՞նչ կարող Էր պատահած լինել, թուխսն ախր նստած էր արդեն։ Եվ գաղտնիքը բացեց Շամամը.

— Հիմար հավ է,— ասաց նա ծիծաղելով,— ես որ պոլը լվացի, նանի ջան, ասացի՝ հավի ոտքերն էլ լվանամ, որ տունը չցեխոտի։ Բռնեցի, մտցրեցի թաշտի մեջ ու մի լավ լողացրի։ Հո մի ղալմաղալ չգցեց, ոնց որ թե մորթում էի, թողեց փախավ։

— Սառեցրել ես թխսկանին, այ սատկես դու, բա թուխս նստած հավին կթրջե՞ն,— ակամա ծիծաղեց Վարսենիկը։

— Պահ֊պահ֊պահ, մի դրա նազուտուզին նայիր,— հեգնեց Շամամն ու մեկ էլ ճիշտ նույն հավի նման սկսեց կռթկռթացնել,— ես էլ ասում եմ ինչ էր ասում։

Դե ո՞նց չծիծաղեր Վարսենիկը, թեև արյուն էր կաթում սրտից։

Երբեք և ոչնչից չէր ընկճվում և չէր սիրում, երբ շրջապատում որևէ մէկը խեղճանում կամ ընկճվում էր։ Եթե չէր կարողանում մխիթարել մարդկանց, ծիծաղեցնում էր։ Ծիծաղը նրա զենքն էր և վահանը միաժամանակ, որով հարձակվում և պաշտպանվում էր, որով կռվում էր և իր դաժան ճակատագրի դեմ, և ուրիշների համար։

Երբ Երևանում բնակվող նրա քեռի Պետրոսն ու նրա կինը Անուշ հարսը հիվանդանոցում տեղավորեցին Շամամին, աղջկա վիճակը շատ ծանր էր, զառանցում էր, այրվում էր տաքության մեջ, այս ու այն կողմ էր նետում վերմակը՝ ոսկեգույն մազերը շաղ տված բարձի վրա ու Կոմիտաս էր երգում.

— Էրվում եմ, վառվում, կարմիր քարը տաշած ա...

Հիվանդասենյակի կանայք և բժիշկները, որ արդեն հասցրել էին սիրել այդ կենսախինդ, համով֊հոտով աղջկան, լաց էին լինում՝ առանց թաքցնելու արցունքները, լաց էին լինում անզորությունից և նրա համար, որ այդքան անարդար է աշխարհը։ Եվ ամեն մեկն իր լեզվով աշխատում էր հանգստացնել նրան, թեթևացնել ցավերը.

— Ի՞նչ կուզես, արևիդ մեռնեմ...

— Որտեղդ կցավի, յավրումս, լուսնյակի նման աղջիկ...

— Ցավդ տանեմ, ասա, ի՞նչ ես ուզում...

Ու մեկ էլ հանկարծ Շամամը բացեց այրվող կոպերը, ժպտաց իր չքնաղ խաժ աչքերով և ասաց.

— Սառույց։

— Ի՞նչ, ի՞նչ։

— Սառույց,— կրկնեց աղջիկը։

— Ամառվա էս շոգին սառույց ո՞րտեղից,— չիմանալով ինչ անել, ասաց բուժքույրը։

Եվ Շամամն ասաց.

— Իմ հերը Սիբիրում է, որ նամակ գրեք՝ կուղարկի։

Այդ հարցում նա նման չէր իր եղբայրներին։ Նրանք ամաչում էին իրենց վիճակից, անծանոթների մոտ թաքցնում էին, խուսափում էին այդ թեմայի շուրջ խոսել, իսկ Շամամը՝ հակառակը։ Երբ նրան չէին հիշեցնում, ինքն էր խոսում այդ մասին՝ տեղին թե անտեղի։

Աշխարհագրության դաս էր, և ուսուցչուհին հարցրեց.

— Ուրեմն, ամփոփենք, ովքե՞ր են ապրում ծայր հյուսիսում, ասացեք, երեխաներ։

— Չուկչաները,— ձայնեց մեկը։

— Ապրես, ուրի՞շ։

— Նենեցները։

— Ապրես, ուրիշ։

— Ժողովրդի թշնամիները,— լրջորեն ասաց Շամամը,— օրինակի համար իմ հերը։

Եվ հոգեբանական մի զարմանալի առեղծված էր ստացվում. Լևոնին ու Գրիգորին ճնշում, հալածում էին այդ փաստի համար, իսկ Շամամին կարեկցում ու պաշտպանում էին։ Նույն տեր֊Մարկոս պապի մյուս թոռը, որ քարտուղարն էր, Շամամին նույնիսկ առաջարկեց դիմում տալ կոմերիտմիության շարքերն ընդունվելու, բայց աղջիկը թափահարեց ոսկեծամ մազերը։

— Չի լինի,— ասաց նա։— Ես մեծ ախպերներ ունեմ։ Առաջ նրանց, հետո ինձ...

Եվ հարցը փակվեց։

Հիվանդանոցի երրորդ հարկի բժշկական անձնակազմը ամեն ինչ անում էր Շամամի հիվանդությունը բուժելու համար։ Ոչ մի դեղամիջոց չէին խնայում, իսկ ուշադրության մասին խոսել անգամ չարժեր, որովհետև իրենք էին խնդրում աղջկա ուշադրությունը։ Հատկապես ջահել բժիշկներից մեկը, որին բոլոր հիվանդները Արտո էին կանչում և նա մազաչափ իսկ չէր վիրավորվում դրանից։ Արտո է, թող լինի Արտո, ոչինչ չի ավելանա, եթե նրանք իրեն կոչեն Արտավազդ Բարսեղովիչ։ Արտոն ավելի լավ է, ավելի մտերիմ է։ Եվ ահա այդ Արտոն գրեթե չէր հեռանում Շամամի մահճակալի մոտից, անընդհատ որևէ առիթ էր փնտրում №32 հիվանդասենյակը մտնելու, Շամամի խաժ աչքերին և ոսկե վարսերին նայելու համար։ Գիտեր, որ Շամամն իր տնազն էլ է անում, բայց դրանից անգամ չէր վիրավորվում։ Իսկ նրա տնազն, անելը մի առանձին բարդ բան չէր, որովհետև Երևանի Կոնդ թաղամասում ծնվելով, Արտոն իր բառապաշարում ամենից շատ օգտագործում էր «արա և տո» բառերը։

Մեկ֊մեկ ծաղիկներ էր բերում, հատկապես թունդ կարմիր, թավշե կոկոնով վարդեր և որպեսզի Շամամը չիմանա, քույրերից մեկի միջոցով ուղարկում էր նրան։ Բայց վարդերը հիվանդի գլխավերևում, ջրով լի ապակե անոթի մեջ տեղավորելու ժամանակ, բուժքույրը հիացմունքով ժպտալով ասում էր.

— Ամա՜ն, ուրիշ սիրտ ունի մեր բժիշկ Արտոն...

Եվ դրանից հետո այնքան էլ դժվար չէր լինում կռահելը, թե ով է վարդերը բերել։

Այդ թեման ամբողջ օրը քննարկվում էր հիվանդասենյակում։

— Շատ ջիգյարով մարդ է,— ասում էին։

— Սիրտը սեր է ընկել, սեր, գիտե՞ս ինչ բան է սերը...

— Աղջի Շամամ, ոնց որ թե բժիշկ Արտոն սիրում է քեզ, ինչ ես մտածում...

Շամամը շուրջն էր նայում պայծառ, չարաճճի հայացքով, հետո ծանր ու կեղծ հառաչում էր՝ խումար դարձնելով աչքերը և ասում էր բժշկուհի Արևիկ Ցոլակովնայի ձայնով.

— Նեվոզմոժնի պյան ա, մատաղ, մեր խոզարած Պատոյին խոսք եմ տվալ...

Եվ ծիծաղի պոռթկումից ցնցվում էր հիվանդասենյակը...

Երբեմն էլ իր հիվանդությունն էր ծաղրում.

— Էս իմ հիվանդությունը ի՞նչ հաջողության էր,— ասում էր,— որ սա չլիներ, ամբողջ կյանքս Հոնուտում էի անցկացնելու, չիմանալով, թե ինչ անմահական բան է տաք կակաոյի մեջ թաթախած սպիտակ բուլկին։ Չէ՜, բախտս լավ բերեց։ Սրանից ավելի համով բան աշխարհում չկա... եթե չհաշվենք իմ մոր՝ Վարսենիկի եփած ճաշերը,— ավելացնում էր հանկարծ անասելի տխրելով ու շրջվում էր պատի կողմը։

Նա անպայման կփրկվեր, եթե նույն ձևով հիվանդանոցում մնար գոնե երեք ամիս։ Սեփական կենսասիրությունը, լավատեսությունը, հիանալի սնունդը, նոր դեղամիջոցներն ու ամենակարևորը մարդկանց հոգատարությունն ու ուշադրությունը, անպայման կփրկեին այդ պայծառ աղջկան։ Նույն հիվանդությամբ քանի֊քանիսն էին բուժվել, բայց նա բախտ չուներ։

Եվ նրա դժբախտությունը պատերազմն էր։

Միանգամից ամեն ինչ տակնուվրա եղավ։ Ծանր ու ճնշիչ լռություն իջավ հիվանդասենյակներին, սնունդն անմիջապես կրճատվեց, դեղամիջոցները խիստ հաշվառման ենթարկվեցին և ասպարեզում մնացին միայն գլխացավի հաբերը, բժիշկների ու բժշկուհիների մեծ մասը անվերապահորեն զորակոչվեցին, հիվանդանոցի պատերից հավաքվեցին բոլոր պլակատներն ու լոզունգները։ Մնաց միայն մի լոզունգ՝ «Ամեն ինչ ռազմաճակատի համար»։

Ռազմաճակատ մեկնելուց առաջ իր հիվանդներին այցի եկավ բժիշկ Արտոն։ Նա զինվորական համազգեստով էր ու լեյտենանտի տարբերանշաններով և միանգամից այնպես էր փոխվել, որ սկզբում ոչ ոք չճանաչեց նրան։ Եկավ, հերթով այցելեց իր բոլոր հիվանդներին, քննեց վերջին անգամ, խորհուրդներ տվեց, դեղատոմսեր գրեց, հետո մոտեցավ ու նստեց Շամամի մահճակալին։ Ու որ նստեց Շամամի մահճակալին, մյուս հիվանդները, ինչոր գործեր հիշելով, տնքտնքալով դուրս եկան սենյակից։

— Ոնց ես, ոսկեծամ աղջիկ,— ժպտաց Արտոն։

— Լավ եմ,— ասաց Շամամը։

— Քեզ համար թութ եմ բերել, մեր այգուց,— ասաց Արտոն,— արի իրար հետ ուտենք։ Մեկ էլ ով գիտե երբ եմ ես թութ ուտելու։

Մի քանի հատ թութ վերցրեցին, կերան՝ պոչերից բռնելով։ Շամամը ծիծաղեց.

— Առաջին անգամ տեսա, որ թութը պոչ ունի,— ասաց,— մեր գյուղում թութը մանր է լինում, մենք բռերով էինք ուտում։

— Արի հիմա էլ բռերով ուտենք,— աշխույժով առաջարկեց տղան։

— Չէ, չի լինի,— ետ քաշվեց աղջիկը։— Ամեն ինչ իր ժամանակն ունի, բժիշկ։

Բժիշկ Արտոն փաղաքշանքով նայեց նրան, ուզեց ինչ֊որ բան ասել, մտածեց երկար֊երկար ու ասաց.

— Ամենակարևորն այն է, որ չմրսես, հասկանում ես, մինչև լրիվ չլավանաս, դուրս չգաս այստեղից, քեզ լավ պահիր, ոսկեծամ աղջիկ։

— Լավ,— ասաց Շամամը ու հանկարծ ծիծաղեց։

— Ինչո՞ւ ես ծիծաղում, Շամամ։

— Որովհետև առաջին անգամ է, որ խոսելիս ոչ «արա» ասացիր ու ոչ էլ «տո», բժիշկ Արտո։

Ծիծաղեց նաև Արտոն։

— Էհ,— ասաց,— դրանք թողնելու եմ այստեղ, Երևանում, էնտեղ «արա» ու «տո» հասկացող չկա, ոսկեծամ աղջիկ, ռուսերեն պետք է խոսենք։— Ձեռքը մեկնեց, կամացուկ, եղբոր նման շոյեց աղջկա վարսերն ու դուրս եկավ։

Իսկ մի ամիս էլ չանցած, հիվանդանոցը փակեցին։ Ռուսաստանից վագոններով վիրավորներ էին գալիս, պետք էր տեղավորել, բուժել նրանց, և Երևանի բոլոր հիվանդանոցները և շատ դպրոցներ մի օրում դարձան զինվորական հոսպիտալներ։ Հիվանդներից ով տեր ուներ, տարան... ով չուներ՝ ուղղակի դուրս գրեցին։ Հրաման էր։ Այլ ելք չկար։ Շամամի ետևից էլ Պետրոս քեռին ու Անուշ հարսն եկան, ոտքով կամաց֊կամաց տարան իրենց տուն Գնունի փողոցի վրա։

— Բա ձեր տանը տեղ կա որ, գուցե թե գյուղ ուղարկեիր, քեռի,— ասաց Շամամը։

Անուշ հարսը լաց եղավ։

— Տանն էլ ո՞վ է մնացել, այ բալա, տղերքին տարան բանակ։ Էլի քեզանով ենք մխիթարվելու։

— Էնպես եմ կարծում, որ ձեզ երկար չեմ խանգարելու, Անուշ հարս,— ասաց Շամամը։

Պետրոս քեռին հասկացավ։

— Շաշ֊շաշ մի խոսի,— զայրացավ նա։— Ես քեզ հենց մեր տանն էլ պսակելու եմ, ոնց որ Թևանի աղջկան բերեցի ու պսակեցի։ Հիմի երեք երեխա ունի ու տոմսավաճառ է աշխատում տրամվայի վրա։ Նա քեզնից փիս հիվանդ էր։

— Տոմսավաճառ չեմ ուզում,— ծիծաղեց Շամամը,— ես բժշկուհի եմ որոշել դառնալ, Պետրոս քեռի։

— Կդառնաս, բա ի՞նչ, քեզ մատաղ,— հաստատեց Անուշ հարսը։ Դանդաղ քայլելով անցան Կաուչուկի գործարանի բնակելի շենքի մոտով։

— Պետրոս քեռի,— հարցրեց Շամամը,— էս ո՞նց է, որ իմ ախպեր Գրիգորը չկա։ Հիվանդանոցում ամեն օր կողքիս էր, բայց արդեն մի շաբաթ չի երևում։

Անուշ հարսը փղձկաց ու շփոթահար հազաց անմիջապես, որպեսզի աղջիկը ոչինչ չնկատի։

— Երևի խառն է գլուխն, էլի,— կնոջը խեթ֊խեթ նայելով, ասաց Պետրոսը,— դե պատերազմ է, կարծես թե էդ ջահելներին էլ են հավաքելու, աղջիկ ջան։

— Իմ Վարսենիկ մերն էլ չի դիմանա, քեռի,— լաց եղավ Շամամը։— Իմ Վարսենիկ մերն էլ չի ապրի։

Բայց սխալվում էր Շամամը։ Նրա Վարսենիկ մայրը դիմացավ ու ապրեց։

Չապրեց Շամամը։ Ինչպես և խոստացել էր, նա երկար նեղություն չտվեց իր Պետրոս քեռուն ու Անուշ հարսին և ընդհանրապես որևէ մեկի նեղություն չտվեց։ Թե գիշերվա որ ժամին հանգավ այդ պայծառ, այդ կչկչան աղջիկը, ոչ ոք չիմացավ նույնիսկ, որովհետև հանգել էր անձայն, անտրտունջ ու լուռ, ինչպես մոմը։

Հեռախոսով ինչ֊որ կերպ կապվեցին Տաուշի հետ, խնդրեցին ինչ֊որ կերպ տեղեկացնել հոնուտցի Վարսենիկին, որ հիվանդանոցում գտնվող նրա աղջիկը հիմա քեռու տանն է ու մորն է ուզում։ Հետո նստեցին, հաշվեցին, թե պատերազմական այդ ծանր ու դժվարին ժամանակներում Վարսենիկը ե՞րբ տեղ կհասնի ու որոշեցին թաղել ոսկեծամ աղջկան։ Ամառ էր, շոգ, պահել չէր լինի։ Ու թաղեցին մի քանի ազգականներով, առանց աղմուկի ու նվագի, Թոխմախ լճի մոտ գտնվող գերեզմանատանը, ու կանայք բարձրաձայն լաց եղան շեկ հողից բարձրացած փոքրիկ շիրմի վրա, չքնաղ ու անբախտ Շամամի համար, իրենց բոլոր կորցրածների համար և Վարսենիկի սև ճակատագրի համար։

Եվ ճիշտ արեցին, որ թաղեցին։ Վարսենիկը չորս օր հետո միայն հասավ մայրաքաղաք։ Նա ոչ մեքենա էր գտել ու ոչ էլ նույնիսկ ձի և Հոնուտից մինչև Երևան տանող ամբողջ ճանապարհն անցել էր ոտքով՝ Մրղուզ սարի փեշերով, որտեղ մանուկ հասակում ուլիկի պես քարից֊քար էր թռչում Շամամը, օդը զնգզնգացնելով իր կարկաչուն ծիծաղով։ Հետո քայլել էր Սևանա լճի կողքով, Հրազդանի ու Սուխոյ Ֆանտանի մոտով, Մհուբ գյուղի միջով ու Քանաքեռով մտել քաղաք, որպեսզի իմանա, որ արդեն երեք օր է, ինչ թաղել են իր աղջկան և որ իր Գրիգոր որդին էլ գտնվում է Երևանի բանտում։

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

Երևանից լուսանկարիչ էր եկել, Սուրենին ուղիղ երկու օր կտրեց աշխատանքից։ Հիացած պտտվում էր հոնուտցի զոհված զինվորների հուշարձանի շուրջը, նկարում հազար ու մի անկյունից, տարբեր լուսավորության տակ, Սուրենի հետ և առանց Սուրենի։ Այնքան նկարեց, որ քարտաշը չդիմացավ։

— Ա՜յ ախպեր, որ էդքան նկարում ես,— հարցրեց,— չես հավատում, թե մի բան դուրս կգա՞։

Լուսանկարիչը ծիծաղեց.

— Ես պրոֆեսիոնալ եմ, թերթում եմ աշխատում,— ասաց նա։— Մեկ անգամ նկարելն էլ ինձ բավական է։

— Բա ինչի ես էդքան չխկչխկացնում։

— Որպեսզի տարբեր թերթերում ու հանդեսներում տպեմ,— ասաց լուսանկարիչը,— որպեսզի միության բոլոր կենտրոնական թերթերին ուղարկեմ և արտասահման։

— Եվ քո կարծիքով հոնուտցի զինվոր տղան կհետաքրքրի նրանց,— հարցրեց քարտաշ Սուրենը՝ հաճելիորեն շոյված։

— Բոլորին,— ասաց լուսանկարիչը,— բոլորին, ով այլևս պատերազմ չի ուզում։— Երևում է, որ թերթում ես աշխատում,— չգիտես ինչու խայթեց Սուրենը,— հենց վերնագրերի նման էլ խոսում ես։

— Երևում է, որ սա էլ քո առաջին գործն է,— ետ չմնաց լուսանկարիչը,— դեռ անկեղծ ես ու անփորձ, և դրանից է, որ ստացվել է։

Սուրենը ծիծաղեց զարմացած, որովհետև դա իրոք նրա առաջին գործն էր։ Առաջին մեծ գործը։ Եվ ինքը կյանքում սովորական, դե գուցե ոչ այնքան սովորական, բայց քարտաշ էլ կմնար, եթե չբարկանար և հոնուտցու կռվարար արյունը չխաղար երակներում։

... Նրան հունից հանեցին և քանդակագործ դարձրեցին մայրաքաղաքից հրավիրված, ինչպես այս լուսանկարիչն է ասում, պրոֆեսիոնալ քանդակագործները։ Երեք հոգու առանձին֊առանձին հրավիրեցին, և երեքն էլ, ասես խոսքները մեկ արած, առաջինը մի հարց էին տալիս միայն.

— Մեջն ինչքա՞ն փող կա։

Չէին հարցնում, թե ինչ են քանդակելու, նախագիծ կա թե չէ, որտեղ են տեղադրելու, պատվանդանն ով պիտի անի։ Ոչ մի հարց, միայն.

— Մեջն ինչքա՞ն փող կա։

Եվ դա շատ վիրավորական էր։ Գոնե ուրիշ տեսակ հարցնեին, հետո հարցնեին, սպասեին տեսնեին, թե մարդիկ ինչ են առաջարկում։ Ի վերջո հո անվճար չէի՞ն անելու։ Եթե հատուկ մարդ են հրավիրում Երևանից և այն էլ՝ պրոֆեսիոնալի, վճարի հարցն, իհարկե, վաղօրոք վճռված կլիներ։ Բայց նրանք՝ չէ, բարև ու.

— Մեջն ինչքան փող կա։

Եվ նախագահ Ցոլակը դառնացած ասաց.

— Ահագին էլ փող է հավաքվել, բայց ձեռքս չի գնամ, որ տամ դրանց։ Հենց սկզբից ու միայն փողի մասին խոսողի արած գո՞րծն ինչ պիտի լինի՝ անհասցե, անհամ մի բան։

Ու մեկ էլ ոչ այս կողմ, ոչ այն կողմ, դարձավ Սուրենին, որն ինչ֊որ տեղեկանքի համար գրասենյակ էր մտել։

— Բա մենք թասիբ չունե՞նք,— ասաց,— իբր թե որ ուզենաս էդ արձանը դու չես սարքի՞։

— Ե՞ս,— ետ֊ետ նայելով, ապշած հարցրեց քարտաշ Սուրենը։

— Դու, դու։ Ի՞նչ պակաս քանդակագործ ես։ Հորդ անունով սարքած աղբյուրի նմանը կա՞։ Մարդիկ, ավելի շատ գալիս են ոչ թե ջուր խմելու, այլ որ քանդակներով հիանան։

— Հա, բայց աղբյուրն ուր, հսկա հուշարձանն ուր...

— Ձեռքդ նույնը չի՞,— ասաց նախագահ, Ցոլակը։— Իսկ որ ամենակարևորն է դու գիտես, թե ինչ ես, անելու և ում համար անելու։ Էդ արձանը քանդակելու ժամանակ դու համ հորդ հիշելու, համ հորեղբորդ, համ իմ եղբորը, համ, Վարսենիկ աքոր Սանասարին ու Լևոնին, համ քո հարևան Նիկոլի տղա Շամիրին ու մնացած բոլորին, բոլորին։ Բոլոր զոհված հոնուտցի տղերքին։ Իսկ էդ քանդակագործն ո՞ւմ է հիշելու, ի՞նչ իմանամ...

Քարտաշ Սուրենի արյունը եռաց երակներում, եկավ լցվեց, ողողեց դեմքը։

— Ասում ես փորձե՞մ, Ցոլակ։

— Ասում եմ՝ սկսիր,— կտրեց Ցոլակը։— Ու նրանց հերն Էլ անիծած, փողն ինչի՞ օտար մարդ տանի։

Քարտաշ Սուրենը վիրավորվեց սրտանց։

— Եթե փողի մասին խոսք է լինելու, ես գնամ։ Ես իմ հոր արձանը փողով չեմ քանդակելու։

— Այ տղա, բա փո՞ղն ինչ պետք է անենք, ետ տամ մարդկա՞նց։

— Չէ,— ասաց Սուրենը,— ինչի՞ ես ետ տալիս։ Էդ փողով էլ մանկամսուրի շենք սարքի։ Էլի մարդկանց համար է։ Կնանիք մինչև հիմա երեխաներին մեջքներին կապած են գործի գնում, հին օրերի նման։ Ամոթ էլ է, էլի։

— Սուրեն,— հիացմունքից բռունցքով նրա մեջքին խփելով գոռաց Ցոլակը,— այ տղա, դու իսկական պետական գործիչ ես...

... Այդ ամենը ընդամենը մի քանի վայրկյանում անցավ քարտաշ Սուրենի մտքով, մինչ լուսանկարիչը արևից կկոցած աչքերով քննախույզ նրան էր նայում։

— Ինչ է,— դիմացինի շփոթվելը տեսնելով, ծիծաղեց նա։— Ճի՞շտ կռահեցի։ Դա քո առաջին գործը չէ՞։

— Առաջինն է, ախպեր, դու ճիշտ ես,— ասաց քարտաշ Սուրենը։

Լուսանկարչին ճանապարհ դնելուց հետո, Սուրենն ակամա բարձր տրամադրությամբ տուն դարձավ։ Էլ սենյակ չմտավ, միանգամից գնաց իր աշխատանքային անկյունը, երկու օր չէր մոտեցել, կարոտել էր, ոնց որ հարազատին։ Քարի վրայից քաշեց, ցած բերեց բրեզենտը, մի անգամ էլ կարդաց ինչ գրել էր։ Նորից համոզվեց, որ ոչ մի տառասխալ չկա, և նոր գծեր քաշեց ու գրեց գծերի արանքում. «Գրիգոր — 1924֊1941»։

Եվ ձեռքն առավ մուրճն ու բրիչը։

ԳՐԻԳՈՐ

Մայրաքաղաքը ցնցեց Գրիգորին։ Ճիշտ է, նա սրանից֊նրանից շատ էր լսել ասֆալտի, տրամվայի, կրկեսի, քյաբաբի ու լիմոնադի մասին, բայց այն, ինչ տեսավ ամեն պատմածից ու նկարագրածից վեր էր։ Մի քանի օր նա զարմանքից բերանը բաց շրջում էր քաղաքում, վախվխելով տրամվայ էր նստում ու Պլանի գլխից ցնցվելով գնում մինչև Կաուչուկի երրորդ մաս, տարօրինակ հագնված հոծ բազմության հետ ելնում ու իջնում Աբովյան փողոցով, երկար կանգ առնում խանութների ցուցափեղկերի առաջ, հմայված նայում խաղալիքներին, արտասովոր հագնված դեղին դեմքերով ու կարմիր շրթունքներով մանեկեններին և բազմատեսակ ու բազմապիսի թխվածքներին և շոկոլադներին, որոնց տեսքից գլուխ էր պտտվում։

Բայց ամենամեծ տպավորությունը նրա վրա, իհարկե, շուկան թողեց, որտեղ ինչ ասես կար և ինչ ասես վաճառում էին։ Ի՜նչ գույնզգույն արձաններ կային, ծակ մեջքով աքաղաղներ ու կատուներ, ի՜նչ սիրուն ոսկրապոչ դանակներ, գունավոր սանրեր ու հայելիներ, կարմիր շաքարաքլորներ ու շաքար֊նագաններ։ Մանրիկ երեխաները թաց կուլաները ձեռքին բռնած վխտում էին բազմության մեջ ու բարակ, զրնգուն ձայներով կանչում.

— Ջուր տամ, ջուր...

Ու երգում էին միաժամանակ.

— Երևանի սառը ջուրը, նոր եմ բերել ախպուրակից...

Ու կանչում էին նորից.

— Սառը ջո՜ւր...

Հանդարտ ու արժանապատվությամբ, արհամարհանքով նայելով սառը ջուր վաճառող մանուկներին, առևտուր անող մարդկանց մի խմբից մյուսին էր անցնում Սենիկ աղան։ Եթե նա երբևէ աղա էր եղել նույնիսկ, ապա նրա ողջ հարստությունից երևի մնացել էր այդ զարմանահրաշ, տարօրինակ թեյամանը, որը նա կրում էր մեջքին՝ բադի երկար վզի նման թեյատար խողովակն ու կտուցի նման բերանը ուսից կախ։ Իսկ՝ գոտկատեղում, փորի վրա, հատուկ անցքերի մեջ տեղադրված էին բաժակներն՝ իրենց բաժակակալներով։

— Քաղցր չայ տամ, չա՜յ,— երբեմն֊երբեմն ծուլորեն ձայնում էր Սենիկ աղան։ Նրան դրամ էին մեկնում, իսկ ինքն էլ մեկնում էր բաժակը, ապա թեքվում էր մարմնով այնքան վարժ, այնքան վարպետորեն, որ բադի կտուցից թեյն ուղիղ շիթով պարզված բաժակի մեջ էր թափվում։

Դա այնքան հետաքրքիր էր, որ նույնիսկ Գրիգորը ունեցած դրամները մտքում հաշվելով, մի բաժակ խմեց, արտակարգ թեյ էր տաք, համով ու քաղցր։

Հետո կանգ առավ մի ուրիշ տարօրինակ մարդու և նրա տարօրինակ սարքի մոտ, որը չորս ոտքի վրա կանգնած լուսանկարչական ապարատի նման էր, բայց ոչ թե նկարում էր, այլ նկարներ էր ցույց տալիս։ Մարդիկ վճարում էին, աչքերը հպում ապարատի անցքերին, իսկ սարքի տերը մի քանի նկարներ փոխելով, բարձրաձայն բացատրություններ էր տալիս.

— Առաջինը Լոնդոնն է, Անգլիայի մայրաքաղաքը։ Երկրորդը Նյու֊Յորքը, հարյուր քսան հարկանի երկնաքերը։ Աղքատները՝ Սիոնի պատերի տակ։ Հարյուր տարեկան պարսիկ համբալը։ Հունաստանի մարալ աղջիկները...

Օգոստոս էր, շոգ, վառում էր արևը, բայց Գրիգորը չէր կարողանում դուրս գալ շուկայից։ Սառը ջուր ծախողների բազմաձայն աղաղակները, իրենց ապրանքները փառաբանող մարդկանց «էստի համեցեք»֊ները, մրգերի շռայլ գունագեղությանը, կանաչիների ու համեմունքների սուր բույրը, շալերի ու կերպասների փայլը հարբեցրել էին տղային, իսկ քյաբաբի կանչող, գայթակղեցնող հոտից պտտվում էր գլուխը։ Որքան էլ փորձեց փախչել՝ չհաջողվեց։ Հոտից ակամա հմայված գնաց֊գնաց ու հայտնվեց քյաբաբխանայում։ Պարթևահասակ մի տղա շիկացած ածուխների վրա ճարպկորեն շուռ ու մուռ էր տալիս քյաբաբի շշերը, բարձրացնում, նայում հիացած, նորից դնում կրակին, հետո վերցնում էր շիշը ու հենց մատներով քաշելով, ցած իջեցնում քյաբաբը, լցնում լավաշով ծածկված ափսեի մեջ, վրան կտրտած սոխ ու համեմունք էր ավելացնում ու մեկնում գնորդին։

Գրիգորը տանջվեց, տապակվեց քյաբաբի նման, հարյուր անգամ մտքում հաշվեց դրամները ու մի բաժին քյաբաբ կերավ։ Քյաբաբը հալվեց բերանում, տեղ չհասավ, և Գրիգորը ցանկությամբ ու ափսոսանքով նայեց կրակի վրա թշշացող շշերին։ Երևի երկար նայեց, որովհետև գրեթե նրան հասակակից մի աղա, որ նոր էր տեղավորվել կողքի աթոռին ու իր պատվերին էր սպասում, հարցրեց.

— Հը, չկշտացա՞ր, ախպեր...

Գրիգորը նրան նայեց ու ժպտաց։

Ի՞նչ կլիներ, եթե չնայեր ու չժպտար։ Ի՞նչ կլիներ, եթե քիչ առաջ հեռացած լիներ կամ ընդհանրապես ոտք չդներ այդ անիծյալ քյաբաբխանան։ Ի՞նչ կլիներ։

Եթե նա այդ վայրկյանին թողներ ու հեռանար, ով գիտե, գուցե և բոլորովին ուրիշ կերպ դասավորվեր նրա ապագան, գուցե և նա չընկներ այն ցավերի մեջ, որոնք դժոխք դարձրեցին նրա կյանքը տեխնիկումում և ի վերջո հասցրեցին կործանման։ Բայց դե ով է մինչև հիմա կարողացել խուսափել իր ճակատագրից, որ դրանից խուսափեր Սանասար Ալեքսանյանի կրտսեր որդի Գրիգորը։ Դրա համար էլ նա տղային նայեց ժպտաց ու ասաց.

— Յանի սրանից կշտանալ կլինի՞։

— Յա՜,— զարմացավ տղան ու միանգամից ձայն տվեց քյաբաբ սարքողին,— Պարգև, երեք շիշ էլ դիր։

— Խի՞,— զարմացավ Գրիգորը։

— Որ կշտանաս,— ասաց տղան։— Ես ուզում եմ, որ դու էսօր կշտանաս քյաբաբից։ Ինչքան սիրտդ տա կեր։ Փողը ես եմ տալիս։

— Թե մարջ ես գալու, կտարվես,— ուրախ ծիծաղեց Գրիգորը,— ես որ ինձ եմ նայում, մի քսան հատ կուտեմ։

— Կամաց֊կամաց կեր,— ասաց տղան։— Պիվա չես ուզում։

— Էդ ինչ ա, լիմոնա՞դ,— հարցրեց Գրիգորը։

— Լիմոնադի պես բան է,— զարմացած նրան նայեց տղան,— քյաբաբի հետ լավ է։

Գրիգորը չէր ուզում, բայց ամաչում էր մերժել, դրա համար էլ գլխով արեց.

— Դե որ ասում ես՝ կխմեմ։ Տղան գնաց ու երկու մեծ գավաթ փրփրապատ գարեջուր բերեց։

— Որտեղացի՞ ես, մեր տղա,— հարցրեց։

— Տաուշեցի,— ասաց Գրիգորը։— Հոնուտ գյուղից եմ։ Լսած կա՞ս։

— Չէ,— ասաց տղան։— Իսկ անունդ ինչ է։

— Գրիգոր։

— Իմ անունն էլ Կարո է։ Ծանոթացանք։

Քյաբաբը բերեցին։ Գրիգորը մեծ ախորժակով մի բաժին էլ կերավ և տեսնելով, թե ինչ հաճույքով է Կարոն խմում գարեջուրը, սկզբից փչելով և փրփուրը գետնին թափելով, ինքն էլ փչեց, փրփուրը գետնին թափեց ու խմեց մի կում։ Խմեց, զարմացած նայեց Կարոյին, իրեն ստիպելով մի կերպ կուլ տվեց դառնահամ հեղուկն ու նողկանքը հազիվ զսպելով, ասաց.

— Թյու, բա սա խմելու բան ա՞։

Կարոն ծիծաղեց սրտանց։

— Սկզբում բոլորին էլ դուր չի գալիս, բայց անմահական բան է։— Ու նկատելով Գրիգորի թերահավատ ժպիտն, ավելացրեց.— Ուրեմն էդքան մարդիկ հիմա՞ր են, որ խմում են։

Գրիգորը գերադասեց լռել և ուտել նաև երրորդ բաժինը։ Եվ ինքն էլ զարմացավ, զգալով, որ կշտացել է։ Ուղեղը, պարզվել էր և բերանում շատ անուշ համ կար։

— Հը, էլ չե՞ս ուզում,— հարցրեց Կարոն։

— Չէ, Կարո ջան, կշտացել եմ,— ժպտաց Գրիգորը

— Բա ասում էիր քսան հատ կուտե՜մ,— հեգնեց Կարոն։— Բա հիմա քաղաքում ի՞նչ ես անում, այ տղա։

— Եկել եմ տեխնիկում ընդունվեմ։

— Ո՞ր տեխնիկումը։

— Մանկավարժական։

— Համարի ընդունված,— ծիծաղեց Կարոն,— այ թե բախտ ունես, Գրիգոր տղա։ Բոլոր դասատուները ընկեր տղերք են։

— Հա֊հա,— չհավատաց Գրիգորը։

— Էլ ի՞նչ հա֊հա, ես էլ նույն մանկավարժականի երրորդ կուրսում եմ քարշ գալիս։

— Բա ինչի ես քարշ գալիս,— հարցրեց Գրիգորը։

— Դե որովհետև չեմ ուզում սովորել, բայց նրանք, մեկ է՝ կուրսից կուրս են տեղափոխում, որովհետև ամաչում են խոստովանել, որ ինձ սովորեցնել չկարողացան։

— Բա ինչի՞ չես ուզում սովորել։

— Զահլա չունեմ,— ասաց Կարոն։— Իսկ քեզ կօգնեմ, գործերդ հանձնե՞լ ես։

— Հա։

— Կօգնեմ։

— Այսինքն՝ էդ ո՞նց ես օգնելու,— էլ չդիմացավ Գրիգորը։— Որ իմ գլխի մեջ չլինի, իմ տեղը դո՞ւ պիտի քննություն տաս, սովորես։

— Ա՛յ տղա, ասում եմ մոտիկ մարդիկ են, ինչ թվանշան ուզենք կդնեն։

— Պահ, էդպես ո՞նց կլինի,— ետ քաշվեց Գրիգորը։— Ուզում չեմ։

— Ինչի՞։

— Չեմ ուզում,— հաստատ ասաց Գրիգորը։

— Դե լավ, չես ուզում, մի ուզի,— համաձայնեց Կարոն։— Բայց որ նեղն ընկնես, ինձ ասա, ես ամբողջ օրը ֆռֆռում եմ տեխնիկումի մոտ։

— Լավ,— ասաց Գրիգորը։

Բայց նրան օգնություն կանչելու հարկ չեղավ։ Գրիգորը քննությունները փայլուն հանձնեց։ Նույնիսկ զարմանում էր, այնպիսի հարցեր էին տալիս, որ մեկ֊մեկ ամաչում էր պատասխանել։ Առաջին դասարանցու հարցեր էին։ Միայն, երբեմն բարբառի վրա էին ծիծաղում, բայց նա անմիջապես ուղղում էր։ Այդպես եղավ նաև Կարոյի հետ։ Վերջին քննությունը տալուց հետո ուրախ֊ուրախ դուրս եկավ քննասենյակից և դեմ֊դիմաց բախվեց Կարոյին։

— Կարո՞։

— Գրիգո՞ր։ Հը, ո՞նց ես, մեր տղա, ի՞նչ թվանշաններ ես ստացել։

— Լոխ տվի գերազանց,— հպարտ֊հպարտ ասաց Գրիգորը։

— Ի՞նչ֊ի՞նչ։ Ինչի՞ էիր լող տալիս։

— Լող չէ, լոխ,— կարմրեց Գրիգորը,— այսինքն՝ բոլորն, էլի...

Կարոն սրտանց ծիծաղեց։

— Ու էդպես՝ լող տալով էլ ընդունվեցի՞ր։

— Հա։

— Բա մաղարիչը,— ասաց Կարոն։— Ինձ չես տանում քյաբաբ ուտելու։

— Հենց որ առաջին թոշակն ստացա, կտանեմ, Կարո ջան,— անկեղծ ասաց Գրիգորը։— Հիմա քիչ փող ունեմ, քույրս էլ պառկած է հիվանդանոցում, ուզում եմ մի քիչ միրգ առնեմ տանեմ։

— Ուրեմն՝ մաղարիչը ես եմ անում,— վճռեց Կարոն։— Գնում ենք, քյաբաբ ենք ուտում, միրգ ենք առնում ու տանում ենք քրոջդ։ Եղա՞վ։

Գրիգորը քիչ մնաց լաց լիներ։

— Կարո ջան, բա ես քո լավության տակից ո՞նց պիտի դուրս գամ։

— Ամոթ է, ամոթ,— նախատեց Կարոն...

Գրիգոր Ալեքսանյանը կյանքում ոչ մի տեղ այնքան երջանիկ չէր եղել, որքան տեխնիկումում։ Մեծ մասն իր նման տարբեր շրջաններից եկած ազնիվ, միամիտ տղաներ էին, օգնում էին իրար ինչով կարողանում էին, կիսում էին գյուղից ուղարկված հացը։ Տեխնիկումում այնքան լավ էր, որ քեռի Պետրոսին մի օր ասաց, թե ուզում է հանրակացարանում ապրել։

— Ինչի, այ բալա, մեր տանը քեզ նեղացնող կա,— վիրավորվեց Պետրոսը։

— Չէ, քեռի ջան,— ասաց Գրիգորը,— բայց հանրակացարանում տղերքով ենք, իրար հետ սովորում ենք, իրար օգնում ենք։

— Դու գիտես,— ասաց քեռին,— մի խոսք կա, ասում է՝ էծն էծի համար լավ է, քան թե մի սուրու ոչխարը։ Ոնց որ քեզ հարմար է, տղա ջան։

Եվ Գրիգորը հանրակացարան տեղափոխվեց։

Նրա համար սովորելը խաղ ու պար էր, գրադարան գրվեց, սկսեց կարդալ...

Գյուղում, երբ կարդաց֊վերջացրեց դպրոցի գրադարանի վերջին գիրքը համոզված էր, թե աշխարհում այլևս ուրիշ գիրք չկա։ Իսկ երբ տեխնիկումի գրադարանը տեսավ, ամաչեց ու սկսեց կարդալ՝ ագահաբար, անկանոն, իրար ետևից։ Ամեն ինչով հետաքրքրվում էր, ընդունվեց բասկետբոլի խմբակ և շատ֊շուտով տեխնիկումի հավաքականի մեջ ընդգրկեցին։ Սկսեց շախմատ խաղալ...

Տեխնիկումում նա իրեն զգում էր ինչպես ձուկը ջրում՝ անհոգ ու թեթև։ Նա գիտեր, թե ինչու է երջանիկ, բայց չէր ուզում անգամ իրեն հիշեցնել ու խոստովանել։ Վախենում էր, թե աչքով կտա ինքն իրեն։ Ամբողջ գաղտնիքն այն էր, որ այստեղ ոչ ոք չգիտեր և ոչ ոք նրան չէր ասում, թե նա ժողովրդի թշնամու զավակ է։ Ինքը չէր գրել կենսագրության մեջ։ Ավելի շուտ գրել էր, որ մահացել է հայրը։ Եվ ուրիշ ոչինչ։ Առաջին օրերին վախվխելով էր նայում շուրջը, սարսափում էր այն մտքից, թե համագյուղացու կհանդիպի։ Բայց, բարեբախտաբար, ոչ ոք չկար։ Եվ նա հետզհետե, ապա իսպառ մոռացավ իր ցավը, իր անհանգստությունը։ Ու առաջին անգամ կյանքում սկսեց ապրել հանգիստ, անհոգ, բոլորի նման, մարդու նման։

Մինչև որ մի օր հանդիպեց Մանուչարին։

Հիվանդանոցից էր գալիս։ Եկավ հասավ Աբովյան փողոց, իջավ «Մոսկվա» կինոթատրոնի մոտով և ինչպես ամեն անգամ կանգ առավ լուսանկարիչ Խանոյանի ցուցափեղկի առջև։ Զարմանալի նկարներ կային՝ Փափազյանն էր՝ Օթելլոյի հագուստով, Հրաչյա Ներսիսյանը, Ավետ Ավետիսյանը, Վաղարշ Վաղարշյանը, Հասմիկը, որոնց Գրիգորն արդեն տեսել էր Սունդուկյանի անվան թատրոնում։ Իսկ վերջերս էլ Ավետիք Իսահակյանի նկարն էին փակցրել։ Վարպետը ժպտում էր տխուր ու բարի։ Գրիգորը տեսել էր, որ ցուցափեղկի մոտով անցնելիս Իսահակյանն էլ է հաճախ կանգ առնում՝ ձեռնափայտին հենված, նայում իր նկարին և ժպտում ճիշտ այդպես տխուր ու բարի։ Կանգնել, հմայված նկարներին էր նայում Գրիգորը, երբ մեկ էլ մի ձայն լսեց.

— Պահ, դո՞ւ էստեղ ինչ ես անում, օձի ճուտ։

Գրիգորի մտքերն այնքան հեռու էին գյուղից, որ նա հազիվ հիշեց ու ճանաչեց Բագրատ Թոփալյանի որդուն։ Մանավանդ, որ Մանուչարը կոստյումով էր և լայնեզր գլխարկով, որն ասես ավելի էր ընդգծում նրա նեղ, տափակ գլուխը։ Գրիգորը գյուղում էլ երբեք խոսքի տակ չէր մնում, իսկ հիմա, երբ հեռու էին Հոնուտից և բասկետբոլի պարապմունքներից հետո մկանները թեթև֊թեթև խաղում էին պիջակի թևքերի մեջ, պոռթկաց.

— Տո, օձն էլ ես դու, աղվեսն էլ ես դու, էշն էլ ես դու... էդ էլ քո բարևն է՞ր, անասուն։

Մանուչարը ապշած ետ֊ետ գնաց և գրեթե մի րոպե անցավ, մինչև ուշքի եկավ։

— Էդ, էդ, էդ ո՞վ է քո լեզուն էստեղ բացել, այ տղա,— կմկմաց նա,— հիմի ո՞նց ես, որ շուռ գամ ու էս բոլոր մարդկանց հայտնեմ, որ դու ժողովրդի թշնամու տղա ես։ Ասենք էստեղ ինչի՞ եմ ասում, լսել եմ որ տեխնիկում ես ընդունվել, կգամ հենց էնտեղ էլ կխոսենք։ Սպասիր, սպասիր, ես քեզ կգտնեմ...— ասաց ու արագ֊արագ ցած իջավ Աբովյանով։

Եվ Գրիգորի կյանքը թունավորվեց։ Ոչ կարողանում էր դաս լսել ու ոչ էլ կարդալ։ Դռան ամեն մի թակոցի հետ ցնցվում էր։ Երբ դասարանից որևէ մեկը, որևէ հարցով ձայնում էր նրան, սիրտը խփում էր անկանոն ու տհաճ։ Ամեն օր, ամեն ժամ սպասում էր, թե հիմա ուր որ է դիրեկտորի մոտ կկանչեն։ Ու այնտեղ կսկսվի... Ինչո՞ւ ես թաքցրել, ինչո՞ւ չես գրել, ինչո՞ւ ես խուսափել... դե եկ ու պատասխանի։ Պահ եղավ, որ մտածեց գլուխն առնել ու փախչել տեխնիկումից էլ, քաղաքից էլ... Բայց ո՞ւր գնա, ինչո՞վ... Եվ հետո ո՞նց անտեր թողնի Շամամին... Եվ հետո Վարսենիկ նա՞նն ինչ կանի... Եվ հետո Լևոնը չի՞ ասի, թե բա դու տղամա՞րդ ես, քեզ է՞դ է սովորեցրել մեր հեր Սանասարը...

Ծանր ու հուսահատ մտքերի մեջ տեխնիկումի շենքի առջև մոլոր շրշում էր Գրիգորը, երբ տեսավ Կարոյին և ուրախացավ սրտանց, որովհետև հենց նրան էլ փնտրում էր։

— Հը, մեր տղա, քյաբաբի հավես ունե՞ս,— ծիծաղեց Կարոն, հետո նայեց Գրիգորի տխուր աչքերին և ավելացրեց անմիջապես,— բան է պատահե՞լ։

Ու Գրիգորը հալվեց, բացվեց, պատմեց ամեն ինչ և հոր մասին, և գյուղի մասին, և Բագրատ Թոփալյանի մասին, և նրա որդու մասին, և իր անցկացրած անքուն գիշերների մասին։

Կարոն մտածեց.

— Գուցե թե խոսել է հենց էնպես, դատարկ֊մատարկ։

— Չէ,— ասաց Գրիգորը։— Դու նրանց ցեղը չգիտես։

— Ինձ ցույց կտա՞ս նրան,— գործնական հարցրեց Կարոն։

— Ախր չգիտեմ որտեղ է լինում,— ասաց Գրիգորը,— եթե չեմ սխալվում համալսարանում է սովորում։— Տխուր նայեց Կարոյի փոքրիկ մարմնին ու ամաչելով ավելացրեց.— Համ էլ դու նրան ի՞նչ պիտի անես, քեզանից բոյով է։

Կարոն ծիծաղեց։

— Որ հարցը բոյի մեջ լիներ, էս սյունը ամենաուժեղը պետք է լիներ,— ասաց նա՝ ձեռքի ափով խփելով կողքի էլեկտրասյանը։— Ուրեմն ասում ես՝ կգա՞։

— Որ տեղս գտնի՝ անպայման կգա, ես հո գիտեմ,— համոզված ասաց Գրիգորը։

Նա Կարոյի հետ խոսելիս անգամ փողոցին էր նայում, սպասելով, թե ուր որ է պիտի հայտնվի Մանուչարը, և երբ տեսավ նրան փողոցի անկյունում, մի պահ նույնիսկ չհավատաց աչքերին, նորից նայեց զարմացած ու վախեցած և արագորեն սյան ետևն անցավ։

— Ինչ պատահեց, այ տղա,— հարցրեց Կարոն։

— Ինքն է, ինքն է, Մանուչարն է, տեխնիկում է գալիս, ի՞նչ անեմ...

— Էն սև կոստյումովն է՞,— հարցրեց Կարոն։ Դու հանգիստ մնա, արա, ես հիմա դրա սևը կբերեմ։

— Գործ չունես, գործ չունես,— խնդրեց Գրիգորը,— ինձ տեխնիկումից հեռացնել կտա։

Կարոն՝ մտածում էր։ Նույնիսկ ճակատին կնճիռ հայտնվեց.

— Դու վազի մտի էն այգին։ Ես հիմա կգամ,— ասաց նա ու արագ ընդառաջ գնաց Մանուչարին։

Դեռ այգու ծառերին էլ չհասած, Գրիգորը տեսավ, որ Կարոն մոտեցել է Մանուչարին ու խաղաղ զրուցում է նրա հետ։ Հետո զարմացած տեսավ, որ նրանք երկուսն էլ ծիծաղելով դեպի այգին են գալիս, ճիշտ այնտեղ, որտեղ Գրիգորն էր թաքնվել ծառի ետևում։ Այդ ամբողջ գործողությունից ոչինչ չհասկացած, Գրիգորն արդեն ուզում էր շփոթահար և ընկճված դուրս գալ ծառի ետևից, երբ Մանուչարի ձայնը լսեց.

— Բա կոշիկնե՞րը որտեղ են։

— Արի, արի, էստեղ են,— հանգստացրեց Կարոն, և մինչ Գրիգորն ապշած մտածում էր, թե ինչ կոշիկների մասին է խոսքը, տեսավ, որ Մանուչարը փռված է գետնին, իսկ լայնեզր գլխարկն էլ գլորվում է խոտերի վրայով։

— Վայ,— գետնից մի կերպ բարձրանալով, զարմացած բացականչեց Մանուչարը։

— Դու ճիշտ ես,— հանգիստ ասաց Կարոն։— Պիտի զարմանայիր, որ էդքան շուտ վեր կացար։ Ուրեմն՝ լավ չխփեցի։

Ու նորից հարվածեց, հետն էլ ցատկելով տեղից, աջ բռունցքով, կզակին։

Մանուչարը լուռ տապալվեց գետին ու մնաց անշարժ։

— Մեռավ, Կարո ջան, էդ ի՞նչ արեցիր,— վախեցավ Գրիգորը։

— Ես իմ խփելը գիտեմ,— հանգիստ ասաց Կարոն,— մինչև տասը հաշվեմ, ուշքի կգա։

Մանուչարը բացեց աչքերը, Կարոյին նայեց ապշած, հետո տնքալով շրջեց գլուխը տեսավ Գրիգորին ու հասկացավ ամեն ինչ։

— Ցիլոտ քեզ պե՞տք է,— ասես կարեկցանքով հարցրեց Կարոն,— գնա վերցրու ու բեր էստեղ։

Գրիգորին թվում էր, թե հիմա Մանուչարը կվերցնի գլխարկն ու կփախչի։ Բայց սխալվեց։ Հազիվ իրեն պահելով երկար ոտքերի վրա,Մանուչարն, ասես հիպնոսի ազդեցության տակ, քթի արյունը մաքրելով մոտեցավ գլխարկին, կռացավ տնքալով ու մի ձեռքով բռնած քիթը, վերցրեցը գլխարկն ու ետ եկավ։

— Ապրես,— ասաց Կարոն։— Խելոք տղա ես։ Դե հիմի նայիր էս իմ ընկերոջն ու ասա, թե ում տղան է։ Լավ նայիր,— ավելացրեց նա ձեռքի աջ մատները բռունցք դարձնելով։— Ուրեմն՝ կրկնում եմ։ Ո՞ւմ տղան է...

— Սանասարի,— Կարոյի բռունցքին սարսափահար նայելով, ուռած շրթունքներով կակազեց Մանուչարը։

— Ավելի լրիվ։

— Ալեքսանյան Սանասարի,— խոնարհ կրկնեց Մանուչարը։

— Ո՞վ է Սանասար Ալեքսանյանը, ուրիշ ի՞նչ կարող ես նրա մասին ասել։

— Ոչ մի բան։

Կարոն մոտեցավ նրան։

— Պետք չի, պետք չի,— դեպի նա նետվեց Գրիգորը։

Կարոն Մանուչարի գլխից նորից հանեց գլխարկը, նետեց ցած և սկսեց տրորել աջ ոտքով։

— Ուրեմն, էսպես որոշեցինք,— ասաց նա։— Ես քեզ էս ցիլոյիդ նման կտրորեմ, եթե դու մեկ էլ իմ ընկերոջ մազին դիպչես կամ անունը տաս։ Եվ որտեղ որ հանդիպես՝ խոր գլուխ ես տալու, հասկացա՞ր... Ասա հասկացա, բթամիտ։

— Հասկացա,— առանց գլուխը բարձրացնելու, ասաց Մանուչարը։

— Դե որ հասկացար, մի անգամ փորձիր, տեսնենք կարո՞ղ ես։

Մանուչարը խոր գլուխ տվեց։

Նողկալի էր։

Իսկ դրանից երկու ժամ անց, Պարգևի քյաբաբխանայում Գրիգորը գրկել էր Կարոյի ուսն ու հազիվ շարժելով օղուց ծանրացած լեզուն, հարցնում էր.

— Ուրեմն ասում ես, էլ չի՞ գա, Կարո ջան...

— Մտքովդ թող չանցնի, ախպերս,— ասում էր Կարոն։

Գրիգորը նվիրված աչքերով նայում էր իր պահապան հրեշտակին։

— Քեզ մինչև կյանքիս վերջը պարտք եմ,— ասում էր նա։— Չկարծես թե հարբած եմ։ Սրտիցս եմ ասում։ Տեսնո՞ւմ ես, ես ոչ մի բան չունեմ։ Մենակ մի կյանք ունեմ։ Ու եթե պետք լինի, կյանքս կտամ քեզ համար։ Հավատում ե՞ս։ Չէ՛, ասա՛, հավատում ե՞ս։

— Հավատում եմ, բա ո՞նց,— ծիծաղում էր Կարոն։

— Չես հավատում,— համառում էր Գրիգորը։— Չես հավատում, բայց օրը կգա՝ կհավատաս։

Եվ երկուսն էլ չէին պատկերացնում, թե որքան մոտիկ է այդ օրը։

— Կարո ջան,— Հանկարծ հարբածի անկեղծությամբ հարցրեց առանց այդ էլ անկեղծ ու անմիջական Գրիգորը։— Մի բան որ հարցնեմ, հո չե՞ս նեղանա։

— Չէ,— ասաց Կարոն։

— Դու գող ե՞ս,Կարո ջան,— հարցրեց Գրիգորը։

— Ինչի՞ց որոշեցիր,— զարմացավ ու ծիծաղեց Կարոն։

— Ախր միշտ փող ունես։

— Բա գողը միշտ փող կունենա՞, իմ ախպեր,— ծիծաղից խեղդվելով, ասաց Կարոն...— գողը մի օր փող է ունենում, մի ամիս սոված շան նման ման գալիս։— Նա ընկերոջը պարզեց ծակծկոտված ու կոշտուկապատ մատները։— Բա սրանք գողի ձեռքեր ե՞ն, տես, տես, բա սրանք գողի քնքուշ ձեռքեր են։ Քո բոյլուղ գյուղացին, օրինակ, հենց մատներս տեսավ, հավատաց ու ետևիցս խելոք֊խելոք այգի եկավ որովհետև ասացի, թե էժան կոշիկներ ունեմ ծախելու...

— Էդ ո՞վ է ծակծկել,— զարմացավ Գրիգորը։

— Ես,— ասաց Կարոն,— ես եմ ծակծկում։ Կոշկակար եմ։ Որ իմ կարած կոշիկները տեսնես, ախ կքաշես։ Հորիցս է ինձ մնացել էդ ոսկի արհեստը։ Է՞հ, գիտե՞ս ինչ հեր ունեի։ Գիտե՞ս ոնց էր պահում մեզ...

— Բա հիմա՞...— ակամա կարեկցանքով լցվեց Գրիգորը։

— Գաղութում է,— տխրած ասաց Կարոն,— նույն իր ոսկի արհեստի համար։ Չորս տարի տվեցին՝ կոշիկ կարելու համար։

— Ուրեմն՝ կոշիկ կարել չի՞ կարելի։

— Ինչո՞ւ չի կարելի, գնա արտելում կարի ինչքան սիրտդ ուզում է։

— Բա ինչո՞ւ նա էլ արտելում չէր կարում։

Կարոն արհամարհանքով թքեց։

— Բա իսկական վարպետը արտելում կոշիկ կկարի՞,— ասաց նա,— էնտեղ որակին չեն նայում, էնտեղ ասում են՝ հուպ տուր, պլան տուր, շատ տուր, շուտ տուր, թքիր, կպցրու ու հանձնի։ Ու կոպեկներ էր տալիս։ Իսկ որ հորս կարած կոշիկները տեսնեիր, կասեիր մատ չի կպել։ Բա, ախպերս... իսկ հասկացող մարդիկ էնքան փող էին տալիս, որ ամիսն երկու զույգ կարելով, կարելի էր տուն պահել։ Հիմա հասկացա՞ր տարբերությունը։

— Էդ հասկացա,— ասաց Գրիգորը,— բայց դրա համար ո՞նց են բռնում, ի՞նչ են ասում։

— Ասում են, որ իրավունք չունես։ Որ դա արգելված մասնագիտություն է։ Խանգարում է արտելների աշխատանքին։ Ասում են՝ էդ որտեղի՞ց ես կաշին ու պադոշը ճարել, երբ մեր խանութներում կաշի ու պադոշ չի վաճառվում։

— Բա ո՞րտեղից էիք ճարում,— իր հերթին հարցրեց Գրիգորը։

— Գողերից, քաղաքացի քննիչ,— ծիծաղեց Կարոն։— Սովորական գողերից, որոնք գործարանից կաշին փորին փաթաթած դուրս են բերում։ Կամ Էլ նրանցից, ովքեր տանը կաշվի գաղտնի ցեխ ունեն։

Գրիգորի հարբածությունն անցավ։

— Ու հիմա դու էլ ես կարո՞ւմ, Կարո ջան...

— Հա,— ասաց Կարոն։

— Բա չե՞ս վախենում։

— Վախենում եմ,— խոստովանեց Կարոն,— վախենում եմ, բայց չգիտեմ ինչ անեմ, որ պահեմ մորս ու երեք քույրերիս, հորս հաց ուղարկեմ գաղութ ու ինքս էլ մեկ֊մեկ քյաբաբ ուտեմ ընկերներիս հետ։ Ու հետո,— ավելացրեց նա, ծակծկված մատներին նայելով,— շատ եմ սիրում կոշիկ կարել։ Որ կարում եմ, վատ բաների մասին չեմ մտածում, հանգստանամ է սիրտս։ Չէի ուզում ասեմ, բայց հենց հիմա քրոջդ համար եմ մի զույգ կարում։ Էն օրը, որ հիվանդանոցում էինք, վատ բան չմտածես, սովորություն է, նախ ոտքերին նայեցի ու տեսա, որ հագին կարգին կոշիկ չունի քույրիկդ։

— Ես քո ցավը տանեմ, Կարո,— նորից հարբեց Գրիգորը։— Ինչ մարդ ես դու...

— Քիչ առաջ ասում էիր՝ գող ես, հիմա էլ թե՝ ինչ մարդ ես դու,— ծիծաղեց Կարոն։— Ի՞նչ մարդ եմ, աշխատող մարդ եմ, բայց ստիպված գիշերները թաքուն գործ անել, գողի նման։ Ու ցերեկներն էլ քնում դասերի ժամանակ։ Ի՞նչ անեմ։ Սովորել չեմ սիրում, թողնեին՝ գիշեր֊ցերեկ կոշիկ կկարեի...

— Հիմի անընդհատ քո մասին եմ մտածելու,— հառաչեց Գրիգորը,— որ հանկարծ չբռնվես։ Զգույշ մնա, Կարո ջան...

— Էհ,— ասաց Կարոն,— թե ինձ համար վախենում եմ, գետինը մտնեմ։ Մերոնք ոտքի տակ կընկնեն... Երեք աղջիկ են... ու արդեն պառավել է մերս, լաց է լինում ամբողջ օրը։ Նրանց մասին եմ մտածում, ու դրա համար էլ կես գնով եմ ծախում կոշիկներս։

— Ինչո՞ւ։

— Վախից, ախպեր ջան, վախից։ Ինձ ճանաչում էն, հանդիպելիս թաղայինը առաջինը ծակծկված մատներիս է նայում ու օրորում գլուխը։ Բայց ձեռքին փաստ չունի, թե չէ վաղուց էր ուղարկել հորս մոտ, ինչպես խոստանամ է ամեն անգամ շան որդին։

— Բա ո՞նց ես անում։

— Զույգին հինգ ռուբլի մի տղայի եմ տալիս, որ տանի շուկա իմ հին ծանոթ առևտրականին տա և տասնհինգ ռուբլի էլ էդ առևտրականին եմ տալիս, որ ծախի։

— Պահ,— ակամա բացականչեց Գրիգորը,— բա էդքան փողն ափսոս չի։

— Բա ափսոս չի՞,— հառաչեց Կարոն,— գիտես ինչ գործեր են... Այ, էգուց քեզ կբերեմ քրոջդ կոշիկները, կտեսնես... Մեկ֊մեկ նույնիսկ ափսոս գալիս է, որ ծախում եմ... Որտեղ տեսնում ճանաչում եմ։ Որ հագնողը կարգին կին է լինում, ուրախանում եմ, գնում եմ ետևից։ Նայում ու ուրախանամ եմ, իսկ որ մունդառի մեկն է լինում, քիչ Է մնում հանեմ ոտքերից։

— Մի նայելով էդ ո՞նց ես իմանում, լավն է, թե մունդառ,— ծիծաղեց Գրիգորը։

— Քայլվածքից երևում է,— ժպտաց Կարոն։

— Կարո,— ասաց Գրիգորը,— ուզում ես կոշիկներդ ես տանեմ տամ ծանոթիդ։

Կարոն թափով բարձրացավ սեղանից։

— Մեկ էլ էդ մասին չխոսես,— ասաց նա խստորեն, արդեն փողոցում։— Լսո՞ւմ ես։ Դու էդ բաների հետ գործ չունես, հասկացա՞ր։ Որ քեզ փող պետք լինի, ինձ ասա, կտամ ինչքան պետք է։ Իսկ դու մաքուր ես ու ինչքան կարող ես մաքուր ապրի։ Մի մեծ ընտանիքի հույս էլ դու ես։ Իսկ ես հնար չունեմ։ Ես էսպես էլ պիտի գնամ...

Գրիգորն այնքան հուզված էր թե իր առաջարկից, թե Կարոյի մերժումից, որ չդիմացավ և գյուղացու միամտությամբ ու անմիջականությամբ ասաց.

— Զարմանք բան է. բա ինձ էլ ասում էին, թե զգույշ մնա, քաղաքի տղերքը...— ու կծեց լեզուն։

— Ժուլիկներ են, հա՞,— ծիծաղեց Կարոն։— Ժուլիկներ ամեն տեղ էլ կան, ախպեր ջան։ Ու քաղաքում էլ շատ կան։ Բայց ես ժուլիկ չեմ, չէ,— ասաց նա ու հանկարծ՝ ավելացրեց չթաքցրած հպարտությամբ։— Մենք, ախպեր ջան, բնիկ երևանցիներ ենք, հին երևանցիներ։ Պապերի յոթը պորտով... Իսկ դա մի բան արժե... Հիմի գնա։ Ես էլ գնամ աշխատեմ մի քիչ, ձեռքերս քոր են գալիս։

Ու գնաց կորավ շուկայից դուրս տանող մի ծուռումուռ փողոցի մթության մեջ այդ զարմանալի աղան, հին երևանցիների այդ արժանավոր ժառանգը։

Իսկ կյանքը շարունակվեց իր հունով։ Ինչպես համոզված ասում էր Կարոն, Մանուչարի հետքն էլ չերևաց տեխնիկումում։ Ընդհակառակը, Գրիգորն ինքը պատահաբար հանդիպեց նրան Կոմայգում, բայց, Մանուչարն այնպես արագորեն անհետացավ, որ Գրիգորին թվաց, թե աչքին է երևացել։ Անցավ ձմեռը, Գրիգորը, ինչպես Կարոն, էր անչար ծաղրելով ասում, լող տալով, գերազանց հանձնեց կիսամյակի քննությունները։ Հետո գարուն եկավ, ծաղկեցին Աբովյան փողոցի ծառերը։ Գյուղից ու Լևոնից, նամակներ էր ստանում, Շամամը արդեն կարծես թե լավ էր զգում հիվանդանոցում, մի խոսքով՝ լավ էր ամեն ինչ։ Արդեն ավարտական քննությունների շրջանն էր մոտենում, երբ Կարոն մի քանի օր չերևաց տեխնիկումում։ Գրիգորն անհանգստացավ, հո հանկարծ չի բռնվել։ Աստված հեռու տանի, ի՞նչ կլինի նրա մոր ու քույրերի վիճակը։ Անհանգստացավ, անհանգստացավ Գրիգորը ու չդիմացավ այլևս, գնաց, ծուռ ու մուռ փողոցում սրան֊նրան հարցնելով գտավ Կարոյենց տունը։ Եվ տեսավ, որ ընկերը պառկած այրվում է տաքության մեջ։ Կարոն շատ ուրախացավ, ժպտաց աչքերով.

— Գիտեի, որ ինձ կգտնես,— ասաց։

— Էս ի՞նչ է պատահել, ախպեր ջան,— հուզվեց Գրիգորը։— Ի՞նչ անեմ քեզ համար։

— Դատարկ բան է,— ասաց Կարոն,— մրսել եմ մի քիչ, կանցնի։

Աղմուկով հայտնվեցին նրա քույրերը, որոնք այնքան նման էին իրար, որ եթե առանձին֊առանձին մտնեին, Գրիգորը կկարծեր, թե նույն աղջիկն է ներս ու դուրս անում։ Եկան, բարևեցին համարձակ, կատակեցին եղբոր հետ, սիրելով ծաղրեցին իրար ու երբ դուրս գնացին, Գրիգորը նոր միայն նկատեց, որ մի հիանալի սեղան է գցված։

— Տեսա՞ր ինչ քույրիկներ ունեմ,— հպարտ֊հպարտ հարցրեց Կարոն։

— Ոնց որ ֆոկուսնիկի տակառի միջից դուրս եկած լինեն,— շփոթվածությունը թաքցնելու համար ծիծաղեց Գրիգորը,— էդքան էլ իրար նման ու սիրուն....

— Բա՜,— ժպտաց Կարոն,— դե դու նստիր ու հաց կեր։

Գրիգորը հրաժարվեց։

— Կեր, ախպեր ջան, կեր... Որ դու ուտես, ես կնայեմ քեզ... ախորժակս կբացվի, կլավանամ...

Նստեցին, զրուցեցին երկար, և խոսքից֊խոսք, հարցից հարց, Գրիգորին պարզ դարձավ, որ Կարոն նեղության մեջ է։ Տղան, որ տանում է կոշիկները, ինքն էր գործ սկսել ու հրաժարվել էր այսուհետև միջնորդի դեր կատարել։ Իսկ հորն էլ, չգիտես ինչու, ահագին փող է պետք եկել գաղութում, մեկի միջոցով իմաց է տվել, որ մի կերպ ճարեն, ուղարկեն։ Եվ Գրիգորը թեթև սրտով, առանց ձևականության, պատրաստակամ ասաց.

— Թե կոշիկներ ունես, տուր, ես կտանեմ...

Կարոն թափահարեց գլուխը։

— Չե,— ասաց,— քեզ չեմ ասել, որ դու գործ չունես։

Գրիգորը սրտանց վիրավորվեց։

— Բա էլ ընկերությունը որ օրվա համար է,— ասաց,— ուրեմն ես մենակ քյաբաբ ուտող եմ։ Բա ամոթ չէ՞։

— Դու էդ գործը չես կարողանա անել, Գրիգոր,— համառում էր Կարոն,— կբռնվես, դա ամեն մարդու բան չի։

— Ինչի՞, է, ես մի երեխու չափ էլ չկա՞մ։ Պիտի տանեմ շուկա ու տամ մի մարդու, էդ չի։

— Բա որ բռնվես։

— Ինչի՞ պիտի բռնվեմ, է...

— Որ բռնվեցիր...

— Բռնվեցի, կասեմ չգիտեմ, թե էս տոպրակի միջինն ինչ է, մի մարդ խնդրեց, թե տար տուր էսինչին, ես էլ բերեցի... էդ մարդուն էլ չեմ ճանաչում, պրծա՞նք,— ինքն էլ իր հնարամտությունից հիացած, ծիծաղեց Գրիգորը։

— Էհ,— ձեռքը սրտնեղած թափ տվեց Կարոն ու ետ ընկավ մահճակալին։

Բայց, ի վերջո, Գրիգորը համոզեց։ Եվ Կարոն էլ համոզվեց, որովհետև երևի իրոք այլ ելք չուներ։ Գրիգորը վերցրեց կոշիկների փաթեթը, որ Կարոն հանեց բարձի տակից, հետն էլ տխրած ասելով՝ «Դե տես, թե վախից որտեղ եմ պահում» և քայլեց դեպի շուկա, մտքի մեջ կրկնելով առանց այն էլ պարզ հասցեն. «Կտորեղենի խանութների շարքի վերջը Հնակարկատ Մացոյի բուդկան։ Կարոն է ուղարկել»։ Այդքանը։

Նա այնքան հպարտ էր և ուրախ՝ Կարոյի դիմադրությունը կոտրելու և ինչ֊որ չափով նրան երախտահատույց լինելու գիտակցությամբ, որ երկյուղ բոլորովին չէր զգում։ Բոլորովին։ Հանգիստ մտավ շուկա, ակամա մի քիչ կանգ առավ՝ գույնզգույն կատուների ու աքաղաղների առջև. տեսավ, թե Սենիկ աղան ինչպես է մի ամբողջ հանդիսավոր արարողությամբ քաղցր թեյ բաժանում իր արտասովոր թեյնիկից, ուզեց ինքն էլ խմել, բայց հիշեց, որ գործ ունի և փաթեթը թևի տակ ամուր սեղմած անցավ կտորեղենի խանութների առջևով։ Ահա և հնակարկատ Մացոյի տաղավարը։ Երկար բեղերով մարդ է, մանրիկ մեխերը ատամների տակ սեղմած ինչ որ կոշիկի ներբան է մեխում օձի նման տափակ գլուխը վեր բարձրացրած երկաթի վրա։ Մոտեցավ, կանգնեց, նայեց շուրջը։ Ամեն ինչ ծանոթ էր, շատ սովորական ու առօրյա... Շուկան էր և շուկայի աղմուկը։

— Երևանի սառը ջուրը, նոր եմ բերել ախպուրակից...— հնչեց ուղղիղ նրա ականջի տակ։

Կուշտ կերել էր Կարոյենց տանը և ծարավ էր։ Հիմա փաթեթը կհանձնեմ ու մի կուշտ ջուր կխմեմ, մտածեց նա, մի անգամ էլ ես փողով ջուր խմեմ, ինչ կլինի, եղածը մի կոպեկ չի՞։

Ավելի մոտեցավ Մացոյին ու գրեթե ականջին ասաց.

— Բերել եմ։ Կարոն է ուղարկել։

Մացոն հոնքերի տակից նայեց Գրիգորին, շարունակելով մեխել ներբանը, հետո շուրջը նայեց և հավանաբար ոչ մի կասկածելի բան չնկատեց, որովհետև բարձրացավ աթոռակից, մեխերը բերանից հանեց, դրեց դազգահի վրա, մտավ ինչ֊որ անկյուն ու ձայն տվեց։

— Բեր։

Գրիգորը ներս մտավ, թևի տակից հանեց ու Մացոյին մեկնեց փաթեթը։ Մացոն բացեց թերթը, կոշիկներին նայեց, նորից Գրիգորին, և հանկարծ նրա աչքերը սարսափից լայնացան։

— Էս ինչ ա, այ լակոտ,— գոռաց նա,— բա ասում ես լավա՞շ ա... վերցրու ու ռադ եղիր, ես քո իմացած մարդը չեմ։

Գրիգորը վերցրեց բաց փաթեթն ու ապշած նրան էր նայում, բայց դեռ բոլորովին վախեցած չէր, ուղղակի մտածում էր, որ թյուրիմացություն է, կամ Մացոն չի վստահում իրեն, կամ էլ ինքը սխալ հասցեով է եկել։ Բայց քանի որ Մացոն կամ այն մարդը, որին ինքը Մացոյի տեղն էր դրել, շարունակում էր գոռգոռալ՝ նայելով Գրիգորի կողքով, Գրիգորն ինքն էլ ետ նայեց ու միանգամից թուլացան ոտքերը։ Նրա թիկունքում իրենց հաղթ մարմիններով փակելով լույսը, կանգնած էին երկու մարդ։

— Դե, դե, դերասանություն մի արա, Մացո, վերցրու,— քմծիծաղ տվեց նրանցից մեկը։

— Ե՞ս,— գոռաց Մացոն,— ի՞նչը վերցնեմ։ Թե ես էս տղին առաջին անգամ չեմ տեսնում, գետինը մտնեմ,— անկեղծ զայրացած ասաց նա։— Ինձ հարցրեց լավաշ ուզո՞ւմ ես, ես էլ ասացի՝ բեր։ Էդքան բան...

— Դու քո խոսքերին հավատացի՞ր,— քմծիծաղ տվեց մյուսը, բայց չգիտես ինչու, ակնհայտ շփոթված էր։

— Վայ, դուք հո շա՞ռ չեք,— նրա շփոթված լինելն անմիջապես որսալով, ավելի բարձր գոռաց Մացոն,— անմեղ մարդկանց բռնելու էս էլ նոր ձև եք հնարե՞լ։ Դուք կոշիկները երեխայի թևի տակ եք դնում ուղարկում ու ետևից գալիս, որ բռնեք։ Ինչի, ես հարի՞ֆ եմ, խոտակե՞ր եմ։

— Դե, դե, ձենդ կտրիր,— բարկացավ առաջինը,— ձենդ կտրիր ասում եմ...

— Տո ինչի պիտի ձենս կտրեմ,— բոլորովին նպատակ չունենալով ձայնը ցածրացնել, բղավում էր Մացոն,— ձենս կտրեմ, որ շառ անե՞ք։ Դուք իմ ձեռքին կոշիկ եք բռնել, ես դրան փող եմ տվե՞լ, դե ասեք, է՜... Թող ամբողջ ժողովուրդն՝ էլ տեսնի, թե ոն եք անմեղ մարդու վրա շառ գցում...

— Մեղավորը դու ես, դո՛ւ,— առաջինի հասցեին նետեց երկրորդը,— ասեցի մի քիչ հետո մտնենք, որ փողն արդեն տված լինի։ Դե հիմի արի ու հաստատի...

— Երկու հատ որ վզին հասցնեմ, կհաստատի,— խոստացավ առաջինը։— Փակիր ավազակաբույնդ,— հանկարծ հաստատ ոչ իր խոսքերով, վերամբարձ գոռաց նա Մացոյի վրա։— Գնացինք։

Բայց Մացոն արդեն լսել էր նրա վերջին խոսքերը և գոռում էր հենց այնպես, հանգստացած։

— Ո՞ւմ վզին հասցնես, ինչի՞, մեր միլիցիայում էլ են մարդ ծեծո՞ւմ։ Հլա մի փորձի, անտե՞ր ենք, ինչ է, օրե՞նք չկա, դատախազ չկա։

— Վայ էն օրենքի հերն եմ անիծել, որ քեզ նման սպեկուլյանտին պիտի պաշտպանի,— սրտանց ասաց երկրորդը։— Վերջացրու, գնացինք։ Շարժվիր, այ տղա,— հրեց նա Գրիգորին։

— Ե՞ս,— զարմացավ Գրիգորը։

Նրան դեռ հոգու խորքում ինչ֊որ տեղ թվում էր, թե սա թյուրիմացություն է։ Թե սրանք չգիտես ինչու Մացոյի վրա են բարկացած և դրա համար են գոռգոռում։ Կգոռգոռան, կհանգստանան ու ամեն մեկը կգնա իր գործին։ Նույնիսկ հիշեց, որ ինքն ուզում էր սառը ջուր խմել, դրա համար էլ ցնցվեց, երբ մարդկանցից մեկը հրեց նրան։

— Ե՞ս,— հարցրեց Գրիգորը։

— Չե քեռեկինդ,— ծաղրեց մյուս մարդը։

Մացոն կախովի կողպեքով փակեց բուդկայի դուռը, բայց շատ հանգիստ էր կամ իրեն հանգիստ էր ձևացնում։

— Որ ինձ հարցնող լինի, ասեք հիմի գալիս եմ,— դիտավորյալ բարձր ասաց նա հարևան խանութի աշխատողին ու ասես մարտահրավերով նայեց սպասող մարդկանց։

Բայց նրանք չպատասխանեցին։

Միլիցիայի բաժանմունքի շենքը հեռու չէր, և Գրիգորը նույնիսկ չնկատեց էլ թե երբ հասան։ Երկրորդ մարդը Գրիգորի թևը բռնած նրան ինչ֊որ մի սենյակ մտցրեց, որտեղ ընդամենը մի սեղան կար և երկու աթոռ։ Մեկին ինքը նստեց, Գրիգորին էլ կարգադրեց փաթեթը սեղանին դնել ու նստել մյուս աթոռին, ասաց, որ իրեն անվանում են լեյտենանտ Մարկոսյան և անցավ հարցաքննության։

— Անուն֊ազգանուն։

— Գրիգոր Ալեքսանյան։

— Հորդ անունը։

— Սանասար,— ակամա շշուկով ասաց Գրիգորը։

— Ո՞րտեղ ես սովորում կամ աշխատում։

— Մանկավարժական տեխնիկումում։ Առաջին կուրսում եմ։

— Բա գետինը չե՞ս մտնում, ուսանող տղա ես ու... Ձեռքերդ սեղանին դիր,— հանկարծ ձայնը բարձրացրեց նա։— Շուռ տուր ձեռքերդ։— Նա ուշադիր նայեց Գրիգորի մատներին։— Ուսանող տղա ես ու կոշիկի առևտրով ես զբաղվում։ Ո՞վ Է քեզ էս կոշիկները տվել։

Գրիգորը գիտեր, որ եթե մեռնի էլ, Կարոյի անունը չպետք է տա։

— Շուկայի մոտ... մի մարդ կանգնեցրեց... խնդրեց որ...

— Հեքիաթներ ես պատմում,— քմծիծաղ տվեց լեյտենանտ Մարկոսյանը։— Հիմա ճիշտն ասա։

— Ճիշտն եմ ասում։

— Էդ մարդուն առաջի՞ն անգամ էիր տեսնում։

— Հա։

— Հիմա որ տեսնես՝ կճանաչե՞ս։

— Չէ։

— Բա ինչի էիր անծանոթ մարդուց ծանրոց վերցնում։

— Մեծ մարդ էր, խնդրեց...

— Ի՞նչ խնդրեց։

— Ասաց... էս փաթեթը վերցրու, կտորեղենի շարքն անցիր ու...

— Ու... ո՞ւմ տուր։

— Կոշիկ կարկատողին։

— Մացոյի՞ն։

— Անունը չասաց։

Լեյտենանտ Մարկոսյանը բարձրացավ տեղից, մոտեցավ պատուհանին դուրս նայեց, հետո շրջվեց դեպի Գրիգորը։

— Որտեղացի ես, Գրիգոր Սանասարի Ալեքսանյան։

— Տաուշեցի։

— Ո՞ր գյուղից։

— Հոնուտ։

— Էլի մեկ զոհ,— ինքն իրեն ասաց Մարկոսյանը։

— Սունդուկյանն է գրել,— ակամա դուրս թռավ Գրիգորի բերանից։

— Սա Սունդուկյանը չի գրել,— մռայլ ասաց Մարկոսյանը։— Սա Մացոն է գրել, Խդոն է գրել, էն շան որդին է գրել, որը քեզ տվել է կոշիկները և որի անունը դու ինձ պետք է ասես հիմա, բոլոր էդ ստոր սրիկաներն են գրել, որպեսզի կործանեն քեզ նման միամիտ, անմեղ լակոտներին։ Ուրիշի ձեռքերով կրակի միջից կաշտան են հանում ավազակները...

Գրիգորը հիշեց Կարոյի ծակոտված ձեռքերը և ատամներն ավելի սեղմեց։

— Ո՞վ Է տվել քեզ այդ կոշիկները, Գրիգոր...

— Ուրեմն՝ մի մարդ էր, տարիքով...

— Դե լավ,— ընդհատեց նրան լեյտենանտ Մարկոսյանը,— ջահել տղա ես, երևի առաջին անգամ ես միլիցիայի բաժնում (դա, իհարկե, մենք կճշտենք), դրա համար էլ ուզում եմ բացատրել քեզ։ Տես ինչ է ստացվում։ Մի մարդ, մի կոշկակար, որը պետությունից գողացած կաշվով կոշիկ է կարում և վաճառում մի գնով, որն իմ մի ամսվա աշխատավարձն է, քո շնորհիվ, որովհետև նրա անունը տալ չես ուզում, մնում է ազատության մեջ։ Մի ընդհատիր։ Լսիր։ Մյուս ավազակը, որը վերցնում է այդ կոշիկներն ու վաճառում թանկ գնով և ոչ մի կոպեկ չծախսելով, հազարներ դիզում, քո շնորհիվ, որովհետև դու նրա անունն էլ չես ուզում տալ, դարձյալ մնում է ազատության մեջ։ Տակն ով է մնում։ Դու՝ Գրիգոր Սանասարի Ալեքսանյան։ Միայն դու։ Ուրիշների կատարած հանցանքի համար պետք է պատժվես դու։ Կոշկակարը քեզ ինչքա՞ն փող տվեց...

— Էդ մա՞րդը,— հարցրեց Գրիգորը,— ոչ մի կոպեկ։

— Հեքիաթներ ես պատմում, Գրիգոր։— Երևի դա նրա սիրած արտահայտությունն էր, որովհետև կրկնեց։— Հեքիաթներ ես պատմում։ Ո՞վ ունես գյուղում...

— Իմ նանն է,— ասաց Գրիգորն ու լաց եղավ։

— Ինչու հանկարծ լաց եղար։

— Ախր որ իմանա ինձ բռնել եք՝ կգժվի։

— Է՞լ ով ունես։

— Մեծ ախպերս բանակում է, քույրիկիս էլ էստեղ, հիվանդանոցում։

— Հա՞յրդ որտեղ է։

— Չկա։ Մահացել է։

— Էլի մեկ զոհ,— կրկնեց լեյտենանտ Մարկոսյանը և նստեց սեղանի մոտ։— Բա դու քո մորը չէ՞ս խղճում, քո հիվանդ քրոջը չե՞ս խղճում, քո եղբորը չե՞ս խղճում, որի անունը գցում ես դու, քո ջահել կյանքը չե՞ս խնայում։ Ախր քեզ բանտարկելու ենք, Գրիգոր, դու ոչ առաջինն ես, ոչ էլ վերջինը։ Բանտարկելու ենք, և դու արատավորվելու ես հուր֊հավիտյան։ Ինչի՞ համար։ Ո՞ւմ համար։ Բա դու չե՞ս ուզում նորից արև֊աշխարհ դուրս գալ, գնալ քո դասերին...

— Ուզում եմ,— նորից լաց եղավ Գրիգորը։

— Ուրեմն, եթե ուզում ես, լսիր, թե ինչ պետք է անես ու ասես։ Լսո՞ւմ ես։

— Հա։

— Ուրեմն՝ նախ պետք է ասես, թե ով է քեզ կոշիկները տվել։ Երկրորդ՝ պիտի ասես, թե ում էիր հանձնելու և ինչքան փող էիր ստանալու։ Երրորդ՝ թե կոշիկները տվողին և թե այդ սրիկա Մացոյին պիտի բերենք այս սենյակը և դու նրանց երեսին պիտի կրկնես նույն խոսքերը։ Պա՞րզ է։ Այ, միայն այդ ժամանակ ես կարող եմ միջնորդել ղեկավարության առաջ, խնդրել, որ ներեն քեզ, որովհետև հանցանք ես գործում առաջին անգամ, սովորող ես, հիվանդանոցում քույր ունես, գյուղում մենակ մնացած թշվառ մայր ունես և այլն և այլն... Հասկացա՞ր։

— Հա։

— Ուրեմն, տալիս եմ առաջին հարցը՝ ո՞վ է տվել քեզ այդ կոշիկները, Գրիգոր...

Գրիգորը լուռ էր։

— Չես ուզում ասել։ Վախենում ես այդ կոշկակարից։ Քեզ ասել է թե անունս տաս, կսպանեմ։ Հը՞։ Ասա, խոսիր, փրկիր քեզ, այ տղա։ Իմ փոխարեն մեկ ուրիշն այդքան երկար չէր խոսի քեզ հետ։ Օգտվիր նրանից, որ ես բարի եմ, որ ես էլ քո տարիքի մի լակոտ ունեմ ու խղճում եմ քեզ, խոսիր։

Գրիգորը չխոսեց։

— Դե լավ,— ասաց լեյտենանտ Մարկոսյանը։— Գիշերը կմնաս մեր խցում, կխելոքանաս...

Իսկ մտքում ասաց. «Կպատմես, տղա ջան, կպատմես։ Մենակ քեզ նմանները չեն խոստովանել։ Երբ որ փաստերը առաջդ դնեմ, կբացվես։ Ասենք թե դու քո լավը չես հասկանում, կամ վախեցած ես, բա ե՞ս ինչի համար եմ։ Մի քիչ շատ պիտի չարչարվեմ, այդքան բան։ Դասընկերներիդ հետ կխոսեմ, ազգականներիդ կգտնեմ, քրոջդ հետ կզրուցեմ։ Հազար ու մի ձև կա։ Եվ հենց քեզ համար կգտնեմ, կբռնեմ էն մարդուն, որը քեզ այս վիճակի մեջ է գցել։ Կբռնեմ։ Կամ գուցե վաղն ինքդ պատմես։ Գիշերը որ չոր նստարանին քնես՝ կփափկես»։

Եվ Գրիգորին իջեցրին ներքնահարկ։

Վերջին պահին Մարկոսյանը հարցրեց.

— Մեկը կա, որին տեղեկացնենք՝ հաց բերի քեզ համար։

Մազ էր մնացել, որ Կարոյի հասցեն տա, բայց այնպես սարսափեց այդ մտքից, որ նույնիսկ քեռի Պետրոսի հասցեն չտվեց։ Ոչինչ, չի սատկի, շատ է սոված մնացել։

— Չէ,— ասաց Գրիգորը։

Խուց կոչվածը երկարուկ մի սենյակ էր՝ պատերի տակ դրված չոր նստարաններով։ Ոչ ոք չկար։ Գրիգորը պառկեց թախտերից մեկին, գլուխը ձեռքերի մեջ առավ ու մի կուշտ լաց եղավ իր անբախտ կյանքի վրա։ Լաց էր լինում ու համոզում ինքն իրեն, որ երբեք֊երբեք Կարոյի անունը չի տա։ Թող ծեծեն, թող բանտարկեն, թող գնդակահարեն, չի տա։

Երեկոյան ինչ֊որ հարբած տղաների բերեցին, գոռգոռում էին, հայհոյում իրար ու չգիտես ում հասցեին, բայց Գրիգորին ձեռք չտվեցին, փռվեցին ու քնեցին խռմփոցով՝ չոր տախտակների վրա։ Իսկ ավելի ուշ, թե երբ, արդեն չիմացավ Գրիգորը, բացվեց խցի փոքրիկ պատուհանը և երկար, թավ բեղերով միլիցիոները մատով կանչեց նրան.

— Գրիգորը դո՞ւ ես։

— Հա,— ուրախացավ Գրիգորը։

— Քույրդ քեզ հաց է բերել։ Ա՛ռ։

Բացել էր բերանը, որ ասի, թե չի կարող պատահել, բայց միլիցիոներն արագ փակեց դռնակը։ Գրիգորն անմիջապես հասկացավ, որ եկողը Կարոյի քույրերից մեկն է եղել։ Ուրեմն՝ Կարոն գիտի։ Իսկ եթե գիտի, ուրեմն մի բան կանի, անտեր չի թողնի իրեն... Կարո՜ն... նա ուրախացած ու թեթևացած սրտով բացեց կապոցը, համենայն դեպս թիկունքով շրջվելով դեպի հարբածները, շտապ֊շտապ կերավ խաշած ձվերն ու թարխունը, հավի բուդն ու մսի փոքրիկ կտորները, որոնք, հավանաբար, ջրալի ճաշի միջից էին հանված և երբ կշտացավ, ապագան այլևս այնպես սև ու տխուր չէր թվում նրան որքան քիչ առաջ։ Եթե Կարոն գիտի... իսկ որ գիտի, այլևս ոչ մի կասկած չկա, ուրեմն նա մի բան կանի։ Կապոցի տակ հայտնաբերելով նաև «Շախմատ» ծխախոտի տուփը։ Գրիգորը զարմացավ ծխախոտ ինչո՞ւ է ուղարկել, չգիտի՞, որ չի ծխում։ Հետո հանկարծ արկածային գրքերը հիշեց, պատառիկներ՝ ինչ որ պիեսներից ու մտածեց, որ ծխախոտը ինչ֊որ բան նշանակում է։ Նա բացեց տուփը, մեկ֊մեկ ստուգեց գլանակները և տեսավ, որ մի գլանակի պարկուճի մեջ ծխախոտի փոխարեն ինչ֊որ բարակ թուղթ է դրված։ Երկյուղով պատուհանիկին նայելով, ղողդողացող ձեռքերով հանեց թուղթը ու կարդաց. «Անունս չտաս, իմ ախպեր»։ Ստորագրություն չկար։ Եվ պետք էլ չէր։ Գրիգորը ամեն ինչ հասկացավ ու ինչպես գրքերում էր կարդացել՝ ծամեց ու կուլ տվեց ծխախոտի բարակ թերթիկը։ Կուլ տվեց ու ասաց մտքում.— «Չվախենաս, Կարո ջան»։ Հետո մտածեց, թե հաջողություն է, որ կիրակի է վաղը, դասեր չկան, դասատուները չեն իմանա, իսկ հանրակացարանի տղաներն էլ կմտածեն, թե քեռու տանն է մնացել։ Իսկ վաղը հո մի բան կլինի, քանի որ ամեն ինչ Կարոյին հայտնի է։ Եվ ինքն էլ չզգաց, թե ինչպես քնեց միանգամից՝ թախտի չոր տախտակներին պառկած։

Արթնացավ հարբածների աղմուկ֊աղաղակից։ Նրանք վիճում էին միմյանց հետ, անցած օրվա հաշիվները մաքրում, մեղադրում իրար, զարմացած շոշափում չգիտես երբ և որտեղ ստացած վերքերը, տնքում ցավից ու նորից հարձակվում իրար վրա։ Իսկ Գրիգորը կծկվել էր մի անկյունում ու զարմացած մտածում էր, թե այդ ինչպե՞ս է, որ միլիցիոները ներս չի մտնում, չի սաստում նրանց։ Եվ ասես ի պատասխան նրա մտքի, բացվեց պատուհանիկի դուռը և երկար ու թավ բեղերով միլիցիոները գլուխը ներս մտցրեց.

— Ձեններդ կտրեք,— ասաց նա գրեթե շշուկով և քանի որ չգոռաց, այդ շշուկը անմիջապես լռեցրեց բոլորին։— Ձեններդ կտրեք,— ասաց նա,— պատերազմ է սկսվել։

— Ինչ պատերազմ, ի՞նչ ես խոսում,— ուշքի գալով գոռգոռացին հարբածները։

— Գերմանիան պատերազմ է սկսել,— տխրած ասաց միլիցիոները,— ռադիոն հենց նոր հայտարարեց։ Պատերազմ է, տղե՛րք։

... Երկու օր ոչ ոք չհետաքրքրվեց Գրիգորով և մի պահ նրան նույնիսկ թվաց, թե իրեն մոռացել են։ Բայց երրորդ օրը եկան նրա ետևից ու տարան մի ուրիշ սենյակ, որտեղ նստած էր նրան բռնողներից մյուսը, նա, որ ասում էր. «Երկու հատ որ վզին հասցնեմ, կհաստատի»։

— Քո գործը ինձ մոտ է,— ասաց նա՝ նայելով սեղանին դրված թղթապանակին։— Ես կապիտան Ադամյանն եմ։ Մարկոսյանը չեմ,— ավելացրեց նա,— երկար֊բարակ խոսելու հավես չունեմ։ Մի անգամ հարցնելու եմ ու վերջ։ Ո՞վ է քեզ տվել էդ կոշիկները ու ասել, որ տանես տաս Մացոյին։

— Չգիտեմ,— ասաց Գրիգորը։

Նա, իհարկե, լավ գիտեր այդ։ Բայց չգիտեր, բոլորովին չգիտեր, որ իր հարցը արդեն վճռված է և վճռվել է երեկ, ուշ գիշերին, այդ կապիտան Ադամյանի և շրջանի դատախազի օգնական և ժամանակավոր պաշտոնակատար Անմեղիկյանի միջև տեղի ունեցած զրույցի ժամանակ։

... Ադամյանը թղթապանակը փնչալով նետեց դատախազի օգնականի սեղանին ու ասաց.

— Էլ հալ չկա։ Էդ Մարկոսյանն էլ ինչքան կիսատ֊պռատ գործ կար, գցեց ինձ վրա ու հայդե՝ Կարմիր բանակ։ Ես հերոս եմ, կամավոր եմ գնում...

— Հերոս է, բա ինչ է,— ասաց Անմեղիկյանը՝ բացելով թղթապանակն ու անքնությունից ուռած աչքերը հառելով հատ ու կենտ թղթերին։— Սա էն կոշիկների գործն է՞։

— Հա։ Երեք օր է պահում ենք էդ լակոտին, չի բացվում։ Ասեք, ի՞նչ անեմ։

— Կորցրու թող գնա,— ասաց Անմեղիկյանը։— Պատերազմ է, խառնվել է ամեն ինչ, միտք ունի՞ երկու զույգ կոշիկի համար այդ տղային բանտարկելը։

— Լուրջ եք ասո՞ւմ,— զարմացավ կապիտանը։

— Վաղը, մյուս օրը նրան էլ բանակ կտանեն,— իր մտքերի հետ՝ ասաց Անմեղիկյանը։

— Բա կոշիկնե՞րը։

— Կոշիկները պետականացրու։

— Բա ի՞նչ ասեմ, ո՞րտեղից եմ գտել, հորս տնի՞ց։ Վկաներ կան, արձանագրություն ենք կազմել, ձեռքին բռնել ենք, հիմա ի՞նչ անենք։

— Վկանե՞րդ ովքեր են։

— Դե... մեկը Մացոն է, մնացածն էլ...

— Մացոն ո՞րն է, էն սպեկուլյա՞նտը։

— Ինչ անեմ... Մարկոսյանի պատճառով չկարողացանք ձեռքին բռնել։ Կպել էր թե շուտ արա, հա շուտ արա... ներս մտնենք...

— Ու հիմա Մացոյին թողած, այդ տղայի՞ն եք բռնում։

— Բա ի՞նչ անենք,— վրդովվեց կապիտանը,— բա ինչի՞ չի ասում, թե ումից է կոշիկներն առել։ Ինչ անում ենք, չի ասում էդ շան ծիծ կերածը։

Դատախազի օգնական Անմեղիկյանն ամբողջ օրը ոչինչ չէր կերել, անասելի ցավում էր ստամոքսը, նվում էր։ Նա ուղղակի բռունցքով սեղմեց ստամոքսն ու հարցրեց.

— Հիմա ի՞նչ ես ուզում ինձանից, Ադամյան։

— Սանկցիա տվեք։ Առավոտը երեք օրը լրանում է, ավել չեմ կարող պահել։

— Եվ ի՞նչ ես գրելու սանկցիայի մեջ։

— Դուք տվեք, ես ինչ որ պետք է՝ կգրեմ։

— Այ աղա, սանկցիայի մեջ հոդվածը չի՞ գրվելու,— զայրացավ Անմեղիկյանն ու ավելի սեղմեց ստամոքսը։

— Մի բան կգրենք, էլի։

— Օրինակ ի՞նչ։

— Օրինակ՝ օժանդակող։

— Ինչի՞ օժանդակող կամ ո՞ւմ օժանդակող։

— Գաղտնի արհեստով զբաղվողի կամ էլ սպեկուլյացիայի։

— Եղա՞վ։ Գաղտնի արհեստով զբաղվողը կա՞։

— Չէ։

— Բա ո՞ւմ է օժանդակել։

— Չնեղանաք, բայց հետաքրքիր մարդ եք, ընկեր Անմեղիկյան, բա ի՞նչ անեմ, կոշիկները տամ իրեն, ասեմ՝ գնա՞։ Էգուց դու ընդհանուր ժողովում ի՞նչ կասես, կամ քե՞զ ինչ կասեն, որ իմանան, թե էդպիսի կարգադրություն ես արել ինձ։ Չե՞ն ասի, թե պատերազմի վախից կորցրել են գլուխները, թուլացրել են զգոնությունը և աչքաթող են արել սոցիալիստական օրենսդրության այն հիմնական կետը, որ ոչ մի հանցանք անպատիժ չպետք է մնա...

Դատախազի օգնական Անմեղիկյանը բարձրացրեց գլուխն ու, կարծես նոր էր տեսնում, զարմացած նայեց կապիտան Ադամյանին։ Սա հենց այդպես էլ կասի, մտածեց նա դառնությամբ, ոչ երեխա ունի, ոչ ամոթ ունի ու ոչ էլ խիղճ։ Առանց ձայն խնդրելու նույնիսկ վեր կկենա ու կասի։ Մարկոսյանի նման տղաները գնում են, իսկ սա մնում է և ես պետք է սրա հետ աշխատեմ։ Անցյալ օրը, երբ միտինգ էր՝ պատերազմի առթիվ, ելույթ ունեցավ շրջանի դատախազ Կիրակոսյանը։ Նա այնքան գեղեցիկ խոսեց, որ ծափահարեց ամբողջ դահլիճը, այնպես ոգևորեց միտինգի մասնակիցներին, որ նույնիսկ ինքը՝ Անմեղիկյանը, բեմ բարձրացավ։ Եվ ասաց առանց կեղծելու, արցունքն աչքերին, որ եթե հարմար գտնեն, ինքը պատրաստ է հենց վաղն էլ մեկնելու բանակ և կռվելու հիտլերյան զավթիչների դեմ։ Ի վերջո ի՞նչ նշանակություն ունի, որ ինքը հիսունն անց է, աչքերը, փառք աստծո, հիանալի տեսնում են և ձեռքն էլ չի դողում հրաձգության պարապմունքների ժամանակ։

Հետո խոսեցին երիտասարդները, պայծառ, առողջ, ոգևորված տղաներ, ասացին, որը ընկեր Անմեղիկյանը և բոլոր նրանք, ովքեր զորակոչի տարիքի չեն, կարող են հանգիստ մնալ, հերթը նրանց չի հասնի... Ինչպես սպիտակ ֆինները մի տարի չանցած՝ հանձնվեցին, այնպես էլ Գերմանիան ծնկի կգա։ Բոլորն էլ ուզում էին կամավոր գրվել, միայն այս Ադամյանն ու նրա նման էլի մի քանի հոգի էին կծկվել անկյուններում և ծափ էին տալիս։ Միայն ծափ էին տալիս։ Ուրեմն նրանք գնալու են, և մնալու են սրանք ու պիտի ինքը աշխատի սրա՞նց հետ։ Գնալու է նաև դատախազը և հավանաբար դատախազի թեկնածուների ցուցակում կլինի իր անունը ևս։ Անպայման։ Որովհետև ամենաշատ փորձն ինքը ունի և չունի ոչ մի դիտողություն...

Իսկ կապիտան Ադամյանը դեռ խոսում էր.

— Հետո ցուցանիշների հարց կա, ընկեր Անմեղիկյան, ոչ միայն եռամսյակն է փակվում, այլև՝ կիսամյակը։ Վաղը չե՞ն ասի, էս ի՞նչ եք անում։ Հափշտակության բացահայտում՝ ունեք, գների խախտում՝ ունեք, սպեկուլյացիա՝ ունեք, իսկ արգելված մասնավոր արհեստ՝ չունեք։ Էն էլ որտե՞ղ, շուկայի շրջանում։ Հերներս կանիծեն։

— Է, բռնեիք,— նորից զայրացավ դատախազի օգնականը,— ձեր փոխարեն ես պիտի բռնեմ, ի՞նչ Է։

— Բռնել ենք։

— Ո՞ւմ եք բռնել։

— Հենց էս տղային։

Դատախազի օգնականը թափահարեց գլուխը.

— Չի կպչի։

— Ես կկպցնեմ։

— Ո՞նց, Ադամյան, դու էլ գիտես, որ նա կոշիկ կարող չէ։

— Ի՞նչ գիտեմ, է՜,— համառեց կապիտանը։— Մասնավոր կարած կոշիկները ձեռքին շուկայում բռնե՞լ ենք, պրծավ... Որ մատները ծակծկված չեն, ի՞նչ անենք, գուցե թե ձեռնոցներով է կարել։ Դրանց շատ չկա։ Որ ինքը, խոստովանեց, հերիք չի՞։

— Ո՞նց կխոստովանի։

— Կխոստովանի։

— Ադամյան, ձեռքերիդ ազատություն չտաս,— արյունով լցված աչքերը խոժռեց Անմեղիկյանը։

— Ես,— վիրավորվեց կապիտանը, հետո հիշեց, որ Անմեղիկյանը նոր չի ճանաչում իրեն և ժպտաց։— Դրան չի հասնի։ Խելոք֊խելոք կստորագրի ընկեր դատախազ...

Դատախազի օգնականը կապիտանին նայեց գրեթե ատելությամբ։ Մի պահ քիչ մնաց պոռթկար և ասեր այն ամենը, ինչ իրականում մտածում է կապիտանի ու նրա նմանների մասին։ «Դու միլիցիայի աշխատող չես,— մտքում ասում էր նա,— դու միլիցիայի աշխատողի անունը վարկաբեկող ես։ Որովհետև ոչ խիղճ ունես, և ոչ էլ օրենքն ես հարգում։ Քո տեղը սպանդանոցն է, բայց դու պատահաբար միլիցիա ես ընկել և քեզանից ոչ մի փրկություն չկա։ Ընկե՜ր դատախազ... Շան նման զգում էիր վիճակը... էլ չգիտի, որ հենց դատախազ դարձա, շրջանը կմաքրեմ իր նման սադիստներից և հենց առաջինը իրեն դուրս կշպրտեմ։ Հենց առաջինը... Բայց դրա համար պետք է, որ ինձ դատախազ նշանակեն, ինձ... Իսկ սրանից ավելի հարմար առիթ այլևս չի ներկայանա»։

Նա սրտանց, ամբողջ հոգով ուզում էր կապիտանի երեսին նետել իր դաժան և ճշմարիտ կարծիքը նրա մասին, բայց աջ ձեռքը նորից ստամոքսին սեղմեց, տնքաց ու հարցրեց.

— Դատարանում կանցնի՞։

— Դատարանում դուք չե՞ք լինելու,— ժպտաց կապիտանը։— Կանցկացնեք, էլի։ Իսկ եթե արդեն դատախազ նշանակած լինեն, մի բան, որ մեր կոլեկտիվն ուզում է ամբողջ սրտով, և մաղարիչը մեզ վրա է, ձեր օգնականը քանի՞ գլուխ կունենա, որ ձեր սանկցիայից հրաժարվի։

— Բեր ստորագրեմ, բե՛ր,— հանձնվեց դատախազի օգնականը։— Շան երես ունես, Ադամյան։

Եվ կապիտանը գոհունակ ծիծաղեց։

Իսկ նրա հեռանալուց հետո Անմեղիկյանը թղթերը թաքցրեց անկեզ պահարանում, դուրս եկավ դատախազության շենքից և քայլեց դեպի տուն՝ բոլոր թույլ մարդկանց նման մտքում մեղմացնող հանգամանքներ հորինելով, որպեսզի խլացնի խիղճն ու արդարացնի ստորությունը։ «Էհ, այդ աղան ուղղակի բախտ չունի, բախտ։ Որ բախտ ունենար, անտեր պատերազմը չէր սկսվի ու Մարկոսյանը չէր գնա բանակ։ Նա հո կփորփրեր, կգտներ իսկական հանցագործին։ Ադամյանի նման չէր թքի, կպցնի գործը՝ հանուն ցուցանիշների և իր հանգստության։ Բայց ո՞վ գիտի գուցե բարին սա էր,— մտածում էր նա,— գուցե այդ գյուղացի տղայի բախտն էլ հենց սրանով է բերում։ Ի՞նչ իմանաս։ Պատերազմ է, եթե մենք չբանտարկենք, վաղը մյուս օրը տանելու են ռազմաճակատ ու հենց առաջին օրն էլ կարող է զոհվել՝ ջահել֊ջահել։ Իսկ հիմա ի՞նչ է պատահել։ Դատարանում ես եմ լինելու։ Կասեմ՝ մի տարուց ավել չեն տա ու անմիջապես գաղութ կուղարկեն։ Թող մի քանի ամիս աշխատի մաքուր օդում։ Վնաս չկա։ Իսկ եթե մինչև այդ պատերազմն էլ ավարտվի պիտի գա ու շնորհակալություն հայտնի ինձ։ Չէ, հաստատ բարին սա էր»։

Ահա ամբողջ պատմությունը։

Ուրեմն փաստն այն է, որ երբ կապիտան Ադամյանը խոսում էր Գրիգոր Ալեքսանյանի հետ ու հարցեր էր տալիս, բանտարկության որոշումն արդեն կապիտանի գրպանում էր։

— Դե լավ,— ասաց կապիտան Ադամյանը,— զահլա չունեմ վերջացնենք։ Ստորագրի,— դարձավ նա Գրիգորին։

— Որտե՞ղ,— հարցրեց Գրիգորը։

— Էստեղ, էստեղ ու էստեղ...

Գրիգորը ստորագրեց։

— Էստեղ էլ գրի, որ ամեն ինչ գրված է իմ խոսքերով, ճիշտ է, որի համար էլ ստորագրում եմ։

Գրիգորը գրեց։

— Ապրես,— ասաց կապիտան Ադամյանը,— ուրեմն իմացիր, որ դու մեղադրվում ես գաղտնի արհեստով զբաղվելու մեջ, այսինքն՝ որ կոշիկ ես կարում։

— Ե՞ս,— խղճալի հայացքով կապիտանին նայեց Գրիգորը։— Ես կոշիկ կարել չեմ իմանամ։

— Ուրեմն կարողի անունն ասա... Չե՞ս ասում... ուրեմն դու ես կարել... էս թղթերի մեջ հենց էդպես էլ գրված է, որ դու ես կարել... ու դու էլ ստորագրել ես։ Ըհը, քո ստորագրությունը։ Եթե ուզում ես էժան պրծնել, դատարանում էլ նույնը պիտի ասես։ Հասկացա՞ր։

— Բա որ ասեն՝ մի հատ էլ կարի,— այլևս ոչինչ չհասկանալով, ոչինչ չզգալով, միայն մերկացվելու ահից հարցրեց Գրիգորը։

— Չեն ասի,— քմծիծաղ տվեց Ադամյանը,— նրանք կոշիկ շատ ունեն։

Եվ հոնուտցի Գրիգոր Ալեքսանյանի համար սկսվեցին անորոշ, անձև, անվերջանալի օրեր։ Նրան բանտ տարան, որտեղ շատ շոգ էր և Գրիգորը մտածում էր միայն, թե ինչու երկու կողմից պատուհան չեն բացում, որ քամի լինի։ Նրան կանչում էին մի առանձին սենյակ, որտեղ աթոռը մեխված էր հատակին ու հարցեր էին տալիս, նույն հարցերը, իսկ Գրիգորին միայն մի հարց էր հետաքրքրում, թե ինչ եղավ Կարոն, ինչպես է, որ չի երևում, չի խառնվում, բանտից չի հանում իրեն։ Եվ երբ դատարան տարան, ուրախությունից քիչ մնաց լաց լինի, երբ դահլիճում նստածների մեջ տեսավ Կարոյի երեք քույրերին՝ երեքն էլ իրար նման սիրուն։ Դատը դեռ չէր սկսվել, երբ հնամաշ լայնեզր գլխարկով և կեղտից փայլող փողկապով մի ծերունի մոտեցավ նրան։

— Ես քո դատապաշտպանն եմ,— ասաց,— Կարոյի մայրն է վարձել։

— Բա Կարո՞ն ուր է,— անհամբեր հարցրեց Գրիգորը։

— Հենց առաջին օրը նրան բանակ են տարել։ Հիմա դու կարող ես հանգիստ պատմել ամեն ինչ, ամբողջ ճշմարտությունը,— շշնջաց ծերունին,— հանգիստ պատմիր։ Ես իմ պաշտպանությունը դրա վրա եմ կառուցել։— Նա զգաց, որ տղան չի հասկանում ու շտապով ասաց։— Բալիկս, նրանք Կարոյին այլևս ոչինչ չեն կարող անել։ Իսկ քո գործը կթեթևանա։

— Հիմի ես ի՞նչ անեմ,— կործանված մրմնջաց պատանին։

— Ասա, որ Կարո Համբարյանն է քեզ տվել այդ կոշիկները։

Գրիգորը նայեց այնտեղ, որտեղ Կարոյի քույրերն էին նստած։ Ասես հաստատելով փաստաբանին, նրանք արտասվում ու գլխով էին անում։

Եվ Գրիգորը տարուբերեց գլուխը.

— Չեմ ասի։

— Ինչո՞ւ,— ապշեց ծերունին։

— Չեմ ասի,— կրկնեց Գրիգորը,— Ես Կարոյի անունը էստեղ չեմ տա։

Դատարանը գրեթե կես ժամում ավարտեց նիստը և ամառվա այդ շոգին սև շալի մեջ փաթաթված մի կին, որ դատավորն էր, մրսած ձայնով հայտարարեց, թե՝ հանուն Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության, Գրիգոր Սանասարի Ալեքսանյանը այսինչ հոդվածի այսինչ մասով դատապարտվում է մեկ տարվա ուղղիչ աշխատանքների։

Մի քանի օր հետո Գրիգորին ճամբար տարան և նա շատ գոհ էր նոր վիճակից, որովհետև գաղութում այնքան շոգ չէր, որքան բանտում։ Հողի վրա էին ապրում, ինչպես գյուղում, տանը, և հողի վրա ձգված ներքնակներին էլ քնում էին, որովհետև նոր էր ճամբարը կառուցվում։ Ուտելիքի համար չէր անհանգստանում, որովհետև բավարարվում էր տվածով, իսկ երկու անգամ էլ Կարոյի մայրն ու քույրերը եկան տեսության։ Քույրերը կարդում էին Կարոյի ուղարկած նամակները, որոնցում նա անընդհատ֊անընդհատ Գրիգորից էր հարցնում, կատակներ էին անում, հպարտանում Գրիգորի հաստատակամությամբ, իսկ մայրը Գրիգորին տեսնելիս գիտակցաբար թե ակամա անընդհատ ասում էր՝ «Կարո ջան, Կարո ջան»...

Մի անգամ էլ Պետրոս քեռին ու Անուշ հարսն եկան։ Խաշած հավ էին բերել, չորացած հոն ու կեղևով եփած կարտոֆիլ։ Չոր հոնը այնքան հուզեց Գրիգորին, որ սիրտն ուռավ, լցվեց ու նա հարցրեց դողացող շրթունքներով.

— Բա նանս խի՞ չի գոնե մի անգամ գալիս, որ տեսնեմ...

— Հիլ չեն անում, քե մատաղ,— արտասվեց Անուշ հարսը,— գետատար Վարսենիկի աչքերը քոռացել են։ Էնքան լաց ա եղել քեզ համար։ Հիլ չեն անում, պատերազմ ա, բերքահավաք ա, աշխատող չկա։ Իմաց ա տվել, որ կյալ դի...

— Իսկ Շամամը դեռ հիվանդանոցո՞ւմ է։

— Հա, բալա ջան...

— Իսկ Լևոնը գիտի՞, որ ինձ բռնել են։

— Չէ, տղա ջան,— ասաց Պետրոս քեռին,— չեն ասում, որ հանգիստ կռվի... Դիմացիր, Գրիգոր ջան, բան չի մնացել...

Գրիգորը հենց ճամբարի շինարարությունում էր աշխատում։ Ծանր գործ չէր ու ինքն էլ սովոր էր այդ աշխատանքին։ Գյուղում շատ էր շաղախ պատրաստել սրա֊նրա համար։ Ու հիմա էլ նույնն էր անում։ Հողի վրա, մի կլոր տեղ բացած իրար էր խառնում կիրն ու ավազը, լցնում մի մեծ դույլի մեջ, իսկ վերևում, պատի վրա աշխատողները թոկով բարձրացնում էին դույլը, դատարկում ու նորից ցած իջեցնում։ Ու մինչև որ նույն թոկը շարժելով ազդանշան էին տալիս, թե շաղախ է պետք, Գրիգորը նստում էր ավազաթմբին ու... մտքով թռչում Հոնուտ։ Գյուղում անցկացրած դառն ու որբ մանկությունն անգամ հիմա դրախտ էր թվում նրան, անդառնալի երազ ու ոսկե հեքիաթ։ Նա մի ազատ վայրկյան անգամ ճամբարում չէր մնում, անմիջապես տեղափոխվում էր Հոնուտ, Լևոնի հետ, մի֊մի ճիպոտ ոտքերի արանքում «ճխտլըփակի», այսինքն քառատրոփ սլանում էր ծաղիկներով ծածկված մարգագետնի վրայով, մտնում բարձր արտերի մեջ բացված դեղին արահետները, ցորեն քաղում ու որևէ տափակ քարի վրա կրակ անելով հեղի անում, ափերի մեջ տրորում և ուտում այրող, կաթնաբույր, անմահական հատիկները։ Մեկ էլ կռվում էր Վարսենիկ նանի հետ, թե նանն ինչի է առաջ Լևոնի համար բլուզ կարում և ոչ թե իր, և խեղճ Վարսենիկը միաժամանակ երկուսի համար էր կարում։ Մի թևը Գրիգորին էր հագցնում, մի թևը՝ Լևոնին։ Որ չկռվեն։ Մեկ էլ հայտնվու մ էր փայտե մաշված կամի վրա և հոգնած ձիերի ետևից պտտվում հա պտտվում էր կալում։ Ծարավում էր, իջնում էր ձորը, հենց աղբյուրի մոտից բլդրղան էր քաղում և սնամեջ ցողունը կտրելով խրում աղբյուրի ակի մեջ ու հենց ցողունով խմում սառը, անապական ջուրը... Կամ էլ կեպին ետ էր շրջում, պառկում, երկու ձեռքով հենվում էր թաց սալաքարերին ու գլուխը թաղում աղբյուրի մեջ...

Թոկը ցնցվում էր, և Գրիգորը Հոնուտից անմիջապես վերադառնամ էր գաղութ, շաղախ էր լցնում ծանր դույլերի մեջ, ուղարկում վերև և նորից, նորից, նորից, ամեն օր, ամեն ժամ հասնում գյուղ։ Մի անգամ էլ ինչ պատահեց, հա, սարսափելի բան էր, մինչև հիմա էլ որ հիշում է՝ փշաքաղվում է։ Հերիքնազենց տանն էին։ Ինքն էր, Լևոնն էր ու Հերիքնազի մինուճար Սահակը։ Շատ փոքր էին, խաղ էին անում։ Մեկ էլ Սահակը կանգնեց աթոռին, փայտե սյան մեխից հանեց հոր որսորդական հրացանը ու թե.

— Եկեք հրացանով խաղ անենք։

Լևոնը մեծն էր, Սահակի ձեռքից խլեց հրացանը։

— Բա որ մեջը պատրոն եղավ,— ասաց։

— Չկա,— հանգստացրեց Սահակը,— իմ հայրիկը հրացանի մեջ պատրոն կթողնի՞։ Ուզո՞ւմ ես կրակի, տես...

Լևոնը հրացանի փողը պահեց դռան վրա ու քաշեց ձգանը։ Փակաղակը չխկաց, ու կրակոց չեղավ։

— Տեսա՞ր,— ծիծաղեց Սահակը։— Դե տուր... Հրացանն իմ հորն է, ուրեմն առաջինը ես պիտի կրակեմ։

Նա հրացանի փողը պահեց Լևոնի վրա ու քաշեց ձգանը հետն էլ բղավելով.

— Չըխկ, դու սպանված ես, դե մեռիր...

Հետո ինքը՝ Գրիգորը վերցրեց հրացանը ու պահեց Սահակի վրա.

— Չըխկ դու սպանված ես, դե մեռիր...

Հետո՝ Լևոնը հրացանը պահեց Գրիգորի վրա.

— Չըխկ, դու սպանված ես, դե մեռիր...

Երեքն էլ փռվել էին գետնին ու հո չէին ծիծաղում։ Էնքան ծիծաղեցին, որ հոգնեցին։ Իսկ ամենավերջում Սահակն ասաց.

— Տեսնում եք ծառի ճյուղին կանգնած էն հոպոպին. հիմի էլ կրակում եմ հոպոպի վրա։

Նա պարզեց հրացանի փողը, մի աչքը փակելով՝ սուտ նշան բռնեց ծառի վրա ու քաշեց ձգանը։

Լսվեց մի ահավոր որոտ, հրացանը ուժեղ խփվեց Սահակի ուսին ու ցած ընկավ։ Ծառից դալար ճյուղեր ու տերևներ տեղացին ներքև։ Կողքի տներից վախեցած դուրս թափվեցին հարևանները։ Բայց էլ որտե՞ղ կարող էին բռնել սարսափած տղաներին, որոնք խլացած ականջներով սրտապատառ փախան մինչև Քաջքի ձոր կոչվող հոնի անտառը և անտառից դուրս չեկան, մինչև որ Հերիքնազն ու Վարսենիկը ամբողջ գյուղն իրար խառնելուց հետո գտան նրանց ձորում, մացառների մեջ թաքնված ու իրենց բոլոր սրբություններով երդվեցին, որ չեն ծեծի տղաներին։ Փառք աստծո, որ ողջ են մնացել։ Էլ ո՞ր չորացած ձեռքը կբարձրանա նրանց վրա։

«Սուտ բան է։ Ինչ որ ճակատին գրված Է՝ կկատարվի։ Ուրեմն մեր ճակատին գրված էր, ապրելու ենք»,— մտածեց Գրիգորը։

Թոկը ցնցվեց և Գրիգորը նոր շաղախ լցրեց հսկա դույլի մեջ ու իր հերթին շարժեց թոկը, որ տղաները վերևում բարձրացնեն։ Իսկ ինքը շտապեց Հոնուտ։ Վերջին հիշողությունը, որ տարավ նա իր հետ վառ բոցով այրվող թոնիրն էր։ Վարսենիկ նանը փայտե տաշտակի մեջ հավասար դասավորել էր կլոր֊կլոր հունցված խմորը և սպասում էր բոցն անցնի, որպեսզի կախվի թոնրի վրա ու հաց թխի շիկացած պատերին։ Իսկ ինքն էլ սպասում էր, որ սուտ֊մուտ բռնի մոր ոտքը, որպեսզի իբր նանը հանկարծ չգլորվի թոնրի մեջ...

Բայց նանը առանց թոնիրն ընկնելու էլ վառվեց, մոխիր դարձավ ահավոր ցավից։

Վերևում, պատի վրա աշխատող տղաներից մեկը անզգուշորեն ձեռքից բաց էր թողել շաղախով լցված ծանր դույլը...

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

— Ապի, հե՜յ, ապի...

Սուրենը ոչինչ չլսեց՝ մուրճի բարձրացրած աղմուկի մեջ։

— Քեզ հետ եմ, ապի...— պապի ոտքից քաշեց թոռը։

Սուրենը ետ նայեց, տեսավ ոտքը բռնած Մխիթարին, ժպտաց, գործիքները մի կողմ դրեց, աջ ձեռքի մատներով սրբեց, ճակատից ցած թափեց քրտինքը ու ծնկեց թոռան առաջ։

— Հա, քե մատաղ, հա, ցավդ տանեմ...

— Ապի, Լուսիկն ասում է, թե ձմեռ պապի չկա, թե պապն ու տատն են նոր տարվա գիշերը մեր բարձի տակ խաղալիքներ դնում։ Ճիշտ է ասո՞ւմ։

— Ո՞նց թե ճիշտ է ասում,— բարկացավ քարտաշ Սուրենը։— Ես դրա ականջները կպոկեմ, ո՞նց թե ձմեռ պապի չկա։ Ո՞նց թե խաղալիքները մենք ենք բարձի տակ դնում։ Պապն ու տատն էլ բան ու գործ չունե՞ն։

— Հա, հա,— բավարարված ծիծաղեց Մխիթարը,— դրա ականջները մի լավ կքաշես...

— Անպայման,— խոստացավ պապը։

— Հիմի գնա՞մ իրեն կանչեմ։

— Ինչի՞։

— Որ ականջները քաշես։

— Չէ,— ասաց պապը,— հիմա ժամանակ չունեմ, աշխատում եմ։

— Իսկ էս ի՞նչ ես սարքում, ապի։

— Հուշարձան,— ասաց քարտաշ Սուրենը։

Մխիթարը աչքերը կկոցած երկար նայեց քարին...

— Հը,— հարցրեց պապը,— ո՞նց է, լա՞վն է։

— Հա,— ասաց թոռը։ Նորից երկար նայեց քարին ու ասաց։— Ապի, որ մեծանամ, ես էլ քեզ համար եմ հուշարձան սարքելու։

— Հուշարձան, հուշարձան,— ուրախությունից գոռգոռաց պապը, գրկեց, ձեռքերի վրա բարձրացրեց թոռանը, իջեցրեց՝ պաչեց ու նորից վեր թռցրեց, իջեցրեց, պաչեց ու վեր թռցրեց նորից։— Ես քո ցավը տանեմ, իմ իմաստուն բալա, իմ հեր, իմ թոռ, իմ հուշարձան։ Դու որ կաս, արդեն իմ հուշարձանն ես, իմ հոր հուշարձանը, ախպեր ջան... Ախր ես մի բան գիտեի, որ քո անունը Մխիթար դրեցի։ Իմ մխիթարություն...

Ինքն էլ ճիշտ այսքան էր, երբ Մխիթար հայրը պատերազմ գնաց ու էլ ետ չեկավ։ Դեմքը չէր հիշում և խունացած, դեղնած, անհաջող լուսանկարներով չէր կարողանում պատկերացնել նրան։ Բայց, զարմանալի բան, երկար ժամանակ հիշողության մեջ ամուր մեխվել, մնացել էր հոր հոտը։ Եվ երբ մի օր մայրը երկաթապատ մի մեծ սնդուկից հանեց զոհված ամուսնու բլուզը, որ տանի Վարսենիկին ու նա էլ քանդի, մի որևէ բան սարքի Սուրենի համար, որդին հանկարծ մոր ձեռքից խլեց բլուզը, դեմքին սեղմեց ու հոտ քաշեց կարոտած, հոտ քաշեց, շնչեց մինչև սրտի խորքը ու լաց եղավ.

— Վա՜խ, իմ հայրիկի հոտն է, նանի ջան... Վա՜խ, նանի ջան, թող մի հատ էլ հոտ քաշեմ...

Երբ առաջին տղան ունեցան, Սուրենը ծննդատան պատուհանից նայող Աղունիկին ասաց.

— Անունը կդնենք Մխիթար։

— Ա՞յ տղա, դուրս կգամ՝ կորոշենք, էլի, հո տեր վռազը չես...

— Դուրս գաս, դուրս չգաս, անունը Մխիթար է լինելու,— ասաց Սուրենը։

Եվ, այնուամենայնիվ, Աղունիկն արդեն տանը մի անգամ էլ փորձեց ետ համոզել ամուսնուն։

— Սուրեն ջան,— ասաց,— իհարկե տան գլուխը դու ես, բայց մի բան ասեմ՝ չնեղանաս։ Ասում են՝ լավ չի, որ երեխային զոհված մարդու անուն են դնում։ Ասում են՝ հեռի մեզանից, անբախտ է լինում երեխան։ Իհարկե, վերջին խոսքը քոնն է, բայց...

— Որ վերջին խոսքը իմն է,— ասաց Սուրենը,— ուրեմն, անունը կլինի Մխիթար։

Բայց դե էլ ինչ կին, որ այդքան հեշտությամբ հրաժարվի իր ասածից։

— Դե լավ, էլի,— թնկթնկաց Աղունիկը,— չնեղանաս, բայց դե Մխիթարն ի՞նչ անուն է, է՜ Մխիթա՜ր... Տես ուրիշներն ինչեր են դնում՝ Համլետ, Ռուսլան, էռնեստ, Կառլեն... Մարդու քեֆ է գալիս։ Եվրոպական, ժամանակակից անուններ են։ Հը՞, Սուրեն ջան, հը՞, իմ հերն ասում է...

— Եղավ,— հանգիստ ասաց Սուրենը,— ուրեմն տար ձեր տուն ու հորդ հետ միասին ինչ անուն ուզում եք դրեք։ Եղա՞վ։

Եվ որովհետև Աղունիկը լռեց, Սուրենը օրորոցի միջից զգուշությամբ հանեց բարուրը, գրկեց, նայեց շրթունքները ուռցրած, ինչ֊որ հոգսերից արդեն ճակատը կնճռոտած որդուն, բարձրացրեց բարուրն ու ինչպես կարդացել էր հենց նոր ավարտած «Երեք հրացանակիրները» վեպում, խոսքը փոխելով բացականչեց.

— Մեռավ Մխիթարը։ Կեցցե՜ Մխիթարը...

— Կամաց, արջ,— տեղից վեր թռավ Աղունիկը։— Կամաց, ա՜րջ...

Եվ Սուրենը երջանիկ ծիծաղեց։

Իսկ երբ Մխիթարը Լուսիկից հետո տղա ունեցավ և Մխիթարն ու Սուրենը իրար հետ քչփչալուց հետո հայտարարեցին, թե որոշել են նորածնի անունը ևս Մխիթար դնել, հարսը ուրախ ժպտաց, սիրով ու նվիրված հայացքով նայեց ամուսնուն, իսկ Աղունիկը ծիծաղեց արդեն անչար.

— Լցրեք։ Տունը Մխիթարներով լցրե՜ք...

— Մխիթար, ա՛յ տղա, Մխիթար,— հեռվից լսվեց Աղունիկի ձայնը,— որտե՞ղ ես, Մխիթար...

— Ձեն տուր, այ բալա,— ասաց Սուրենը,— չե՞ս լսում, ինչ է։

— Կարող ա հայրիկին ա կանչում,— խորամանկ ժպտաց տղան։— Ճիշտ չի, ապի...

— Հայրիկդ որտե՞ղ է, որ կանչի,— ծիծաղեց Սուրենը։— Հայրիկդ հունձ է անում սարում։

Իսկ Աղունիկը շարունակում էր արդեն անհանգստանալ.

— Մխիթար, որտե՞ղ ես, այ ոչ ու փուչ, ձեն հանի՝ այ կրակ ու պատիժ...

— Ձեն հանի, էլի, ա՛յ տղա,— շշնջաց Սուրենը։

— Գործ չունես,— ի պատասխան շշնջաց Մխիթարը։

— Ինչի՞։

— Կանչում է, որ քնեցնի...

— Է, դու էլ քնի։

— Որ քունս չի տանում՝ ո՞նց քնեմ։ Դե դու էլ քնի։

Սուրենը բռի մեջ ծիծաղեց։ Էս լակոտի հետ խոսել չի լինում։

— Սուրեն, հե՜յ, Սուրեն...

— Ի՞նչ է,— ձայնեց քարտաշը։

— Մխիթարին չե՞ս տեսել։ Մեռա ձեն տալով, չկա...

Սուրենը նայեց թոռանը։ Նա կծկվել էր քարի ետևում ու ձեռքի ափով բերանը բռնած, աչքերով ծիծաղում էր ու հետն էլ նույն աչքերով պապին խնդրում էր չմատնել իրեն՝ հանուն տղամարդկային փոխըմբռնման և համերաշխության։ Եվ Սուրենը ուժ չունեցավ մերժել թոռանը։

— Որտե՞ղ պետք է լինի, մի տեղ խաղում է, էլի,— ձայնեց նա տան կողմը։

Թոռը արագ֊արագ խրախուսաբար գլխով արեց, իբր՝ կեցցես, պապ։

— Երեխուն մի բան չպատահի,— լսվեց նորից տատի ձայնը։

— Չի պատահի։ Էս մի թիվն էլ պրծնեմ, կգնամ կգտնեմ, դու հանգիստ մնա,— ասաց Սուրենը։

Տան դուռը չխկաց։

Մխիթարը դուրս թռավ քարի ետևից։

— Վա՜խ, պապ ջան,— ասաց,— բայց լավ խաբեցինք տատին, չէ՞։

— Ես քո հերն եմ անիծել,— ծիծաղեց Սուրենը,— դու ինձ ինչ ասես կսովորեցնես... Դե մի խանգարի։ Մի գործ գտիր քեզ համար, մինչև ես էս թիվը վերջացնեմ։

Նա նորից ձեռքն առավ մուրճն ու բրիչը, հանգիստ, համաչափ զարկերով փորեց վերջին թիվն ու կարդաց՝ «Գրիգոր — 1924֊1941»։ Հետո հանկարծ վախեցած թոռան լռությունից, նրա կողմը նայեց։ Մխիթարը քարի տաշեղներից տուն էր սարքում։ Տաշեղները սահում էին իրար վրայից, փլվում էր տունը, բայց տղան համառորեն, ջանասիրաբար նորից ու նորից քարը զգուշորեն դնում էր քարի վրա։ Ու Սուրենը հանկարծ անասելի, գրեթե ֆիզիկական ցավ զգաց սրտում՝ այդ չքնաղ, այդ անմեղ երեխայի համար։ Հանկարծ մտածեց, որ ինքն էլ հենց նույն տարիքի էր երբ պատերազմ տարան հորը և ինքը մնաց որբ ու անտեր։ Ու թեև անաստված էր ինքը, թեև անհավատ էին եղել իր հայրն էլ, պապի պապն էլ, բայց քարտաշ Սուրենը աչքերը վեր՝ կապույտ երկնքին հառեց շշնջաց.

— Տե՜ր, աստված, հեռու տար մեր անմեղ բալեքից պատերազմը։ Մեզ չխղճացիր սրանց խղճա ու խնայի։ Ամեն ինչի համաձայն եմ, թող սոված մնանք, թող ծարավ մնանք, թող շոր չունենանք հագներս, մենակ թե պատերազմ չլինի։ Մենակ թե ոչ մի երեխա որբ չմնա աշխարհում։

— Էդ ի՞նչ ես խոսում, ապի,— վախեցած ձայնեց Մխիթարը։

Քարտաշ Սուրենը ցնցվեց, նայեց թոռանը, ամաչեց ու շփոթվեց անասելի։

— Արտասանում էի,— ասաց նա։

— Ու լրիվ պրծա՞ր,— հիասթափված հարցրեց թոռը։

— Հա ինչ որ պետք էր, ասացի ու պրծա։

Թոռն ուզեց էլի ինչ որ բան հարցնել, նույնիսկ բացեց բերանը, երևի ուզում էր խնդրել, որ պապը նորից արտասանի, բայց նայեց նրա տխուր, միանգամից խստացած դեմքին ու ձայն չհանեց։ Կախեց գլուխը, տեսավ, որ նորից փլվել է իր տունը, հառաչեց մեծավարի ու նորից սկսեց անշտապ, զգուշորեն իրար վրա դնել անհարթ տաշեղները, որ պապը պոկել էր հուշարձանի քարից։

Քարտաշ Սուրենը ևս ակամա հառաչեց, խորասուզված իր մտքերի մեջ, վերցրեց քանոնն ու սուր դանակը, չափեց, նոր գծեր քաշեց քարի վրա և գրեց գծերի արանքում՝ «Լևոն — 1920֊1945»։

ԼԵՎՈՆ

5.09.39թ.

Նամակս կայարանից Հոնուտ, իմ թանկագին մայրիկ Վարսենիկին։

Իմ սիրելի և անմոռանալի մայրիկ, նախ թույլ տուր իմ անկեղծ սրտից բխած քաղցր ու կարոտալի բարևները ուղարկել քեզ, իմ եղբայր Գրիգորին, իմ քույրիկ Շամամին, և նմանապես Հերիքնազ աքորը, Մաշո աքորը, Թևան դայուն և նմանապես բոլոր բարի կամեցողներին։ Իսկ երկրորդը՝ եթե հարցնես ինձանից, ողջ եմ, առողջ եմ ու միայն ձեր քաղցր կարոտն եմ քաշում։

Մայրիկ ջան, ընդամենը երկու օր է, ինչ բաժանվել ենք, բայց ոնց որ մի տարի է անցել, այնքան եմ կարոտել։ Շորերս պասիլկա արեցի, ուղարկեցի գյուղի հասցեով, հետևեք, որ ստանաք։ Ինձ շոր պետք չէ, որովհետև ասացին, թե երբ որ զորացրվենք, մեր վրայի զինվորական շորերը մեզ են մնալու։ Այնպես որ հետևեցեք, որ ստանաք և քանի որ դու ոսկի մատներ ունես, մայրիկ ջան, մի քիչ փոքրացրու ու հագցրու Գրիգորին։ Չպահես։ Ես որ գամ, մեծացած կլինեմ, իմ վրա էլ չեն լինի։

Գնում եմ բարձր տրամադրությամբ, հետիս տղաները բոլորն էլ լավ տղաներ են և ոչ մի տարբերություն չեն դնում։ Այնպես որ՝ շատ ուրախ եմ։

Սիրելի մայրիկ, մենակ մի տեղ սիրտս շատ լցվեց և չեմ կարող չգրել։ Երբ որ մեզ շարքով տանում էին բաղնիք՝ գլուխներս խուզելու և լողանալու, անց կացանք մեր հին տան առջևով։ Հանկարծ հիշեցի, որ մենք լրիվ էինք, բոլորս իրար հետ, ու հանկարծ հիշեցի, որ մենք երջանիկ էինք։ Զարմանալի բան է, չէ՞։ Երջանիկ ենք եղել ու չենք իմացել։ Կարծել ենք, թե սովորական բան է։ Սիրտս լցվեց ու շատ կարոտեցի։ Դու գիտես՝ ում։ Եթե հանկարծ որևէ տեղեկություն լինի, բանավոր թե գրավոր, ինձ իմաց տվեք։ Հաջորդ նամակում երևի հասցե ունենամ։

Մնամ ձեր կարոտը քաշող
Լևոն Ալեքսանյան
Կայարան

15.11.39թ.

Սիրելի մայրիկ, կներես որ ծուռ ու մուռ եմ գրում, որովհետև մատներիս վրա փչում եմ՝ նոր գրում։ Այստեղ իսկական ձմեռ է, բուք ու բորան, բայց մեզ տաք֊տաք շորեր են հագցրել, չենք մրսում։ Իմ հրամանատարն ինձնից շատ գոհ է։ Գրում եմ, որ ուրախանաս։ Երեկ կանգնեցրեց շարքի առաջ ու բոլորին ասաց.

— Սովորեք ծառայել այնպես բարեխիղճ ու այնպես կարգապահ, ինչպես մարտիկ Ալեքսանյանը։

Հետո կանչեց ու երկար խոսեց հետս։ Շատ զարմացավ, որ կոմերիտական չեմ և առաջարկեց դիմում տալ։ Երբ ես նրան բացատրեցի հանգամանքները, ջղայնացավ.

— Այստեղ, թշնամու դեմ֊հանդիման,— ասաց,— բոլորից պարզ է երևում թե ով է արժանի կոմերիտական դառնալու։ Հենց հիմա նստիր ու գրիր դիմումդ։

Ես էլ գրեցի։

Կներես, մայրիկ ջան, տագնապ հայտարարեցին։ Ես թռա։

Քո Լևոն

18.02.40թ.

... Իմ աննման մայրիկ Վարսենիկ։ Այնքան եմ կարոտել քեզ, Շամամին, Գրիգորին, մեր գյուղին, որ երբ հիշում եմ՝ քթիցս ծուխ է դուրս գալիս։ Ես կոմերիտական եմ, մայրիկ ջան։ Երաշխավորեցին հրամանատարն ու քաղղեկը։ Մի շաբաթ առաջ էլ նկարեցին գնդի դրոշակի տակ։ Նկարն այնքան էլ հաջող չի, բայց ուղարկում եմ։ Սրտիս վրա, որ մի կլոր, սպիտակ բան կա, մեդալ է, մայրիկ ջան։ Վրան ռուսերեն գրված է՝ «Խիզախության համար»։ Որ լավ նայեք՝ կարդացվում է։ Իսկ թե ինչի համար ստացա, նամակով գրելու բան չէ։ Կգամ, մանրամասն կպատմեմ։ Միայն իմացիր, որ քո տղան ոնց որ խոսք էր տվել, սրտանց ու ազնվորեն ծառայում է հայրենիքին։ Էն Մարկոսին որ տեսնես, այսինքն իմ պապի հոր մյուս թոռանը, իմ նկարը ցույց տուր ու ասա. «Հիմի՝ ի՞նչ ես ասում, շան տղա, ո՞վ է իսկական կոմերիտականը»։ Հենց այդպես էլ ասա, մայրիկ ջան։ Իսկ մնացածը՝ կգամ, կավելացնեմ։

Շատ եմ նեղացած ձեզանից։ Նամակ չե՞ք գրում, թե ես չեմ ստանում։ Ճիշտ է, մի տեղ չենք մնում, դե կռիվ է, հասկանալի է, բայց ուր գնում ենք, փոստը գալիս է մեզ հետ։ Ուզում եմ ասեմ, թե այդ ոնց է, որ ուրիշները նամակ ստանում են ու մենակ ես նամակ չեմ ստանամ։ Շատ եմ անհանգիստ Գրիգորից։ Մենակ մնաց ախպերս։ Հո շատ չեն նեղում։ Իմ ոսկեծամ քույրիկը ոնց է, իրեն ասա, անխիղճ, անջիգյար, գիտես թե ոնց եմ ես քեզ սիրում, բա ժամանակ չե՞ս գտնում եղբորդ մի բարև ուղարկելու։

Հետո, նանի ջան, շատ եմ ամաչում, բայց ճար չունեմ, ամաչելով էլ գրում եմ, մի խոսքով երևի դու գիտես, մեր գյուղում մի աղջիկ կա... Որ քեզ մոտ գա ու մի բան ասի, իմացիր, որ ես էլ եմ ասում։ Խոսք եմ տվել, մայրիկ ջան։

Գիտեմ, որ քեզ համար շատ դժվար է։ Գիտեմ, մայրիկ ջան, բայց դու սովոր ես դիմանալու և ամբողջ կյանքում սպասել ես։ Էլի պիտի դիմանաս։ Մի քիչ էլ սպասի։ Ես կգամ, կհաղթենք սպիտակ ֆիններին ու կգամ, որ սրբեմ քո արցունքները, իմ տանջված մայրիկ։

Լևոն
Գործող բանակ

22.05.40թ.

Վերջապես ժամանակ ունեցա քեզ նամակ գրելու, մայրիկ ջան։ Երբ մարտական առաջադրանքը կատարելուց հետո ետ եկանք, քիչ մնաց ուրախությունից խելագարվեմ։ Մեկ էլ տեսա թախտիս վրա միանգամից հինգ նամակ կա՝ քեզանից, Շամամից, Գրիգորից, Հերիքնազից ու Շողերից։ Մեկ֊մեկ համբուրեցի նամակներն ու բացեցի։

Շատ ուրախ եմ, որ ողջ եք, առողջ եք։ Ես էլ եմ առողջ ու մի հետաքրքիր բան ասեմ, մայրիկ ջան, գյուղում որ մի թեթև քամին տալիս էր, մրսում էի տեղն ու տեղը ու սկսում փռշտալ։ Հիշո՞ւմ ես, բանակ գնալուց առաջ Գրիգորն էլ ձեռք էր առնում, թե դու քո փռշտոցներով ֆիններին լեղաճաք կանես։ Այստեղ համ ժամերով պառկած եմ մնացել ձյուների մեջ, համ բուք ու բորանի տակ պահակ կանգնել, համ մինչև ոսկորներս թրջվել եմ անձրևից, բայց ոչ մի անգամ ոչ հազացել եմ ու ոչ էլ՝ Գրիգորին ասա, փռշտացել։ Առանց իմ փռշտոցների էլ ֆինները լեղաճաք փախչում են։

Եվ իմ կարծիքով գաղտնիքը գիտես որն է, մայրիկ ջան, գաղտնիքն այն է, որ երբ գյուղում մրսում էի, գիտեի, որ իմ քաղցր մայրիկը ինձ համար վռազ֊վռազ հոնի թթու կեփի կամ էլ տաք֊տաք չայ կտա՝ վարդի մուրաբայով, դրա համար էլ թուլանում էի ու հանգիստ մրսում, իսկ այստեղ ինձ ո՞վ է հոնի թթու տվողը, իմ անուշ մայրիկ։ Ում հույսին հիվանդանամ։

Հա, մի բան էլ ասեմ՝ ուրախացիր, գիտեմ, որ դու քիչ ուրախություն ունես, նանի ջան։ Գնդի հրամանատարն ասաց, որ հենց որ հաղթենք ֆիններին, ինձ ուղարկելու է տանկիստների դպրոց։ «Դու հիանալի կռվող ես, մարտիկ Ալեքսանյան,— ասաց,— կուղարկեմ, տանկ վարել կսովորես։ Իսկ հենց որ զորացրվես՝արդեն մասնագիտություն կունենաս՝ ուզում ես տրակտոր նստիր, ուզում ես՝ավտոմեքենա։ Ինքդ կորոշես»։

Նավթը պրծավ, մայրիկ ջան, ճրագը հանգչում է ու ես վերջացնում եմ իմ նամակը, որ քնեմ։ Ի՞նչ իմանամ, երբ են վերկացնելու։

Քեզ միշտ սիրող ու կարոտած Լևոն
Գործող բանակ

18.09.40թ.

Ես տանկային դպրոցի կուրսանտ եմ։ Ամբողջ դպրոցում մայրիկ ջան, մի քանի հոգի ենք, որ մասնակցել ենք ֆիննականին և ես, քո որդին, միակն եմ, որ մեդալ ունեմ։ Մնացած սովորողները երեխաներ են։ Այնպես որ՝ պատիվս բարձր է։ Երկու օր առաջ խնդրեցին, որ պատմեմ ֆիննական պատերազմի մասին։ Ու ես պատմեցի ռուսերեն։ Շատ էի վախենում, որ կծիծաղեն սխալներիս վրա։ Բայց ոչ ոք չծիծաղեց։

Շամամը ո՞նց է, մայրիկ ջան։ Իսկ Շողե՞րը ոնց է։

Ախ, ոնց եմ կարոտել ձեզ։

Լևոն
Չելյաբինսկ
Տանկիստների դպրոց

28.06.41թ.

Անգին մայրիկ, ստացա քո ուղարկած քառասուն ռուբլին։ Եվ ոնց որ ստացա, այնպես էլ ետ եմ ուղարկում։ Ինչո՞ւ ես ինձ տանջում, մայրիկ ջան։ Իմ ինչի՞ն է պետք փողը։ Առանց այդ էլ ամաչում եմ, որ մեծ տղա եմ, ու քեզ ոչնչով չեմ կարողանում օգնել։ Սիրտս լցվում է, երբ պատկերացնում եմ, թե ոնց ես դեռ լույսը չբացված գնում գործի (ականջիս մեջ ձեր բրիգադիրի ձայնն է, «Վարսենի՜կ») ու վերադառնում մթնով, իսկ հետո էլ նստում ու թխկթխկացնում քո կարի մեքենան։ Փոխանակ մենք քեզ պահենք, էլի դու ես պահում մեզ, իմ սիրելի, իմ տանջված մայրիկ։ Ինձ ոչ մի բան պետք չէ, թե կարող ես էլի Շամամին ու Գրիգորին օգնի։ Էդ ցա՞վը որտեղից կպավ իմ կչկչան քույրիկին։ Լավ է, որ գոնե Գրիգորը Երևանում է, կհետևի նրան։

Իսկ այն հեռավոր տեղից լուր չկա՞, մայրիկ։

Հավատա, երբեք այնքան չեմ ցանկացել տանը լինել, որքան հիմա։ Քո կողքին լինել։ Խնդրում եմ չնեղանաս, բայց ոնց որ թե մեր տունը ձեռքից գնում է։ Ախր ինչքան էլ հերոս լինես, մայրիկ ջան, էլի կին ես։ Տունն առանց տղամարդի ի՞նչ կլինի։ Դե ոչինչ, բան չի մնացել, օրերն եմ հաշվում, թե երբ պիտի գամ։ Մնացել է հարյուր քսանհինգ նախաճաշ, հարյուր քսանհինգ ճաշ և հարյուր քսանվեց ընթրիք։

Քո որդի Լևոն
Տանկիստների դպրոց

17.07.41թ.

Մայրիկ ջան, անուշ մայրիկ, ասա, ես ինչ անեմ, որ դու լաց չլինես։ Նամակիդ տողերը հազիվ եմ կարողանում կարդալ ամեն բառի վրա մի արցունք կա չորացած։ Ի՞նչ անեմ։ Ես ո՞նց սրբեմ քո արցունքները։ Երբ իմացա, որ հիտլերյան Գերմանիան պատերազմ է սկսել, մայրիկ ջան, առաջին հերթին մտածեցի, որ մեր ընտանիքի դեմ է պատերազմ սկսել, մեր տան վրա է հարձակվել։ Ախր ես օրերն էի հաշվում, որ ձեզ հասնեմ, իսկ հիմա...

Բայց դուք կռվից֊բանից չվախենաք, ցավդ տանեմ։ Ընկեր Վորոշիլովը, ընկեր Տիմոշենկոն և ընկեր Բուդյոնին երեք ճակատ են սարքել և մեկ հարձակումով բավականին քշել են գերմանացիներին և հազարավոր գերիներ վերցրել։ Հավատացած եղեք, որ սրանից հետո մեր զորքը նրանց պիտի քշի շարունակ։

Իմ մասին էլ կարող եմ հայտնել, որ հիմա Չելյաբինսկի տանկային գործարանում եմ աշխատում։ Չգիտեմ ոնց որոշեցին, բայց այդպես է։ Ախր քիչ էր մնացել, որ ավարտեի, օֆիցեր էի դառնալու։ Մի բան եմ կասկածում։

Շատ եմ խնդրում քեզ, Հերիքնազին, Շողերին և բոլոր նրանց, ովքեր ստանում են իմ նամակները, որ իմ հասցեն ուրիշի ցույց չտան։ Ուրիշի ցույց մի տվեք, որովհետև կասկածում եմ, որ տանկիստների դպրոցի հասցեն ուրիշի (դու գիտես թե ում) ձեռք է ընկել և նա էլ նամակ է գրել մեր ղեկավարությանը։ Ե՞րբ պիտի ինձ հանգիստ թողնեն։ Ե՞րբ։ Երբ պիտի թողնեն ապրենք։

Շատ անհանգիստ եմ Շամամից, Գրիգորից... Շողերը դեռ մեր տա՞նն է, թե իրենց տնից է գրում։ Շատ անհանգիստ եմ...

Լևոն
Չելյաբինսկի տանկային գործարան

28.10.41թ.

Սիրելի մայրիկ, խոստովանում եմ, ես հոգուս խորքում համոզված էի, թե ուրախություն չեմ տեսնելու։ Համարյա հաշտվել էի այն մտքի հետ, թե ուրախությունը ուրիշների է, իսկ ես ու մենք կողքից նայողներ ենք։ Ինչ անեմ, մինչև հիմա այդպես է եղել։ Ու մեկ էլ՝ քո նամակը։ Ուրեմն, հայրիկս կա։ Ուրեմն՝ իմ զարմանալի հայրիկը հեքիաթի փյունիկ թռչունի պես նորից ծնվել է մոխիրներից։ Կեցցե՜ իմ հայրիկը և կեցցես դու, որ ամբողջ կյանքում սպասել ես նրան։ Չնեղանաս, մայրիկ ջան, բայց հանկարծ ուզեցի հայրիկին գիտես ինչի հետ համեմատել՝ ճանապարհի կողքին աճած տուղտի հետ։ Անցնում են մարդիկ՝ ոտքերով տրորում են, անցնում են սայլերը անիվներով են տրորում։ Ծալում են, ճնշում են, թաղում են փոշու մեջ ու մտածում ես, թե վերջ, ջնջվեց, կորավ տուղտը, էլ ոտքի չի կանգնեի, բայց մեկ էլ տեսնում ես՝ ծեծված կողերն ուղղում, գլուխը հողից դանդաղ֊դանդաղ բարձրացնում է այդ հպարտ, աննկուն, համառ բույսը ու թափ է տալիս տերևների փոշին... Հաջորդ նամակում ինձ անմիջապես ուղարկի հայրիկի դաշտային փոստարկղի համարը, մայրիկ ջան, որպեսզի նամակ գրեմ իմ զինվոր հորը։ Փառք ու պատիվ Սանասար Ալեքսանյանին։

Ձեր որդի Լևոն
Տանկային գործարան

6.07.42թ.

Իմ քաղցր մայրիկ, ոչինչ չեմ հասկանում ու կասկածների մեջ եմ։ Ինչո՞ւ ինձ չուղարկեցիր հայրիկի դաշտային փոստարկղի համարը։ Ինչո՞ւ Շամամն ու Գրիգորը նամակ չեն գրում ինձ։ Իմ հարցերին ոչ դու ես պատասխանում, ոչ Շողերը և ոչ էլ Հերիքնազը։ Ուզում եք զինկոմիսարիատի՞ն նամակ գրեմ, ի՞նչ է։ Մեղք եմ, չէ՞։ Ինչի՞ եք տանջում։ Լեզուս չի պտտվում, որ ամեն ինչ պարզ գրեմ։ Ի՞նչ է պատահել, մայրիկ ջան։ Խնդրում եմ բացարձակ գրեք, որովհետև տանջվում եմ անորոշությունից։

Նորից եմ կրկնում, ինձ ոչ մի բան պետք չէ։ Ինչով կարող ես՝ Շամամին օգնիր և Գրիգորին։ Ես գիտեմ, Շամամը դեռ հիվանդանոցում է, իսկ իմ անուշ եղբայրը՝ բանտում։ Ես գիտեմ։ Եվ հաստատ գիտեմ, որ Գրիգորը մի ուրիշ մարդու զոհ եղած կլինի, որովհետև նա անընդունակ է ստորության կամ անազնվության։ Այնպես որ՝ նրանց օգնի, եթե կարող ես, մայրիկ ջան։ Ես միայն մի բանից եմ նեղվում. ծխախոտի պակասից։ Այստեղ բողկի չորացած թևեր են վաճառում, փոքրիկ բաժակը հինգ ռուբլի։ Մի պապիրոսը 6֊7 հոգով ենք ծխում։ Այնպես որ, թե կարող եք՝ ծխախոտ ուղարկեք։ Ուրիշ ոչինչ։

Քո անհանգիստ որդի Լևոն
Տանկային գործարան

31.12.42թ.

Շնորհավոր ձեր նոր տարին, իմ հարազատներ։

Մեղրով շաղախված ու կարոտալի խոսքերս հեռավոր Չելյաբինսկից ուղարկում եմ դեպի կաթնաղբյուր Հայրենիք, ծաղկածիծաղ Հայաստան, իմ հարազատ մայր Վարսենիկ Ալեքսանյանին։

Մայրիկ ջան, դեռ տանկային գործարանում եմ։ Պլաններս կատարում եմ երկու հարյուր տոկոսով։ Որպես լավ աշխատողի, խոստացել են արձակուրդ տալ, որ մի քանի օրով գյուղ գամ, տեսնեմ ձեզ։ Երեկ պարգևատրեցին ինձ, մի ձեռք զինվորական հագուստ տվեցին, մի գլխարկ ու մի զույգ կոշիկ։ Եվ հարյուր ռուբլի փող։ Այդ հարյուր ռուբլին ձեզ եմ ուղարկում, մայրիկ ջան, երեխաների վրա ծախսիր։ Գիշեր֊ցերեկ աչքիս առաջ են Շամամն ու Գրիգորը։ Դե՝ հաշվում եմ, Գրիգորի տարին վաղուց լրացած պետք է լինի։ Բանտից դո՞ւրս է եկել, թե չէ։ Այստեղ մի երկու անգամ մեզ ամերիկյան խտացրած կաթ տվեցին, տուփերի մեջ։ Հավաքեցի, վաճառեցի շուկայում ու Շամամի համար մի սիրուն ծաղկավոր շոր առա։ Որ գամ, կբերեմ հետս։ Որ չգամ՝ կուղարկեմ։ Բժիշկներն ի՞նչ են ասում, մայրիկ ջան...

Անգին մայրիկ, ես քեզ խրատ տալու իրավունք չունեմ, որովհետև դու խելոք մայրիկ ես, տառապած ու փորձված, և տեսել ես շատ դժվարություններ և նամուսով ու պատվով ես ապրել։ Պատիվդ միշտ բարձր պահիր, իմ Վարսենիկ մայրիկ, և էլի պայքարի այս վերջին դժվարությունների դեմ, մինչև որ արժանանանք իրար։ Չպետք է նեղանալ ոչ մի բանից, ծանր ժամանակներ են, բա ի՞նչ ես կարծում, աշխարհում պատերազմ է, արյուն է թափվում։ Շատ ծնողներ են սպասում իրենց զավակներին պատերազմի բեմից՝ էն էլ ո՞վ գիտի, կան թե չկան։ Պետք է դիմանալ, համբերել, մինչև որ ետ քշենք գազազած շուն Հիտլերին ու դրանից հետո վայելենք մեր խաղաղ կյանքը։

Մի մտածիր, մայրիկ ջան, ինչ էլ լինի գալու եմ, հասնելու եմ քեզ և պիտի պահեմ քեզ այնպես, որ մոռանաս անցյալի ամեն մի դառնություն ու դժբախտություն։

Այդ հույսով ապրող՝ քո Լևոն
Տանկային գործարան

15.03.43թ.

Այլևս հարցեր չեմ տալիս, մայրիկ ջան, որովհետև ինչքան տվեցի, իմ հարցի ոչ մի պատասխանը չստացա։Ես չգիտեմ ինչ եք մտածում դուք, բայց՝ լավ իմացեք, որ ճիշտ չեք անում։ Երբ լռում եք, ես շատ ավելի սարսափելի բաներ եմ պատկերացնում, քան թե իրականում կարող են լինել։ Ի՞նչ ասեմ, դուք ու ձեր խիղճը։

Ես լավ եմ ու վերջապես հասա իմ նպատակին հենց հիմա, որպես բրիգադիր, հավաքում եմ այն տանկը, որով ռազմաճակատ եմ մեկնելու։ Մեկնելու եմ որպես տանկի հրամանատար։ Պետական բոլոր քննությունները, հանձնեցի «գերազանց»։ Շատ էի վախենում, թե կկտրվեմ։ Ախր ով որ լավ չի հանձնում քննությունները, ծիծաղում են նրա վրա, ծաղրում են, թե բանակից խուսափելու համար դիտմամբ սխալ է պատասխանում։

Ուրեմն հերթը հասավ ինձ։ Իմ տանկով գնում եմ կռվելու ֆաշիստների դեմ, որոնք աղետ ու ավեր բերեցին մեր երկրին։ Գնում եմ կատարելու իմ պարտքը հայրենիքի առջև։

Եվ գնալուց առաջ քեզ տալիս եմ իմ վերջին հարցը, իմ անգին մայրիկ, վերջին հարցը.

— Որտե՞ղ է Շողերը։

Արդեն երեք ամիս է, ինչ նրանից նամակ չեմ ստանամ։

— Որտե՞ղ է Շողերը։

Եթե այս հարցիս էլ չպատասխանես, այլևս նամակ չեմ գրելու քեզ։

Գրիր ճշմարտությունը, ինչքան էլ դաժան լինի այն։ Ես վաղուց արդեն երեխա չեմ, մայրիկ, ու այնպիսի բաներ եմ տեսել, այնպիսի ապրումներ եմ ունեցել, որ Հոնուտում հարյուր տարի էլ ապրեի, չէի տեսնի։

Քո Լևոն
Տանկային գործարան

26.09.43թ.

Կռվելով գնում ենք առաջ, մայրիկ ջան։ Անցնում ենք ավերված քաղաքների ու հիմնահատակ կործանված գյուղերի միջով։Ես չէի կարծում, թե իմ հոգու մեջ այդքան ատելություն կարող է լինել։ Հինն ու նորը գումարվել է իրար։ Ի՞նչ եք ուզում մարդկանցից, առանց այդ էլ հազար ցավի տեր են, ինչո՞ւ եք քանդում մարդկանց տները, ինչո՞ւ եք սպանում նրանց, այրում, ոչնչացնում նրանց ստեղծածը։ Ինչի՞ համար։ Ինչո՞ւ չեք թողնում մարդը ապրի։ Ինչո՞ւ եք լացացնում, նվաստացնում, ստորացնում։ Շատ գյուղերում այլևս մարդիկ չկան, մեկ֊երկու ուրվականներ են, նույնիսկ չեն ուրախանում՝ տեսնելով մեզ։ Այրված տներն են ցույց տալիս, թափահարում են գլուխները ու այնպիսի տխուր, խելացնոր աչքերով են նայում, որ դու քեզ մեղավոր ես զգում նրանց առաջ։ Նրանք անձայն հարցնում են. «Բա որտե՞ղ էիք մինչև հիմա, անխիղճ մարդիկ»։ Նայել չի լինում։ Իմ տանկի կապավորը... (գրաքննիչը ջնջել է)։ Ստիպված իջեցրինք, որ հոսպիտալ ուղարկեն։

Ինձ վստահել են մի նոր, ահռելի զենք, որի ձայնից անգամ թշնամին սարսափում է։ Տանկի թնդանոթի յուրաքանչյուր ականը... (գրաքննիչը ջնջել է) կիլոգրամ է։ Երբ բաց եմ թողնում մի ական թշնամու դիրքի վրա, հետն էլ ասում եմ.

— Էս այրված տների ու անտուն մարդկանց համար։

Մեկն էլ բաց եմ թողնում ու ասում.

— Էս էլ իմ տանջված Վարսենիկ մայրիկի համար։

Գոռում եմ ու կրակում, գոռում եմ ու կրակում, բոլոր նրանց դեմ, ովքեր տուն են քանդում, նրանց դեմ, որ չեն թողնում ապրենք, նրանց դեմ, ովքեր ինձ չթողեցին տուն վերադառնալ ու պահել, պահպանել ձեզ։

Ովքեր սպանեցին իմ Սանասար հորը, Շամամ քույրիկին ու Գրիգոր եղբորս։ Ովքեր չթողեցին, որ Շողերը սպասի ինձ ու սպանեցին նրա հույսը։ Եվ ովքեր քեզ մենակ են թողել աշխարհում, իմ տանջված, իմ միակ, իմ հերոս մայրիկ... Մայրիկների թագուհի...

Իմ մասին չմտածես, ես ողջ եմ մնալու, անգին մայրիկ, ու մինչև մեր կարմիր դրոշը չբարձրացնենք Բեռլին քաղաքի վրա, սիրտս չի հանգստանալու։Այդ ժամանակ միայն առանց ամաչելու կվերաղառնամ տուն ու կիմանամ, որ զուր չեն եղել մեր կռիվն ու թափած արյունը։

Քո Լևոն
Գործող բանակ
Դաշտային փոստարկղ 44/268

29.05.44թ.

Մայրիկ ջան, երբ դպրոցում աշխարհագրության դասին փայտիկով ցույց էի տալիս Ուկրաինան, բա իմ մտքով կանցնե՞ր, որ մի օր իմ տանկով ծայրեծայր կտրելու եմ այդ հսկա երկիրը, մեր հայրենիքի շտեմարանը, որից հիմա մոխիր ու ծուխ է մնացել։ Ու հպարտությամբ եմ մտածում մեր ժողովրդի մասին, որը նորից քաղաքներ է կառուցելու, ավելի լավ ու մեծ քաղաքներ, արտեր է ցանելու և գցելու այգիներ։ Ու այդ ժողովուրդը իմ աչքին հավաքվում, հավաքվում, դառնում է Սանասար Ալեքսանյան, դառնում է իմ հայրը, որին հարյուր անգամ տրորեցին, բայց չկարողացան ընկճել, որը Սիբիրում էլ այգիներ էր գցում ու հավատում արդարության հաղթանակին։ Զարմանալի առեղծված է մարդը։ Ես մինչև հիմա էլ մտածում եմ, թե հայրիկը ի վերջո իմացա՞վ, թե ովքեր են իր թշնամիները, կամ իմացա՞վ, թե ինչի համար էին հալածում իրեն, եթե իմացել է ու շարունակել այգիներ տնկել, ուրեմն շատ մեծ մարդ է եղել իմ հայրը և քո ամուսինը, իմ տառապած մայրիկ։ Եվ մենք բոլորս պետք է խոնարհվենք նրա հիշատակի առաջ։ Քո նամակը ցնցեց ինձ։ Մի՞թե հենց այդպես էլ եղել է, մի՞թե ի պատասխան գյուղ եկած նոր հանձնաժողովի նախագահի հարցին, թե ինչո՞ւ եք զրպարտական նամակներ ուղարկել Սանասար Ալեքսանյանի մասին, Բագրատ Թոփալյանը այդպես էլ ասել է՝ «Մենք մեղավոր չէինք, ժամանակն էր մեղավոր»։ Հենց այդպես էլ ասա՞ց։ Ասաց՝ ժամանա՞կն էր մեղավոր։ Իսկ ո՞վ է ստեղծել այդ ժամանակը, եթե ոչ դու և քո նմանները, վերևում ու ներքևում, Բագրատ Թոփալյան։ Խե՜ղճ ժամանակ։ Ամեն ինչ կարելի է նրա վրա գցել։ Ժամանակը հո չի կարող պատասխան տալ։

Որքան կուզեի այդ պահին ես էլ քո կողքին լինել ու նայել Բագրատ Թոփալյանի աչքերին։ Եվ մյուսների աչքերին, որոնք թեև չեն գրել, բայց գլուխները կախ ձեռք են բարձրացրել կամ իմացել ու լռել են։ Ո՞նց են կարողացել ապրել այդ մարդիկ, չեմ հասկանում։ Ոնց են կարողանում գիշերները քնել։ Միթե երազ չեն տեսնում ու սարսափած վեր չեն թռչում երազի մեջ։ Շատ կուզենայի նայել նրանց աչքերին։ Բայց չեմ կարող, ես կռվում եմ։ Իսկ նրանք չեն կռվում։ Նրանք պատերազմի ժամանակ հիվանդանում են, ծերանում են, կուրանում ու խլանում են։ Իսկ հենց որ պատերազմը ավարտվի, կառողջանան անմիջապես, որպեսզի ղեկավարեն։

Ի՞նչ հաճույքով հաղթանակից հետո ես իմ տանկով գյուղ կմտնեի... Այսինքն տանկ պետք չէ, միայն թե վերադառնանք։ Միայն թե վերադառնանք... Եթե մեր իշխանությունը պատերազմի այս ծանր օրերին ժամանակ է գտնում հանձնաժողով կազմելու, որպեսզի քննի ու արդարացնի անմեղ տեղը հալածված ու դատապարտված մի մարդու, ապա ի՞նչ կլինի պատերազմից հետո։ Որտե՞ղ պիտի թաքցնեն գլուխները բոլոր մեղավորները, բոլորը, Բագրատ Թոփալյանի նման մարդիկ։

Մի շաբաթ առաջ մեր տանկային դիվիզիան կանգնած էր երկաթուղային կայարանի մոտ։ Մեր կողքին մի գնացք կանգ առավ վիրավորներով լի։ Մեկը պատուհանից գլուխը հանել էր ու պապիրոս էր խնդրում անցնող֊դարձողից։ Նայեցի տեսնեմ՝ ո՞վ լինի։ Մուսայել ապոր Արտաշը։

— Այ տղա,— ասում եմ,— քեզ ի՞նչ է պատահել։

Նայում է ինձ, նայում է կրծքիս գվարդիական նշանին, կարմիր աստղի շքանշանին, մեդալներին, սպայական ուսադիրներիս է նայում ու չի ճանաչում։

— Հա՞յ ես, ախպեր ջան,— հարցնում է կակազելով։

— Ոչ միայն հայ եմ, Արտաշ Սերոբյան,— ասում եմ,— այլև հոնուտցի եմ և էն տղան եմ, որի վրա խմբով էիք հարձակվում, իսկ ես մեկ֊մեկ անիծում էի ձեր հերը՝ իմ եղբայր Գրիգորի հետ։

Քիչ էր մնացել գնացքի պատուհանից ցած գցի իրեն։ Իջավ, գիրկս ընկավ, փաթաթվեց, լաց էր լինում երեխայի նման, չէր կարողանում հանգստանալ։ Գլխին նռնակի բեկոր էր կպել, կակազում էր սաստիկ։ Հանեցի մի լրիվ տուփ պապիրոս տվեցի իրեն ու մի բուռ էլ մախորկա։ Ժամանակ շատ կար, նստեցինք, խոսեցինք, ես էլ պատմեցի քո նամակի և հայրիկին արդարացնելու համար գյուղ եկած հանձնաժողովի մասին։ Մի տեսակ խղճահարությամբ ինձ նայեց։ Ծխեց, ծխեց, ա՜խ քաշեց ու հանկարծ հարցրեց, թե խմելու բան չունե՞մ։ Իսկ երբ իմ բակլաշկայից էլ երկու կում սպիրտ խմեց, նորից լաց եղավ, փաթաթվեց ու մեկ էլ այնպիսի բան ասաց, մայրիկ ջան, այնպիսի բան ասաց, որ քիչ մնաց խելագարվեի։

— Դու ոչ մի բան էլ չգիտես։ Ի՞նչ կուլակաթափ, ի՞նչ ժողով, իմ հերն ինձ մանրամասն պատմել է,— ասաց։— Սանասար Ալեքսանյանի տեղն ով էլ լիներ այն ժամանակ՝ կաքսորեին։ Գյուղի ղեկավարները նստելու տեղ չեն ունեցել, նրանց լավ շենք է պետք եղել, դրա համար է Բագրատ Թոփալյանն առաջարկել աքսորել Սանասար Ալեքսանյանին։ Միայն դրա համար, գրասենյակի համար... Հո իր տունը չէ՞ր գրասենյակ դարձնելու։

Ահա թե ինչից է սկսվել մեր դժբախտությունը։ Միայն թե թախանձագին խնդրում եմ քեզ՝ ոչ մեկի ոչ մի խոսք։ Մինչև ես գամ։ Մինչև ես գամ, մայրիկ, որ շարունակեմ իմ կռիվը։

Գվարդիայի ավագ լեյտենանտ, տանկի հրամանատար,
միշտ քո խոնարհ որդի Լևոն Ալեքսանյան
Գործող բանակ

14.12.44թ.

Իմ աննման մայրիկ։ Ինչպես մի ռազմաճակատային երգում է ասվում, որքան հեռանամ եմ քեզանից, այնքան մոտենում եմ քեզ։ Մենք արդեն Մոլդավիայում ենք և գրեթե առանց կանգ առնելու առաջ ենք գնում։ Չզարմանաս, որ ձեռագիրս անճոռնի Է և չվախենաս, որ ձախ ձեռքով եմ գրել։ Հակառակի նման աջ ձեռքիս ցուցամատը դռան տակ եմ թողել։ Դե ես փոքր ժամանակ էլ Ձախորդ Փանոս էի։

Համբուրում եմ, քո Լևոն
Գործող բանակ

22.03.45թ.

Մայրիկ ջան, շատ ծիծաղեցի, երբ ստացա նամակդ։ Եվ պարզապես քո խաթեր, որ հանկարծ երազդ սուտ դուրս չգա, խոստովանում եմ, որ մատս դռան տակ չէի թողել, այլ վիրավորվել էի մի թեթև։ Բայց հիմա հո համոզվեցիր, որ արդեն լավ եմ։ Տեսնո՞ւմ ես, նորից աջ ձեռքով եմ գրում։ Հետո դե ամոթ էլ էր, երեք տարի ռազմաճակատում լինես, ու ոչ մի անգամ չվիրավորվե՞ս։ Դա էլ մի բանի նման չէր։ Նամանավանդ որ հունգարացի սիրուն աղջիկներն էլ ամեն օր հոսպիտալ էին գալիս, հասկանաս թե չհասկանաս, խոսում էին իրենց քաղցր լեզվով և իրենց ձեռքով թխած բլիթները մեկնում մեզ։ Է՜հ, սուտ եմ ասում, մայրիկ ջան, քո թխած կարմիր ցորեն հացից քաղցր բան աշխարհում չկա։ Բան չի մնացել, կարժանանամ շուտով։

Իմ անուշ մայրիկ, նորից գրում ես, թե մի աղջկա անուն տուր, բերեմ տանը պահեմ մինչև քո գալը։ Թեև այդ մասին գրել եմ քեզ, որ դրա ժամանակը չէ, բայց քանի որ դու սրտանց ես ուզում և կարծում ես, թե երկուսով ավելի թեթև կանցնի ժամանակը, կասեմ։ Գուցե և նեղանաս, մայրիկ ջան, բայց եթե ինձ ես հարցնում, խնդրում եմ նորից Շողերին տուն բերես։ Քեզանից չեմ թաքցնում, իմ մեծահոգի մայրիկ, Շողերից ես միշտ նամակ եմ ստանամ, պարզվում է, որ անբախտ է եղել նրա ամուսնությունը։ Հարսանիքից մի ամիս հետո բանակ են տարել նրա ամուսնուն և խեղճը զոհվել է պատերազմում։ Այնպես որ Շողերն ազատ է, և նամակներից էլ զգում եմ, որ սրտում դեռ պահում է առաջվա սերն իմ նկատմամբ։

Մի մոռացիր, որ պատերազմ է, իմ թանկագին մայրիկ, և շատ ու շատ հասկացություններ խառնվել են իրար։ Երբ մահն ամեն օր աչքիդ առաջ է, ակամա ուրիշ տեսակ ես նայում կյանքին։ Եվ շատ բաներ, որ առաջ չափազանց լուրջ ու կարևոր էին թվում, դառնում են ծիծաղելի ու մանրուք։ Այնպես որ իմացիր, մայրիկ ջան, որ ես ներում եմ նրան ու թեև հասկանում եմ, որ քեզ համար ավելի դժվար է, բայց խնդրում եմ խոնարհաբար, որ դու էլ ներես։ Ներես՝ հանուն ինձ։

Տեսնո՞ւմ ես, որ շատ բան է փոխվել, կյանք ջան։ Բա թեկուզ երեք տարի առաջ ես ինձ թույլ կտայի՞ այսպիսի նամակ գրել իմ մայրիկին։ Ամոթից գետինը կմտնեի։ Ուրեմն՝ հասկացիր ու ներիր մեզ։ Չէ՞ որ դու աշխարհի ամենաբարի ու ամենաիմաստուն մայրիկն ես։

Լևոն
Գործող բանակ

25.04.45թ.

Երդվում եմ, որ օրերով տանկից դուրս չեմ գալիս։ Քեզանից էլ նամակ չեմ ստանում և ոչ մեկից էլ չեմ ստանում, բայց չեմ անհանգստանում, որովհետև այնքան արագ ենք առաջ շարժվում, որ դաշտային փոստատարը երևի չի հասնում մեզ։

Քիչ է մնացել, իմ Վարսենիկ մայրիկ, արդեն պարզ երևում է, որ շուտով, շատ շուտով իրականություն կդառնա մեր ամբողջ ժողովրդի երազանքը և իմ երազանքը։ Գայլը պոչը քաշել, կծկվել է իր որջում։ Մնում է մի հարված, մի հզոր հարված, և ինչպես միշտ գրել եմ քեզ՝ մեր կարմիր դրոշը կծածանվի Բեռլինի վրա։ Ու ես տուն կգամ։ Կգամ քեզ մոտ, մայրիկ ջան։ Ու բոլորը կտեսնեն, թե որդին ինչպես պիտի պահի իր սիրասուն մայրիկին։

Դու գիտես, որ ես կգամ, իմ Վարսենիկ մայրիկ, կգամ, որովհետև այդ օրվա համար շատ եմ տանջվել ու սպասել։

Միշտ քո Լևոն
Գործող բանակ

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

— Բարի լույս, Սուրեն։ Բեղդ մի վառի, ափսոս է։

Սուրենը բարձրացրեց գլուխը, ետ նայեց, բերանից հանեց իրոք արդեն շրթունքներն այրող սիգարետը, ցած նետեց ու ժպտաց.

— Շնորհակալություն ուշադրության համար։ Բարի լույս։— Ցոլակը ծիծաղեց։

— Մեկնաբա՞ն ես, ինչ է։ Շնորհակալությո՜ւն ուշադրության համար։

— Բա ի՞նչ եմ,— ասաց Սուրենը։— Ես էլ քարի մեկնաբան եմ։

— Ինչ ճիշտ է, ճիշտ է,— համաձայնեց Ցոլակը, դանդաղ պտտվեց հուշարձանի շուրջը, աչքերը կկոցելով նայեց չորս կողմից, աջ ձեռքի բռունցքով խփեց քարտաշ Սուրենի թաց մեջքին ու կրկնեց նորից։— Ինչ ճիշտ է, ճիշտ է, ախպերս։

Հետո կանգ առավ քարի դիմաց, շրթունքներն անձայն շարժելով կարդաց մակագրությունները։

— Ուրեմն՝ ասածդ արեցիր։

— Հա։

— Կեցցես դու,— մեկ՝ հուշարձանին ու մեկ էլ՝ հեղինակին չթաքցրած հիացմունքով նայելով, ասաց Ցոլակը։— Ապրես դու։ Եվ տես ինչ է ստացվում։ Մեր գյուղից պատերազմի առաջին զոհը և վերջին զոհը Վարսենիկ աքոր ընտանիքից է։ Սկզբում հայրը, վերջում՝ որդին։ Տես ինչ է ստացվում։ Կեցցես դու, Սուրեն, մի ապրող գործ էլ ստեղծեցիր։ Ուրեմն,վերջացրիր։

— Դեռ չէ,— գովեստից երեխայի նման շիկնած առարկեց Սուրենը։

Ցոլակը զարմացավ.

— Այսինքն ո՞նց թե չէ։ Գրել֊վերջացրել ես։

— Չեմ վերջացրել։

Սուրենը մեկ անգամ էլ կարդաց մակագրությունները։

— Ինչո՞ւ։ Ո՞վ է մնաց։

— Վարսենիկ աքիրը,— ասաց քարտաշ Սուրենը։

— Չէ, քեզ մի բան է պատահել,— ուսերը թոթվեց նախագահը։— Այ տղա, ո՞վ է տեսել ողջ֊առողջ մարդու անունը գրեն քարին։

— Ես քեզ հարյուր անգամ ասել եմ, բայց չեմ ծուլանում, հարյուրմեկերորդ անգամ եմ ասում։ Նա Հայրենական պատերազմի ամենամեծ զոհն է,— խոժոռվեց քարտաշ Սուրենը,— և ինչ֊որ ունեցել է աշխարհում, հիմա այս քարի վրա է։ Առանց իր անունի չի լինի։

— Իրեն հարցրե՞լ ես։

— Չեմ էլ ուզում հարցնել։

— Ուրեմն մահվան թիվն է՞լ ես գրելու,— հեգնեց Ցոլակը։

— Չէ,— լրջորեն պատասխանեց Սուրենը,— թվի տեղը բաց եմ թողնելու։ Աստված տա, որ երկար կյանք ունենա մեր Վարսենիկ աքիրը ու նրա մահվան թիվը իմ Մխիթար թոռը գրի։ Հա՜, բայց իր անունը պիտի գրվի քարին։ Ուրիշ տեսակ չի լինի։

Ու որպեսզի ապացուցի, որ ինքը հաստատ է իր վճռի մեջ և ոչ մի առարկություն չի ընդունում, քարտաշ Սուրենը ձեռքն առավ երկաթե քանոնն ու սուր դանակը, չափեց, վերևից ու ներքևից գծեր խազեց ու գրեց գծերի արանքում. «Վարսենիկ — 1902֊19...»։

ՎԱՐՍԵՆԻԿ

Պատերազմի ժամանակ զարմանալի ու տարօրինակ շատ բաների հետ, առաջին հայացքից տարօրինակ մի բան էլ էր կատարվում։ Մարդիկ ուրախանում էին, երբ ստանում էին եռանկյունի կոպիտ, անշուք ծրարներ և սարսափում երբ ծրարները լինում էին սովորական, քառանկյունի, կանոնավոր։ Որովհետև սովորական, կանոնավոր այդ ծրարները պատերազմի ժամանակ գլխավորապես պաշտոնական բնույթի էին և իրենց հետ բերում էին դժբախտություն։

Պատերազմի ավարտից ուղիղ երկու ամիս հետո, երբ երկու ամիս շարունակ ցնծում էր ողջ ժողովուրդը և կամաց֊կամաց տուն էին դառնում վիրավոր ու հոգնած ռազմիկները, սովորական, քառանկյունի, կանոնավոր մի ծրար եկավ Հոնուտ, որտեղ գրված էր, թե մարտական առաջադրանքների կատարման ժամանակ, 1945 թվականի մայիսի 7֊ին, հերոսաբար զոհվել է գվարդիայի ավագ լեյտենանտ, տանկի հրամանատար, կոմունիստ Լևոն Սանասարի Ալեքսանյանը։ Գրված էր նաև, որ նրա կուսակցական տոմսը, հետմահու տրված Կարմիր դրոշի շքանշանը, Կարմիր աստղի շքանշանը ու մի շարք մեդալները հրամանատարությունն ուղարկել է Տաուշի զինկոմիսարիատ։ Եվ ամենավերջում գրված էր նաև, որ Լևոն Սանասարի Ալեքսանյանի ծնողները պետք է հպարտ լինեն այդպիսի խիզախ որդի ծնելու և դաստիարակելու համար։

Հազար ցավ ու կրակ տեսած գյուղը հառաչեց։ Բոլորն էլ համոզված էին, որ այլևս չի դիմանա, կխելագարվի Վարսենիկ աքիրը կամ ձեռք կբարձրացնի իր վրա։ Այդ համոզմունքն ավելի ամրացավ, երբ Վարսենիկ աքիրը ոչ ճչաց, ոչ հող շաղ տվեց մազերին և ոչ էլ ուշագնաց եղավ։ Նա միայն երերաց ու գունատվեց միանգամից, փակեց աչքերը, շրջվեց ու դանդաղ֊դանդաղ մտավ տուն։ Ոչ ոք չհամարձակվեց հետևել նրան։ Բայց չէին էլ կարող թույլ տալ, որ ով գիտե... Դրա համար էլ Հերիքնազին խնդրեցին տուն մտնել, մենակ չթողնել Վարսենիկ աքորը։ Հերիքնազի ամուսինն էլ էր զոհվել պատերազմում և բոլորին թվում էր, թե դա նրան որոշ իրավունքներ է տալիս մխիթարելու իր սգավոր հարսին։ Հերիքնազը հրաժարվեց, լաց եղավ, հրաժարվեց և, այնուամենայնիվ, վճռեց մտնել տուն։ Բայց դուռը ներսից փակ էր։ Հերիքնազը վախեցավ, ամուր բախեց դուռը, ներկաները շրջապատեցին նրան։ Հերիքնազը նորից բախեց ու լացակումած խոսքերով ձայն տվեց Վարսենիկ աքորը, խնդրեց, աղաչեց բացել դուռը։ Եվ դուռը բացվեց։ Վարսենիկ աքիրը դուրս եկավ, կանգնեց շեմին, աստվածամոր տխուր դեմքով ու տխուր աչքերով նայեց հավաքվածներին ու կամացուկ և կարծես թե հանգիստ ձայնով ասաց.

— Ես ուզում եմ մենակ մնալ, ժողովուրդ ջան...

Մի քանիսը և նրանց թվում Հերիքնազը լաց եղան բարձրաձայն, ասես Վարսենիկ աքորը հրավիրելով լաց լինել իրենց հետ ձայնով, երգելով, կնիկավարի, լաց լինել ու խոսել, խոսել, խոսել, որպեսզի դատարկվի, հանգստանա սիրտը, չքարանա հանկարծ։ Փորձեցին Լևոնի անունը տալ ու փառաբանել նրան, փորձեցին մխիթարանքի ինչ֊որ խոսքեր գտնել, բայց Վարսենիկ աքիրը խոտորեն կիտեց հոնքերը.

— Չխոսեք,— ասաց նա,— կնեղանամ։

Եվ այնպես ասաց, որ մարդիկ հասկացան միանգամից ու ամաչեցին։ Որովհետև սա այն դեպքն էր, որ մխիթարանքի յուրաքանչյուր խոսք վիրավորական կդառնար։ Ի՞նչ պետք է ասեին. «Դո՞ւ ողջ լինես»։ Ի՞նչ պետք է ասեին. «Նրա չապրած տարիները քո մյուս երեխաների՞ն»։ Ի՞նչ պետք է ասեին. «Աստծո՞վ մխիթարվես»։ Իսկ նրա ինչի՞ն էր պետք աստված։ Նրա ինչի՞ն էր պետք այն աստվածը, որը չկարողացավ պահել նրա անմեղ ամուսնուն ու զավակներին։ Նրա ինչի՞ն էր պետք վերացական, ընդհանրապես աստվածը, երբ ինքն իր իրական, իր ստեղծած, իր կենդանի աստվածներին էր կորցրել։

Ետ դարձավ ու նորից տուն մտավ։ Եվ երեք օր դուրս չեկավ տնից։ Անհանգստացած Հերիքնազն ու մյուս հարևանները մեկ֊մեկ որևէ երեխայի ուղարկում էին, որ թաքուն նայի պատուհանից, տեսնի ինչ է անում Վարսենիկ աքիրը։ Եվ մնում էին ապշած, երբ երեխաները գալիս ու ասում էին զարմանքով։

Կար է անում։

Իսկ չորրորդ օրը, վաղ առավոտյան, երբ բրիգադիրը ձայն էր տալիս աշխատավոր կանանց, Վարսենիկը դուրս եկավ տնից փոցխն ուսին ու գնաց ծխախոտի դաշտում աշխատելու։ Նա այլևս երբեք, ոչ մի առիթով, ոչ մի տեղ չխոսեց իր ամուսնու և երեխաների մասին և անբառ թույլ չտվեց, որ ուրիշները խոսեն։ Միշտ չէ, որ խոսքերը որևէ արժեք ունեն։ Ավելի հաճախ դրանք աղքատացնում, հասարակ են դարձնում ապրումները։

Ովքեր չէին հասկանում նրան, տեսնելով նրա արտաքին սառնասրտությունը, հպարտությունն ու վշտերին դիմանալու ուժը, ասում էին զարմացած.

— Ռուսի սիրտ ունի Վարսենիկը։

Իսկ ովքեր հասկանում էին, խոնարհվում էին նրա առաջ։

Ոմանք էլ մտածում էին, թե վերահաս դժբախտություններից կկարծրանա, ակամա չարությամբ կլցվի Վարսենիկի սիրտը և սեփական տրամաբանությունից ու կենսափորձից ելնելով, գտնում էին, թե նա այլևս չի կարողանա, չի ցանկանա տեսնել ուրիշների ուրախությունն ու երջանկությունը։

Նրանք սխալվում էին։ Նրանք չէին ճանաչում Վարսենիկին։

Տեղի ունեցավ հակառակը։

Առանց այդ էլ առատաձեռն ու մեծահոգի կինը, որ իր բարությունն ու սերը շռայլորեն բաժանում էր մարդկանց, հիմա տալիս էր նաև այն ամենը, ինչ ուներ ու պահել էր իր զավակների համար։ Նա, որ ամենաշատն էր մխիթարանքի կարոտ, ինքն էր մխիթարում մարդկանց ոչ միայն խոսքով, ոչ միայն գործով, այլ նաև նրանով, որ ապրում է և ապրելու իր ձևով։ Նրանից մոր հոտ էր գալիս։ Եվ առաջինն այդ մասին հայտարարեց փոքրիկ մի աղջիկ դեռ այն ժամանակ, պատերազմի առաջին տարում։

Վարսենիկն աշխատում ու ապրում էր Գետափի ծխախոտի չորանոցում, երբ ջրվորներից մեկը գրկած չորանոց բերեց երեք֊չորս տարեկան մի փոքրիկ աղջկա, որը լաց էր լինում սրտամորմոք։

— Մի թփի տակ ընկած լաց էր լինում,— ասաց ջրվորը,— դես հարայ տվեցի, դեն հարայ տվեցի, ոչ մեկը մոտ չեկավ։ Ի՞նչ անեի, վերցրեցի֊բերեցի։

Ծխախոտագործ կանայք շրջապատեցին փոքրիկին, սկսեցին փաղաքշել, խոսել նրա մայրենի լեզվով, հաց մեկնեցին։ Ոչինչ չօգնեց։ Երեխան շարունակում էր ճչալ, ու թեև պատերազմ էր, բայց հացն էլ չվերցրեց։

Այդ ժամանակ Վարսենիկը մոտեցավ երեխային, մեկնեց ձեռքերն ու կամացուկ ասաց.

— Լաց մի լինի, բալա...

Եվ կատարվեց զարմանալին։ Երեխան լռեց միանգամից, արտասվալի աչքերով Վարսենիկին նայեց, մրմնջաց՝ «անա», ու գիրկն ընկավ։ Անմիջապես լուր ուղարկեցին հարևան ադրբեջանական գյուղերը հայտարարելով, թե Գետափում մի կորած փոքրիկ աղջիկ կա, ով կորցրել է, թող գա տանի։ Սակայն մի քանի օր ոչ ոք չերևաց։ Եվ այդ մի քանի օրը աղջիկը ոչ մի քայլ չէր հեռանում իր Վարսենիկ անայից, ամենուր հետևում էր նրան՝ փեշը բռնած ու գիշերն էլ քնում էր Վարսենիկի ծոցում, փոքրիկ ձեռքերով գրկած նրա պարանոցը։ Բայց դե Վարսենիկը Վարսենիկ չէր լինի, եթե բավարարվեր այդքանով։ Չգիտես որտեղից ինչ կտոր գտնելով, նա մի սիրուն շոր կարեց աղջկա համար, իր ձեռքով լողացրեց աղջկան, հագցրեց, սանրեց մազերը ու բոլորը տեսան, որ շատ սիրուն աղջիկ է Ամինան։

Իսկ մի շաբաթ հետո եկան Ամինայի ետևից։

Յոթ ձիավոր ադրբեջանցիներ քառատրոփ մտան Գետափ։ Հարցնելով գտան չորանոցը, իջան ձիերից, ներս մտան, հանեցին փափախները ու խոնարհվեցին Վարսենիկ աքոր առաջ։

Վարսենիկը ժպտաց ու նրանց մեկնեց Ամինային, մաքուր, սիրուն, իր նոր շորի մեջ, մազերին՝ ժապավեն։

Աղջիկն իսկույն ճանաչեց հորը, ուրախ ճիչով նրա գիրկն ընկավ, բայց երբ հայրը ձեռքից բռնած նրան ձիուն մոտեցրեց, Ամինան հանկարծ պոկվեց հոր ձեռքից, նետվեց դեպի Վարսենիկն ու փաթաթվեց ոտքերին։

Եվ լաց էր լինում սրտակեղեք, չէր թողնում, որ իրեն Վարսենիկից պոկեն։ Մոր հոտ էր գալիս Վարսենիկից։

Մոր ձայնն էր խոսում Վարսենիկի մեջ, երբ հետո, մի ուրիշ օր բացեց Անթառամի տան դուռը։

Նրա ջահել հովիվ ամուսնուն կայծակը խփել էր սարում։ Անթառամը չէր ուզեցել ապրել սիրած ամուսնու մահից հետո, և թույն էր խմել, որով այգիներն էին սրսկում։ Մի կերպ կարողացել էին փրկել աղջկան, սակայն, նա հանգիստ ձայնով հայտարարել էր, թե միևնույն է, վերջ է տալու կյանքին։ Սարսափահար ծնողները Վարսենիկ աքոր մետ եկան։

— Թե դու փրկեցիր, փրկեցիր,— լաց եղան նրանք։

Եվ Վարսենիկը գնաց Անթառամի տուն։ Երբ ներս մտավ, հիվանդին հետևողներն անմիջապես դուրս եկան սենյակից։ Անթառամը բացեց աչքերը և անսահման տխրությամբ Վարսենիկ աքորը նայեց.

— Ես գիտեմ, թե դու ինչի ես եկել, մեծ մայր,— ասաց Անթառամը։— Ես աստծու նման պաշտում եմ քեզ, բայց զուր ես եկել։

Ու Վարսենիկ աքիրն ասաց.

— Մարդը մեռնում է միայն այն ժամանակ, աղջիկ ջան, երբ նրան հիշող չկա։ Որ դու չլինես, ո՞վ է հիշելու Բենիկին։ Քո կարծիքով ինչո՞ւ եմ ապրում ես... Իսկի մտածե՞լ ես...

Աղջիկը ետ ընկավ բարձին ու հանկարծ քանդվեց, փղձկաց, լաց եղավ այդ ամբողջ պատմության ընթացքում առաջին անգամ։

Իսկ Վարսենիկ աքիրը հանդարտ դուրս ելավ տնից և աղջկա խորտակված ծնողներին ասաց.

— Հանգիստ եղեք, կապրի Անթառամը։

Եվ Անթառամն ապրեց։

Էհ, ո՞ւմ չէր հասնում Վարսենիկ աքիրը։

Քարտաշ Սուրենը իրենից մեծ մի քույր ուներ, փոքր ժամանակ ընկել էր ձիուց, վնասվել էին ոտքերը։ Որքան մեծացավ, այնքան ավելի ընդգծելի դարձավ արատը և ահռելի՝ նրա ծնողների վիշտը։ Ինչպե՞ս պիտի ապրի Մանուշակը, ինչո՞վ պիտի ապրի, երբ հնարավորություն չունի դաշտ գնալու, աշխատելու այգիներում կամ հանդում։ Ու մի օր Սուրենի մայր Գեղեցիկը հառաչելով սիրտը բացեց Վարսենիկ աքոր մոտ, խորհուրդ հարցրեց։

— Փող ունե՞ս, Գեղեցիկ։

— Ինչքա՞ն,— զարմացավ Գեղեցիկը։

— Մի կարի մեքենայի։

— Կհավաքեմ,— դեռ ոչինչ չհասկանալով, ասաց Գեղեցիկը։

— Դե մինչև հավաքես, աղջիկդ դերձակուհի կդառնա և դու կարող ես հանգիստ մնալ նրա ապագայի համար։ Եթե մի անհանգստացող լինի, ես պիտի լինեմ,— մեղմ ժպտաց Վարսենիկը,— իմ հացը պիտի կտրի։

Մանուշակին տուն բերեց, պահեց, արհեստ սովորեցրեց ու երբ Մանուշակը նույնիսկ կարողացավ շալվար կարել, Վարսենիկ աքիրն ասաց.

— Արդեն իմ չափ գիտես, գնա աշխատի, բալա...

Եվ Մանուշակի նման քանի֊քանի հոգու արհեստ սովորեցրեց, ոտքի կանգնեցրեց, ինչպես տաուշեցի Սաթենիկն էր ասում՝ «մի կտոր հացի տեր դարձրեց» Վարսենիկ աքիրը ոչ միայն Հոնուտից, այլև Տաուշի շրջանի գրեթե բոլոր գյուղերից։

Ձեռքի հետ, ձեռքի տակ Վարսենիկը պահեց, մեծացրեց նաև Հերիքնազի երեխաներին, երբեք չմոռանալով, որ երեսուն թվականի այն անիծյալ օրը, երբ տարան Սանասարին, Հերիքնազը միակն էր, որ չվախեցավ, սայլ բերեց երկաթուղային կայարան ու գյուղ տեղափոխեց Վարսենիկին ու երեխաներին։ Եվ եթե գյուղ չհասան, Հերիքնազը չէր մեղավորը։

Մեղավորը, Բագրատ Թոփալյանը, իր մեղքերի ծանրության տակ կքած, որ այնքան հազվադեպ է պատահում այս աշխարհում, ժամանակից շուտ ծերացած, ողջ օրը նստում էր գրասենյակի առջև գցած քարին, անմիտ, դատարկ աչքերով նայում էր անցնող֊դարձողին ու հարցնում.

— Նախագահը ե՞րբ պիտի գա, ասում եմ՝ նախագահը երբ պիտի գա։

Նրան ոչ ոք չէր պատասխանում, և Բագրատ Թոփալյանն ինքն էլ որևէ պատասխանի չէր սպասում, որովհետև այդ հարցը տալիս էր նույնիսկ նախագահին։

Միայն երբեմն֊երբեմն չէր դիմանում և նրա հարցին պատասխանում էր դպրոցի հավաքարար Ջավահիր նանը, որի ամուսնուն ևս մի ժամանակ աքսորել էին Բագրատ Թոփալյանի զրպարտագրերով։ Նա կանգնում էր ուղիղ Բագրատ Թոփալյանի առաջ, քթկալը ցած էր բերում ու ասում.

— Նախագահը քո ինչի՞ն է պետք, նախկին Բագրատ բեկ, քեզ Գաբրիել հրեշտակապետն է պետք։

Ու Բագրատ Թոփալյանը հարցնում էր նորից.

— Բա ե՞րբ պիտի գա...

— Այ էդ մեկը չգիտեմ,— ասում էր Ջավահիր նանը։— Ոնց որ երևում է իսկի նրան էլ պետք չես։

Ոչ ոքի պետք չէր այլևս Բագրատ Թոփալյանը։ Նույնիսկ հարազատ որդուն, որը հոր հին կապերով ու սեփական ձեռներեցությամբ կարողացել էր առաջ սողալ պաշտոնական սանդուղքներով և դառնալ Պետպլանի կոլեգիայի անդամ։ Մանուչար Թոփալյանը հիմա սաստիկ ամաչում էր հոր վիճակի համար, և երբ որևէ խնջույքի ժամանակ ծնողների կենացն էին առաջարկում, տխուր դեմք էր ընդունում ու միանում նրանց, ովքեր ծնողներ չունեին և որոնց ծնողների մասին ասում էին. «Թող նրանց հոգին երկնային արքայություն ընկնի»։

Բայց Բագրատ Թոփալյանի հոգին ոչ երկնային արքայության մեջ էր, ոչ էլ Սանդարամետում, այլ կծկվել էր անմիտ աչքերով ծերունու վտիտ մարմնի մեջ ու տաքանում էր Հոնուտ գյուղի գրասենյակի առջև ընկած տափակ քարի վրա։

Երբեմն֊երբեմն նրա գիտակցությունն ասես թե վերադառնում էր։ Այդ պահերին Բագրատ Թոփալյանը ձայն էր տալիս դպրոց շտապող կամ դպրոցից վերադարձող երեխաներին.

— Ա՛յ երեխեք, եկեք նստեք կողքիս, ձեզ պատմեմ, թե ոնց եմ իմ էս ձեռքով Մրղուզի անտառում խփել երեք բանդիտների... Ա՛յ, էս ձեռքով...

Բայց մինչև հավաքվում էին երեխաները, կորցնում էր մտքի թելը, սկսում զառանցել, անկապ֊անկապ խոսքեր ասել, խառնում էր իրար ամեն ինչ և ի վերջո չէր հասկացվում, թե որտեղ և ում դեմ է կռվել, կամ երբևէ կռվե՞լ է արդյոք որևէ բանի համար անմիտ աչքերով այդ ծերունին։

Ոչ ոքի պետք չէր այլևս Բագրատ Թոփալյանը, որովհետև կյանքում երբեք ոչ ոքի պետք չէր եղել, և դրա համար էլ մենակ ու անտեր էր հիմա։

Իսկ նրա զոհը մենակ չէր։

Ողջ գյուղը նրան համարում էր իր մայրը։ Երբ ամուսնանում էին ջահելները, անպայման առաջին հերթին Վարսենիկ աքորն էին այցելում, նախ որ նրա օրհնությունը լսեն, և ապա, որ հարսի շորը մեծ մայրիկը կարի։ Երբ որևէ հոնուտցի երկու֊երեք օր հարբած էր տուն գալիս, կինը Վարսենիկի անունով էր սթափեցնում նրան. «Վարսենիկ աքորը կասեմ, ամոթից գետինը կմտնես»։ Երբ որևէ բրիգադ ավարտում էր բերքահավաքը և նշանավոր Մարաթա ծառերի տակ մեծ խնջույք էին կազմակերպում այդ առթիվ, բրիգադիրն անպայման Վարսենիկի դուռն էր կտրում.

— Վարսենիկ աքիր, շերեփդ վերցրու, արի...

— Այ տղա,— կեղծ բողոքում էր Վարսենիկը,— էդքան ջահել հարսներ կան, թող ճաշն էս անգամ էլ նրանք եփեն, էլի...

— Բա ժողովուրդը մեղք չի՞,— ծիծաղում էր բրիգադիրը և Վարսենիկ աքորն ավելի նեղը գցելու համար, ավելացնում։— Արի, արի Վարսենիկ աքիր, ճաշը որ եփես, քեզ աշխօր կգրենք։

Եվ Վարսենիկ աքիրը ժպտում էր ներողամտորեն.

— Աշխօրն ի՞նչ եմ անում, այ բալա... Կգամ, կգամ կեփեմ, թող անուշ լինի ձեզ...

Ոչ ոք նրա շուրթերից տրտունջ չլսեց ու չլսեց անեծք։ Ապրում էր հանգիստ, արժանապատվությամբ, աշխատելով որևէ կերպ օգտակար լինել մարդկանց։ Եվ եթե բարկանում էր հանկարծ, միայն այն մայրերի վրա, որ ինչ֊որ հարցում անուշադիր են իրենց երեխաների նկատմամբ։ Եվ որովհետև նրա տան կողքին Հերիքնազն էր ապրում, դիտողությունների մեծ մասն էլ հենց Հերիքնազին էր բաժին ընկնում։

— Այ աղջի, մի պարկ կարտոֆիլ սարքի ուղարկի քաղաք, ձմեռ է գալիս։

— Սահակին հոն ուղարկեցի՞ր, հոն էր ուզում։ Թե չունես՝ ես տամ։

— Հերիքնազ, թե արևդ սիրես, ահագին ավելուկ ունեմ, չեմ իմանում ինչ անեմ, Պետիկին ուղարկի։

Այդ անհատակ վշտի տեր կնոջ աչքին ոչ մեկը արցունք չտեսավ։ Ոչ մեկը... Շողերից բացի։

Փոքրիկ որդուն ամռանը գյուղ էր բերել Շողերը և մի օր ձեռքից բռնած անցնում էր հին աղբյուրի մոտով, երբ դեմ֊դիմաց հանդիպեց Վարսենիկ աքորը։ Շփոթվեց սաստիկ, կանգ առավ, ակամա երկու ձեռքով ոտքերին սեղմեց որդուն։ Վարսենիկ աքիրը տխուր նայեց նրան ու ժպտաց.

— Բա գյուղ ես եկել ու չես գալիս ինձ մոտ, աղջիկ ջան...

— Ամաչում եմ,— ասաց Շողերը։

Երեխան լայն բացած աչքերով անծանոթ տատին էր նայում։

— Քոնն է,— հարցրեց Վարսենիկ աքիրը։— Հա,— կարմրեց Շողերը։

— Հորով֊մորով մեծանա,— մաղթեց Վարսենիկ աքիրն ու հանկարծ ծնկի իջավ փոքրիկի առաջ։— Անունդ ի՞նչ է, քե մատաղ,— հարցրեց նա, հետն էլ գրպանում կոնֆետ որոնելով։

— Լևոն,— մրմնջաց տղան։

— Ի՞նչ,— կարծեց թե սխալ լսեց Վարսենիկը։

— Լևոն,— ձայնը բարձրացրեց տղան։

Շողերը տեսավ, թե ինչպես են արտասուքները գլորվում ծեր կնոջ գունատ դեմքի վրայով և ինքն էլ չդիմացավ։ Գրկեց Վարսենիկ աքորը, կրծքին սեղմվեց ու կրկնում, հա կրկնում էր լացակումած.

— Ներիր, մամա ջան, ներիր, մամա ջան...

Փոքրիկ տղան մորը նայեց զարմացած, հետո անծանոթ տատիկին, որը չգիտես ինչու լաց էր լինում երեխայի նման, ու հարցրեց կարեկցանքով, ուռցնելով շրթունքները.

— Ինչո՞ւ ես լաց լինում,տատի... Մամ, տատին ինչո՞ւ է լաց լինում...

Ինչո՛ւ է լաց լինում։ Դե եկ ու պատասխանի այդ հարցին, պատասխանի, թե ինչու է լաց լինում Վարսենիկ աքիրը։

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

... Ինչ֊որ մեկը շշնջաց.

— Վարսենիկ աքիրը։

Շշուկը ծայր առավ ու տարածվեց ընդարձակ գերեզմանատան մեջ։ Կանայք, ասես հրամանով, լռեցին, և բոլորի հայացքներն ուղղվեցին դեպի գերեզմանատան մուտքը, որի դարպասից ներս էր մտել և հանդարտ, վեհաշուք առաջ էր գալիս Վարսենիկ աքիրը։

Հետո բոլորի հայացքները դարձան ղեպի փոքրիկ տափարակը, որից բարձրացել ու որին թիկն էր տվել քարտաշ Սուրենի կառուցած հուշարձանը, ապառաժ քարը, որ ասես նոր չէր դրվել այդտեղ, այլ կանգնած էր դարեր։

Նախագահ Ցոլակը, որին ստիպել էին խմել տարբեր շիրմաթմբերի մոտ, արդեն բավականին հուզված ու ոգևորված էր։ Նա ընդառաջ գնաց Վարսենիկ աքորը, բռնեց թևը.

— Արի, արի, մի տես ինչ է սարքել Սուրենը։

Վարսենիկ աքիրը կանգ առավ ու երկար, անքթիթ նայեց ապառաժ քարին, քայլեց կողքով, ասես հմայված, նորից կանգ առավ ու լուռ կարդաց մակագրությունները։ Հետո մատներով շոյեց, շոշափեց գրերը, ինչպես կույրերն են իրենց գիրքը կարդում, ու պայծառ, վճիտ աչքերով նայեց քարտաշ Սուրենին։

— Շնորհակալ եմ, տղա ջան,— ասաց նա մեղմ, փաղաքուշ ձայնով,— դու իմ բոլոր կորածներին իմ կողքը բերեցիր։ Շնորհակալ եմ։

Նա մեկնեց ձեռքը, և քարտաշ Սուրենը երեխայի նման հուզված դեպի Վարսենիկ աքիրը նետվեց ու բռնեց նրա ափը։ Եվ Վարսենիկ աքիրը թեքվեց ու համբուրեց քարտաշի հողոտ, կոշտ ու կոպիտ ձեռքը։ Դա այնքան հանկարծակի ու անսպասելի եղավ, որ քարտաշ Սուրենը մնաց կարկամած։ Հետո թափով քաշեց ձեռքը, գրկեց Վարսենիկ աքորը ու ասաց հուզմունքից խռպոտած, խռոված ձայնով.

— Էդ ի՞նչ ես անում, էդ ի՞նչ ես անում, աքիր։ Ուզում ես, որ մենք էլ քո ո՞տքը համբուրենք։

Աղունիկը մի կողմում փոքրիկ մի սեղան էր բացել, կտրտել սուրբ խաչի համար ավանդական ձմերուկը, հաց, պանիր ու պոմիդոր դրել ու հիմա տաշովի բաժակները թթի օղի էր լցնում ու արտասվում։

Եվ Ցոլակը, որպեսզի ինքն էլ լաց չլինի, գոռաց Աղունիկի վրա.

— Էդ ի՞նչ ես անում, այ քուր, երեսդ բաժակներից հեռու տար, սպիրտի տոկոսը իջեցնում ես։

Հետո վերցրեց բաժակներից մեկը Վարսենիկ աքորը տվեց, մյուսը մեկնեց քարտաշ Սուրենին և բարձրացնելով իր բաժակը ու մի պահ նայելով օղու մակերեսին առաջացած օղակների շղթային, ասաց.

— Կենացդ, մայր։

Իսկական հոնուտցի էր նախագահ Ցոլակը և ինչպես վայել է իսկական հոնուտցիներին, գինովի վիճակում խոսում էր անկեղծ, ոգևորված, գեղեցիկ, վերամբարձ բառերով։

— Կենացդ, մայր,— կրկնեց նա։— Ի խորոց սրտի ես խմում եմ քո նվիրական կենացը։ Դու իսկական մայր ես։ Դու մի ամբողջ ժողովրդի մայր ես։ Դու դասական օրինակ ես, թե ինչպես կարելի է ապրել աշխարհում։ Այն ժողովուրդը, որ քեզ նման սիրասուն և անձնազոհ մայրեր ունի, դեռ շատ երկար կտանի իր քարավանը պատմության ճանապարհներով և պատվով ու արժանապատվությամբ կտանի...

Վարսենիկ աքիրը բարի հայացքով Ցոլակին նայեց։

— Մի խոսի, Ցոլակ ջան։

Քարտաշ Սուրենը ծիծաղեց.

— Չի կարող,— ասաց նա։— Դրանք որ չխոսեն, ինչո՞վ են ապրելու։

Բայց հեշտ չէր նախագահ Ցոլակին հունից հանել։ Նա միայն ներողամիտ ժպիտով քարտաշ Սուրենին նայեց ու շարունակեց նույն ոգևորությամբ։

— Ես գիտեմ, թե ինչ կարող էի պատասխանել քեզ, տարաբախտ մարդ,— ասաց նա։— Բայց այսօր դու հոբելյար ես և ես ներում եմ քեզ։ Եվ ուրեմն, քո կենացը, մայր, մայր, մայր...— նա երևի հիշեց նաև իր մորը, դրա համար էլ աչքերը արտասուքով լցվեցին։— Մայրն ինքնին սրբություն է,— ասաց նա։— Իսկ դու մայրերի մայրն ես և ես իմ անունից, բոլոր հոնուտցիների անունից խոնարհում եմ գլուխս քո մեծության առաջ, քո անսփոփ վշտի ու ծով համբերության առաջ...

Նա դեպի երկինք բարձրացրեց բաժակը բռնած ձեռքը ու խմեց մինչև վերջ։

— Բլուզդ հանի, Ցոլակ ջան,— ասաց Վարսենիկ աքիրը։

— Ի՞նչ,— զարմացավ Ցոլակը։— Բլո՞ւզս, ինչո՞ւ...

— Թևի տակը մի քիչ քանդված է,— ասաց Վարսենիկ աքիրը,— հանի ինձ տուր, կարեմ։

— Էհ,— նեղացավ Ցոլակը,— դրա ժամանա՞կն է։

— Հանի֊հանի, ցավդ տանեմ,— ասաց Վարսենիկ աքիրը,— թելն ու ասեղը միշտ ինձ հետ են։ Հանի...

Նախագահն ամաչելով հանեց բլուզը, Վարսենիկ աքորը մեկնեց ու ինքը նստեց խոտին, սփռոցի առաջ։ Վարսենիկ աքիրը ձեռքն առավ թելն ու ասեղը, Աղունիկի զարմացած հայացքի տակ, աչքերը մի թեթև կկոցելով, անմիջապես թելեց ասեղը ու սկսեց կարել Ցոլակի բլուզը։

— Նորից լցրու բաժակս, Սուրեն,— խնդրեց Ցոլակը։

— Լցնեմ, ախպեր ջան,— շիշը ձեռքն առավ քարտաշ Սուրենը։

— Լացս գալիս է,— ասաց Ցոլակը։

— Ինչո՞ւ։

— Չգիտեմ,— ասաց Ցոլակը,— բայց երբ նայում եմ Վարսենիկ աքորը, լացս գալիս է, Սուրեն։

— Ճիշտ է,— համաձայնեց Սուրենը։

Ցոլակը նորից ձեռքն առավ բաժակը, Վարսենիկ աքորը նայեց, որը վարժ շարժումներով կարում էր քանդված տեղը, նայեց, նայեց ու ասաց.

— Վարսենիկ աքիր, ներիր ինձ, մի քիչ հարբած եմ էսօր ու մարդ եմ, էլի, սիրտս լցված է, դրա համար էլ ուզում եմ մի հարց տալ քեզ։

— Հարցրու, տղա ջան,— ատամներով թելը կտրեց ու բլուզը Ցոլակին մեկնեց Վարսենիկը։

Ցոլակը հագավ բլուզը։

— Ո՞նց կարողացար էդքան ցավը տանել, Վարսենիկ աքիր։ Դու, օրինակ, կարո՞ղ ես մի քանի բառով բնութագրել...— նա ամաչեց այդ բառից ու շտապով ավելացրեց։— Դու կարո՞ղ ես ասել, թե ինչ է եղել քո կյանքը։

Վարսենիկը իր պարզ աչքերով նախագահին նայեց, հետո բարձրացրեց գլուխը, ապառաժ քարին նայեց ու քարի վրա փորված գրերին.

— Իմ ամբողջ կյանքը էս քարի վրա գրված է,— ասաց նա։

— Հա,— խեղդվեց քարտաշ Սուրենը։

— Սուս,— ընդհատեց նրան Ցոլակը, նկատելով, որ Վարսենիկն էլի ինչ֊որ բան է ուզում ասել։— Ասա, Վարսենիկ աքիր...

Ամենքին էր հայտնի, որ Վարսենիկ աքիրը ոչ կարգին կրթություն է ստացել և ոչ էլ սիրում է խոսել, բայց երբ նա խոսեց, Ցոլակը, Սուրենը, Աղունիկը ապշահար մնացին։

Վարսենիկ աքիրն ասաց.

— Հարցնում ես, թե ի՞նչ է եղել իմ կյանքը, տղա ջան։ Էսօր, էս սուրբ քարի առաջ կասեմ ես։ Իմ կյանքը եղել է կռիվ։

— Կռի՞վ։ Ո՞ւմ դեմ,— առաջ թեքվեց Սուրենը։

— Կասեմ,— ասաց Վարսենիկ աքիրը։— Իմ կռիվը աստծո հետ է եղել։ Աստված պատերազմ սկսեց իմ դեմ, բայց ես հաղթող դուրս եկա։ Որովհետև նա խլեց ինձնից ինչ ունեի ես, բայց իմ խիղճն ու միտքը չկարողացավ խլել։

1984

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԻՆԱԿԵԼԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ

Ա

Ես եղել եմ աշխարհի շատ երկրներում։ Եվ յուրաքանչյուր երկրից որևէ թանկագին բան մնացել է ինձ կամ իբրև հուշանվեր՝ իմ հպարտությունը հանդիսացող պահարանում, կամ էլ՝ հիշողությանս մեջ։

Երբ տխուր եմ լինում կամ դատարկված, նստում եմ իմ հուշանվերների պահարանի առջև ու բացում դռնակը։ Էբենոսե փոքրիկ փղիկն ինձ Աֆրիկա է տանում, փայլփլուն խեցին՝ Ֆիջիի կղզիները, եղունգաչափ կուլան Մեքսիկայի հովն է բերում ինձ, արմավի կեղևից պատրաստված դիմակը՝ Սինգապուրի շուկայի հազարալեզու աղմուկը։ Ու երկրագնդի զանազան վայրերում ձեռք բերված հազար ու մի տիկնիկների, արջուկների ու պղնձե մարտակառքերի կողքին բավականին տարօրինակ է թվում մոմլաթե սև կազմով սովորական հաստ տետրը։ Ասես պատահաբար է հայտնվել։ Ոմանց էլ թվում է, թե հուշանվերների ցուցակն է այնտեղ։ Այնինչ մոմլաթե սև կազմով սովորական այդ տետրը ամենաթանկ ու ամենակարևոր բանն է հուշանվերների իմ պահարանում։

Անգլիա գնալու ճանապարհին մենք մի քանի օր մնացինք եվրոպական փոքրիկ մի երկրի փոքրիկ մի քաղաքում։ Երեկոները սովորաբար լրագրողների ակումբում էինք անցկացնում՝ ծանոթ ու հարազատ աղմուկի մեջ, աննման գարեջրի քրտնաթոր բաժակի առջև։ Տեղացի լրագրողներն ամեն ինչ անում էին, որպեսզի մենք կարողանանք փոքրիշատե գաղափար կազմել իրենց քաղաքի ու բարքերի մասին. ծանոթացնում էին պատմական հուշարձաններին, հրավիրում իրենց տները։ Կարծեմ հենց վերջին օրն էր. այո՛, այո, հաջորդ առավոտյան մենք հեռանալու էինք այդ բարեհամբույր ու խաղաղ քաղաքից, երբ մեզ իր տուն տարավ մարզական լրագրող Արթուրը։ Փոքրիկ, երկհարկանի մի տուն էր դա՝ ծաղկաշատ պարտեզով, գողտրիկ ջրավազանով ու պատատուկներով, որոնք ցանցի նման գրկել էին ամբողջ շենքը։ Երբ հյուրասենյակ մտա, ակամայից կանգ առա դիմացի պատին փակցված մեծադիր մի լուսանկարի առջև։

— Ա՛յ քեզ հաճելի հանդիպում,— բացականչեցի ես,— ձեզ մոտ է՞լ է այդքան սիրված։

— Ո՞վ,— հարցրեց Արթուրը, սառնարան֊բարից հենց նոր հանած վիսկիի շիշը ձեռքին։

— Ժան Գաբենը,— ասացի ես։

Արթուրը ժպտաց։

— Շատերն են շփոթում,— ասաց նա։— Իմ հայրն է։

— Ձեր հայրը՞։

— Այո,— հաստատեց Արթուրը։— Արտակարգ նման է, չէ՞։

Արտակարգ նման էր։ Նույն խոհուն, խելացի, հասկացող ու ներող աչքերը, բարի կնճիռները, զգայուն շրթունքները, փափուկ, արդար ծնոտը։

— Հազվագյուտ ճակատագիր է ունեցել,— ասաց Արթուրը։ Չգիտես ինչու երկար֊երկար նայեց ինձ, մի ումպով խմեց իր բաժակի վիսկին, վեր կացավ, գնաց կողքի սենյակը, իսկ երբ վերադարձավ, ձեռքին մոմլաթե կազմով մի հաստ տետր կար։

— Այս տետրի մեջ նրա կյանքն է,— ասաց նա։— Ինքն է գրել։ Զարմանալի պատմություն է։ Մի ժամանակ փորձեցի տպագրել։ Ցույց տվեցի իմ ծանոթ հրատարակիչներին... Բայց ոչինչ դուրս չեկավ։ Ստիպված եղա ինքս բազմացնել գրամեքենայի վրա և կազմել մի քանի օրինակ՝ գոնե մեր տան բարեկամներին բաժանելու համար։ Ես ուզում եմ այդ օրինակներից մեկը ձեզ նվիրել։ Չգիտես ինչու համոզված եմ, որ ձեզ կհետաքրքրի։ Իսկ եթե չհաջողվի տպագրել, ոչի՛նչ, թող մնա ձեզ ինձնից հիշատակ։

Ես հուզված շնորհակալություն հայտնեցի Արթուրին՝ արտասովոր նվերի համար, թեև, անկեղծորեն ասած, համոզված էի, որ նրա հոր հուշերը ծերունական սովորական գրամոլության արդյունք են լինելու՝ երբ մարդիկ արագ մոռացվելու ահից վճռում են սերունդներին պատմել իրենց ապրած ու չապրած կյանքը։ Մանավանդ՝ այդ էր հաստատում բավական ծանծաղ ու սնապարծ վերնագիրը՝ «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացին»։

Ես այդ տետրը կարդացի գնացքում, բելգիական նավահանգստային քաղաք Օստենդեի ճանապարհին ու սարսափով համոզվեցի, որ փաստորեն ոչինչ չեմ տեսել ու ոչինչ չեմ հասկացել եվրոպական այդ փոքրիկ երկրի փոքրիկ քաղաքում։ Եվ ինձ համար բոլորովին ա՛յլ կերպարանք ու իմաստ ստացան այդ բարեհամբույր ու խաղաղ քաղաքը և մարդիկ, որ ապրում էին այդ քաղաքում, իմ լրագրող բարեկամ Արթուրը և Ժան Գաբենի դեմքով նրա Ալեքսանդր հայրը, որի մեծադիր ու մտախոհ լուսանկարը կախված էր այն գողտրիկ տան հյուրասենյակի պատից։

Ուրեմն եկեք միասին բացենք այդ տետրը։

* * *

Այդ չարաբաստիկ օրը, որը տակնուվրա արեց իմ ամբողջ կյանքը, ես արթնացա ինձ համար սովորական խորն ու անվրդով քնից, անաղմուկ հագնվեցի, իջա բակ ու սկսեցի ռետինե խողովակով ջրել ծաղիկները։ Շոգ առավոտ էր ու ես թփից֊թուփ տեղափոխելու ժամանակ, երբեմն֊երբեմն, իբր ակամա, ջրի շիթն իմ վրայով էի անցկացնում, որից փշաքաղվում, հովանում էր մարմինս։ Հետո շիթը պահեցի ուղիղ դեմքիս ու հաճույքից փնչալով լվացվեցի հենց տեղում, ծաղիկների մեջ, ոտքերս լայն բացած, որպեսզի չթրջվեն կոշիկներս։

Երբ վերև բարձրացա, Ալիսան պատշգամբում արդեն սեղան էր պատրաստել։

— Բարի լույս, Ալեքսա՛նդր,— ասաց նա,— նախաճաշը բերե՞մ։

— Բեր,— ասացի ես։

Ես ու Ալիսան առավոտի այդ պահը համարում էինք մերը։ Դա մեր երջանիկ պահն էր։ Արթուրը, Լուիզան, փոքրիկները քնած էին լինում դեռ։ Նրանց տաք շնչով լի մի աստվածային խաղաղություն էր իջած լինում տանը։ Ես ու Ալիսան նստում էինք պատշգամբում ու քնաթաթախ արտույտների ճռվողյունի տակ, լուռ նախաճաշում միասին։ Լուռն, իհարկե, պայմանական եմ ասում, որովհետև սովորել էինք առանց բառերի խոսել իրար հետ։ Նայում էինք իրար, հասկանում ու ժպտում, մտքում հարցեր էինք տալիս իրար ու պատասխանում այդ հարցերին։ Ուրիշներին դա, իհարկե, անհասկանալի կարող է թվալ, բայց այդպես էր։ Չէ՞ որ երեսուն տարի շարունակ, չնչին ընդմիջումներով, մենք հենց այդպես, միասին էինք նախաճաշում։ Երբ ես, օրինակ, կաթ լցրեցի իմ բաժակը ու մի կում արեցի, ակամա հարցական հայացքով նայեցի Ալիսային։ Ալիսան էլ ինձ նայեց, գլխով արեց ու ժպտաց։ Իսկ դա մի ամբողջ երկխոսություն էր։

Ես հարցրեցի.

— Ալիսա՛, մեզ կաթ մատակարարող Մարիի երեխայի վիճակն արդեն լա՞վ է։ Բուժվե՞ց ոտքը։ Եվ Ալիսան պատասխանեց.

— Հա՛, հիմա արդեն լավ է։— Ու ավելացրեց։— Զարմանալ կարելի է. ամեն անգամ ինչպե՞ս էս կարողանում տարբերել, թե ով է այսօր կաթ բերել մեզ։

Քաղաքապետարանի ժամացույցը խփեց ութ անգամ և անմիջապես էլ ղողանջել սկսեցին Սուրբ Պետրոս եկեղեցու զանգերը։ Անհանգստացած աղավնիները երկար ժամանակ պտտվում էին հեռվում, բարձր բարդիների արանքում փայլող ոսկեզօծ խաչի շուրջը։ Հետո ամեն ինչ խաղաղվեց։

— Թեյն այստե՞ղ բերեմ, թե քո սեղանիկի մոտ կխմես։

— Տար այնտեղ, սիրելի՛ս։

Ես նստեցի բազկաթոռին՝ սեղանիկի մոտ, որի վրա Ալիսան խնամքով արդեն դասավորել էր օրվա փոստը։ Ամենավերևում իմ սիրած «Քաղաքացի» լրագիրն էր... Ամեն անգամ ես հաճույքով էի ձեռքս վերցնում այն, որովհետև նրա տերն ու խմբագիրն իմ ամենամտերիմ բարեկամն էր՝ դոկտոր Ադամը։

Ես բացեցի լրագիրն ու անմիջապես էլ զգացի, որ ինչ֊որ ծրար ընկավ ոտքերիս մոտ։ Տարօրինակ էր, ոչ մի նամակի չէի սպասում։ Գուցե սովորական շնորհավորական բացի՞կ է։ Ես կռացա ու վերցրեցի ծրարը։ Առաջին անգամ էի նման ծրար տեսնում։ Զարմանալի վառ կանաչ գույն ուներ... Վերևի անկյունում ինչ֊որ կարմիր դրոշմ էր՝ «Կենտրոնական հանձնաժողով», իսկ ներքևում... Ես վերցրեցի ակնոցս, որպեսզի ավելի լավ տեսնեմ։ Ո՛չ, ոչ մի սխալ չկար։ Ներքևում մեքենագրված էր իմ հասցեն և իմ անուն֊ազգանունը։

Սիրտս, չգիտես ինչու, սկսեց խփել հուզված, տագնապով։ Ի՞նչ գործ ունի ինձ հետ այդ հանձնաժողովը։ Ի՞նչ կապ ունեմ ես նրանց հետ։ Երբևէ որևէ հարցով ես որևէ հանձնաժողովի չեմ դիմել։ Ես որևէ հիմնարկության կարիքը չեմ ունեցել երբեք։ Ես աշխատել եմ ազնիվ, ապրել ազնիվ ու անկախ, բարեխղճությամբ վճարել եմ պետական հարկերը, ու թեև դառն ու դժվարին ճանապարհ եմ անցել, ու թեև տեսել եմ և սևը, և սպիտակը, և մնացած բոլոր գույները, որ գտնվում են նրանց արանքում, բայց իմ կարծիքով, միշտ էլ կարողացել եմ ճիշտ կողմնորոշվել ու եթե հասել եմ որոշ բարօրության, ապա միայն և միայն իմ համբերատարության և աշխատասիրության շնորհիվ։ Փառք աստծո, աշխարհում չի կարող գտնվել մեկը, որն ինձ նախատի, թե իմ երջանկությունը իր դժբախտության հիմքի վրա է կառուցված։ Փառք աստծո։

Ես կյանքում միայն իմ հացն եմ կերել։ Եվ ապրել եմ այնպես, ինչպես թելադրել են իմ խիղճն ու բանականությունը։ Եվ արդեն հասել եմ իմ կյանքի զենիթին։ Որքա՞ն է ինձ մնացել ապրելու։

Եթե մինչև հիմա ինձ հաջողվել է յոլա գնալ առանց որևէ հանձնաժողովի միջամտության, սրանից հետո՝ առավել ևս...

Ուրեմն՝ ի՞նչ է նշանակում այս ծրարը։

Նախքան բացելը ես այն դիտեցի բոլոր կողմերից՝ ներքին անհանգստությա՞մբ ասեմ, թե անբավականությամբ։ Բայց վերջապես երկյուղելու ի՞նչ ունեմ, մտածեցի ես սրտնեղությամբ՝ պատռելով ծրարի կողքը։ Իմ ձեռքին հայտնվեց խավաքարտի փոքրիկ մի կտոր, որի վրա ոսկեզօծ տառերով տպագրված էր.

«Մեծարգո պարոն Ալեքսանդր։ Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնական հանձնաժողովը խնդրում է Ձեզ սույն թվականի սեպտեմբերի 14֊ին, առավոտյան ժամը 11֊ին, ներկայանալ պառլամենտ՝ Ձեզ հետ իբրև անցաթուղթ ունենալով սույն հրավիրատոմսը։

Հանձնաժողովի նախագահ՝
դոկտոր Մարտին»։

— Ալիսա՛,— բղավեցի ես,— Ալիսա՛...

— Բերում եմ, բերում եմ թեյը,— լսեցի ես Ալիսայի ձայնը։— Կամաց, ի սեր աստծո, երեխաներին կարթնացնես։ Ի՞նչ է պատահել։

— Դու որևէ բան հասկանո՞ւմ ես սրանից,— հարցրեցի ես՝ նրան մեկնելով այդ տարօրինակ անցաթուղթը։

Ալիսան ձեռքն առավ քարտը ու ծիծաղեց։

— Իհարկե, չեմ հասկանում, որովհետև ոչինչ չեմ տեսնում։ Իսկ սա ի՞նչ է։

— Ինձ հրավիրում են պառլամենտ,— ասացի ես։

— Որտե՞ղ։

— Պառլամենտ,— կրկնեցի ես։

— Ինչի՞ համար,— հարցրեց Ալիսան՝ նստելով իմ դիմաց, բազկաթոռին,— դու պառլամենտում ի՞նչ գործ ունես։

Ես թոթվեցի ուսերս։

— Իսկ ի՞նչ են գրում,— հարցրեց Ալիսան,— կամ կարդա՛, կամ ի՛նձ տուր ակնոցդ։

Ու ես կարդացի նորից.

«Մեծարգո պարոն Ալեքսանդր։ Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնական հանձնաժողովը խնդրում է Ձեզ սույն թվականի սեպտեմբերի 14֊ին, առավոտյան ժամը 11֊ին, ներկայանալ պառլամենտ՝ Ձեզ հետ իբրև անցաթուղթ ունենալով սույն հրավիրատոմսը։

Հանձնաժողովի նախագահ՝
դոկտոր Մարտին»։

Ես սպասումով նայեցի Ալիսային։ Նա թեյ էր խմում, բայց ես հանկարծ նկատեցի, որ նրա ձեռքի բաժակը դողում է և մանրիկ կնճիռներով պատած բարի աչքերի մեջ տարակուսանք կա։

— Դոկտոր Մարտի՞ն,— մրմնջաց նա։

— Այո՛, այդ ազգանունը քեզ ինչ որ բա՞ն է ասում։

— Ո՛չ, ո՛չ,— անմիջապես հրաժարվեց Ալիսան։

Ինձ թվաց, թե նա ուզում է էլի ինչ֊որ բան ասել և շարունակում էի նայել նրան։ Եվ Ալիսան իսկույն խոսեց։

— Սիրելի՛ս,— ասաց նա,— իսկ դու անհանգստանալու ի՞նչ ունես։

Դե, իհարկե, գրողը տանի։ Ես անհանգստանալու ի՞նչ ունեմ։ Ահա հարցերի հարցը։ Ես անհանգստանալու ի՞նչ ունեմ։ Դա ճշմարիտ է։ Հենց այդպես է, որ կա։ Բայց ի՞նչ կարող եմ անել, եթե անորոշ, անբացատրելի մի տագնապ, մի ահ ներսիցս սկսվում է, բարձրանում, բարձրանում ու պաշարում է ինձ։

— Ես համոզված եմ, որ հետո շատ ես ծիծաղելու քո հուզվելու համար,— ասաց Ալիսան։— Տարրական տրամաբանություն է, եթե տհաճ լուր լիներ, ինչո՞ւ պետք է գրեին «Մեծարգո պարոն Ալեքսանդր»։

Ես նորից ձեռքս առա ծանուցագիրը։ Այո՛, այո՛, այդպես էլ գրված էր։

— Դա ձև է,— ասացի ես։— Դա ձև է և երևի ոչ մի նշանակություն չունի նրանց համար։

— Չգիտեմ,— ասաց Ալիսան՝ իրե՞ն, թե ինձ հանգստացնելու համար...— Բայց, իմ կարծիքով, դու չափազանցում ես, Ալեքսա՛նդր։ Թեյդ խմի՛ր, սառել է արդեն։

— Աստված տա,— համաձայնեցի ես,— աստված տա։

Թեյը անհամ թվաց ինձ։ Մի կում անելուց հետո ցած դրեցի։

— Այսօր ամսի քանի՞սն է, Ալիսա՛։

— Սեպտեմբերի տասներեքն է։

— Տասներե՞քը,— տնքացի ես։— Այսինքն՝ ինչո՞ւ եմ զարմանում։ Նման ծանուցագրեր միայն տասներեքին կարելի է ստանալ։

— Ախ դու իմ փնթփնթան,— ծիծաղեց Ալիսան ու անմիջապես էլ իրար խառնվեց...— Բայց տասնչորսը վաղն է։ Ես պետք է ճամպրուկ պատրաստեմ քեզ համար։ Գիշերային գնացքով կմեկնես, այնպես չէ՞։

Հետո միանգամից գրկեց ինձ։

— Վե՛րջ տուր։ Տնքտնքալը քեզ այնպես չի սազում, Ալե՛քս, երբ դու խեղճանում ես, ես ամբողջովին կորցնում եմ ինձ։

Ես ձեռքս դրեցի Ալիսայի ուսին ու ժպտացի։ Ու հանկարծ զգացի, որ խաղաղվում եմ։ Լավ է, որ աշխարհում ինչ֊որ մեկը քո կարիքն է զգում, ապավինում է քեզ։ Լավ է, որ դու քեզ պարտավոր ու պատասխանատու ես զգում քո հարազատների, քեզ շրջապատող մարդկանց համար։ Երևի հենց դրանով է արժեքավորվում կյանքը, երևի ապրելը հենց դրանով է իմաստ ստանում։

— Դե, ես գնամ, աշխատեմ մի քիչ,— ասացի ես։

— Իհարկե, իհարկե,— ասաց Ալիսան։— Ես էլ գնամ հավաքեմ քո իրերը։ Ես արդեն բացել էի իմ արհեստանոցի դուռը, երբ Ալիսան ձայն տվեց։

— Ալեքսա՛նդր...

— Այո՞...

— Ինչ էլ որ պատահի քեզ հետ, ինչ էլ որ ասեն քեզ այնտեղ,— նա ընդգծեց այնտեղ բառը,— ինչ արդյունքով էլ որ ավարտվի ձեր հանդիպումը, դու համոզված եղիր, որ ես միշտ, ամբողջ կյանքում սիրել եմ քեզ։ Եվ որ ինձ համար միշտ, միշտ մեծ երջանկություն է եղել քո կողքին լինելը։

Նրա աչքերը միանգամից արցունքով էին լցվել։

— Հիմար աղջիկ,— ծիծաղեցի ես։— Դո՞ւ ինչ կապ ունես այդ պատմության հետ։ Ես կատակում էի, Ալիսա՛, ես բոլորովին էլ անհանգստացած չեմ։ Ես ի՞նչ գործ ունեմ կառավարության հետ։ Ես համոզված եմ, որ դա թյուրիմացություն է։ Հանգի՛ստ եղիր, սիրելի՛ս...

Ալիսան ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց չգիտես ինչու, փղձկաց, թափ տվեց ձեռքը ու մանրիկ, երերուն քայլերով ցած իջավ սանդուղքով։ Ավա՜ղ, շատ է ծերացել իմ Ալիսան։ «Լալկան ծերուկ,— հայհոյեցի ես ինքս ինձ,— այնքան ախ ու վախ արեցիր, մինչև որ հունից հանեցիր խեղճին։ Լրիվ կորցրել է իրեն։ Ի՞նքն ինչ կապ ունի։ Ինչե՞ր էր ասում։ Ինչո՞ւ էր լալիս։ Խելառ ծերուկ»։

Ու մտա իմ արհեստանոցը, մտա թե չէ, մոռացա ամեն ինչ, խաղաղվեց հոգիս։ Սա իմ թագավորությունն է։ Այստեղ տերն ու տիրակալը ես եմ։ Այստեղ ամեն ինչ իմ ձեռքով է ստեղծված ու ենթարկվում է ինձ։

— Բարև ձեզ,— ամեն անգամվա նման բարձրաձայն ասացի ես։— Ո՞նց եք։

Ու հաստատ իմ արհեստանոցի բոլոր անկյուններից պատասխան ստացա։

Առանց կեղծ համեստության կարող եմ ասել, որ ոչ միայն մեր քաղաքում, այլև ամբողջ հանրապետության մեջ ինձ նման խամաճիկների վարպետ չկա։ Իմ առօրյա աշխատանքին զուգընթաց արդեն երեսուն տարի է, ինչ ես խամաճիկներ, խրտվիլակներ, տիկնիկներ եմ պատրաստում։ Իսկ հանգստի անցնելուց հետո, արհեստանոցից փաստորեն դուրս չեմ գալիս։ Բոլոր գործիքները, մեքենաներն ու անհրաժեշտ նյութերն ունեմ։ Տաշում եմ, հղկում եմ, կտրում ու կարում եմ, մանրաշարժիչներ եմ տեղադրում ու ներկում եմ։ Սա իմ Դիսնեյ֊լենդն է։ Այսինքն՝ իմ բարեկամները ուղղակի Ալեքսանդր֊լենդ են անվանում։

Երբ միացնում եմ հոսանքը, ձգում համապատասխան թելը կամ սեղմում ինձ հարկավոր կոճակը, լուսավորվում, կենդանանում, աշխուժանում է իմ հեքիաթ֊քաղաքը։ Աքաղաղն անհանգիստ պտտվում է տեղում, գույնզգույն թևերը թափահարելով ու վեր ցցելով կտուցը՝ ծուղրուղու է կանչում. իր փոքրիկ բնից դուրս թռչելով հաչում է շունը. բադիկները կարմիր տոտիկները արագ֊արագ շարժելով դեպի գետափ են իջնում. որսորդը բարձրացնում է հրացանը ու կրակում որոտաձայն. գորտն ուռցնում է կանաչ մեջքը ու կռկռում տագնապով. ավտոմեքենաները կատաղի վազք են սկսում փոքրիկ հրապարակում. գնացքը, փնչալով ու խաղացնելով լույսերը, անհետանում է մամռապատ թունելի մեջ, և վառ խայտանկար զգեստներով աղջիկները նազանքով պարում են զմրուխտ մարգագետնի վրա...

Եվ էլի ինչե՜ր ասես... ինչե՜ր ասես...

Իսկ ես կանգնում եմ ղեկավարման վահանի մոտ, որը սարքելու համար մեր հին «Ռեմինգտոն» գրամեքենան եմ օգտագործել, սեղմում եմ համապատասխան կոճակները, ձգում անհրաժեշտ լարերը ու իմ հրամանով, իմ թելադրանքով մեկը մյուսի ետևից, հերթով խաղում, շարժվում, ցատկոտում ու խոսում են իմ հնազանդ, իմ խելացի խամաճիկները։

Մի՞թե դրանից ավելի մեծ վայելք կարող է լինել։ Ալիսան ծիծաղում է միշտ.

— Ես ողջ կյանքում միայն քո տիկնիկների նկատմամբ եմ խանդ ունեցել։

Եվ նա իրավունք ունի։ Երբ ես իմ տիկնիկների հետ եմ, ինձ ոչ մի ուժ արհեստանոցից դուրս բերել չի կարող։ Որովհետև ես ինձ երջանիկ եմ զգում հեքիաթի իմ թագավորության մեջ։ Ես սովորական մարդ եմ ի վերջո, իմ հազար ու մի տարօրինակություններով ու թուլություններով, ինչպես հոգեբաններն են վերջերս հորինել՝ հազար ու մի կոմպլեքսներով։ Բայց երբ իմ խամաճիկների հետ եմ, ես անթերի եմ։ Ես հզոր եմ։

Արդեն մի ամիս է, ինչ աշխատում եմ մի շատ հետաքրքիր խաղալիք պատրաստել։ Կապիկ֊թմբկահար։ Նա պետք է կարողանա ոտքերով աշխատեցնել թմբուկները, թաթերով խփել ծնծղաներին և բերանն էլ բաց ու խուփ անել՝ ցուցադրելով կարմիր լեզուն։ Խաղալիքի հետ միաժամանակ միանում է նաև մագնիտոֆոնը և ճիշտ նույն ռիթմով, բայց հասկանալիորեն լիովին պրոֆեսիոնալ նվագախմբի կատարմամբ հնչում է Բիզեի «Կարմենի» նախերգանքը...։ Շատ ծիծաղելի կլինի։

Ամեն ինչ ստացվում է, բացի թմբկահար կապիկի ձախ ոտքի աշխատանքից։ Ռիթմիկ չի շարժվում, ծանրանում, կախվում, անջատվում է շարունակ։

Ես թմբուկների վրայից վերցնում եմ կապիկի խրտվիլակը, քանդում եմ մաս֊մաս, առանձին֊առանձին ստուգում լարերը, պտուտակները, դիմադրություններն ու կիսահաղորդիչները։ Յուղում եմ շարժվող֊աշխատող լծակները։ Ու հավաքում եմ նորից համբերությամբ, զգուշությամբ, բծախնդրությամբ։ Այդ ամենը ինձնից չորս ժամ է խլում, բայց ես ոչ թե սրտնեղում, այլ ուրախանում եմ անցնող ժամերի համար։ Որովհետև չեմ ուզում կանգ առնել, չեմ ուզում մտածել։ Չեմ ուզում հիշել այդ անիծյալ ծանուցագիրը, որը շատ ջերմ ու բարեկամական սկիզբ ունի. «Մեծարգո պարոն Ալեքսանդր»։

Իմ թիկունքում կամացուկ բացվում է դուռը։ Ես շրջվում եմ անբավականությամբ և հանդիպում Արթուրի մտախոհ աչքերին։

— Հայրի՛կ, դու մայրաքաղա՞ք պիտի մեկնես։ Ուզո՞ւմ ես ես տանեմ քեզ իմ ավտոմեքենայով։

— Կարիք չկա, տղա՛ս,— ասում եմ ես,— գնացքով ավելի հարմար է։

— Դե, դու գիտես, հայրի՛կ,— ասում է Արթուրը։

Նա չի հեռանում։ Ես իմ թիկունքին զգում եմ նրա հայացքը։

— Իսկ ուզո՞ւմ ես գամ քո ետևից, միասին վերադառնանք։

Ամբողջ օրվա սրտնեղությունս ու անբավականությունս պոռթկում են միանգամից։

— Իսկ ես ի՞նչ գիտեմ, թե ինչի համար են կանչել և որքան են պահելու,— շրջվելով բղավում եմ ես։— Դու տեսե՞լ ես, որ ես երբևէ ծանուցագիր ստանամ։

Արթուրը զարմացած ու վախեցած ինձ է նայում, և ես ամաչում եմ իմ թուլության համար։

— Ների՛ր, տղա՛ս,— ասում եմ ես։— Ջղերս կարծես թե կարգին չեն։

Նա շատ զուսպ տղա է, բայց այսօր չգիտես ինչ է պատահել, միանգամից մոտենում, գրկում է ինձ ու ասում է հևալով, արագ֊արագ, շուտասելուկի պես.

— Չնեղանաս, հայրի՛կ, բայց ես համոզված եմ, որ քեզ մայրաքաղաք կանչելը մեծ ուրախության հետ է կապված։ Ա՛յ կտեսնես, ուզո՞ւմ ես գրազ գանք։ Մեկը հինգի դեմ։ Կամ ուզում են քեզ որևէ պատվավոր հանձնարարություն տալ կամ էլ այդ ծանուցագիրը քո արվեստանոցի հետ է կապված։ Գրազ գանք։

Արթուրը համառորեն իմ արհեստանոցին արվեստանոց է անվանում։

— Իմ արհեստանոցի՞,— հարցնում եմ ես, ու թեև անմիջապես մտածում եմ, որ դրա մեջ տրամաբանություն կա, բայց շարունակում եմ թերահավատորեն։— Ա՛յ թե բան ասացիր։ Խաղալիքները նրանց ինչո՞ւ պետք է հետաքրքրեն, տղա՛ս, ուրիշ բան է, եթե ես նոր զենքեր հորինեի։

— Իսկ ես համոզված եմ, որ դրա համար կլինի,— ծիծաղում է Արթուրը։— Հը՞, գրազ գա՞նք, մեկը յոթի դեմ։ Քեզ անպայման կխնդրեն ձևավորել քաղաքային այգին կամ որևէ նոր այգի ու խոշորացնելով տեղադրել քո հրաշալի խաղերը։ Իհարկե, նրանք հո կույր չե՞ն։ Գիտե՞ս, թե որքան օգուտ կարող է բերել նման հեքիաթ֊քաղաքը։ Մեկ տարում ողջ ծախսը կծածկի։ Երեխաները ծնողներին քարշ տալով այգի կբերեն։ Էլ չեմ խոսում զբոսաշրջիկների մասին։ Այդ հեքիաթ֊քաղաքը մեր ամբողջ երկրի հարստությունն ու զարդը կդառնա։ Չե՞ս հավատում։

Ի՞նչ ասեմ, երբ ինձ մոտ խոսում են իմ խաղալիքների մասին, ես մեղմանում, փափկում եմ։ Դրանից հետո ինչ ուզեն, կարող են անել ինձ հետ և ինչ ասես կարող են ուզել ինձնից։ Մերժել չեմ կարողանա։ Արթուրն անգիր գիտի իմ այդ թուլությունը և չեմ կարող ասել, թե չի օգտվում դրանից, երբ ուզում է որոշ գումար պոկել ինձնից՝ լուսանկարչական նոր սարք կամ մի նոր մագնիտոֆոն գնելու համար։

Ես ծիծաղում եմ բարեսրտորեն ու մատս թափահարում եմ նրա վրա։

— Դե լավ, լավ, ամեն ինչ կարգին է, տղաս։ Արթուրն էլ իր հերթին է ծիծաղում։

— Դե, եթե ամեն ինչ կարգին է, ուրեմն համարձակվում եմ զեկուցել, որ քեզ դոկտոր Ադամն էր զանգահարում։

— Ադա՞մը։ Ի՞նչ էր ուզում։

— Չգիտեմ, հայրի՛կ։

Ադամը։ Ինչպե՞ս էի մոռացել նրան։ Անհնարին է, որ նա տեղեկություն չունենա այդ ծանուցագրի մասին։ Անհնարին է, որ նա որևէ բանի մասին տեղեկություն չունենա։ Ինձ թվում է, թե նա իմանում է որևէ իրադարձության մասին, երբ այդ իրադարձությունը դեռ տեղի էլ չի ունեցել։ Նա ինֆորմացիայի իսկական խտացուցիչ է։ Նույնիսկ անեկդոտ է դարձել։ Երբ հավաքվում ենք ընկերներով, բարեկամներով, մեկն ու մեկը անպայման պետք է հարցնի Ադամին.

— Բարեկամս, առավոտվանից տանը չեմ եղել, կարո՞ղ ես ասել, թե ինչպես են կինս, երեխաներս...

Էլ չեմ խոսում ֆիրմաների, գործարանների, քաղաքային վարչությունների գործունեության մասին։ Երևի այդ հարցում զգալի դեր ունի նաև «Քաղաքացի» լրագրի խմբագիր լինելը, թերևս, բայց դոկտոր Ադամն ամեն ինչ գիտե. ում վիճակն է լավ, ումը վատ, ով է սնանկանալու, ով է տիրանալու ժառանգության, ով է ամուսնանալու, ում հետ և ով է շուտով կանգնելու դատարանի առաջ։ Ինֆորմացիայի ֆենոմեն է այդ մարդը։ Այսինքն՝ անկեղծորեն որ ասեմ, անձամբ ես ամեն ինչին տեղյակ լինելու նրա տաղանդին եմ պարտական իմ այսօրվա կյանքով։ Եթե նա ինձ ճիշտ ժամանակին չփրկեր մի ահավոր վտանգից, չգիտեմ թե որտեղ և ինչպես կավարտվեր իմ կենսագրությունը։ Դոկտոր Ադամը։ Իհարկե։

Իմ կապիկը, այնուամենայնիվ, հրաժարվում է թմբկահարել ձախ ոտքով։ Ոչինչ, վաղն ավելի համառ և ուշադիր կլինեմ։ Ես անջատում եմ արհեստանոցի հոսանքը, հավաքում եմ գործիքները, յուրաքանչյուր լար ու մասնիկ խնամքով իր հատուկ տուփի մեջ եմ տեղավորում, ծորակի տակ լվանում եմ ձեռքերս և ամեն օրվա աղոթքի պես դիմում եմ իմ սիրելի խամաճիկներին՝ իմ գեղջուկներին ու գեղջկուհիներին, գազանիկներին ու տնային կենդանիներին, իմ թագավորության բոլոր հպատակներին.

— Շնորհակալություն, մնաք բարով մինչև վաղը... Ու հաստատ լսում եմ նրանց պատասխանը։

Պատշգամբում, հեռախոսի սարքը բերելով սեղանիկի մոտ, նստում եմ բազկաթոռին և հավաքում «Քաղաքացի» լրագրի խմբագրի հեռախոսի համարը։ Լսափողը հենց Ադամն է վերցնում։

— «Քաղաքացին» լսում է,— հնչում է նրա թավ, հաճելի բարիտոնը։

— Ձեզ հետ քաղաքացի Ալեքսանդրն է խոսում,— ասում եմ ես։

— Օ՜, Ալեքս, ինչո՞վ ես զբաղված, ծերուկ,— բղավում է նա։— Ես քեզ զանգահարեցի և Արթուրն ասաց, որ արհեստանոցում ես։ Նոր բա՞ն կա։ Ե՞րբ ենք տեսնվելու։ Վաղը երեկոյան ի՞նչ ես անելու, Ալեքս...

— Իսկ մի՞թե դու չգիտես, թե ես ինչ եմ անելու,— ասում եմ ես։ Ադամը ծիծաղում է։

— Գիտեմ, իհարկե, գիտեմ, վաղը երեկոյան տիկին Ալիսայի հետ դուք մեր տանն եք լինելու և փորձելու եք տիկին Էլիզաբեթի պատրաստած նոր, ֆանտաստիկ տորթը, որը թեև չգիտես ինչու «Ալյա մարշալ» է կոչվում, բայց անմիջապես թեթևորեն կուլ է գնում շարքային զինվորի պես։

— Վաղը ես մայրաքաղաքում եմ լինելու,— ասում եմ ես։

— Մայրաքաղաքո՞ւմ։ Ինչո՞ւ։

— Չգիտեմ,— ասում եմ ես։ Իսկ քեզ չե՞ն կանչել։

— Ի՞նձ։ Ո՞վ։— Նրա ձայնի մեջ արդեն որոշ անհանգստություն կա։

— Ինձ թվում էր, որ եթե հարկ են համարել ինձ ծանուցագիր ուղարկել, ապա պետք է ծանուցագիր ուղարկած լինեին հանրապետության բոլոր քաղաքացիներին անխտիր։

— Իսկ ո՞ւր են հրավիրել,— հարցնում է Ադամը։

— Պառլամենտ։

— Քե՞զ, պառլամե՞նտ,— արդեն լրիվ զարմացած, հարցնում է նա։

— Այո,— ասում եմ ես։

Լսափողի մեջ հանկարծ սրտագին ծիծաղ եմ լսում։

— Ինչ֊որ մեկը փորձում է խաղալ հոգուդ հետ, ծերո՛ւկ։— Ծիծաղի միջից ասում է Ադամը։— Չե՞ս կարծում, որ դա ընդամենը թակարդ է։ Բոլորն էլ գիտեն, որ դու քո հայացքներով, եթե կարելի է ասել, անկախ, իշխանությունների հետ որևէ առնչություն չունեցող մարդ ես, դրա համար էլ ինչ֊որ մեկը վճռել է հիմար կատակ անել քեզ հետ։ Իհարկե։ Իսկ ո՞վ է հրավիրողը։ Ստորագրություն չկա՞։

— Կա, ստորագրել է ինչ֊որ դոկտոր Մարտին։

— Դոկտոր Մարտի՞ն,— անմիջապես հարցնում է Ադամը։— Չե՞ս սխալվում։

— Ո՛չ,— ասում եմ ես։— Հրավիրատոմսը իմ ձեռքին է։ Կարող եմ կարդալ։

— Կարդա,— կարծես թե ընկճված ձայնով առաջարկում է նա։ Ես բառ առ բառ ընթերցում եմ ծանուցագիրը։

Հեռախոսի այն ծայրում լռություն է տիրում։

— Դու ինձ լսո՞ւմ էիր,— հարցնում եմ ես։

— Այո՛, այո՛,— հապճեպ պատասխանում է Ադամը։— Լսում եմ, լսում։ Ուղղակի մտածում եմ։

— Իսկ դու ճանաչո՞ւմ ես այդ դոկտոր Մարտինին,— հարցնում եմ ես։

— Այնպես, ընդհանուր առմամբ,— ձգում է Ադամը։— Գիտեմ, որ այդպիսի մեկը կա...

— Բայց ինչո՞ւ եմ ես նրան պետք եկել,— նորից սրտնեղում եմ ես։— Ոչինչ չե՞ս ենթադրում, պարոն ամենագետ։

Ադամը կրկին ծիծաղում է, բայց ինձ թվում է, թե նրա ծիծաղի մեջ ինչ֊որ նյարդայնություն կա։

— Ի պատասխան որոշ հարցերի, նույնիսկ Դելֆիի պատգամախոսը լռում էր, բարեկա՛մս,— ասում է նա։— Վերադառնաս թե չէ, զանգահարիր։ Եթե պետք լինեմ, զանգահարիր հենց մայրաքաղաքից։ Դու գիտես, որ ինչ գործ էլ ունենամ, կթողնեմ ու կգամ քեզ մոտ։

— Գիտեմ,— ասում եմ ես,— շնորհակալություն, Ադա՛մ։

Նա, ի պատասխան, ինչ֊որ բան է փնթփնթում լսափողի մեջ։ Երևի բարի ճանապարհ է մաղթում։

Երեկոյան Արթուրն իր ավտոմեքենայով ինձ երկաթուղային կայարան տարավ։ Մենք սլացանք Ազատության փողոցով և համաշխարհային առաջին և երկրորդ պատերազմներում զոհվածների հիշատակին նվիրված փառահեղ հուշարձանի մոտով թեքվելով, մտանք գունավոր գովազդներով ողողված Հյուսիսային մայրուղին։ Ասես վախենալով լռությունից, Արթուրն ամբողջ ճանապարհին խոսում էր։ Նա չափից ավելի էր գրգռված, և ես մեկ հասկանում էի նրան ու մեկ էլ չէի հասկանում։

Կառամատույցում շատ քիչ մարդ կար, ես ոչ մի ծանոթի չհանդիպեցի, և դա ուրախացրեց ինձ։ Ահավոր տհաճ կլիներ հիմա մի որևէ հետաքրքրասերի հարցերին պատասխանելը։

Արթուրը սպասասրահ մտավ ու վերադարձավ գրեթե անմիջապես՝ բերելով իմ տոմսը։

— Կմեկնես երկտեղանոց կուպեում,— ասաց նա,— բայց մենակ կլինես։ Տոմսավաճառը սիրալիր համաձայնեց չվաճառել երկրորդ տոմսը։

— Եվ ի՞նչ արժեր այդ սիրալիրությունը։

Արթուրը ժպտաց, ու ես խառնեցի նրա մազերը։

— Դե, դու գնա,— ասացի ես։

— Նախ դո՛ւ բարձրացիր,— ասաց Արթուրը։

Ես վագոն բարձրացա, մտա իմ կուպեն և չվաճառված տոմսի ուղևորի նստատեղին դրեցի Ալիսայի պատրաստած փոքրիկ ճամպրուկը։ Արթուրը դեռ կանգնած էր կառամատույցում, իմ պատուհանի տակ։ Ես ցած իջեցրի ապակին։

— Մնաս բարով, տղա՛ս,— ասացի ես։— Տանը ուշադրությո՛ւն դարձրու։

— Հայրի՛կ,— հանկարծ ձայնեց Արթուրը։— Հայրիկ, ուզո՞ւմ ես ես ավտոմեքենայով գամ գնացքի կողքով։ Որտեղ որ ուզենաս՝ կիջնես...

Գնացքը շարժվեց անաղմուկ, ու ես ստիպված էի գլուխս դուրս հանել պատուհանից.

— Ուղիղ տուն,— ասացի ես։— Լսո՞ւմ ես, ուղիղ տուն...

Արթուրը գլխով արեց, և քիչ անց նրա բարեկազմ, սլացիկ կերպարանքը՝ հետզհետե աղոտանալով, անհետացավ երկաթուղային կայարանի լուսավոր մշուշի մեջ։

Ես նստեցի իմ թիկնաթոռին՝ նախապես վրայից վերցնելով ու մի կողմ դնելով փափուկ ծածկոցը։ Առանց այդ էլ շոգ էր։ Է՜հ, միևնույն է, քնել չի հաջողվի։ Քնել չի հաջողվի, եթե նույնիսկ թիկնաթոռների փոխարեն մահճակալներ լինեին մեր գնացքներում։ Իսկ մահճակալներ չկան, որովհետև փոքրիկ է մեր երկիրը, ուզենաս՝ ոտքով էլ կանցնես մի ծայրից մյուսը։

Ես ետ ընկա թիկնաթոռին, փակեցի աչքերս ու մնացի ինքս ինձ հետ։

* * *

Գնացքը հանդարտ օրորվում էր մթության մեջ։ Կոպերիս վրայով համաչափ ընդհատումներով գալիս ու սրընթաց հեռանում էին էլեկտրասյուների աղոտ լապտերները։ Ճիշտ այդ լապտերների նման հիշողությանս մեջ առկայծելով հայտնվում ու ակնթարթորեն անհետանում էին նաև իմ երկար կյանքի պատառիկները։ Իհարկե, ոչ բոլորը։ Որոշ պատառիկներ գալիս, խոշորանում ու ստոպ֊կադրի նման անշարժանում էին աչքերիս առաջ։ Ես հեռացնում էի դրանք, բայց հաջորդ լապտերի հետ նույն պատկերները գալիս, խոշորանում ու կրկին անշարժանում էին աչքերիս առաջ։

Ինչպես հին պահարանն ես քրքրում՝ վաղուց մոռացված ինչ֊որ իր փնտրելու համար, ուղեղս այդպես իմ կենսագրությունն էր քրքրում։

Մի՞թե ես երբևէ արել եմ այնպիսի մի բան, որ հանկարծ այդ սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնական հանձնաժողովի ուշադրությունն է գրավել։ Անհեթեթություն է։ Ես երբեք իրադարձությունների կենտրոնում չեմ գտնվել։ Ես միշտ շարքային եմ եղել։ Շարքային։ Եվ երբեք շարքի առջևում չեմ հայտնվել, թեև դրա համար հնարավորություններ եղել են։ Երբեք իմ ենթակայության տակ չեմ ունեցել որևէ մեկի։ Ես ոչ ոքի չեմ կարգադրել, չեմ շահագործել ոչ մեկի աշխատանքը, ոչ ոքի պատերազմ չեմ ուղարկել։

«Բացառությամբ, իհարկե, իմ տիկնիկների,— մտքերի այդ անհանգիստ հորձանքում հասցրեցի ժպտալ ես։— Ես նրանց հետ ինչպես ուզել վարվել եմ»։

Այո, այո, որքան էլ որ բորբոքեմ հիշողությունս, երբեք որևէ իրադարձության կենտրոնում չեմ եղել ես։ Բացի... բացի այն ողբերգական օրից, երբ սոսկալի որոտը փշրեց դպրոցի լուսամուտների ապակիները ու մեր բնագիտության ուսուցիչ պարոն Նաթանիելը «պատերա՜զմ» բղավելով դուրս վազեց դասարանից։

Ոչինչ չհասկանալով, ուրախ ճիչ֊աղաղակներով նրա ետևից դուրս թափվեցինք նաև մենք՝ կարծելով, թե դա տագնապ֊խաղի ազդանշան է և սկսվելու է «կռիվ֊կռիվը», որ հաճախ էինք խաղում։ Ցատկոտելով ու հրմշտելով իրար, բակ իջանք, ու տեսանք, որ փոշու վիթխարի ամպ է կանգնած այն տեղում, որտեղ մեր քաղաքի միակ փոքրիկ գործարանն էր։ Այդ գործարանում պաշտոնական հրավառությունների և զանազան տոնական խաղերի համար պայթուցիկ, լուսավորող, ճարճատող, հուրհրալով երկինք խոյացող ու հեքիաթային գույներով անձրևի նման երկնքից ցած թափվող խաղալիքներ էին պատրաստում։ Իսկ պատերի տակ տեղավորված էին մեր ժամանակավոր փայտե տնակները։ Ժամանակավոր, մինչև որ շենք կառուցեին բանվորների համար։

Հետո մենք մայրերին կորցրած քաղցած գառնուկների նման մայելով ու լալով դեպի փոշու վիթխարի ամպն էինք վազում, որի միջից, ինչպես ուրախ տոնախմբությունների ժամանակ, կրակի գույնզգույն ցոլքեր էին ճարճատելով բարձրանում երկինք։

Մեր դիմաց ծուխ ու մրից սևացած դեմքերով ինչ֊որ մարդիկ հայտնվեցին։ Նրանք փակում էին մեր ճանապարհը, բռնում էին մեզ, բղավում էին խռպոտած ձայներով.

— Ո՞ւր, ո՞ւր...

— Տո՜ւն,— լալիս էինք մենք,— տո՜ւն...

Այդ ժամանակ ես ութ տարեկան էի։ Այդ օրվանից ես ամեն անգամ ցնցվում եմ, երբ որևէ տեղից պայթյունի ձայն եմ լսում և սարսափում եմ հրավառություններից, որովհետև ինձ թվում է, թե դրանցից հետո, ահա՛, ահա ուր որ է աղեկտուր ճչալու են որբացած երեխաները։

Գիշերը ես անցկացրեցի օտար տան մեջ, օտար մարդկանց շրջապատում։ Մեծերը շրջում էին անաղմուկ, խոսում էին շշուկով, ստիպելով կերակրում էին, նայում էին ինձ, հառաչում ու լալիս էին, իսկ երեխաները իմ ձեռքն էին խոթում իրենց ամենալավ, ամենաթանկագին խաղալիքները։

Այո, այդ օրը ես իրոք որ ուշադրության կենտրոնում էի։

Հետո... հետո ինձ մանկատուն տարան։ Ես այնտեղ վատ չէի զգում, որովհետև բոլորն էլ ինձ նման որբեր էին և որովհետև լավ էին կերակրում, շատ ավելի լավ, քան մեր տանը։ Ամեն առավոտ քաղցր կաթով սպիտակ, փափուկ կարկանդակներ էին տալիս մեզ։ Օրերն անցնում էին լարված ու հետաքրքիր, դասերից հետո մենք սովորում էինք նկարել, նվագել զանազան գործիքների վրա և երգում էինք ուրախ, հաղթական, հայրենասիրական երգեր։

Մեզ համար ամենածանր ու ամենահանգիստ օրը կիրակին էր։

Այդ օրը, նախաճաշից հետո մեզ շարք էին կանգնեցնում մարզասրահում և ինչ֊որ տեղերից եկած պարոններ ու տիկիններ չափազանց շքեղ հագնված, ձեռնափայտերով ու հովհարներով անցնում էին մեր առջևով, ուշադրությամբ և լայն ժպտալով առանձին֊առանձին դիտում էին մեզ, նվերներ էին մատուցում և սիրալիր խոսքեր մրմնջալով շոյում էին մեր այտերն ու մազերը։ Եվ ամեն անգամ, նրանց գնալուց հետո, մեր շարքերը նոսրանում էին։

Մենք վաղուց գիտեինք, թե ովքեր են նրանք և ինչու են այցելում մեզ։ Եվ մեզանից յուրաքանչյուրը հոգու խորքում համոզված էր, թե հաջորդ կիրակի իրեն կժպտա բախտը։ Թե աչքերի գրեթե աննկատ շարժումով հենց իրեն ցույց կտա օծանելիքի անուշ բույր տարածող որևէ լեդի։ Թե ինքը՝ իբրև նույն բախտին արժանանալու նշան, ձեռքը ընկերների գլուխներին դնելով, ուրախ հրաժեշտ կտա նրանց և նորից կունենա իր տունը։

Ծանր ու հոգեմաշ կիրակիները անցնում էին իրար ետևից։ Ամեն կիրակի հուզված ու սպասումով շարք էինք կանգնում մենք, բայց ոչ ոք, ոչ ոք չէր նկատում ինձ, թեև ամեն անգամ խոզանակում և արդուկում էի շորերս, խնամքով լվացվում ու սանրում էի մազերս։ Զո՜ւր, զուր ջանքեր։ Ոչ ոք չէր նկատում ինձ։

Մեր դաստիարակչուհի օրիորդ Նանան, յուրաքանչյուր ստուգատեսից հետո, ասում էր ինձ կարեկցանքով.

— Ալե՛քս, սիրելի՛ս, որպեսզի ընտրեն քեզ, դու պետք է նրանց նայես նվիրված աչքերով ու ժպտաս։ Տես, ա՛յ, այսպես, հասկանո՞ւմ ես։ Ա՛յ, այսպես...

Ես հասկանում ու փորձում էի։ Բայց ինձ մոտ երևի ինչպես հարկն է չէին ստացվում ոչ նվիրված հայացքը և ոչ էլ ժպիտը։ Եվ այդպես էլ չստացվեցին ամբողջ կյանքում։

Այդ ողջ ժամանակամիջոցում միայն մի անգամ ինձ թվաց, թե հիմա ուր որ է վճռվելու է նաև իմ բախտը։ Ծննդյան տոներին նախորդող կիրակի օրն էր։ Ամբողջովին սևեր հագած, տխուր աչքերով մի կին երկար֊երկար նայում էր ինձ։ Նա սառնաշաքարե կարմիր աքաղաղներ բաժանելով անցավ մեր շարքի առջևով, հետո նորից անցավ ու երկար֊երկար նայում էր ինձ։ Սիրտս խփում էր հուզմունքից, ծալվում էին ծնկներս, ես նայում էի նրան նվիրված հայացքով ու ժպտում էի։

Կինը մոտեցավ օրիորդ Նանային ու ինչ֊որ բան խոսեց նրա հետ՝ հայացքը չկտրելով ինձանից։ Օրիորդը ևս իմ կողմը նայեց ու ժպտաց ուրախ։ Հետո նրանք երկուսով մոտեցան մեր մանկատան տնօրեն պարոն Ռոբերտին։ Եվ կինը նորից խոսում էր ու իմ կողմն էր նայում։ Իմ կողմը շրջվեց նաև պարոն Ռոբերտը, նայեց ուշադիր, սևեռուն, ասես առաջին անգամ էր տեսնում, ու ինձ թվաց, թե տարուբերեց գլուխը։ Սիրտս ասես կանգ առավ։ Քիչ հետո տխուր աչքերով կինը արագորեն մոտեցավ ինձ։

— Ես էլի կգամ, տղա՛ս,— ասաց նա՝ քնքշորեն շոյելով մազերս։— Սպասիր ինձ։

Գլուխս պտտվեց, նրա ձեռքերից վաղուց անցած֊մոռացված, բայց շատ ծանոթ ու հարազատ հոտ զգացի ես, որ մորս ձեռքերից էր գալիս։ Եվ հետո, շատ հետո համոզվեցի, որ դա ընդամենը լվացքի փոշու սովորական հոտ է եղել։

Երեկոյան օրիորդ Նանան ինձ մի կողմ տարավ և դավադիրի նման չորս կողմը նայելով, շշուկով ասաց, որ սևազգեստ կինը ցանկություն է հայտնել որդեգրել ինձ, սակայն, պարոն Ռոբերտը մերժել է, պատճառաբանելով, թե մանկատան վարչությունը այլ ծրագրեր ունի իմ նկատմամբ։ Եվ կինը հեռացել է վշտացած, հայտարարելով, որ ինքը ստիպված կլինի դիմել քաղաքապետին։

Թե ինչ ծրագրեր էին դրանք, ես իմացա հենց հաջորդ առավոտ, երբ ինձ կանչեցին պարոն Ռոբերտի առանձնասենյակը։

— Նստի՛ր, Ալեքսա՛նդր,— առաջարկեց բարձրահասակ ու նիհար պարոն Ռոբերտը, իսկ ինքը վեր կացավ ու սկսեց գնալ֊գալ առանձնասենյակում, առանց ինձ նայելու, ձեռքերը թիկունքին դրած, լայն֊լայն քայլերով, զսպանակելով մեկ մի, մեկ մյուս ոտքի թաթի վրա։— Դու արդեն փոքր չես, տասնչորս տարեկան ես։ Քո տարիքի տղաներն աշխատում են վաղուց։ Բայց հաշվի առնելով քո բարձր առաջադիմությունը և օրինակելի վարքը, մենք միջնորդում ենք, որպեսզի քաղաքապետարանի թոշակով քեզ ընդունեն գյուղատնտեսական դպրոց։ Շնորհակալության հարկ չկա։ Դու արժանի ես դրան։

Նա կանգ առավ իմ առջև, շարունակելով ճոճվել թաթերի վրա և վերևից ներքև ինձ նայելով, ավելացրեց.

— Պատրաստվի՛ր, կես ժամ հետո ճանապարհ ես ընկնելու։

Իմ աչքերի առջև հայտնվեց տխուր աչքերով սևազգեստ կինը։ Նա ինձ ասաց. «Ես էլի կգամ, տղա՛ս։ Տղա՛ս,— ասաց նա,— սպասիր ինձ»։ Ես ուզեցի առարկել, ասել, որ դա անազնվություն է այն բարի կնոջ նկատմամբ, որ ես ոչ մի դպրոց չեմ ուզում։ Որ ինձ ընտրել են։ Երեկ։ Եվ որ դուք լավ գիտեք դա։

Ես ուզեցի ասել... բայց փոխարենը գլխով արեցի ու լուռ դուրս եկա դիրեկտորի առանձնասենյակից։

* * *

Գյուղատնտեսական դպրոցում սովորելու երկար ու ձիգ տարիներից միայն երկու բան է մնացել հիշողությանս մեջ։ Մեկն այն, որ ինձ ուզում էին գյուղատնտեսության ղեկավարման֊տնտեսագիական բաժին ընդունել, բայց ես համառորեն հրաժարվելով, բուլդոզերավար դարձա։ Իսկ մյուսը դպրոցի տեսուչ պարոն Հանսոնի անհասկանալի և անսահման ատելությունը իմ նկատմամբ։ Նա ինձ հալածում էր ամենուրեք, դիտողություններ էր անում ամեն ինչի համար և բոլորի ներկայությամբ։ Նրան դուր չէին գալիս ո՛չ իմ ողջունելը («Մի՞թե այդպես են բարևում։ Ետ դառ ու նորից անցիր իմ մոտով»)։ Ոչ իմ հագնվելը («Դու ուսանո՞ղ ես, թե խրտվիլակ։ Այդ ինչպե՞ս ես հագնվել։ Հանվիր հենց այստեղ, արագ֊արագ, նորից հագնվիր»)։ Ոչ էլ նույնիսկ իմ ուտելը («Այ տղա, ի՞նչ ես բերանդ չփչփացնում։ Տանը քեզ հաց չե՞ն տալիս»)։ Երբ հիանալի գիտեր, որ ես տուն չունեմ, որովհետև կիրակի օրերին բոլոր ուսանողներն իրենց տներն էին գնում և միայն ես էի մնում դպրոցում։

Նրա չարությունն ու ատելությունն իմ նկատմամբ այնքան բացահայտ ու անարդար էր, որ իմ ընկերներից ոմանք ինձ խորհուրդ տվեցին բողոքել դիրեկտորին։ Հատկապես Առնոլդը՝ իմ ամենամտերիմ ընկերը։

— Դու էլ նրա՛ դեմ կռվիր,— համոզում էր նա։— Մեր շենքի ներքնահարկում մի գիշերային գաղտնի խաղատուն կա։ Քանի անգամ նկատել եմ, թե ինչպես է պարոն Հանսոնը պատերին քսվելով թաքուն դուրս գալիս այդ խաղատնից։ Իսկ հենց երեկ գիշեր պատուհանից տեսա, թե ինչպես են քաշքշում նրան ու մեղադրում անազնվության մեջ։

— Մտիր պարոն դիրեկտորի մոտ, պատմիր այդ բոլորը։ Թող ինձ էլ կանչի, կհաստատեմ։

— Չէ՛,— ասում էի,— եղբա՛յր, ժամանա՛կ տուր, ես նրանից իմ ուժերով վրեժ կլուծեմ։

Եվ, այնուամենայնիվ, լուրը տարածվեց դպրոցում։ Առնոլդը երդվում էր, թե ինքը ինձնից բացի ոչ ոքի չի ասել այդ մասին, բայց ամբողջ դպրոցը պարոն Հանսոնի գիշերային արկածներն էր պատմում։ Սկանդալի մասին իմացավ նաև դիրեկտորը, որովհետև իր առանձնասենյակ կանչեց պարոն Հանսոնին և ուղղակի բանալիով փակեց դուռը։ Իսկ երբ տեսուչը դուրս եկավ դիրեկտորի առանձնասենյակից, կատարվեց ամենասարսափելին։ Նա հևալով, շտապ֊շտապ անցավ միջանցքում խմբված ուսանողների մոտով և հանկարծ մատը անսպասելիորեն դեպի ինձ մեկնելով, բղավեց.

— Մատնի՛չ, խղճո՛ւկ մատնիչ։

Ես նախ քարացա տեղում, հետո, ուշքի գալով, անլուր վիրավորանքից խելագարված, նետվեցի նրա ետևից։ Ես կսպանեի նրան, եթե իմ ճամփան չփակեին։ Ես նույնիսկ ճեղքեցի մեր տղաների շղթան՝ կատաղությունից կուրացած աջ ու ձախ հարվածներ հասցնելով նրանց, բայց չկարողացա անիծյալ տեսուչին հասնել, որովհետև հանկարծ իմ դիմաց ճակատագրի պես հայտնվեց Հելենը։ Հելենը՝ մեր դիրեկտորի քարտուղարուհին, մեր բոլոր ուսանողների թաքուն հառաչանքների և անիրականանալի տենչերի առարկան, անմատչելի գեղեցկուհի Հելենը։

— Ալե՛քս, Ալե՛քս, սպասիր, ե՛ս եմ,— ասաց նա բռնելով ձեռքերս։— Ինձ նայիր, ես եմ։

— Թողեք, թողե՛ք, խնդրում եմ,— հևացի ես։

— Եվ դու կարող ես ձեռք բարձրացնել քո դաստիարակի, տարեց մարդու վրա՞,— մեղմությամբ, նախատինքով հարցրեց նա։

— Նա դաստիարակ չէ,— ասացի ես,— նա դև է, սադիստ է։ Ի՞նչ է ուզում ինձանից։ Ես նրան ի՞նչ եմ արել։ Բավական չէ, որ անմեղ տեղը տարիներ շարունակ հալածում է ինձ, հիմա էլ ուզում է իմ ընկերների աչքո՞ւմ վարկաբեկել։

— Հանգստացի՛ր, Ալե՛քս, հանգստացի՛ր,— հորդորում էր Հելենը։

— Նա ինձ մատնիչ անվանեց բոլորի մոտ։ Բայց ախր ես անմեղ եմ։ Ես նրա մասին ոչ ոքի ոչինչ չեմ ասել։ Երդվում եմ իմ ծնողների գերեզմանով։

— Ես գիտեմ,— ասաց Հելենը։ Նա չասաց՝ «Ես հավատում եմ», ասաց՝ «Ես գիտեմ»։

— Ի՞նչ գիտեք,— հարցրի ես։

— Որ դու մատնիչ չես,— ասաց Հելենը։— Որ դու, ընդհակառակը՝ մի ազնիվ ու գեղեցիկ պատանի ես, մի քիչ ավելի շուտ մեծացած, քան քո հասակակիցները, մի քիչ ավելի շատ հպարտ և չափից ավելի անզուսպ ու խենթ։

Ես համոզված էի, որ նա այդ ամենը ինձ հանգստացնելու համար է ասում միայն։ Որովհետև թվում էր այնպիսի բարեմասնություններ, որ, ես գիտեի, պակասում էին ինձ և ունենալ էի տենչում։ Բայց երևի այդպես է կառուցված մարդը։ Այդ խոսքերը շոյում էին իմ ինքնասիրությունը, խաղաղեցնում հոգիս և ոչ միայն այն պատճառով, որ հաճելի էին, այլ որովհետև դրանք արտասանում էր Հելենը։ Այն Հելենը, որ մեր դպրոցում աշխատելու մեկ տարվա ընթացքում ոչ մի անգամ ինձ կամ որևէ մեկին չէր ժպտացել և ուղիղ չէր նայել, ուր մնաց թե բռներ որևէ մեկի ձեռքը։

Եվ, այնուամենայնիվ, ես գիտեի, որ այլևս դպրոցում չեմ մնա և այդ մասին ասացի Հելենին։

— Ես նրան տեսնել չեմ կարող,— ասացի ես։— Դա բացառված է։ Եթե մնամ, շատ ավելի վատ բան կստացվի, այլևս անուղղելի մի բան, որովհետև ես նրան ատում եմ։

— Երեխա մի լինիր, Ալեքս,— ասաց Հելենը։— Ամեն ինչ կանցնի, կմոռացվի։ Շատ հավանական է, որ պարոն Հանսոնը կիմանա ճշմարտությունը և ներողություն կխնդրի քեզանից։

— Ես դպրոցում չեմ մնա,— արդեն հանգիստ և նույնիսկ ինձ համար զարմանալի վճռականությամբ արտասանեցի ես։

Հելենը ինձ էր նայում հետաքրքրասիրությամբ, ասես ուսումնասիրում էր։

— Թող այդպես լինի,— ասաց նա։

— Տեսնո՞ւմ եք, ուրեմն դուք էլ համոզվեցիք, որ ինձ չի կարելի այլևս դպրոցում մնալ։

— Ոչ,— ասաց Հելենը,— դու կմնաս դպրոցում, բայց պարոն Հանսոնին հավանաբար այլևս չես տեսնի։

— Այդ ինչպե՞ս,— անկեղծորեն զարմացա ես։

— Չգիտեմ ինչու համոզված եմ, որ այսօրվա պատմությունից հետո դիրեկտորը նրան դպրոցում չի թողնի։ Ապրենք մինչև վաղը, տեսնենք,— ժպտաց Հելենը ու հանկարծ կամացուկ, քիչ խաղացկուն ձայնով ասաց.

— Թեև ես, երևի առանց որևէ հիմքի, ենթադրում էի, թե քեզ համար այնքան էլ հեշտ չպետք է լինի հեռանալն այնտեղից, որտեղ քեզ...

Նա ձեռքն արագորեն վերցրեց իմ դաստակի վրայից, շրջվեց ու հեռացավ։

Այն ժամանակ... այսինքն՝ գուցե այդ տարիքում բոլորն էլ սենտիմենտալ են լինում, չգիտեմ, բայց նրա հեռանալուց հետո ես թաքուն համբուրեցի իմ դաստակը, որն այրվում էր նրա մատների հպումից։ Իսկ հաջորդ օրը հայտնի դարձավ, որ պարոն Հանսոնը ազատվել է աշխատանքից և տեղափոխվել մի այլ քաղաք, մեկ ուրիշ դպրոց։

Թվում էր, թե դրանով լուծվում են իմ բոլոր պրոբլեմները։ Բայց հակառակը եղավ։ Ինձ համար սկսվեցին իսկական մղձավանջային օրեր և եթե չլիներ Հելենը... Ինչ֊որ մեկը համառորեն տարածում էր դպրոցում, թե պարոն Հանսոնի հեռանալով ավելի է հաստատվում իմ մատնիչ լինելը։ Ոչ ոք չէր համարձակվում իմ երեսին նման բան ասել, բայց երբ դասասենյակ էի մտնում, գրատախտակին գրված էր լինում «մատնիչ»։ Երբ գործնական պարապմունքի ժամանակ նստում էի բուլդոզերի ղեկին, ինչ֊որ մեկը հասցրած էր լինում ցուցիչների վահանի վրա կավիճով գրել «մատնիչ»։ «Մատնիչ» մակագրությամբ թղթեր էի գտնում ամենուրեք՝ դասագրքերի մեջ, բարձի վրա, հագուստներիս գրպաններում։

Ես ելք չունեի։ Ես չէի կարող կռվել ամբողջ դպրոցի դեմ։ Եվ վճռեցի փախչել։ Անմիջապես։ Հենց հաջորդ կիրակի, երբ դպրոցում պահակից բացի մնում էի միայն ես։ Ես երկու նամակ գրեցի, մեկը իմ համադասարանցիներին, իսկ մյուսը՝ Հելենին։ Ես իմ ընկերներին վերջին անգամ հավատացնում էի, որ անմեղ եմ։ Նույնը հավատացնում էի նաև Հելենին, իսկ այնուհետև առաջին սիրո զգացումն ապրող պատանու անկեղծությամբ և կրքոտությամբ Հելենին խոստովանում էի իմ սերը, աղաչում էի սպասել ինձ և իմ առաջին իսկ հեռագրից հետո գալ այնտեղ, ուր կնշեմ ես։ Որովհետև իմ նպատակները շատ լուրջ են։ Որովհետև ես ուզում եմ ամուսնանալ նրա հետ։ Որովհետև ես այլևս չեմ կարող ապրել առանց նրա։

Կիրակի օրը, երբ ինչպես համոզված էի, դպրոցում ոչ ոք չկար, ես առաջին նամակը թողեցի Առնոլդի մահճակալի վրա, արագորեն հավաքեցի իրերս, կրկին ու կրկին հաշվելով իմ խղճուկ խնայողությունները, դրեցի կրծքիս վրա, բաճկոնիս ձախ գրպանում։ Մնում էր Հելենին հասցեագրված նամակը։ Որտե՞ղ դնեմ, որ, աստված մի արասցե, ուրիշի ձեռքը չընկնի։ Կգցեմ հենց դպրոցի փոստարկղը, մտածեցի ես, այդպես ապահով կլինի։ Ես ձախ ձեռքս առա հնամաշ ճամպրուկը ու ծրարը բռնած աջով բացեցի դուռը։

Դռան առաջ կանգնած էր Հելենը։

— Հելե՞ն,— աչքերիս չհավատալով կակազեցի ես՝ ակամա ետ֊ետ գնալով ու ապարդյուն փորձելով որևէ կերպ թաքցնել նամակը։

— Ես եմ,— ծիծաղեց Հելենը։

Նրա հագին հասարակ չթից կարված սպիտակ զգեստ կար, որի վրա անփութորեն բուռ֊բուռ թափված էին երիցուկները։ Հարդագույն մազերը ալիքաձև իջնում էին հոլանի ուսերի վրա։ Աչքերը բաց կապույտ էին և թաց՝ ամպերից հենց նոր մաքրված երկնքի նման և այդ աչքերը հիմա ինձ էին նայում քնքշությամբ ու հնազանդ։

— Ես եմ,— ասաց Հելենը։

... Հետո... հետո ես իմ ամբողջ կյանքում այլևս երբեք այդքան երջանիկ չեմ եղել։ Ես արբած էի Հելենի սիրով, ասես նոր էի տեսնում աշխարհը և ինձ՝ աշխարհի մեջ։ Ամեն ինչ իմ շուրջը գեղեցիկ էր ու հրաշալի և գթասիրտ ու բարի էին անխտիր բոլորը։ Եթե պարոն Հանսոնը պատահաբար ետ վերադառնար, ես կներեի նրան։ Իմ սրտում չարության որևէ հետք չէր մնացել, մանավանդ որ վիրավորական, անստորագիր նամակներ այլևս չէի ստանում։ Ես ապրում էի ասես չքնաղ երազի մեջ, սովորում էի հափշտակված, աշխատում խանդավառությամբ, հայելու պես փայլեցնում էի իմ բուլդոզերը։ Որովհետև գիտեի՝ Հելենը երեկոյան սպասելու է ինձ հարևան լքված ագարակում, և ես գրկելու եմ նրա տաք, թրթռացող մարմինը՝ մեր թաքստոցում, որ բացել էինք խոտի դեզի մեջ և որից չորացած ծաղիկների արբեցնող բույր էր գալիս։

— Հելե՜ն...

— Ես երջանիկ եմ, որտեղի՞ց հայտնվեցիր դու, Ալե՛քս...

Շուտով մենք նշանակումներ ստացանք։ Ես մեկնելու էի մեր դպրոցից մոտ հարյուր կիլոմետր հեռու ընկած անտառապատ մի շրջան, որտեղ ճահիճներ էինք չորացնելու և յուրացնելու աղուտ հողերը։

Մեր բաժանման օրը ամբողջ գիշեր խոտի դեզի մեջ մնացինք։ Մենք գուրգուրում էինք իրար ու ապագայի հրաշալի ծրագրեր կազմում։ Ես համաձայն էի նրա հետ, որ հիմա չենք կարող միասին մեկնել, թեև չէի պատկերացնում, թե ինչպես եմ ապրելու առանց նրա։ Ինձ մխիթարում էր միայն այն, որ գիտեի, շուտով միասին ենք լինելու, շատ շուտով, հենց որ ես առանձին տնակ ունենամ։

Ջոկատում ինձ գրկաբաց ընդունեցին։ Պարզվեց, որ նրանց միակ բուլդոզերավարը երկու շաբաթ է, ինչ հիվանդանոցում պառկած է ճահճատենդով։ Ես անմիջապես գործի անցա, իսկ նրանք կանգնել, հիացած դիտում էին, թե ինչպես եմ ճարպկորեն մանևրում իմ վիթխարի «Ֆորձոնով», ինչպես եմ հսկա ժայռաբեկորները թեթևությամբ հեռացնում ճանապարհից և հարթում քարքարոտ բլուրները։ Ուրախ, սրտաբաց տղաներ էին։ Երեկոյան օջախի մոտ նրանք իմ կենացը խմեցին, և ես սրտապնդվելով նրանց հայտնեցի իմ վիճակը։ Եվ պարզվեց, որ մեզ խանգարող ոչ մի հանգամանք չկա։ Ընդհակառակը, ջոկատում հաշվետարի թափուր հաստիք կար, որ կարող էր զբաղեցնել Հելենը և ֆիննական երկսենյականոց մի տնակ էլ լիովին դատարկ էր, քանի որ նախատեսված էր ջոկատի պետի համար։ Բայց պետը երբեք ճամբարում չէր քնում, որովհետև անասելի խանդում էր ջահել կնոջը, և ամեն երեկո տասնհինգ կիլոմետր ճամփա էր կտրում՝ մոտակա քաղաքը հասնելու համար։

Ես ուրախությունից խենթացած երեք օրում կարգի բերեցի մեր նոր տունը։ Տղաներից յուրաքանչյուրը իր սենյակից ինչ֊որ իր բերեց։ Մեկը՝ աթոռ, մյուսը՝ պահարան, երրորդը՝ չգիտես որտեղից այս ճահիճներում հայտնված փոքրիկ մի արմավենի, տակառիկի մեջ։ Մեկն էլ իր ձեռքով անտառում խփված եղջերուի մորթի բերեց, որ փռեցի հատակին, մեծ թախտի առջև։ Ես սրտաշարժված ու երախտագիտությունից խեղդվելով շնորհակալություն էի հայտնում իմ նոր ընկերներին, իսկ նրանք ծիծաղում էին.

— Փոխարենը քո չքնաղ կնոջ ձեռքով պատրաստած մի֊մի գավաթ սուրճ կմատուցես մեզ։ Եվ կեղծ տրտնջում էին, թե ստիպված են լինելու վերականգնել ամեն օր սափրվելու հին, մոռացված սովորությունը։

Ուղիղ մի շաբաթ հետո, երեկոյան, ես ջոկատի պետի փոքրիկ բեռնատարով մերձակա քաղաքը գնացի ու հեռագիր ուղարկեցի գյուղատնտեսական դպրոց։

«Ամեն ինչ պատրաստ է, տիրուհի։ Անհամբեր սպասում եմ։ Քո Ալեքսանդր»։

Ու գնացի նաև հաջորդ օրը՝ պատասխանը ստանալու։ Բայց քանի որ պատասխան չկար, ես մի նոր հեռագիր ուղարկեցի ու գնացի նաև հաջորդ օրը։ Բայց նորից պատասխան չկար։

Անհանգստությունից խելագար, ամոթից մեռնելով, ես թույլտվություն ստացա ու մեկնեցի մեր դպրոցը։ Եվ պարզվեց, որ դպրոցում ոչ ոք չկար։ Ինչպե՞ս էի մոռացել, որ ամառային արձակուրդներ են սկսվել։

Բայց որտե՞ղ է Հելենը։ Չէ՞ որ նա սպասելու էր ինձ։

Արժե՞ արդյոք նկարագրել իմ վիճակը, երբ դպրոցի պահակն ինձ ասաց, որ իմ մեկնելու հենց հաջորդ առավոտյան Հելենը ազատվել է աշխատանքից և մեկնել անհայտ ուղղությամբ՝ որևէ երկտող կամ հասցե չթողնելով։

Սա երևի ամենաառեղծվածային պատմությունն է իմ կյանքի մեջ։ Ես իմ ոչ մի հարցի պատասխանը չէի գտնում և այդպես էլ չգտա։

Զարմանալի երևույթ է մարդը, ինչ վիճակում էլ լինի, հույսի մի անկյուն պահում է իր համար։ Եթե չլիներ հույսի այդ փրփուրը, թե, ո՜վ գիտե, գուցե Հելենը անակնկալ գործով ինչ֊որ տեղ է մեկնել և այնտեղից ուղիղ գնացել է իմ աշխատանքի վայրը, ես ջոկատ չէի վերադառնա։

Իսկապես, շատ բարձր մարդիկ էին իմ աշխատանքային ընկերները։ Հավանաբար անմիջապես հասկացան իմ վիճակը, որովհետև ոչ մի հարց չտվեցին, չարեցին ոչ մի ակնարկ, ու ինձ հետ վարվում էին սովորականի պես, այնպես, ասես ոչինչ չէր պատահել, ասես ես չէի նորոգել, կահավորել իմ տունը ու չէի բացակայել ճամբարից։ Երևի դա էր պատճառը, որ երբեմն ինձ էլ թվում էր, թե դա երազ է եղել. սիրուն, ցանկալի մի հեքիաթ, հիվանդագին վառ երևակայության արդյունք, թե ցնորք է եղել և՛ նազիրան այն աղջիկը՝ ճերմակ զգեստով, որի վրա անփութորեն բուռ֊բուռ թափված էին երիցուկները, և՛ տաք, հեշտագին գիշերները այն թաքստոցում, խոտի դեզի մեջ, որից չորացած ծաղիկների արբեցնող բույր էր գալիս։

Ես կարծում էի, թե այլևս չեմ կարողանա ապրել։ Բայց ապրեցի։ Ես իմ վիշտն ու տառապանքը բառացիորեն խեղդեցի ճահիճներում, աշխատում էի խելահեղորեն, գիշեր ու ցերեկ, ինքնամոռաց, տանջելով մարմինս, ինքս ինձ մտածելու ժամանակ չթողնելով։ Իսկ մնացածը ամենահաղթ ժամանակը կարգավորեց։ Դանդաղորեն բուժվել սկսեցին իմ վերքերը, թողնելով միայն սպիներ, որոնք սակայն երկար ժամանակ երբեմն֊երբեմն անասելի կսկծում էին գիշերները։ Իսկ հետո դա էլ անցավ։

Ես ութ տարի մնացի ջոկատում։ Մենք հսկայական աշխատանք կատարեցինք՝ իսպառ վերացնելով ճահիճները և հարյուրավոր մշակված հեկտարներ դնելով ցանքի տակ։ Այդ տարիների ընթացքում մեր տնօրենը, որի դեմքը ես այդպես էլ չտեսա, բազմիցս ապարդյուն փորձում էր առաջ քաշել ինձ՝ նախ իբրև բրիգադիր, հետո՝ մեքենայացված շարասյան պետ, իսկ իմ աշխատանքի ութերորդ տարում ռադիոգիր ուղարկեց, որով կարգադրում էր հանձն առնել ջոկատի ղեկավարությունը։ Այնինչ ջոկատի պետը նոր մարդ էր և հիանալի էր աշխատում։

— Սա ի՞նչ բան է,— հարցրեցի ես, երբ ջոկատի պետը ինքն իմ առջև դրեց ռադիոգիրը։

— Հասկանում ես, Ալեքս,— ասաց Ադամը,— նրանք դժգոհ են իմ աշխատանքից։ Իսկ եթե այդպես է, ազնիվ խոսք, ես ուրախ եմ, որ գոնե դու ես փոխարինելու ինձ։ Դու արժանի ես դրան։

— Նախ՝ դու հիանալի աշխատող ես,— առարկեցի ես։— Նրանք այնտեղից ի՞նչ են տեսնում։ Իսկ հետո՝ ես ոչ մի ցանկություն չունեմ գրավելու քո աթոռը։ Ես իմ տեղում էլ գոհ եմ և «Ֆորձոնի» վրա շատ ավելի ապահով եմ զգում, Ադամ։

— Ղեկավարության կարգադրությունները քննարկման ենթակա չեն,— զարմացած ինձ նայելով և անկեղծորեն հուզված, ասաց Ադամը։— Այնպես որ, ես ինձ դնում եմ քո տրամադրության տակ։

— Դե, եթե հիմա դու իմ ենթական ես,— ծիծաղեցի ես,— ուրեմն ես քեզ կարգադրում եմ առայժմ շարունակել կատարել քո պարտականությունները, մինչև որ հարցի մեջ պարզություն մտցվի։— Եվ ջոկատի պետի առարկությունն ընդհատելով, ավելացրի,— ղեկավարության կարգադրությունները քննարկման ենթակա չեն, Ադամ։

Ու անմիջապես պատասխան ռադիոգիր ուղարկեցի, որի մեջ դիվանագիտության բոլոր կանոններով շնորհակալություն էի հայտնում մեծ պատվի համար և հրաժարվում էի այդ պատվից՝ առողջական վիճակս պատճառ բռնելով։

Նոր ռադիոգիրը բավականին սառն ու կտրուկ տոնով ինձ մայրաքաղաք կանչեց։

Ես հավաքեցի իմ իրերը, լցրեցի նոր գնած հիանալի կաշվե ճամպրուկի մեջ, ինձ այլևս ոչ անհրաժեշտ կահկարասին ու գործիքները բաժանեցի տղաներին և ջոկատի պետի սենյակը մտա՝ հրաժեշտ տալու։

Ադամը հարբած էր։ Ես նրան երբեք այդ վիճակում չէի տեսել։

— Ես քեզ սպասում եմ,— ասաց նա՝ գրեթե հազիվ շարժելով շրթունքները։— Անպայման կվերադառնաս, խնդրում եմ։ Կգաս, չէ՞, կգաս, չէ՞...

— Չէ՛, Ադամ,— ասացի ես։— Ռադիոգրի տոնից հասկացա, որ ճիշտ ժամանակն է ճահճից դուրս գալու։ Մնաս բարով, բարեկամ։

Ադամը բռնեց իմ ձեռքը, օրորվեց ու հանկարծ ինձ նայեց ճիշտ այն հայացքով, որ մանկատան իմ դաստիարակչուհին՝ օրիորդ Նանան, այնքան ուզում էր տեսնել իմ դեմքին՝ որբերի ստուգատեսի ժամանակ մեր շարքերի առջևով անցնող լեդիների և ջենտլմենների գութը շարժելու համար։ Նա ինձ նայեց խղճուկ, նվիրված հայացքով ու ժպտաց.

— Դու, դու... հազվագյուտ մարդ ես, Ալե՛քս... Զարմանալի մարդ ես... Ես նախանձում եմ քեզ...

Ես համոզված էի, որ ութ տարվա դժոխային աշխատանքից հետո առավել քան երբեք իրավունք ունեմ ասելու այն, ինչ մտածում եմ և վարվելու այնպես, ինչպես իմ խիղճն ու ինքնասիրությունն են թելադրում։ Մանավանդ որ ճամպրուկիս փոքրիկ գաղտնի թաքստոցում, անագաթերթի մեջ, խնամքով փաթաթած, պահած ունեի ութ տարիների իմ վաստակը, մի կլորիկ գումար, որը բավական էր ինձ՝ նոր կյանք սկսելու համար։

Հաջորդ օրն առավոտյան գնացքն ինձ հասցրեց այն մերձակա ավանը, որտեղից շատ տարիներ առաջ հուսավառ հեռագրեր էի ուղարկում Հելենին և որը բավականին կարգին քաղաք էր դարձել արդեն. սենյակ վարձեցի, գրեթե բոլորովին նոր մի ավտոմեքենա գնեցի և իմ սեփական ավտոմեքենայով սկսեցի աշխատել իբրև տաքսու վարորդ։ Ես այդ ժամանակ քսանվեց տարեկան էի։

* * *

Գնացքը երկար ժամանակ կանգնած էր ինչ֊որ տեղ, բացարձակ խավարի մեջ։ Երևի ուշացել էր կամ շտապել էր ու հիմա ստիպված հանդիպակաց գնացքին էր սպասում։ Զարմանալի խաղաղ մի լռություն էր տիրում շրջապատում, այնպիսի մի լռություն, որ փակ պատուհաններից անգամ պարզ լսվում էր անքուն ծղրիդների ճռռոցը։ Ու հանկարծ այդ անդորրը խախտվեց հեռավոր ինչ֊որ բվվոցով, որը հետզհետե մոտենում և ուժգնանում էր։ Իհարկե, հանդիպակաց գնացքն էր։ Ահա, ավելի լսելի դարձավ անիվների համաչափ թխկթխկոցը երկաթե գծերի վրա։ Միանգամից լուսավորվեց շրջապատը և շոգեքարշը, հուր֊մուր ժայթքելով ու փայլեցնելով նիկելապատ վահաններն ու բռնակները, եկավ, հևալով ու սուլելով կատաղորեն անցավ մեր գնացքի մոտով՝ պատառոտելով լռությունը։

Հենց այդպես էլ գերմանացիները հայտնվեցին մեր քաղաքում։

Նրանք եկան տանկերի, զրահապատ մեքենաների, ավտոմեքենաների ու մոտոցիկլետների հռնդյունով, եկան հպարտ ու ձիգ շարքերով՝ պայտած կոշիկները ամուր դոփելով մեր սալահատակի վրա։ Եկան նվագախմբերի աղմուկով, պսպղացնելով պողպատե սաղավարտներն ու անցան՝ առանց որևէ կրակոց արձակելու։ Նրանք հեռավոր նպատակներ ունեին և մեր փոքրիկ երկիրը նրանց հետաքրքրում էր սոսկ իբրև անցուղի։ Մեր երկիրը ոչ սահման ուներ մի կանոնավոր և ոչ էլ կանոնավոր բանակ։ Եվ փա՜ռք աստծո, որ չուներ։ Որովհետև, ինչպես պարզվեց հետո, նրանք քանդում և ոչնչացնում էին այն ամենը, ինչ կանոնավոր էր։

Նրանցից հետո նորից լռություն տիրեց, ավելի խոր լռություն, ինչպես սովորաբար լինում է աղմուկից հետո։

Խաղաղ ու լուռ էին պահում իրենց նաև գերմանացիները, որ մնացին մեր քաղաքում իբրև պարետատան աշխատողներ։ Նրանք չէին հարբում, գոռգոռալով չէին շրջում փողոցներով, չէին կրակում ռեստորաններում ու կինոթատրոններում, չէին հետապնդում տեղացի կանանց ու աղջիկներին՝ ինչպես նրանց տիրության առաջին օրերին շենքերի պատերին չգիտես ինչպես հայտնված թռուցիկներն էին զգուշացնում։

Անձամբ ես ոչինչ չունեի նրանց դեմ։ Ու թեև, ճիշտն ասած, ընդհանրապես խուսափում էի հանդիպել նրանց, բայց հո չէի կարող անհետանալ քաղաքից։

Նրանցից մեկը նույնիսկ դուր էր գալիս ինձ։ Երիտասարդ մի մայոր էր, գրեթե իմ հասակակիցը։ Երևի շատ քիչ մեծ լիներ։ Նա մյուսներից ավելի հաճախ էր հանդիպում ինձ և մյուսների նման սառն ու անտարբեր չէր։ Կենսուրախ մարդ էր, սիրում էր զրուցել, անընդհատ սիգարետ էր հյուրասիրում, պատմում էր ինչ֊որ տեղ՝ Ֆրանկֆուրտի մոտակայքում ապրող իր ծնողների, անդամալույծ եղբոր, մանկահասակ որդու և գեղեցիկ կնոջ մասին, որի անունը հիշատակելիս ամեն անգամ թունդ էր լինում հոգիս և կսկծում հին վերքը։ Նրա կնոջ անունը Հելեն էր։ Թեև մայորը բոլորովին ուրիշ տեսակ էր արտասանում այդ անունը։

Ինձ հաճելի էր նաև այն, որ այդ գերմանացին սիրում էր մեր քաղաքը. ժամերով ուսումնասիրում էր գոթական հին հուշարձանները, նույնիսկ նկարում էր ծոցատետրում։ Իսկ երբ եկեղեցի էր մտնում, ծնկում ու խաչակնքում էր բոլորի հետ և հիացած, վերացած երգեհոն էր լսում։

Բայց մի անգամ, երբ կանգնեցրեց ինձ ու տեղավորվեց ավտոմեքենայում, ես նկատեցի, որ նա գրգռված է։

— Գնացե՛ք «Երեք խաչի» մոտ,— նետեց նա։

Ու ամբողջ ճանապարհին լուռ էր։ Հասկանալիորեն ես էլ ոչինչ չէի խոսում, որովհետև ընդհանրապես սովորություն չունեմ ուղևորների հետ զրուցելու, առավել ևս՝ գերմանացու հետ, որքան էլ նա տարբերվի իր ազգակիցներից։

«Երեք խաչը» պանդոկ էր քաղաքի արվարձանում և իր անվան համար պարտական էր թիթեղյա փոքրիկ տուփերով վաճառվող արտակարգ թանկ և հիանալի գարեջրին, որի վաճառքն այդ պանդոկի մենաշնորհն էր։

Տասնհինգ րոպե անց ես ավտոմեքենան կանգնեցրի ծառերի ու ծաղկած պատատուկների մեջ կորած գողտրիկ պանդոկի մոտ։

— Գնա՛նք,— կարճ նետեց մայորը՝ ավտոմեքենայից ցած իջնելով։

— Ես ձեզ կսպասեմ մեքենայում,— ասացի ես։— Կամ գուցե ցանկանում եք, որ հետո՞ գամ ձեր ետևից։

— Ես ցանկանում եմ, որ միասին նախաճաշենք,— այդ օրն առաջին անգամ ժպտաց գերմանացին։

Շնորհակալությամբ հրաժարվեցի անմիջապես։

— Ես արդեն նախաճաշել եմ,— ասացի։— Եվ հետո՝ ինքներդ էլ գիտեք, որ մեզ խմել չի կարելի։

— Երբ ինձ հետ եք, ձեզ ամեն ինչ կարելի է,— ծիծաղեց մայորը։—Թե՞ վախենում եք գերմանացու հետ սեղան նստել։

Երբ ինձ ասում են՝ «վախենում եք», ես ամեն ինչի կարող եմ գնալ։

Քիչ անց մենք նստած էինք պանդոկից բավականին հեռու, ծառերի մեջ թաքնված մի փոքրիկ սեղանի շուրջ։ Մատուցողը բրգի նման սեղանին էր շարել գարեջրի մի դյուժին տուփեր, որոնց պիտակների վրա երեք փոքրիկ սպիտակ խաչեր կային, բոված հացի աղի ձողիկներ և մի խոշոր ափսեով հնդընկույզի հատիկներ, որոնք պատված էին աղի բարակ, սպիտակ շերտով։

Մայորը երկար ժամանակ լուռ խմում էր՝ ստեպ֊ստեպ, ասես հարևանցի հայացքներ նետելով ինձ վրա, հետո թուլացրեց փողկապը, արձակեց օձիքը ու հառաչեց։

— Անիծված աշխատանք։ Ամբողջ օրը ստիպված ես պատռել կոկորդդ ու ծռել մարմինդ, երբ կողքիդ այսպիսի վայելք ու կյանք կա։

Ես, իհարկե, չարձագանքեցի։

— Եվ պարսավանքի ես արժանանում հանուն ո՞ւմ, ինչի՞ համար, մի քանի հիմար, խելապակաս մարդկանց պատճառով, որոնք կարծում են, թե լվի խայթոցներով կարող են տապալել փղին։

Ես բացեցի տուփերից մեկը ու սկսեցի գարեջուր խմել։

— Ըստ որում՝ չգիտեն, թե ինչ ահավոր վտանգի են ենթարկում իրենց կանանց, երեխաներին, ծնողներին, հարևաններին ու ծանոթներին։ Չէ՞ որ բոլորը կասկածի տակ են առնվում։ Կարծում են, որ եթե հանձնվել են, ուրեմն պատերազմական ժամանակի օրենքներն այստեղ չեն տարածվում։ Միամիտնե՞ր են, թե հենց իրենց ազգի թշնամիներն են դրանք, չեմ հասկանում։ Ռումբ դնել երկաթուղային կայարանի սպասասրահում, որը ուղևորներով լի է, թե ինչ է՝ տասնյակ անմեղ քաղաքացիների հետ միասին կարող է պատահաբար սպանվել գերմանացի մի գեներալ։

Ես առաջին անգամ էի լսում այդ մասին և ակամա զարմացած նայեցի մայորին։

— Ի՞նչ է, դուք չգիտե՞ք այդ մասին,— հարցրեց նա ուղղակիորեն։ Պատասխանից այլևս խուսափելն անհնար էր։

— Ո՛չ,— ասացի ես։

— Ինչպե՞ս կարող է պատահել, ամբողջ քաղաքն է խոսում։

— Ինչպես տեսնում եք,— ժպտացի ես,— չի կարելի ասել, թե ամբողջ քաղաքը։

— Շա՜տ տարօրինակ է,— տարակուսանքով ուսերը թոթվեց մայորը։— Եվ չե՞ք էլ ենթադրում, թե ովքեր կարող էին լինել այդ... այդ ցնորամիտները։

— Գաղափար անգամ չունեմ,— անկեղծորեն պատասխանեցի ես։ Մայորը մռայլվեց և գրեթե մի շնչով դատարկեց գարեջրի գավաթը։

— Իսկ դուք գիտե՞ք, որ կասկածելիների ցուցակում ձեր անունը ևս կա։

Ես ծիծաղեցի։

— Նույն հաջողությամբ կարող էին սուրբ Պետրոսի և սուրբ Հովհաննեսի անուններն էլ լինել,— ասացի ես։— Ես երբևէ քաղաքականությամբ չեմ զբաղվել և քանի որ հիշեցի սրբերին, սուրբ գրքի վրա կարող եմ երդվել, որ դա կամ թյուրիմացություն է, կամ զրպարտություն։ Կամ դաժան կատակ,— ավելացրի ես ծիծաղելով,— որ չգիտեմ ինչու դուք թույլ եք տալիս իմ նկատմամբ։

— Իզուր եք ծիծաղում,— լրջորեն ասաց մայորը։— Եվ եթե ես չճանաչեի ձեզ և չթաքցնեմ՝ համակրանք չունենայի ձեր նկատմամբ, ձեզ հետ մենք հիմա «Երեք խաչում» չէինք գտնվի, այլ բոլորովին ուրիշ տեղ և բոլորովին ուրիշ մարդիկ կխոսեին ձեզ հետ։

Նա, բաճկոնի ծոցագրպանի կոճակն արձակելով, քառածալ մի թուղթ հանեց և մեկնեց ինձ։

— Կարդացե՛ք։

Ես նայեցի և միայն ինչ֊որ թվեր տեսա։

— Ի՞նչ է սա,— հարցրեցի արդեն որոշ տագնապով։

— Կարդացեք, կարդացեք,— ասաց մայորը։— Որևէ ծանոթ թիվ չե՞ք տեսնում այդտեղ։ Ես կարդացի ու զգացի, թե ինչպես դող անցավ մարմնովս։

Այդ թվերի մեջ կար նաև իմ ավտոմեքենայի համարը։

— Դրանք համարներն են այն կասկածելի ավտոմեքենաների, որոնք այդ օրը նկատվել են երկաթուղային կայարանի շրջակայքում,— ասաց մայորը՝ թուղթը նորից գրպանը դնելով։

— Ես չգիտեմ, թե դա որ օրն է, բայց գրեթե ամեն օր ուղևորներ եմ տանում երկաթուղային կայարան։— Բարկանալով ինձ վրա, որ բացարձակապես անմեղ եմ, սակայն հուզվում եմ, այնուամենայնիվ, ասացի ես։— Այնպես որ ամեն օր իմ ավտոմեքենայի համարը կարելի է գրանցել երկաթուղային կայարանում, օդանավակայանում, ամենուրեք։ Չէ՞ որ իմ ավտոմեքենան տաքսի է։

— Դեպքը տեղի է ունեցել երեկ,— ճշտեց մայորը։— Եվ, խնդրում եմ, անկեղծ լինել ինձ հետ։ Ձեր մասնագիտության մարդիկ չափազանց ուշադիր են ուղևորների նկատմամբ։ Ինչպես ընդունված է ասել՝ պրոֆեսիոնալ աչք ունեն և հիշողություն։ Խնդրում եմ հիշեք, թե երեկ ո՛ւմ և ե՛րբ եք տարել երկաթուղային կայարան։ Գուցե ուղևորների մեջ ձեզ ծանոթներ են եղել։ Գուցե նրանցից ինչ֊որ մեկը կասկածելի է թվացել ձեզ։

— Ոչ,— ասացի ես։— Որքան հիշում եմ...

— Մտածեք, մտածեք, մի շտապեք,— ընդհատեց մայորը։— Մենք դեռ շատ ժամանակ ունենք։ Ես ձեզ վճարելու եմ ամբողջ օրվա աշխատանքի համար և գուցե շատ ավելի։— Բայց նկատելով իմ արհամարհական ժպիտը, ձեռքը դաստակիս դրեց։— Մի հուզվեք, ես էլ պակաս հպարտը չեմ, բայց դրամ սիրում եմ։

— Ի՞նչ եք ուզում ինձանից,— հարցրեցի ես։

— Արդեն ասացի։ Դժվար մասն արդեն անցել ենք։ Ես ձեզ խնդրում եմ հիշել և նկարագրել այն ուղևորներին, որոնց դուք երեկ երկաթուղային կայարան եք տարել։ Ի՞նչ տեսակ մարդիկ էին, որտե՞ղ ավտոմեքենա նստեցին, ինչի՞ մասին էին խոսում ճանապարհին։ Աշխատեք մտաբերել նույնիսկ արտաքնապես ամենաանմեղ ռեպլիկները։ Ո՞ւմ ձեռքին ճամպրուկ կար...

— Ո՞վ է առանց ճամպրուկի երկաթուղային կայարան գնում։

— ... Եվ հիշեցնում եմ իմ առաջին հարցը,— ինձ պատասխանի չարժանացնելով, շարունակեց նա,— երեկվա ձեր ուղևորների մեջ ձեզ ծանոթ մարդիկ չկայի՞ն։

Ես ուշացրի պատասխանը, որպեսզի նա կարծի, թե փորփրում եմ հիշողությունս։

— Ո՛չ,— ասացի ես՝ գլուխս տարուբերելով։

— Այս ձևով մեզ մոտ ոչինչ չի ստացվի,— նորից մռայլվեց մայորը։

— Դուք իմ նկատմամբ անկեղծ չեք։ Ափսո՜ս, շատ եմ ցավում։

— Ինչի՞ց եք ենթադրում,— բողոքեցի ես։

— Ձեր դրկից հարևանը՝ փոստատար Ֆերդինանդը, որին մենք մի հարցով հրավիրել էինք զրույցի, գրավոր բացատրություն է տվել, որ երեկ ձեր ավտոմեքենայով է մեկնել երկաթուղային կայարան։ Գուցե նրան չե՞ք ճանաչում։

Հանկարծ զգացի, որ կարմրում եմ։

— Ինձ դուր չի գալիս այն, որ դուք ինձ հարցաքննում եք,— ասացի ես հանդգնորեն՝ շփոթմունքս թաքցնելու համար։

— Հարցաքննո՞ւմ եմ։ Մի՞թե այս կանաչ տաղավարը և ազնիվ գարեջրի տուփերով լի սեղանը ձեզ գեստապոյի խուցն են հիշեցնում։

— Ի՞նչ տարբերություն,— նետեցի ես։

— Ի՜նչ տարբերություն...— ձգեց մայորը,— ի՜նչ տարբերություն... Անկախ մեր այսօրվա զրույցի արդյունքից, անկեղծորեն չէի ցանկանա, որ ձեր սեփական մաշկի վրա փորձեիք այդ տարբերությունը, բարեկամս։

Նա նորից հենց տուփից գարեջուր խմեց, մի քանի հատիկ ընկույզ նետեց բերանը, ծամեց, մի կում էլ խմեց վրայից ու ասաց.

— Ուրեմն՝ պայմանավորվենք այսպես։ Դուք երեկոյան հանգիստ պայմաններում կաշխատեք վերհիշել ամեն ինչ, գրի կառնեք մանրամասնորեն և վաղը ուղիղ ժամը տասին կլինեք հեծանվահրապարակի մուտքի մոտ։

Ես հպարտությամբ ժպտացի իմ մտքում, որովհետև գիտեի, որ երբեք այդ քայլը չեմ կատարի։

— Դա անհնարին է,— ասացի ես հանգիստ ու ինքս էլ ուրախ իմ հանգստությունից։— Ես մի սովորական շարքային մարդ եմ և դառը քրտինքով եմ վաստակում իմ հացը։ Հավատացեք, խնդրում եմ, որ ես իմ կյանքում երբեք քաղաքականությամբ չեմ զբաղվել և միշտ մտածել եմ, թե եթե մարդ աշխատասեր է ու ազնիվ, ամենաբարդ իրադրության մեջ էլ կարող է մաքուր մնալ։

— Դուք իրո՞ք այդպես եք կարծում,— չհասկացա՝ հեգնանքո՞վ թե զարմացած հարցրեց մայորը։

— Համոզված եմ,— ասացի ես։ Մայորը վեր կացավ տեղից։

— Դե, ուրեմն մեր զրույցը համարենք ավարտված,— ասաց նա։— Շատ եմ ցավում, որ ընդհանուր համաձայնության չեկանք, որովհետև մեզ հենց ձեզ նման ազնիվ մարդիկ են պետք։ Մի զարմացեք։ Գուցե և պարադոքս է, բայց այդպես է։

— Մի՛ բարկացեք ինձ վրա,— ասացի ես,— գուցե դա վերամբարձ է հնչում, բայց ես այլ կերպ ապրել չեմ կարող։

Չեմ կարող ասել, թե ողջ գիշերն անքուն մնացի, բայց որ անհանգիստ էի և կցկտուր երազներս էլ խառնիխուռն էին ու մղձավանջային, պետք է խոստովանեմ։ Վեր էի թռչում ամեն թխկոցից, փողոցով անցնող յուրաքանչյուր ավտոմեքենայի աղմուկից ճմլվում էր սիրտս։ Ինձ թվում էր, թե այդ ավտոմեքենան ուր որ է ճռինչով կարգելակի մեր տան առաջ ու սանդուղքների վրա կհնչի պայտած կոշիկների դոփյունը։

Երազներիցս մեկի մեջ մորս տեսա, որի լուսանկարն անգամ չունեի և որի դեմքը բոլորովին չէի հիշում։ Նա դանդաղ, ասես օրորվելով մշուշի մեջ, քայլում էր փողոցով իմ առջևով։ Ես նրա թիկունքն էի տեսնում միայն, բայց գիտեի, որ իմ մայրն է։ Ես արագացնում էի քայլերս, ուզում էի հասնել նրան, բայց չէի կարողանում։ Ձայն էի տալիս, բայց նա չէր լսում ինձ ու շարունակում էր դանդաղ, սիգաճեմ քայլել իմ առջևից։ Արցունքը խեղդում էր ինձ, անասելի խղճահարություն էի զգում ինքս իմ նկատմամբ, հատկապես, երբ նայում էի բոբիկ, ծվատված ոտքերիս։ «Մայրի՜կ» բղավեցի ես, ու արթնացա միանգամից, ափսոսալով, որ արթնացա, որովհետև ինձ թվում էր, որ եթե մի քիչ էլ շարունակվեր երազս, մայրս կշրջվեր, ու ես կտեսնեի նրա դեմքը։

Առավոտյան աշխատանքի չգնացի, բայց ոչ ոք չեկավ իմ ետևից։

Հետագա օրերին գործի դուրս եկա սովորականի պես, որևէ արկածի չհանդիպելով, համոզվելով, որ անհանգստության համար ոչ մի հիմք չունեմ և ծիծաղելով իմ կասկածամտության վրա։

Դեպքը կատարվեց անսպասելի և անհեթեթ պայմաններում, երբ ես որևէ անակնկալի չէի սպասում։

Ազգային բանկի շենքի մոտի կանգառում ես ուղևորի էի սպասում, երբ ինձ մոտեցավ հողագործի պես հագնված տարեց մի մարդ՝ իր ջահել ուղեկցի, թերևս որդու հետ, խնդրելով որ իրենց «Վուլվորդ» հանրախանութը տանեմ։ Նրա ձեռքին մի ոչ մեծ ճամպրուկ կար։

— Գուցե պահատեղում դնենք,— առաջարկեցի ես, վերցնելով իր ծավալի համեմատ զարմանալի ծանր ճամպրուկը։— Որպեսզի ձեզ չխանգարի։

— Ոչինչ, ոտքերիս տակ կպահեմ,— ասաց տարեցը՝ իմ կողքին նստելով և ոտքերի տակ հարմարացնելով ճամպրուկը։

Ես ժպտացի, հիշելով մայորի խոսքը վարորդների պրոֆեսիոնալ տեսողության մասին։— Իսկապես, ինչպե՞ս միանգամից հասկացա, որ այդ մարդը հողագործ է։ Միայն գյուղացին կարող է նեղություն տալ իրեն, ինչ է, թե աչքի առաջ լինի իր ապրանքը։

Պատանին տեղավորվեց ետևում։

Երբ կանգ առա «Վուլվորդ» հանրախանութի մուտքի մոտ, տարեցը շրջվեց դեպի իր ջահել ուղեկիցը.

— Իմ ոտքերը ցավում են, Ռենո,— ասաց նա։— Գնա, վերցրու և բեր։ Նա հո քեզ լավ է ճանաչում։

— Է՜,— թնկթնկաց պատանին,— բա որ տեղում չլինի՞։ Մի րոպեի բան է, էլի, արի միասին գնանք։ Տարեց մարդը փնթփնթալով դուրս եկավ ավտոմեքենայից։

— Ամեն ինչ ե՛ս, ամեն ինչ ե՛ս... Բա մի օր որ չլինեմ, ի՞նչ եք անելու, կոտորվելո՞ւ եք... Ազնիվ մարդ,— դիմեց նա ինձ,— կարո՞ղ ես հինգ րոպե սպասել, մինչև որ գանք։

— Իհարկե,— ասացի ես։— Միայն թե ավտոմեքենան այստեղ կանգնեցնել չի թույլատրվում, ես ձեզ կսպասեմ այ այն հրապարակում։

— Եղավ, հարգելիս, շատ շնորհակալ եմ,— ասաց նա, ապա դառնալով ջահելին, ավելացրեց...— Արի, հո ես չեմ քարշ տալու։

— Ճամպրուկը,— հիշեցրի ես։

Հողագործի նման մարդը թափ տվեց ձեռքը։

— Հիմա գալիս ենք,— ասաց նա,— թող մնա։

Ես հանրախանութի շուրջը գրեթե մի ամբողջ շրջան կատարելով, ավտոմեքենան կանգնեցրի մուտքից ոչ հեռու, փոքրիկ հրապարակում։ Եվ այն է, ուզում էի դուրս գալ՝ մարմինս մի քիչ ձգելու, երբ ինձ մոտեցան գերմանական համազգեստով երկու զինվոր։

— Հերթապահ պարեկություն,— ներկայացավ նրանցից մեկը՝ անփութորեն պատվի բռնելով և լուսամուտի բացվածքից ուշադիր դիտելով ավտոմեքենայի ներսը։— Ձեր փաստաթղթերը։

Ես նրան մեկնեցի իմ վարորդական իրավունքն ու անձնագիրը։ Նա երկար կարդում էր դրանք, երբեմն֊երբեմն ինձ նայելով ու իմ դեմքը համեմատելով լուսանկարների հետ։ Հետո կարգադրեց։

— Բացեք պահատեղը։

Ես մեքենայի թափքի ետևն անցա ու բացեցի պահատեղը։ Զինվորները, ծուլորեն շարժվելով, մոտեցան ու նայեցին ներսը։

— Ավտոմեքենայի՞ մեջ ինչ կա,— հարցրեց նույն զինվորը։

— Ոչինչ,— ասացի ես, որովհետև իսպառ մոռացել էի ճամպրուկի գոյության մասին։

— Իսկ սա ի՞նչ է,— դռնակը բացելով ու ճամպրուկը մատնացույց անելով, հարցրեց նա։

— Ախ, հա,— շփոթվեցի ես։— Դա ուղևորներինն է։ Նրանք հանրախանութ մտան։ Հիմա ուր որ է կգան,— ավելացրի ես սրտումս միանգամից ծագած տագնապով։

Մեր շուրջը ինչ որ պարապ֊սարապ մարդիկ էին հավաքվել, որ սկզբում կանգնել էին հեռվում, իսկ հետո, երևի հետաքրքրությունից դրդված, հետզհետե զգուշորեն մոտեցան։ Վայրկյանները ցավագնորեն խփում էին քունքիս մեջ։ Ես շարունակում էի հետևել հանրախանութի մուտքին, բայց իմ ուղևորները չէին հայտնվում։

— Դո՛ւրս բեր ճամպրուկը,— կարգադրեց զինվորը։

— Դա իմը չէ,— ասացի ես՝ ետ քաշվելով։

— Լավ, մենք հիմա կպարզենք, թե ումն է,— ասաց զինվորը՝ ճամպրուկի զսպանակավոր կողպեքը աջ ձեռքի մատով վայրկենապես բացելով և բարձրացնելով կափարիչը։

Մեր շուրջը կանգնած մարդիկ վախեցած բացականչություններով ետ քաշվեցին։ Իսկ ես նայում էի թափանցիկ յուղաթղթի մեջ փաթաթած գերմանական բոլորովին նոր ավտոմատ հրացանի քանդված մասերին և չէի հասկանում, թե այն ի՞նչ կապ ունի ինձ հետ։ Իսկ երբ հանկարծ ըմբռնեցի իմ վիճակը, ճակատս սառը քրտինքով պատվեց։

— Սա իմը չէ, իմը չէ,— շշնջացի ես։

— Իսկ ո՞ւմն է,— հեգնեց զինվորը՝ մարդկանց աչքով անելով, ասես հրավիրելով ուրախ ծիծաղել ինձ վրա։

— Մեկը մի տարեց հողագործ էր...— հոգնած, ասես ինքս էլ չհավատալով իմ խոսքերին, սկսեցի ես։

Բայց զինվորը չթողեց որ շարունակեմ։

— Մնացածը կբացատրես գեստապոյում,— ասաց նա։

* * *

Ինձ չէին ծեծում։ Չէին խոշտանգում։ Ընդամենը՝ չէին թողնում քնել։ Երեք օր։ Երեք օր, այսինքն՝ յոթանասուներկու ժամ ինձ հարցաքննում էին։ Քննիչները փոխարինում էին իրար, նստում էին իմ առջև, հարցեր էին տալիս ու գրում էին։ Հետո ուղղակի նույն ծրագրով, ոտքի էին կանգնում, բղավում ու սպառնում էին, նոր հարցեր էին տալիս ու շարունակում գրել։ Գնում էին ճաշելու և քնելու։ Գալիս էին սափրված, թարմացած, առույգ, նորից տալիս էին նույն հարցերը ու գնում քնելու։

Իսկ ինձ չէին թողնում։

Երբ անգիտակցաբար ննջում էի աթոռին, հարցերի արանքում, ստիպում էին կանգնած պատասխանել։ Երբ կանգնած վիճակում էլ էի քնում, ստիպում էին ծնկի գալ և դույլով ջուր էին լցնում գլխիս։ Ես ընկնում էի գետնին ու ձևացնում, թե ուշաթափվել եմ, որպեսզի քնեմ մի քիչ։ Եվ երևի իսկապես ուշաթափվում էի, որովհետև ականջիս տակ գոռալով ու նորից գլխիս ջուր լցնելով, ձեռքերիցս քաշելով էին ոտքի կանգնեցնում։

Ես իմ դահիճների հարցերից ու այդ հարցերի մեջ եղած հակասություններից վաղուց էի կռահել, որ իմ ավտոմեքենայում զենքի հայտնաբերման այդ ամբողջ պատմությունը էժանագին ու միամիտ պրովոկացիա է եղել՝ նախատեսված ինձ նման անփորձ ու ինքնավստահ հիմարների համար։ Եվ երբ հարցաքննության երրորդ գիշերը քննիչի խուցը մտավ մայորը, ես չզարմացա, որովհետև սպասում էի նրան։

— Դե, ինչպե՞ս ես, ի՛մ բարեկամ Ալեքս,— հարցրեց մայորը։— Որևէ գանգատ չունե՞ս իմ աշխատողների դեմ։ Հո չե՞ն չարաշահում իրենց իշխանությունը։ Գուցե ծեծո՞ւմ են, կամ գուցե կտտանքների՞ են ենթարկում։ Ասենք, չէ՜, հետքեր չեն երևում։

Նա մոտեցավ ու կանգնեց ուղիղ իմ դիմաց։

— Կանգնե՛լ,— գոռաց քննիչը։

Ես փորձեցի ոտքի կանգնել, բայց չկարողացա։

— Ոչինչ, ոչինչ,— ձեռքը թափահարեց մայորը և հանկարծ օրորեց գլուխը։— Ա՛յ, ա՛յ, ա՛յ, այնինչ հավատացնում էիր, թե քաղաքականությամբ չես զբաղվում։ Ես ազնի՜վ եմ, անկա՜խ եմ... Ճիշտն ասած, սկզբում ես էլի էի մտածում, թե գուցե իրո՞ք ուրիշ մարդիկ են թողել զենքը ավտոմեքենայի մեջ։ Բայց երբ ճամպրուկի բռնակին հայտնաբերվեցին քո մատնահետքերը, չէ՜, ասացի, իմ բարեկամ Ալեքսը ուղղակի գտնում է, որ հակապետական գործունեությունը, այսինքն՝ այս դեպքում լրտեսությունն ու դիվերսիան որևէ կապ չունեն քաղաքականության հետ։ Այդպե՞ս է։

Ես չպատասխանեցի։ Ինձ արդեն ասել էին ճամպրուկի բռնակին հայտնաբերված իմ մատնահետքերի մասին։ Թեև մեծ դժվարությամբ, բայց հիշել էի, որ դրանք թողել եմ, երբ տարեց հողագործի (թեև համոզված եմ, որ նա նույնքան հողագործ է, որքան ես՝ դիվերսանտ) ձեռքից վերցրի ճամպրուկը՝ պահատեղում տեղավորելու համար։ Բայց ես հարկ էլ չհամարեցի մայորին ասել այդ մասին։ Նա ինձնից լավ կիմանար այդ։

Մայորը կռացավ և զարմանալի գեղեցիկ ու վճիտ աչքերը իմ այրվող, փակվող կոպերին հառած, կամացուկ ասաց.

— Հիմա համոզվեցի՞ր, որ որոշ տարբերություն կա «Երեք խաչ» գարեջրատան կանաչ տաղավարի և գեստապոյի բանտի միջև... Թեև դու դեռ ի՜նչ ես տեսել, սիրելի Ալեքս, ի՜նչ ես տեսել ու դեռ ինչե՜ր ես տեսնելու, եթե...— ավելացրեց նա՝ հատ֊հատ շեշտելով հաջորդ բառերը,— եթե, իհարկե, մեզ հնարավորություն չտաս ներելու քո հանցանքը։ Դու ինձ հասկանում ես, այնպես չէ՞։ Կարո՞ղ եմ այս դեպքում իր նախաստեղծ իմաստով կրկնել այն ասացվածքը՝ թե լռությունը համաձայնության նշան է։

Ես ինքնաբերաբար առաջ թեքվեցի։ Նույնն արեց նաև մայորը՝ իմ պատասխանը լսելու համար։ Եվ ես թքեցի նրա դեմքին։

Մայորը ետ֊ետ գնաց՝ գրպանից հանելով ատրճանակը... Քննիչը սպառնագին վեր թռավ տեղից... Ես չգիտեմ... այսինքն ավելի շուտ հիանալի գիտեմ, թե ինչ կկատարվեր այդ վայրկյանին, եթե ամենակարող աստված, որին ես վաղուց մոռացել էի, չգթար ինձ։

Հանկարծ շրխկոցով բացվեց խցի դուռը, և ներս մտան էսէսական համազգեստով մի քանի հոգի, քաղաքացիական հագուստով ինչ֊որ մարդու հետ։ Քննիչն ու մայորը ձգվեցին անմիջապես ու պատվի բռնեցին։

— Խնդրեմ, պարո՛ն բուրգոմիստր,— ասաց օբերշտուրմբանֆյուրերի ուսադիրներով էսէսականը։— Ահա ձեր քաղաքացիներից մեկը ևս... բռնվել է զենքը ձեռքին, ու թեև առայժմ չի խոստովանում, սակայն, համոզված ենք, որ կապված է տեռորիստների հետ։

Քաղաքացիական հագուստով մարդը, որին ուղղված էին օբերշտուրմբանֆյուրերի խոսքերը, շրջվեց և սևեռուն նայեց ինձ։ Ես էլ նրան նայեցի ու հասկացա, որ խելագարվում եմ, որովհետև ինձ թվաց, թե իմ դիմաց կանգնած է ճահիճները չորացնող հիդրոմելիորատիվ մեր ջոկատի պետ Ադամը։

Միայն հույսը, որ կարող է հրաշք լինել, ինձ պահեց ոտքի վրա։

— Ալե՛քս,— ասես շատ հեռվից լսեցի Ադամի ձայնը։— Դո՞ւ ես, Ալե՛քս։ Ճանաչեցի՞ր ինձ, ես Ադամն եմ։ Ադամը։ Ճի՞շտ է, որ դու զենք ես թաքցրել։ Անկեղծորեն ասա ինձ։

Չգիտեմ, թե ինչ կատարվեց ինձ հետ։

— Ճիշտ չէ,— ասացի ես հևալով։— Ես ոչինչ չեմ թաքցրել, Ա... Ադամ։ Ես տաքսու վարորդ եմ... Ինչ֊որ ուղևորներ ավտոյի մեջ թողեցին ճամպրուկն ու... ու հանրախանութ մտան։ Ես ոչինչ չգիտեմ... երդվում եմ... Իմ... իմ մտքով էլ չէր անցնի, թե ճամպրուկի մեջ զենք կա։

— Դուք ճանաչո՞ւմ եք նրան, պարոն բուրգոմիստր,— զարմացած հարցրեց էսէսականը։

— Պարոն օբերշտուրմբանֆյուրեր, ոչ միայն ճանաչում եմ, այլև ինձ թույլ եմ տալիս վստահեցնել ձեզ, որ այս հարցում ակնհայտ թյուրիմացություն կա։ Ես աշխատել եմ այս մարդու հետ։ Եվ միայն հպարտությամբ կարող եմ նշել, որ նա իմ ընկերն է, որովհետև նրանից ավելի ազնիվ ու անկաշառ մարդու դեռ չեմ հանդիպել։

Ես հասկացա, որ փրկված եմ։

— Ես, իհարկե, գիտեմ, որ ոչ մի իրավունք չունեմ խառնվելու ձեր ներքին գործերին, պարոն օբերշտուրմբանֆյուրեր,— խոնարհվելով ավելացրեց Ադամը։— Բայց եթե դուք հարկ համարեք հարցնել իմ կարծիքը, ես կարող եմ գլխովս երաշխավորել նրա համար։

* * *

Ազնի՜վ, հավատարի՜մ բարեկամ։ Ես լայն բացեցի աչքերս, որպեսզի արցունքներս չերևան։

— Պարոն բուրգոմիստր, որպեսզի համոզվեք, որ մենք շատ բարձր ենք գնահատում ձեր գլուխը, նրա կյանքը պարգևում ենք ձեզ,— ծիծաղելով ասաց էսէսականը և դառնալով մայորին, հրամայեց։— Ազատ արձակեք նրան։

Ու, կտրուկ շրջվելով, դուրս գնաց։ Մյուսներն անմիջապես հետևեցին նրան։

Ես սպասում էի, որ մայորը գոնե սիրտը հանգստացնելու համար հայհոյանքների տարափ կթափի ինձ վրա, բայց կատարվեց զարմանալին։

Նա հանգիստ գրպանը դրեց ատրճանակը և հանկարծ անսպասելիորեն ժպտալով, ասաց.

— Համարեցեք, որ այս անգամ բարձրյալը փրկեց ձեզ և այսուհետև աշխատեք չչարաշահել նրա համբերությունը։

Նա մարգարե էր։ Ես այդ վայրկյանին իրոք որ նույնն էի մտածում։

Բ

... Հնարավո՞ր է, որ այդ անցած֊գնացած դեպքերի առթիվ են մայրաքաղաքում հիշել ինձ, մտածում էի ես՝ գնացքի մեջ օրորվելով։ Չէ՞ որ պատերազմից հետո տասնյակ տարիներ շարունակ, նույնիսկ մինչև հիմա քրքրում են արխիվները, հայտնաբերում նորանոր պետական հանցագործների և ազգային հերոսների, դատապարտում առաջիններին, մեծարում, արժեքավորում երկրորդներին։ Քանի՜֊քանի հոգու հետմահու ազգային հերոսի փառքի են արժանացրել, նրանց անուններով կոչել փողոցներ, դպրոցներ ու նավեր։ Քանի՜֊քանի թյուրիմացություններ են հարթվել, վերանայվել անարդար դատավճիռներ, վերականգնվել անմեղ մարդկանց բարի անունները։ Այսինքն՝ մի՞թե նույնը չկատարվեց նաև ինձ հետ։ Ոմանց շատ տարօրինակ էր թվացել, որ ինձ այն ժամանակ բաց էին թողել գեստապոյից, և գերմանացիների հեռանալուց հետո անմիջապես կալանավորեցին ինձ։ Եվ ես հիմա էլ օրեր շարունակ մեր հանրապետության դատախազության քննիչներին էի բացատրություններ տալիս ու համոզում, որ անմեղ եմ եղել։

Չէին հավատում։ «Իր ամբողջ պատմության ընթացքում գեստապոյից ոչ ոք տուն չի վերադարձել,— ասում էին,— քո այդ ի՞նչ սիրուն աչքերի համար են ազատ արձակել քեզ։ Եվ ինչո՞ւ արձանագրությունների մեջ քո ազատմանը վերաբերող որևէ հիմնավոր փաստաթուղթ չկա, այլ միայն պարետատան պետի մակագրությունն է»։ Ինձ մեղադրում էին գեստապոյի հետ համագործակցելու մեջ, անվանում էին լրտես և հայրենիքի դավաճան։ Ու ես կրկին անհույս վիճակի մեջ էի։ Որովհետև միակ մարդը, որ կարող էր փրկել ինձ՝ հաստատելով իմ անմեղությունը, Ադամն էր, հիդրոմելիորատիվ ջոկատի նախկին պետ, իսկ հետագայում մեր քաղաքի բուրգոմիստր Ադամը։

Բայց ես ինչպե՞ս դիմեի ու վկայակոչեի նրան, երբ նրա վիճակն իմից շատ ավելի ծանր էր։ Եվ նրան վկայակոչելը համազոր էր ինքնասպանության։ Նա մեղադրվում էր իբրև պատերազմի հանցագործ։

Այո՛, այդ ժամանակ Ադամը հավանաբար նախկին գեստապոյի շենքի նույն խցում էր և հավանաբար նստած էր իմ աթոռին։ Պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո ձերբակալել էին նրան՝ իբրև ազգի դավաճանի ու գերմանացիների կամակատարի, և մազ էր մնում գնդակահարեին, երբ հայտնի դարձավ, որ գերմանացիների տիրապետության օրոք նա բուրգոմիստր է դարձել մեր դիմադրության ազգային կենտրոնի ցուցումով ու այդ ողջ ժամանակամիջոցում կատարել է տարագրության մեջ գտնվող նոր կառավարության հանձնարարությունները։

Ադամին մահվան դատապարտվածների խցում երկու ամիս պահելուց հետո նորից ուղիղ քաղաքապետարան բերեցին, հայտարարեցին ազգային հերոս, պարգևատրեցին մեր պետության բարձրագույն շքանշանով և խնդրեցին շարունակել աշխատանքը՝ այս անգամ իբրև քաղաքագլուխ։ Նրա լուսանկարներն այդ օրերին բոլոր լրագրերի առաջին էջերում էին, և բոլոր լուսանկարներից Ադամը ժպտում էր երջանիկ ու հպարտ։

Իսկ թե ե՛ս որքան էի երջանիկ, վկա են միայն աստված ու Ալիսան։

Ալիսան անմիջապես քաղաքապետարան էր գնացել ու Ադամին պատմել, թե ինչ ողբերգական դրության մեջ եմ գտնվում ես։

Եվ Ադամը փրկեց ինձ։ Երկրորդ անգամ։

Նախ՝ գերմանացիներից։ Հետո՝ յուրայիններից։

Ի՜նչ երջանկություն է, որ աշխարհում այդպիսի մարդիկ կան, տեր աստված... Եվ Ալիսայի հետ բանտ էր եկել՝ ինձ իր ավտոմեքենայով տուն տանելու...

Ալիսայի հետ։ Ալի՜սա... Իմ բարի, իմ անձնվեր, իմ հավատարիմ կինը։ Իհարկե, հիմա նա էլ չի քնել ու անհանգստանում է ինձ համար։ Որպեսզի երեխաներին չխանգարի, հին շալի մեջ կծկվել է երևի որևէ անկյունում ու իմ մասին է մտածում։ Անկախ այն բանից, թե ինչպես կավարտվի այս պատմությունը, ազատվեմ թե չէ՝ մի նոր, ամենալավ շալը կտանեմ նրան։

Մեծացել է, հաճախ է մրսում հիմա իմ Ալիսան...

* * *

... Պատերազմն, իհարկե, մեծ դժբախտություններ բերեց աշխարհին, բոլորին ու բոլորի հետ՝ նաև ինձ։ Բայց հոգուս խորքում գոնե չեմ կարող չխոստովանել, որ այսպես թե այնպես պատերազմին եմ պարտական նրանով, որ հանդիպեցի Ալիսային։

Մի անձրևոտ օր, երեկոյան, երբ ինչ֊որ ուղևորների քաղաքամերձ կաթնապրանքային ֆերմա հասցնելուց հետո վերադառնում էի տուն, արվարձանի նեղլիկ ու աղոտ լուսավորված փողոցներից մեկում նկատեցի պատի տակ կանգնած մի կնոջ։ Իմ ավտոմեքենան տեսնելուն պես, նա անմիջապես դուրս եկավ պատշգամբի տակից ու պարզեց ձեռքը։ Ինձ թվաց, թե օրորվում է, և ես արագացրի ընթացքը, որովհետև տանել չեմ կարողանում հարբած կանանց։ Իսկ որ նա հարբած էր, կասկած չունեի, որովհետև ուրիշ ո՞վ կարող էր ուշ երեկոյան այդ ժամին տաքսի կանգնեցնել ամայի փողոցում։

Հիմա ես չեմ հիշում, թե ինչ արեց նա, այսինքն, թե ինչ տեսա ես դիմապակու վերևի հայելու մեջ, որ անմիջապես ետադարձ ընթացքով մոտեցա նրան։ Հուսահատ պարզեց ձեռքերը, թե ձայնը լսեցի, չեմ հիշում։ Բայց երբ բացեցի ետևի դուռը, նա նախքան նստելը բացականչեց.

— Պարո՛ն, ինձ դեղատուն հասցրեք, խնդրում եմ։

— Նստեցե՛ք, նստեցե՛ք,— ասացի,— թրջվում եք։ Կինը շփոթվեց.

— Ախ, հա՛, ներեցեք, կցեխոտվի ավտոմեքենան։

— Դրա համար չեմ ասում, նստեցե՛ք, տիկի՛ն։

Նա հարբած չէր։ Երևի պարզապես սայթաքել էր թաց սալերի վրա։ Զգուշորեն փակեց դուռը և նստեց հենց անկյունում՝ դռան մոտ կծկված, միայն փոքր֊ինչ ետ տանելով անձրևանոցի կնգուղը։

Ես հայելու մեջ նայեցի նրան։ Եթե նկարիչ լինեի և մտադրվեի պատկերել հուսահատություն, ավելի հարմար բնորդ անհնար կլիներ գտնել։ Նրա դեմքը տխրության մարմնացում էր։ Աչքերից անընդհատ արցունքներ էին գլորվում, որ նա չէր զգում հավանաբար կամ որովհետև համոզված էր, թե ես չեմ տեսնում իրեն։

Երբ դեղատան մոտ կանգ առա, նա արագորեն սրբեց արցունքները և թեքվեց դեպի ինձ։

— Դուք ինձ կսպասեք, այնպես չէ՞։

— Իհարկե՛,— ասացի ես։

Նա ներս մտավ։ Դեղատան լայն պատուհանի ապակու վրայից հոսող անձրևի բարակ շիթերի արանքից ես այնուամենայնիվ տեսա, թե ինչպես մոտեցավ ու խոսեց դեղագործի հետ։ Նա տարածում էր ձեռքերը, օրորում էր գլուխը, երկար ինչ֊որ բան էր համոզում։ Հետո դուրս եկավ ու կրկին լուռ նստեց իր տեղում։

— Ո՞ւր, տիկի՛ն,— հարցրեցի ես։

— Չգիտեմ,— ասաց նա հոգոց հանելով և, սխալ չհասկացվելու համար, անմիջապես հարցրեց,— դուք ուրիշ բաց դեղատան տեղ չգիտե՞ք, պարո՛ն։

— Մեր քաղաքում այս ժամին ուրիշ բաց դեղատուն չկա,— վստահ ասացի ես։

— Բայց չէ՞ որ նրանք տանն են։ Դեղատունը փակ է, բայց նրանք տանն են, չէ՞։

— Մարդիկ այս ժամին քնած են լինում,— ասացի ես ավտոմեքենայի ժամացույցին նայելով։ Ֆոսֆորապատ սլաքները ցույց էին տալիս ժամը տասնմեկը։— Արդեն կեսգիշեր է, և երևի անխիղճ բան կլինի նրանց անկողնուց հանելը։

— Իսկ խղճո՞վ բան է, որ որդիս մեռնում է,— մրմնջաց նա։

Եթե նա չարանար, բղավեր, հեկեկար բարձրաձայն, երևի այդքան չազդվեի, որքան նրա հուսահատ շշունջից։

— Ձե՞ր երեխան,— հարցրեցի ես բարձրաձայն, որովհետև արդեն հասցրել էի նկատել, որ սև անձրևանոցի մեջ գրեթե դեռատի մի աղջիկ է իմ ուղևորը։

— Այո՛,— ասաց նա,— այրվում է տաքության մեջ։ Արդեն երկու ժամ է, ինչ զառանցում է։ Ի՞նչ անեմ ես, ի՞նչ անեմ։

— Իսկ ի՞նչ դեղ է հարկավոր,— մտքումս փորփրելով իմ փոքրիկ դեղարկղը, հարցրեցի ես։

— Պենիցիլին։

— Պենիցիլի՞ն։

— Այո՛։

— Ցավում եմ, բայց ոչ մի տեղ չեք գտնի,— ասացի ես։— Երկու օր առաջ մի ուղևորի հետ շրջել ենք բոլոր դեղատները, նույնիսկ՝ հիվանդանոց գնացինք։ Պենիցիլին միայն հոսպիտալներին են բաց թողնում։ Իսկ մեր քաղաքում հոսպիտալ չկա։

— Դե, ուրեմն ինձ տուն տարեք,— համակերպված հառաչեց նա։— Գոնե երեխայի մոտ կլինեմ։ Ու նորից կծկվեց անկյունում, դռան մոտ, համակ վիշտ ու հուսահատություն դարձած։

Անձրևն ուժեղացավ և արդեն շփշփում էր ավտոմեքենայի թափքի վրա, առվակի նման հոսում դիմապակու վրայով, խանգարում տեսանելիությանը։ Նույնիսկ ռետինե խոզանակները չէին հասցնում հեռացնել ջրաշիթերը։ Իսկ լապտերներն ավելի էին կուրացնում ինձ։ Այդ պատճառով էլ անջատեցի հեռահար լույսերը և ավտոմեքենան վարում էի դանդաղորեն, գրեթե սողալով փնտրելով հարկավոր ճանապարհը՝ արվարձանի ծուռումուռ նրբանցքներում։

Ես ավտոմեքենան կիպ պատշգամբին մոտեցրի, որպեսզի աղջիկը չթրջվի։ Նա ինձ մեկնեց դրամը, սպասեց մինչև որ վերադարձնեմ մանրը, և առանց հաշվելու գրպանը նետելով, շտապ բացեց դուռը։

— Շնորհակալություն, պարո՛ն,— ասաց նա մեքենայորեն, անկենդան ձայնով։— Կներեք, որ անհանգստացրի։

— Առողջություն ձեր փոքրիկին,— սրտանց մաղթեցի ես։— Հուսանք, որ ամեն ինչ կանցնի։

— Աստվա՜ծ լսի ձեզ,— վայրկենապես սթափվելով, աշխուժացավ նա ու անհետացավ պատշգամբի տակ բացված նեղլիկ անցուղու մթության մեջ։

Ո՞վ չգիտե, թե ինչ է նշանակում տաքսու վարորդ։ Դա մի մարդ է, որ կամա թե ակամա ամեն օր հանդիպում է ամենատարբեր բնավորության և ամենատարբեր մասնագիտությունների տեր մարդկանց, կամա թե ակամա մասնակցում նրանց հետաքրքրություններին, ուրախություններին ու վշտերին կամ գոնե դառնում այդ ամենի վկան։ Եվ, իբրև կանոն, հետզհետե սկսում է համակերպվել շատ բաների հետ, որ նախկինում կարող էին հուզել ու վրդովել նրան, սովորում է անտարբերությամբ լսել ամենաբազմազան ինֆորմացիաները, անխռով դիտել ուրիշների հետ կատարվող դեպքերը, անմասն մնալ նրանց տանջող խնդիրներին ու ցավերին և մնացած այն ամենին, որ իրեն չեն վերաբերում։

Եվ նրանց մեղադրել անհնար է։ Որովհետև եթե նրանք հրաշքով պահպանած լինեին իրենց մանկական զգայուն ու անաղարտ հոգին, առաջին իսկ փորձության ժամանակ կխելագարվեին անմիջապես։ Դրա համար էլ բնության մեջ գոյություն ունեն ադապտացիա, համակերպում, հաշտվողականություն, մոռացում հասկացությունները։

Ես վաղուց էի մտածում տաքսին թողնելու մասին։ Հոգնել էի արդեն։ Իսկ գերմանացիների սարքած այն պրովոկացիայից հետո, ուրիշ գործ գտնելը սևեռուն գաղափար էր դարձել ինձ համար։ Բայց հարցը միայն դա չէր։ Ես անկեղծորեն վախենում էի, որ ինքս էլ իմ մասնագիտությանը հատուկ պրոֆեսիոնալ անտարբերություն ձեռք կբերեմ։ Եվ երևի այդ վախն էր, որ պահում էր ինձ։ Թերևս։ Բայց փաստը մնում է փաստ, որ երբ առավոտյան ավտոտնակից հանեցի տաքսին, իմ առաջին միտքը մեքենայի ետնամասում կծկված այն մանկամարդ կնոջ մասին էր, որի երեխան այրվում էր տաքության մեջ։

Ես գիտեի, թե ում միջոցով կարելի է պենիցիլին գտնել ու թեև անձամբ ինձ համար ոչ մի գնով նրան նման հարցով չէի անհանգստացնի, բայց որոշ երկմտությունից հետո ուղիղ քաղաքապետարան գնացի և պարոն բուրգոմիստրի մռայլ քարտուղարուհուն խնդրեցի զեկուցել իմ մասին։

— Ձեր այցեքարտը,— կասկածամտորեն ոտքից գլուխ ինձ զննելով, պահանջեց նա։

— Այցեքարտ չունեմ,— անհարկի հպարտ պատասխանեցի ես։

Չգիտեմ ինչու հանկարծ երեխայությունս բռնել էր։ Եվ երբ քարտուղարուհին առավել ևս զարմացած հարցրեց.

— Պարոն բուրգոմիստրը սպասո՞ւմ է ձեզ։

— Այո՛,— պատասխանեցի անմիջապես։— Դուք միայն նրա ականջին շշնջացեք՝ «Ալեքս»։ Այդպես ենք պայմանավորվել։

Նա մեղսակցի հայացք ընդունեց, նույնիսկ աչքով արեց ինձ, իբր ամեն ինչ հասկանալի է, և անհետացավ կաշեպատ դռան ետևում։ Հազիվ էր ներս մտել, երբ կրկին բացվեց դուռը, և շեմին հայտնվեց Ադամը։

— Ալե՜քս,— բացականչեց նա և առանց քաշվելու ընդունարանում սպասողներից, գրկեց ինձ։— Որտե՞ղ ես կորել։ Ներս արի, ներս արի...

Իսկ հենց որ ներս մտա, հարցրեց անհանգստությամբ.

— Ի՞նչ է պատահել։ Այդ կինն ինչ֊որ բան շշնջաց ականջիս։ Ինչո՞վ կարող եմ քեզ օգտակար լինել։ Հո նորից հերթապահ պարեկի չե՞ս հանդիպել,— իմ ժպիտը որսալով, արդեն հանգստացած ծիծաղեց նա...

Ես երկու խոսքով պատմեցի եղելությունը։

— Օ՜, իմ առաքինի բարեկամը սիրավե՞պ է սկսում,— կրկին ուրախ ծիծաղեց Ադամը, և որովհետև ես դիվանագիտորեն որևէ փորձ չկատարեցի հրաժարվելու նրա ենթադրությունից, անմիջապես վեր կացավ տեղից, մոտեցավ անկեզ պահարանին, փոքրիկ մի տուփ հանեց ու մեկնեց ինձ։— Խնդրեմ, պահում եմ հենց այսպիսի սև օրերի համար։

— Պենիցիլի՜ն,— չկարողանալով ուրախությունս ու զարմանքս թաքցնել՝ կարդացի ես տուփի վրա։

— Եթե դարձյալ պետք լինի, մի քաշվի, երևա, և ընդհանրապես երևա,— դեպի դուռն ինձ ուղեկցելով ասաց Ադամը և արդեն կիսաբաց դռան մեջ կանգնած, այս անգամ քարտուղարուհուն դիմելով, ավելացրեց։— Երբ այս պարոնը կրկին ժամանակ գտնի այցելելու ինձ, ներս հրավիրեք անհապաղ։

— Լսում եմ,— անմիջապես պատասխանեց ոտքի ելած քարտուղարուհին և ուղղակի սիրահարվածի աչքերով ժպտաց ինձ։

Իմ ծերացած «Վոլվոն» երբեք նման արագությամբ չէր սլացել մեր քաղաքի փողոցներով։ Միայն թե չուշանամ, մտածում էի ես, միայն թե հասցնեմ։ Ես ավտոմեքենան արգելակեցի պատշգամբի մոտ ու անցուղի մտա։ Դա մի հնաոճ, իր դարն ապրած երկհարկանի շենք էր՝ բակի կողմից աջ ու ձախ բարձրացող փայտե սանդուղքներով։ Ես անվճռականորեն կանգ առա։ Ո՞ւր գնամ, երբ ոչ համար գիտեմ, ոչ անուն։

— Պարոնն ո՞ւմ է ուզում,— հանկարծ լսեցի ես ու նույնիսկ ցնցվեցի՝ զարմանալով, թե ինչպես չեմ նկատել հենց իմ կողքին, պատի տակ, փոքրիկ եռոտանու վրա նստած կարմիր ներկված մազերով պառավին։— Եթե վարձով սենյակ եք ուզում, ինձ դիմեք, բայց առաջին պայմանն այն է, որ երեխաներ չպետք է լինեն։

— Ո՛չ,— ասացի ես,— ինձ սենյակ պետք չէ։ Ես փնտրում եմ ջահել մի կնոջ, որ հիվանդ երեխա ունի։

— Հենց դրա համար է, որ երեխաներ չեմ ընդունում,— փնթփնթաց պառավը,— ցավ ու կրակ են։ Ասում եմ հիվանդանոց տար երեխային։ Լաց է լինում։ Իսկ մենք ի՞նչ անենք, կախվե՞նք։ Ով լսում է, որ տանդ հիվանդ երեխա կա, հրաժարվում է սենյակ վարձել։ Իսկ մենք ինչո՞վ պիտի ապրենք, գերմանացիների հետ քա՞րշ գանք ուրիշների պես...

Ես հազիվ զսպեցի ծիծաղս, պատկերացնելով, թե կարմիր մազերով այդ վհուկը ինչպես է քայլում որևէ ջահել սպայի հետ թևանցուկ։

— Երկրորդ հարկ, երրորդ սենյակ,— ասաց պառավը՝ երևի իմ անհամբեր շարժումները ի վերջո նկատելով։— Աջով բարձրացեք։

Ու մինչ ես բարձրանում էի սանդուղքով, ներքևից դեռ լսվում էր նրա փնթփնթոցը՝ ապրանքների թանկության, անիծված պատերազմի, և այն կենվորների մասին, որ երեխաներով են ուզում տուն վարձել։ Իսկ հետո կրակն են գցում մարդկանց, որովհետև վայրենի են ու չեն հասկանում, որ հիվանդների տեղը հիվանդանոցն է։

Երրորդ բնակարանի դռան ետևում լռություն էր։ Ես դա համարեցի բարի նշան և սեղմեցի զանգի կոճակը։ Ոչ ոք չպատասխանեց։ Սեղմեցի դարձյալ ու դարձյալ և պարզ լսում էի, թե ինչպես է ներսում ինչ֊որ տեղ աղմկում զանգակը։ Սակայն դուռը շարունակում էին չբացել։ Գուցե համարն եմ շփոթել, մտածեցի ես՝ շուրջս նայելով, երբ ներքևից կրկին հնչեց պառավի ձայնը.

— Կարծում է, թե ես եմ... Դրա համար չի բացում... ձայն տվեք, ձայն... Ես մատով թխկթխկացրեցի դռանը և հետն էլ կանչեցի ամաչելով.

— Տիկի՜ն, տիկի՜ն, բացեք, ես եմ... երեկվա տաքսու վարորդը։

Դուռն անմիջապես բացվեց ու շեմին հայտնվեց նա։ Ինձ նայեց զարմացած, կնճռոտելով ճակատը ու սաստիկ շիկնելով։

— Ներեցեք, ի սեր աստծո,— շշնջաց նա,— կարծում էի, թե տանտիրուհին է։ Ստիպում է, որ Լեոնին հիվանդանոց տանեմ... Իսկ հիվանդանոցում չեն թողնում, որ մոտը մնամ։ Իսկ ես երեխային ինչպե՞ս կարող եմ մենակ թողնել ու... ես ինչպես մենակ մնամ։

— Գիտեմ,— ասացի՝ ակամա ինքս էլ շշնջալով ու գրպանիցս հանեցի պենիցիլինի տուփը։— Վերցրեք, խնդրեմ։

— Օ՜,— գրեթե ճչաց նա, հափշտակելով դեղատուփը, հետո ուշքի գալով ավելի կարմրեց, ձեռքերը կոկորդի մոտ խաչեց կրծքին ու ինձ նայեց այնպիսի մի հայացքով, որ ես հազարապատիկ վարձատրված զգացի ինձ։

— Տե՜ր աստված,— ասաց նա՝ առանց թաքցնելու արցունքները։— Մի՞թե աշխարհում դեռ բարեգութ մարդիկ կան։

Նա ինձ ներս հրավիրեց, ավելի ճիշտ՝ ետ֊ետ նայելով ինքը սենյակ մտավ, այնպես որ՝ ես ակամա հետևեցի նրան։

Փոքրիկ սենյակը գրեթե ամբողջովին գրաված միակ լայն մահճակալի վրա պառկած էր շիկահեր, չքնաղ մի մանուկ, ջերմությունից այրվող դեմքով, ճակատին թաց մի թաշկինակ, որից բառիս բուն իմաստով գոլորշի էր բարձրանում։ Տղան շնչում էր ընդհատ֊ընդհատ, ստեպ֊ստեպ ուռցնելով կարմիր շրթունքները, օրորում էր գլուխը ու ծանր տնքում էր։

— Հիմա, իմ սիրելի՛ տղա, ի՛մ գառնուկ,— ինքն էլ ասես տենդի մեջ, մրմնջում էր կինը՝ երեխայի բարձն ուղղելով և փոքրիկ թասի մեջ թրջելով մի նոր թաշկինակ։— Քեռին քեզ համար դեղ է բերել, փոքրի՛կս... Հիմա ես քեզ կսրսկեմ... ու դու նորից կթռչկոտես, կյանքս...

Նա անկյունում արագ֊արագ վառեց նավթավառը, ջրով լի մի թաս էլ դրեց վրան և մեջը լցրեց սրսկելու գործիքները։ Հետո նոր միայն նկատեց, որ ես դեռ կանգնած եմ ու ասաց շտապով.

— Օ՜հ, նստեցեք, խնդրում եմ։ Կամ գուցե շտապում եք։ Ասենք, դե իհարկե, դուք աշխատանքի մեջ եք, որքա՞ն պետք է վճարեմ, ասացեք, խնդրում եմ,— նա գրպանի փոքրիկ պայուսակից ինչ֊որ թղթադրամներ հանեց։— Վերցրեք, խնդրում եմ, բոլորը... Թեև այն, ինչ արեցիք դուք, որևէ գնից բարձր է և ինձ ձեր հավիտենական պարտապանն է դարձնում։

— Ի՜նչ եք ասում,— եռանդով հրաժարվեցի ես,— այդ դեղերի համար ինձանից ոչ մի կոպեկ չեն վերցրել։ Ես ինչպե՞ս կարող եմ վերցնել ձեզանից։

Կինը ինձ նայեց չափազանց զարմացած, ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց նկատելով, որ մանուկը շարժվեց անհանգիստ ու ծանր մի թառանչ արձակեց, անմիջապես մոռացավ ինձ ու նետվեց երեխայի մոտ։

— Ի՞նչ է, տղա՛ս, շա՞տ է ցավում։ Հիմա ես թրջոցը կփոխեմ, փոքրիկս։

Նա թասի միջից նոր թաշկինակ հանեց, ծալեց լայնությամբ և հինը մի կողմ նետելով, թաց թաշկինակը հպեց որդու ճակատին։ Փոքրիկը հառաչեց թեթևացած, հետո ցնցվեց մի պահ, բացեց բորբոքված կոպերն ու հանկարծ ինձ նայեց խոշոր, երկնագույն, խամրած աչքերով։ Փակեց աչքերը ու նորից բացեց ճիգով, փորձեց գլուխը բարձրացնել բարձից, ու ինչ֊որ բառեր մրմնջալով, շարժեց այրվող շրթունքները։

— Ի՞նչ է, սիրելի՛ս, ի՞նչ է, զավա՛կս,— նրա վրա թեքվեց մայրը։

Ու հանկարծ կատարվեց այնպիսի մի հրաշք, որի նման բաներ ես շատ եմ կարդացել գրքերում ու երբեք չեմ հավատացել դրանց և ոչ մի տողին։ Տղան ընդհատ֊ընդհատ, բայց պարզ լսելի շշնջաց.

— Հայրի՜կ... Ես սպասում էի քեզ... Ես գիտեի... որ դու կգաս... Նայեց ինձ, հառաչեց ու նորից փակեց աչքերը։

Կինը փղձկաց, ապա շտապ֊շտապ խեղդեց լացը ու ինձ նայեց մեղավոր ու խեղճ.

— Տենդի մեջ է, ներեցեք, խնդրում եմ...

Ես արագորեն դուրս եկա ու գրեթե վազելով իջա փայտե աստիճաններով, որովհետև հանկարծ զգացի, որ գույնզգույն հրթիռներով մանկական հիշողությանս մեջ մնացած այն ահավոր օրից հետո, առաջին անգամ կյանքում սեղմվում է կոկորդս, և ես ուզում եմ բարձրաձայն լաց լինել խղճահարությունից ու կարեկցանքից։

Ներքևում գրպանիցս հանեցի ու եռոտանու վրա նստած կարմիր մազերով պառավին մեկնեցի մի խոշոր թղթադրամ, որը նա պարզապես խլեց իմ ձեռքից, իսկ հետո հարցրեց ապշած.

— Ինչի՞ համար, ողորմած պարոն։

— Նրանց ձեռք չտաս,— ասացի ես խստությամբ ու նետվեցի դեպի իմ ավտոմեքենան։

* * *

Պատուհանի ետևում խավարն սկսում էր նոսրանալ։ Վաղորդյան մշուշի միջից հետզհետե ուրվագծվում էին սլաքավարների տնակները՝ իրենց առկայծող լապտերներով, ամայի կիսակայարանները, արևածաղկի ու եգիպտացորենի բարձր, մարդահասակ արտերը և տրորված սևահողով նեղլիկ ճանապարհները, որ այդ արտերը կտրելով գնում֊կորչում էին հեռուներում, ինչ֊որ տեղ։

Ինչ֊որ տեղ։

Ո՞ւր են տանում այդ ճանապարհները, ովքե՞ր են բնակվում հեռուներում, ինչ֊որ տեղ, ի՞նչ մարդիկ են, ինչպե՞ս են ապրում, ի՞նչ հոգս ու ցավ ունեն, ինչի՞ մասին են երազում...

Ամեն անգամ գնացքով որևէ հեռավոր տեղ գնալիս ես ինձ տվել եմ այդ հարցերը։ Եվ ինձ թվացել է, թե բոլորն էլ իրենց տալիս են այդ հարցերը։

Եվ ամեն անգամ մտածել եմ, թե հետաքրքիր է՝ ի՞նչ կլինի, եթե այսպես, դանդաղ ընթացքի պահին ցատկեմ գնացքից ու գնամ բարձր արտերի մեջ կորած այդ սևահող ճանապարհներից մեկով։ Ո՞ւր կհասցնի ինձ այդ ճանապարհը, ո՞ւմ կհանդիպեմ, ինչպե՞ս կդասավորվի իմ կյանքը այդ նոր, անծանոթ, խորհրդավոր վայրերում։

Ես ժպտացի։ Չգիտես ինչու, գնացքում բոլորն էլ փիլիսոփա են դառնում։ Լավ։ Ուրեմն ի՞նչ եղավ հետո։

Զարմանալի բան է, հաջորդ օրը տարօրինակ ձևով իմ ուղերթներն անցնում էին արվարձանի այն փողոցով, որտեղ հիվանդ մանուկն էր ապրում իր մոր հետ։ Այսինքն, ինչո՞ւ կեղծեմ, ինձ ուղղակի շատ էր հետաքրքրում, թե ինչպես է փոքրիկը։ Դրա համար էլ «Մայեր» խանութից շոկոլադի մի գեղեցիկ տուփ գնեցի ու գնացի իմ նոր բարեկամին այցելելու։

Նա քնած էր անխռով, խորն ու կազդուրող քնով։ Շեկլիկ խոպոպիկներն առատորեն փռված էին ճերմակ բարձի տակ։ Մայրը կանգնել էր մահճակալի մոտ ու երեխային էր նայում խանդաղատանքով, երջանիկ ժպիտով։

Մի օրվա մեջ ինչպե՜ս կարող է փոխվել ամեն ինչ։

— Դուք այդ ինչո՞վ եք կախարդել իմ տանտիրուհուն, պարոն,— հանկարծ հարցրեց նա՝ հիմա էլ ժպիտով դառնալով ինձ։— Ձեր գնալուց անմիջապես հետո այցելեց մեզ և նույնիսկ մի ափսե ելակ բերեց Լեոնիս համար։

— Իսկ ինչպե՞ս կարողացավ ներս մտնել,— կամացուկ ծիծաղեցի ես՝ հիշելով իմ ապարդյուն զանգերը։

— Սկզբում ելակը ցույց տվեց,— ծիծաղեց նաև նա,— հետո հայտարարեց, որ ինքը չի թողնի Լեոնին հիվանդանոց տանեն և ամեն կերպ իր ծառայություններն էր առաջարկում։ Ապշելու բան էր։ Բայց ամենից շատ հետաքրքրվում էր, թե ո՞վ եք դուք, և այդպես էլ չհավատաց, որ մենք անծանոթներ ենք։

— Իսկապես,— ասացի ես,— հիմա արդեն կարելի է ներկայանալ։ Իմ անունը Ալեքսանդր է։

— Ալիսա,— ձեռքն ինձ մեկնեց մանկամարդ կինը։ Նրա ձեռքը փոքրիկ ու խոնավ էր։

— Բայց, իսկապես, ինչպե՞ս եք կարողացել գրավել նրա սիրտը։

— Ընդամենը մի քանի խոսքով։ Ես նրան ասացի, որ նա անչափ նման է իմ պաշտելի կինոարտիստուհի Էլիս Դուգլասին և հարցրեցի, թե արդյոք բախտ չունե՞մ սեղմելու նախկին արտիստուհու ձեռքը։

Ալիսան ծիծաղեց և չհավատաց։ Բայց այլևս որևէ հարց չտվեց։

Քանի որ հեռախոս չունեին, ես խնդրեցի թույլ տալ երբեմն֊երբեմն այցելել նրանց՝ Լեոնի առողջական վիճակի մասին տեղեկություն ստանալու համար։ Դա կարծես թե այնքան էլ Ալիսայի սրտով չէր, նա շփոթվեց, բայց, այնուամենայնիվ, ամաչեց բացեիբաց մերժել ինձ։ Ես քաղաքավարությամբ հրաժեշտ տվեցի, մտքումս վճռելով, որ այլևս այստեղ չեմ գա ու երբ դուրս էի գալիս, նորից մի հայացք նետեցի հիվանդ տղային։ Նա բացել էր աչքերը և ինձ էր նայում հետաքրքրությամբ, ասես փորձում էր հիշել, թե որտեղ կարող է տեսած լինել։

— Առողջություն, Լեո՛ն,— ասացի ես։

Մի քանի օր անց նույն փողոցով պատահաբար անցնելու ժամանակ, նկատեցի, որ Լեոնը կանգնած է պատշգամբի տակ, ճիշտ այնտեղ, որտեղ մայրն էր կանգնած այն անձրևոտ երեկո։ Ես նրա մոտ արգելակեցի ավտոմեքենան։

— Ինչպե՞ս ես, փոքրիկ,— հարցրեցի ես։— Հիմա լա՞վ ես։

Նա ինձ նայեց զարմացած, կկոցեց աչքերը ու հանկարծ լայն ժպտաց։

— Ես ձեզ հիշեցի,— ասաց նա։— Ես ձեզ տեսել եմ։

— Ճիշտ է,— ասացի ես։— Իսկ ի՞նչ ես անում հիմա փողոցում։

— Ավտոմեքենաներին եմ նայում,— ասաց տղան։— Ես բոլոր տեսակի ավտոմեքենաներն էլ ճանաչում եմ։ Ձեր ավտոն «Վոլվո» է, չէ՞։

— «Վոլվո» է։ Ուրեմն դու սիրո՞ւմ ես ավտոմեքենա։

— Շա՜տ,— ասաց տղան։

— Կուզե՞ս զբոսնել իմ ավտոմեքենայով։

— Իսկ դա կարելի՞ է,— հարցրեց նա՝ ուրախությունից ճառագող երկնագույն աչքերով։

— Իհարկե,— ասացի ես,— եթե միայն մայրիկդ թույլ տա։

— Հիմա հարցնեմ,— իրար խառնվեց Լեոնը, վազեց անցուղու միջով ու հանկարծ շրջվելով, ձայն տվեց։— Իսկ դուք չե՞ք գնա, կսպասե՞ք ինձ։

— Անպայման,— ասացի ես։

Երկու րոպե էլ չէր անցել, երբ տղան հայտնվեց՝ ձեռքից բռնած ձգելով մորը։

Ես ավտոմեքենայից դուրս եկա, ողջունեցի՝ հանելով վարորդական գլխարկս ու չգիտես ինչու սկսեցի արդարանալ.

— Պատահաբար անցնում էի... տեսնեմ՝ Լեոնը կանգնած է...

— Ես ուղղակի չգիտեմ, թե որքանով է դա հարմար,— ասաց Ալիսան։— Երեխան դեռ թույլ է...

— Մայրի՜կ,— ձայնեց տղան, ու նրա աչքերը միանգամից արցունքով լցվեցին։

— Մի ժամից ետ կբերեմ,— ասացի ես։— Հանգիստ եղեք։ Մի քիչ կզբոսնենք ու կվերադառնանք։ Տղայի սիրտը մի կոտրեք։ Կամ գուցե... չեք ուզում մենակ թողնել նրան... դուք էլ եկեք, խնդրեմ...

— Ո՛չ, ո՛չ,— հրաժարվեց նա,— ի՜նչ եք ասում, ինչպե՞ս կարելի է չվստահել ձեզ...

Տղան ինքը բացեց դուռը ու ներս նետվեց։ Մենք ձեռքով արեցինք Ալիսային, ու ես ավտոմեքենան շարժեցի տեղից։ Հայելու մեջ դեռ երկար երևում էր Ալիսան՝ պատշգամբի տակ կանգնած։

Մենք ավելի քան կես ժամ շրջում էինք մեր փոքրիկ քաղաքի, այսպես կոչված, տեսարժան վայրերով, հետո մի լրիվ պտույտ կատարեցինք զբոսայգու շուրջը։ Եվ ես հանկարծ նկատեցի, որ Լեոնին բոլորովին չեն հետաքրքրում հուշարձաններն ու շենքերը։ Նա ավտոմեքենայի սարքերով ու ցուցիչներով էր տարված և հիացմունքով հետևում էր ցուցատախտակի վրա հաջորդաբար վառվող գույնզգույն լապտերների խաղին։

Երեխան մնում է երեխա։

— Գուցե գնանք մեր տուն,— առաջարկեցի ես։

— Իսկ ձեր տանն ի՞նչ կա,— մանկական անկեղծությամբ հետաքրքրվեց Լեոնը։

— Մեր տանը,— ասացի ես, ոչ առանց հպարտության,— մեր տանը, փոքրիկ, աշխարհի ամենախելացի խաղալիքներն են։

Ես արդեն երկար ժամանակ էր, ինչ զբաղվում էի խամաճիկներ ու խաղատիկնիկներ պատրաստելով։ Իմ երկրորդ սենյակը արհեստանոցի էի վերածել և աշխատանքից ազատ ժամանակ խարտում ու հղկում էի, կարում, սոսնձում ու ներկում էի և պատրաստում էի թելով ղեկավարվող խաղալիքներ։ Ամեն ինչից՝ ստվարաթղթից, տաշեղներից, տերևներից, պահածոյի տուփերից, թելի դատարկ կոճերից, եղևնու կոներից, սովորական կոճակներից... Ամեն ինչից։

Հարկավոր էր տեսնել միայն, թե ինչ ուրախություն ու զարմանք ապրեց տղան։ Նա ձգում էր թելերը, և կանաչ գորտը բացում էր բերանը ու կափկափում, մկնիկը սլանում էր լարի վրայով, անճոռնի օրորվելով պարում էր արջը, ավանակը շարժում էր լայն ականջները...

Այսինքն, դժվար է ասել, Լեո՞նն ավելի ուրախացավ, թե ես, որ տեսնում էի նրա ուրախությունը։ Նա ձգում էր լարերը և հետն էլ խոսում տիկնիկների հետ, ժպտում, ծիծաղում, խորհուրդներ տալիս նրանց, հանդիմանում ու խրախուսում։

Տղան երջանիկ էր։ Չէր պոկվում խաղալիքներից։ Երբ գրեթե բռնի նրան դուրս բերեցի տնից ու ժամացույցին նայեցի, ա՜խ քաշեցի։ Անցել էր երեք ժամ։

Նույնիսկ մտքովս անցավ Լեոնին իջեցնել տան մոտ ու փախչել։ Բայց եթե ուզենայի էլ, չէի կարող իրականացնել իմ այդ անվայել գաղափարը, որից ես, իհարկե, անմիջապես հրաժարվեցի, որովհետև պատշգամբի տակ, անհանգստությունից մատները կոտրատելով, ետ ու առաջ էր քայլում Ալիսան։

Երբ ես արգելակեցի, նա գրեթե նետվեց դեպի ավտոմեքենան։ Տղան դուրս թռավ ու փարվեց մորը՝ երջանկությունից աղաղակելով.

— Մայրի՜կ, որ իմանաս որտեղ էի... որ իմանաս քեռի Ալեքսը ինչ խաղալիքներ ունի, իսկական, մա՛մ, վազում են, շարժվում են, թռչում են։ Գորտն իսկականից կռկռացնում էր, մա՛մ, արի միասին գնանք, հա՞, քեռի Ալեքս, մայրիկին էլ ցույց տվեք ձեր խաղալիքները, ի՞նչ կլինի...

— Բավական է, ծղրիդ...— որդու գրկից ազատվելով, նրան տեսնելուց հետո միանգամից հանգստացած, ծիծաղեց Ալիսան և իր ապրած ողջ անհանգստությունն ու տառապանքը ձևակերպեց մի խոսքի մեջ։— Քիչ էր մնում խելագարվեի, տղաս...

Հիմա չեմ հիշում, թե ինչպես արդարացա, հավանաբար Լեոնը երկուսիս էլ չթողեց խոսել, որովհետև, երբ ուշքի եկա ու արտասանեցի առաջին բառը, արդեն նստած էի նրանց փոքրիկ սենյակի միակ աթոռին ու սուրճ էի խմում։

— Իսկ երբ աշխատանքի եք գնում, ո՞վ է հետևում Լեոնին,— հարցրեցի ես։

— Հիմա առայժմ չեմ աշխատում,— ասաց Ալիսան ու ասես կռահելով այն հարցը, որ ես քաշվում էի տալ, ավելացրեց,— մենք թոշակ ենք ստանում։

— Իբրև զինվորի կի՞ն,— հարցրեցի ես։

— Իբրև զինվորի այրի։— Նրա աչքերը միանգամից արցունքով լցվեցին։— Անցյալ տարի ստացանք ծանուցումը։

— Բայց չէ՞ որ գերմանացիները մեր տղաներին բանակ չեն տանում։

— Նա գերմանացի էր և մեկնեց կամավոր։ Երկար ժամանակ լուռ էինք։

— Եվ այդ թոշակը հնարավորություն տալի՞ս է չաշխատելու։

— Ո՛չ,— ասաց Ալիսան։— Բայց ես մի փոքրիկ աշխատավարձ էլ բարեգործական մի ընկերությունից եմ ստանում՝ երբեմն֊երբեմն կատարելով նրանց որոշ հանձնարարությունները։

— Ներեցեք, խնդրում եմ, ավելորդ հետաքրքրասիրության համար, բայց դա ի՞նչ ընկերություն է, մեր երկրում բարեգործներ չկան։ Այսինքն, ովքեր էլ լինեն նրանք, կեցցեն,— ասացի ես, բարձրանալով տեղից։— Շնորհակալություն սուրճի և ընդհանրապես այսօրվա համար։ Լեոնի հետ մենք հիանալի ժամանակ անցկացրինք՝ ցավոք ձեր անհանգստության հաշվին։

— Արդեն մոռացել էի,— պարզ ժպտաց Ալիսան։

— Քեռի՛ Ալեքս,— դռան մոտ ինձ հասավ Լեոնը,— թույլ կտա՞ք էլի գալ ձեր տուն ու խաղալ ձեր տիկնիկների հետ։

— Ամեն օր, միշտ, երեկոյան... Կիրակի օրերին մուտքն ազատ է ժամը տասից,— հանդիսավոր զեկուցեցի ես։— Եվ որպեսզի թյուրիմացություններ չլինեն, ահա իմ հասցեն, փոքրիկ պարոն։— Ես տղային մեկնեցի իմ այցեքարտը։— Ես միայնակ եմ ապրում և ինձ խանգարել հնարավոր չէ։

— Լեո՜ն,— հանդիմանեց Ալիսան,— արդյոք շատ չե՞ս չարաշահում պարոն Ալեքսանդրի բարությունը։

— Ա՜խ, մայրիկ, եթե միայն դու տեսնեիր այդ խաղալիքները,— հառաչեց տղան։

* * *

Երկու օր ինձ հաջողվեց չանցնել այն փողոցով, որտեղ Ալիսան ու Լեոնն էին ապրում։ Բարեբախտաբար, նույնիսկ հանգստի ժամանակ չունեի։ Անգամ հինգ րոպե չէին թողնում պարապ մնամ։ Հենց ազատվում էի, անմիջապես որևէ մեկը ձեռք էր բարձրացնում։ Ուղևորները պարզապես փոխարինում էին իրար, և ես ուրախանում էի, որ մտածելու ժամանակ չեմ ունենում։ Դժվար էր միայն գիշերները։ Ո՞ւր կարող էի փախչել ինքս ինձանից ու իմ մտքերից։ Անծանոթ ու օտար զգացումները պաշարել էին ինձ։ Ամեն ինչ անում էի դրանք հեռացնելու համար, բայց ոչինչ չէր ստացվում։ Վախենում էի նույնիսկ ինքս ինձ խոստովանել, որ խենթորեն սիրահարված եմ Ալիսային, և ուզում եք հավատացեք, ուզում եք՝ ոչ, բայց գիտեի, որ այլևս չեմ կարող ապրել առանց Լեոնի։ Նրանք այնպես տիրաբար էին մտել իմ սիրտը, որ տեղ չէին թողել որևէ զգացման կամ զբաղմունքի համար։ Ես նույնիսկ իմ տիկնիկներին չէի մոտենում։ Ու առաջին անգամ կյանքում՝ Հելենից հետո, կարոտում էի որևէ մեկի։

Մի՞թե իրոք հնարավոր է նման բան, մտածում էի ես, ինչպե՞ս կարող ես երկու֊երեք անգամ հանդիպելուց հետո, ուրիշ, անծանոթ մարդկանց տեսնելու անզուսպ, անհաղթահարելի ցանկություն ունենալ։ Դա երևի նորմալ երևույթ չէ։ Որպես կանոն, ես կիրակի օրերին չէի աշխատում, բայց նրանցից բաժանվելու երրորդ օրը, թեև կիրակի էր, որոշեցի գործի դուրս գալ, որպեսզի քաղաքի փողոցների ժխորի մեջ, տարբեր մարդկանց հետ առօրեական հանդիպումների աղմկոտ մթնոլորտում կարողանամ խլացնել ներքին ապրումներս, ժամանակ շահել ստեղծված արտասովոր իրավիճակը ծանրութեթև անելու, որևէ վճիռ կայացնելու համար։

Ու միաժամանակ չէի ուզում դուրս գալ, չէի ուզում աշխատել, չէի ուզում խլացնել զգացմունքներս, չէի ուզում չմտածել։ Շատ ցավոտ ու հաճելի էր Ալիսային ու Լեոնին հիշելը։

Եվ, այնուամենայնիվ, երբ իմ փոքրիկ կկուն, բնից դուրս թռչելով, տագնապահար կանչեց տասնմեկ անգամ, ես հագնվեցի, վերցրեցի ավտոմեքենայի տնակի բանալին, և արդեն մեկնում էի ձեռքս՝ դուռը բացելու համար, երբ միջանցքում հնչեց զանգը։ Ազնիվ խոսք, նախքան դուռը բացելը, հենց միայն սրտիս արագացած զարկերից հասկացա, թե ովքեր էին դռան ետևում։

Լեոնը ուղղակի նետվեց իմ գիրկը, իսկ Ալիսան մնաց դռների մեջ ու շիկնելով, շփոթահար ասաց.

— Ներեցեք, ի սեր աստծո, բայց ես այլևս նրան պահել չկարողացա։

— Շատ ուրախ եմ,— ասացի ես, թեև միանգամայն ավելորդ էին իմ խոսքերը, որովհետև եթե ուզենայի անգամ՝ չէի կարող թաքցնել դեմքիս արտահայտությունը։

— Երեկ ոչինչ չկերավ, հացադուլ էր հայտարարել,— ծիծաղեց Ալիսան։ Եվ առավոտյան... մինչև չխոստացա ձեր տուն բերել, չնախաճաշեց։ Նա ձեզ չի՞ խանգարի, դուք հագնվել եք... երևի ուզում եք դուրս գալ։

— Ես ձեզ էի սպասում,— ասացի ես ու որպեսզի հանկարծ նրա մտքով չանցնի հեռանալ, ավելացրի շտապով։— Նստեք, խնդրում եմ, հիմա ես ձեզ համար սուրճ կբերեմ...

— Ո՛չ, ո՛չ, կարիք չկա,— ուզում էր հրաժարվել Ալիսան,— ես...

Բայց ես արդեն խոհանոցում էի։ Իսկ երբ վերադարձա սուրճի բաժակները սկուտեղի վրա անվարժ դասավորած, արհեստանոցի բաց դռնից տեսա, որ Ալիսան ևս միացել է որդուն, ու նրանք զարմանքախառն բացականչություններով ու քրքիջով խաղացնում են իմ տիկնիկները։

Իմ տանը երբեք նման հաճելի աղմուկ չէր եղել։

Ես երկար ժամանակ կանգնել ու այո՛, այո՛, ինձ անծանոթ խանդաղատանքով հետևում էի, թե ինչպես են իրար ապշեցուցիչ նման մայրն ու որդին զարմանալիորեն միատեսակ շարժումներով իրար ձեռքից խլում խամաճիկների գործողությունները կարգավորող թելերը և ինչպես են քրքջում ինքնամոռաց ու երջանիկ, նույն ձայնով, իրար նման։

— Սուրճը սառչում է, տիկի՛ն,— այնուամենայնիվ, զգուշացրի ես...

— Հետո, հետո,— հանկարծ ձեռքը անհամբեր թափահարեց Ալիսան՝ խաղով շարունակ տարված, բայց անմիջապես էլ զգաց իր վրիպումը, շրջվեց, ձեռքից բաց թողեց լարը, կաս֊կարմիր կտրեց ու շփոթությունը ծածկելու համար, ինչպես միշտ՝ ծիծաղեց անմիջապես։— Բայց ես ի՞նչ անեմ։ Մեղավորը ձեր հրաշալի տիկնիկներն են։

Լեոնին չհաջողվեց խաղալիքներից պոկել, այսինքն, պարզվեց նաև, որ երեխաներին սուրճ տալ չի կարելի, և ես ու Ալիսան նստեցինք իրար դիմաց, փոքրիկ սեղանիկի մոտ։ Ալիսան հանկարծ նորից ծիծաղեց, բայց ոչինչ չասաց։

— Ինչո՞ւ ծիծաղեցիք,— հարցրեցի ես։

— Ոչինչ, հենց այնպես,— ժպտաց նա։

— Եվ, այնուամենայնիվ,— պնդեցի ես։

— Մտքովս չէր անցնի, թե տղամարդու պատրաստած սուրճը հնարավոր կլինի խմել,— խոստովանեց նա։— Նաև դրա համար էի հրաժարվում։

— Չէ,— ասացի ես,— գոնե սուրճի հարցում ես հաստատ վարպետ եմ։

— Իսկ խաղալիքների՞...

— Դե, խաղալիքներն իմ կյանքն են։

Ալիսան փոքրիկ կումերով դանդաղ խմում էր սուրճը, բայց ես տեսնում էի, որ ասես թռուցիկ հայացքով, սակայն, ամեն մանրամասն նկատող կնոջ բծախնդրությամբ դիտում է իր շուրջը։ Եվ երևի բավարարված մնաց, որովհետև ասաց.

— Հիմա ես հասկանում եմ Լեոնին։ Ձեր տանը շատ հետաքրքիր է ու հանգիստ։

Եվ ես հանկարծ, ինձ համար էլ անսպասելիորեն, ասացի մի բան, որ մեկ վայրկյան առաջ մտքովս էլ չէր կարող անցնել, թե ինձ կարող եմ թույլ տալ։ Դա ինքնաբերաբար ստացվեց ու բնական՝ ծագող արևի կամ քարերի միջից բխող անապական աղբյուրի նման, ուշ աշնանը ծառից ընկնող տերևի նման։ Ես նրան ասացի.

— Ուրեմն՝ մնացեք իմ տանը, խնդրում եմ։

Ալիսան ինձ նայեց ցնցված, գունատվեց վայրկենապես և չափազանց լրջությամբ ասաց.

— Դա անհնարին է, պարո՛ն Ալեքսանդր։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեցի ես,— ինչո՞ւ...

— Որովհետև ես սպասում եմ իմ ամուսնուն։

— Բայց չէ՞ որ ինքներդ ասացիք, թե նա զոհվել է։

— Ես նրանց ասածը կրկնեցի։ Ինչ որ գրված էր թղթում։ Բայց ես համոզված եմ, որ նա կա և սպասում եմ նրան։

— Եվ ինչքա՞ն պետք է սպասեք,— հարցրեցի ես՝ ինքս էլ նողկալով իմ հարցից և ընդհանրապես այն վիճակից, որի մեջ հայտնվել եմ։

— Որքան որ կարողանամ,— ասաց Ալիսան։

Չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Ես անփորձ ու խենթ մի պատանի չէի։ Ինձ համար աշխարհում եղել էր Հելեն և էլի շատ կանայք էին հանդիպել հետագայում իմ կյանքի ճանապարհին, մեծ ու փոքր խաչմերուկներում։ Բայց սա բոլորովին ուրիշ բան էր։ Ես ամեն վայրկյան պատրաստ էի նրա ոտքերն ընկնել։ Ես, որ ողջ կյանքում ծիծաղել եմ ուրիշների սվսվան ու լալկան սիրային խոստովանությունների վրա և Հելենից հետո երբեք հարգանքով ու լրջությամբ չեմ նայել որևէ կնոջ, պատրաստ էի ծունկ չոքել վեցամյա որդի ունեցող այդ այրի կնոջ առջև, միայն թե նա մնար ինձ հետ, միայն թե չհեռանար և չտաներ իր հետ Լեոնին։

Եվ երբ, կարծես իբրև իմ մտքերի շարունակություն, արհեստանոցից հնչեց Լեոնի երջանիկ ծիծաղը, ես կատարեցի երկրորդ հիմարությունը՝ հույսի շողի նման այդ ծիծաղը բռնելով.

— Դուք կարող էիք մնալ հենց թեկուզ հանուն Լեոնի։

Նա ինձ նայեց մի ժպիտով, որը թերևս միայն «Ջոկոնդայի» ժպիտի հետ կարելի էր համեմատել, ու ես կրկին ու կրկին համոզվեցի որ արարիչ աստված, աշխարհը ստեղծելով, ամենաքնքուշ ու փխրուն էակներին անգամ ինքնապաշտպանության զենքեր կամ գոնե գույներ է տվել։

Ալիսան սպանիչ սառնությամբ ասաց.

— Հանուն երեխայի կարելի է սիրուհի դառնալ։ Ո՛չ ավելի։

* * *

Ուղիղ տասն օր ես նրանց չտեսա։ Ուղիղ տասն օր աշխատանքի չգնացի և իմ արհեստանոցում փակված, իրեն ինքնակամ տաժանակրության դատապարտած մարդու համառությամբ աշխատում էի առավոտից մինչև ուշ գիշեր։ Քանի որ վճռականապես որոշել էի թողնել տաքսին, ստուգում էի ինձ, թե կկարողանա՞մ արդյոք ամբողջությամբ նվիրվել այն գործին, որով մտադիր էի ապահովել իմ և իմ ապագա ընտանիքի հանապազօրյա հացը։

Ես կանացի զարդեր էի պատրաստում, փայլփլուն ու գեղեցիկ վզնոցներ, ապարանջաններ, մատանիներ ու ականջօղեր, վառվռուն ճարմանդներ ու գոտիներ։ Եվ երբ տասնմեկերորդ օրը առավոտյան հանրագումարի բերեցի իմ աշխատանքը, ինքս էլ զարմացա արդյունքից։

Շքեղ և ճաշակով գործեր էին ստացվել։ Իրոք մանրաքանդակի վարպետի անուրանալի ձիրքով էր օժտել ինձ աստված։ Ես հավաքեցի իմ ստեղծագործությունների նմուշները ու քաղաքապետարան գնացի՝ Ադամին ցույց տալու և խորհուրդ հարցնելու համար։

— Այս բոլորը դո՞ւ ես սարքել,— ապշած հարցրեց Ադամը։

— Հա՛,— ասացի ես։

— Չքնաղ գործեր են,— աչքը զարդերից չկարողանալով հեռացնել, ասաց Ադամը։— Եվ ի՞նչ ես ուզում անել սրանք։

— Ուզում եմ հրաժարվել տաքսիից, մի տուն գնել, տան առաջին հարկում մի փոքրիկ խանութ բացել և սարքել ու վաճառքի հանել ահա այսպիսի վզնոցներ ու ճարմանդներ։

Ադամը ծիծաղեց։

— Իսկ ովքե՞ր են գնելու քո այս վզնոցներն ու ճարմանդները, մարդիկ իրենց ունեցած֊չունեցածն են վաճառում մի կտոր օճառի կամ մի տուփ կարագի համար։ Հիմա պատերազմ է, եղբայր... Հիմա մարդկանց հաց է պետք... ո՞ւմ են հետաքրքրում այսօր պերճանքի առարկաները։

— Վաղը կհետաքրքրեն,— ասացի ես։— Պատերազմը հավերժ չի տևելու, և ինքդ էլ հիանալի գիտես, որ այսօր֊վաղն ավարտվելու է։ Ու այն ժամանակ իմ զարդերը կխլխլեն իրար ձեռքից, որովհետև մարդիկ զզվել են պատերազմից, զզվել են սև շորերից, զզվել են խեղճությունից։ Որովհետև մարդիկ կարոտ են ուրախության և պատերազմից հետո, հակառակ ռեակցիայի օրենքով, շատ ավելի բուռն ու շքեղ են ցանկանալու ապրել, ցուցադրել իրենց, վայելել, հաճույք ստանալ։

— Իսկ քո այդ զարդերը արդյո՞ք չափազանց թանկ հաճույք չեն լինի նրանց համար,— հեգնանքով ծիծաղեց Ադամը։

— Իմ զարդերը ամենաէժանը կլինեն աշխարհում երբևէ եղած զարդերի համեմատությամբ,— խորամանկ ժպիտով ասացի ես։— Միայն թե չփչանան Ամերիկայի կամ Ամերիկայի հետ որևէ միջնորդ երկրի հետ մեր հարաբերությունները, որոնցից որևէ մեկը միշտ էլ կլինի։

— Ամերիկան ի՞նչ կապ ունի այստեղ,— արդեն ոչինչ չհասկանալով, զարմացած հարցրեց Ադամը։

— Իսկ ուրիշ որտեղի՞ց ենք ստանում մենք կաթի և ձվի փոշու այն պահածոները, որոնց տուփերից ես այս զարդերն եմ պատրաստում։

— Սրա՞նք,— ապշեց Ադամը։— Սրանք թիթեղի՞ց են։

— Ամենաիսկական թիթեղից,— ասացի ես,— գումարած զանազան այլ ոչ արժեքավոր նյութեր, ինչպիսիք են խեցիները, թռչնի մագիլները, գունավոր քարերը, մանր եղջերավորների սմբակներն ու պոզերը և այլ, և այլ նման բաներ։

— Դու ֆենոմեն ես,— հայտարարեց Ադամը,— եթե դու դրանք ցանկանայիր վաճառել որպես ամերիկյան ոսկի, առաջին խաբվողը ես կլինեի։ Զարմանալի մարդ ես դու։ Հաստատ երջանիկ կլինի այն կինը, որ քո տունը կմտնի, և որի մասին ուզում եմ խոսել քեզ հետ։

Նա խփեց իմ ցավոտ վերքին։

— Չէ՛, Ադամ,— ասացի ես,— մի կին կա, որ այդպես չի մտածում։ Իսկ թե ինչ են մտածում մնացած կանայք, բոլորովին չի հետաքրքրում ինձ։

— Էլի՞ պենիցիլին է պետք,— հանկարծ ժպտաց Ադամը։— Խոստովանիր, որ հարցը նրան է վերաբերում։

Ես բացեցի իմ հոգին՝ ինչպես խոստովանահոր առաջ, սկզբից մինչև վերջ պատմելով ամեն ինչ։

Չգիտեմ ինչու, ինձ թվում էր, թե Ադամը իր սովորությամբ կատակի կվերածի ամեն ինչ։ Բայց նա ինձ լսեց ամենայն լրջությամբ ու ասես մտահոգ, իսկ հետո, առանց որևէ կերպ արձագանքելու, կենտրոնացած քայլում էր իր երկար առանձնասենյակի մի ծայրից մյուսը, ձեռքերը կրծքին խաչած, ինչ֊որ մտորումների մեջ։

— Ափսո՜ս,— վերջապես արտասանեց նա՝ իմ առջև կանգ առնելով։— Իսկ դու գիտե՞ս, որ ես քեզ համար մի փայլուն թեկնածու եմ գտել՝ գեղեցիկ, ինչպես Աֆրոդիտեն, խելացի, ինչպես Մարի Կյուրին և մեծահարուստ՝ Ֆորդի դստեր նման։ Մի շտապիր, Ալեքս, բարեկամս։ Ես հենց նրա մասին էի պատրաստվում խոսել քեզ հետ։ Դու շատ ես աշխատել ու տառապել կյանքում։ Դա հո հայտնի է ինձ։ Եվ ջահել ես։ Այդ ամուսնությունը այսուհետև անխռով ու ապահովված ապրելու բոլոր հնարավորությունները կտա քեզ, որոնց արժանի ես դու, և քեզ համար ճանապարհ կբացի դեպի բարձր կոչված հասարակությունը, որին բոլորն էլ ի վերջո ձգտում են։ Մի՛ շտապիր, եղբայր։ Ինչպես իմ դերձակն է ասում իր մասնագիտության մասին, այդ գործը ևս շտապողականություն չի սիրում։ Եկ քեզ ծանոթացնեմ այդ աղջկա հետ, որն արդեն մասամբ գիտե քո մասին, և հավատացնում եմ, որ մի քանի ամիս հետո քեզ չափազանց զավեշտական կթվա թիթեղյա զարդեր սարքել֊վաճառելով ապրելու քո երբեմնի միամիտ ու խեղճ գաղափարը։ Ուզո՞ւմ ես հենց այսօր հանդիպել նրան։

— Ես ոչ ոքի տեսնել չեմ ուզում, Ադա՛մ,— ասացի ես։

Երևի իմ ձայնի մեջ կամ դեմքիս վրա այնպիսի մի բան կար, որն Ադամին ստիպեց անմիջապես կանգ առնել։

— Ափսո՜ս, ափսո՜ս,— միայն կարողացավ արտասանել նա և հանկարծ ինձ նայեց այնպիսի մի հայացքով, զարմանքախառն հարգանքի այնպիսի մի արտահայտությամբ, ինչպես նայում էր տարիներ առաջ, մելիորատիվ ջոկատի անտառային տնակում, երբ հարբած խնդրում էր վերադառնալ, իսկ ես հանուն նրա ժպտալով հրաժարվում էի ջոկատի պետ լինելու առաջարկից։

Սակայն այս անգամ շարունակությունը բոլորովին ուրիշ տեսակ ստացվեց։

— Դե լավ, զարմանալի՛ մարդ,— ասաց Ադամը։— Արա այնպես, ինչպես ուզում ես։ Մանավանդ որ քո որոշումները ի վերջո ավելի խելացի են լինում։ Թող այդպես լինի։ Միայն թե՝ իմ կարծիքով, գործելու քո եղանակն է սխալ։ Իսկ ի՞նչ էիր ուզում դու։ Սպասում էիր, որ քո առաջին իսկ, ըստ որում, տղայավարի անկեղծ, բայց աննրբանկատ, եթե չասենք՝ անկիրթ առաջարկից հետո անմիջապես քո գի՞րկն ընկնի։ Հետո ի՞նչ պետք է մտածեիր նրա մասին։ Եթե ես լինեի քո փոխարեն...

— Ասա՛, Ադամ...

— Հենց այս երեկո, վայելուչ հագնված, ծաղիկները ձեռքիս կգնայի նրա մոտ և ամենայն լրջությամբ, ինչպես պատվավոր մարդուն է հատուկ, կխնդրեի նրա ձեռքը... Հին, բարի ժամանակներում հենց այդպես էլ անում էին...

— Միայն թե առանց ծաղիկների, ես ծաղիկներ բռնելու ձևը չգիտեմ,— աղաչեցի ես։

— Սովորի՛ր,— կեղծ խստությամբ ասաց Ադամը։ Գրկեց ինձ ու ավելացրեց, ասես թե մի տեսակ նախանձով։— Թեև խառնեցիր իմ բոլոր ծրագրերը, բայց համոզված եմ, որ երջանիկ կլինես, ծերուկ։ Քո ճակատին խաչ կա։ Դու պետք է երջանիկ լինես։

Ես համբուրեցի նրան։

— Ասենք, ինչո՞ւ եմ զուր տեղը էներգիա վատնում,— ծիծաղեց Ադամը։— Չէ ՞ որ երևի շուտով նույն խոսքերը կրկնելու եմ ի պաշտոնե, որպես պարոն քաղաքագլուխ, հարսանյաց սրահում, ձեր պսակադրության ժամանակ։

* * *

Նա այդ նույն խոսքերը կրկնեց իբրև պարոն բուրգոմիստր, հարսանյաց սրահում, մեր պսակադրության ժամանակ։

Բայց ոչ շուտով։

Ավելի քան երկու ամիս տևեց, մինչև որ աջ ձեռքով Ալիսայի արմունկն ամուր բռնած, անցա տոնական լույսերով ողողված սրահով, Մենդելսոնի հարսանյաց քայլերգի հանդիսավոր հնչյունների տակ։

Ալիսան այն օրը բոլորովին ուրիշ տրամադրության մեջ էր։ Երբ ես շշուկով, որովհետև Լեոնը քնած էր, բայց ամենայն հանդիսավորությամբ խնդրեցի նրա ձեռքը, նրա խոշոր աչքերն անմիջապես արցունքով լցվեցին։ Նա իմ գիրկն ընկավ ու հեկեկալով խոստովանեց, որ ինքն էլ ինձ է սիրում և որ Վալտերին կորցնելուց հետո, միայն աստված կարող էր ինձ հետ ամուսնանալու երջանկությունը պարգևել իրեն։ Բայց այդ ամենից հետո պատասխանի համար մի շաբաթ ժամանակ խնդրեց ինձանից։ Թե ինչու, ոչինչ չհասկացա, բայց չուզեցի մանրանալ և զանազան հարցերով սրտնեղություն պատճառել նրան։ Եթե խնդրում է, ուրեմն ինչ֊որ հիմնավոր պատճառներ ունի։ Ո՞վ գիտե, գուցե մի վերջին անգամ ևս ուզում է ճշտել ամուսնու զոհվելու փաստի հավաստիությունը։ Կամ ուզում է տեղյակ պահել իր, իսկ գուցե և Վալտերի հարազատներին և նրանց համաձայնությունն ու օրհնությունը ստանալ։ Կամ իր զգացմունքներն է ուզում կրկին ստուգել։ Ո՞վ գիտե։ Չէ՞ որ ինձ գրեթե ոչինչ հայտնի չէ նրա անցյալի և նույնիսկ ներկայի մասին։ Ուրեմն՝ կարելի է մի շաբաթ էլ համբերել։

Բայց երբ պայմանավորված մի շաբաթն անցավ ու անցավ նաև երրորդ շաբաթը, ես գտա, որ արդեն իրավունք ունեմ բացատրություն պահանջելու։ Սակայն կրկնվեց նույն պատմությունը։ Ալիսան թախանձանքով խնդրեց մեկ շաբաթ ևս սպասել։

— Ինչո՞ւ,— առանց դառնությունս թաքցնելու, հարցրեցի ես։

— Մի՛ բարկացիր, Ալե՛քս, բայց ինձ նախ անհրաժեշտ է մայրաքաղաքում լինել։

— Ուրեմն՝ գոյություն ունի մեկը, որ կարող է քեզ թույլ տալ կամ արգելե՞լ ամուսնանալ,— զայրացա ես։— Ինչո՞ւ դու ինձ հետ մինչև վերջ անկեղծ չես, Ալիսա։ Ալիսան հանկարծ քնքշորեն համբուրեց իմ ձեռքը։

— Դու մոռանում ես, որ ես ծառայում եմ բարեգործական ընկերությունում և աշխատանքի բերումով պարտավոր եմ լինել ոչ միայն տարբեր հիմնարկներում, ապահովագրական ընկերություններում և ֆիրմաներում, այլև՝ տարբեր քաղաքներում։ Իսկ ես չեմ ուզում, որ քեզ հետ ամուսնանալուց հետո, թեկուզ մեկ օր հեռու ապրեմ քեզանից։ Հիմա հասկացա՞ր, անհամբեր մարդ։

— Եթե հարցն այդ է, անմիջապես ազատվիր աշխատանքից, սիրելի՛ս,— ասացի ես։— Փառք աստծո, ես միշտ աշխատել եմ երկուսիս փոխարեն և հիմա մենք կարող ենք ապրել ապահով ու հանգիստ, առանց որևէ մեկից կախում ունենալու։

— Դա անհնարին է, Ալե՛քս, ես պարտավորություններ ունեմ։ Այն էլ բավական է, որ ինձ հաջողվի հրաժարվել հեռավոր գործուղումներից։

— Ես քեզ այդ հարցում ոչնչով օգնել չե՞մ կարող, Ալիսա՛։

— Ոչ, սիրելի՛ս։

Ես գնացի երկաթուղային կայարան՝ նրան ճանապարհելու։ Երբ գնացքը շարժվեց ու նա ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս ինձ, հանկարծ այնպես ճմլվեց սիրտս։ Ինձ թվաց, թե նրան այլևս չեմ տեսնելու։ Թե նա ևս կանէանա, կցնդի, կանհետանա... իմ առեղծվածային Հելենի նման...

Բայց անմիջապես էլ հանգստացա, երբ անհամբերությամբ թևս ձգելով, Լեոնն ասաց.

— Դե գնանք, քեռի՛ Ալեքս։

Նա խաղալիքների մոտ էր շտապում և նրա համար աշխարհում ուրիշ ոչ մի տանջող խնդիր գոյություն չուներ։

— Գնանք, տղա՛ս,— ասացի ես,— գնանք։

* * *

Կուպեի դուռը բախեցին։

— Այո՛,— ասացի ես։

— Պարոնը կցանկանա՞ նախաճաշել,— հարցրեց ուղեկցողը։ Ուրեմն՝ արդեն առավոտ է։ Շուտով տեղ կհասնենք։

— Միայն սուրճ,— ասացի ես։— Այն էլ՝ լվացվելուց հետո։

— Կաթո՞վ։

— Ո՛չ,— ասացի ես։— Թունդ, կրկնակի բաժին։

Զարմանալի բան էր։ Ամբողջ գիշեր չէի քնել, բայց սառը ջրով լվացվելուց հետո բավականին առույգ զգացի ինձ։ Հիմա սուրճն էլ կլրացնի պակասը։ Ինչ լավ է, որ Ալիսան կողքիս չէ։ Նա սարսափած իրար կխփեր ձեռքերը. «Ի սեր աստծո, Ալե՛քս, քեզ սուրճ խմել չի կարելի՝ մոռանո՞ւմ ես, որ ճնշում ունես»։ Իսկ ես հիմա կխմեմ և այն էլ կրկնակի բաժին, արգելված պտուղը ճաշակողի հաճույքով մտքումս խնդմնդացի ես։ Իսկապես փառահեղ սուրճ էր։ Այս ուղեկցողները գիտեն իրենց գործը։

Հա... Իսկ հետո...

Ես ու Ալիսան երեք ամսվա ընթացքում ավելին արեցինք, քան դա ուրիշներին կհաջողվեր նույնիսկ մեկ տարում։ Նախ վաճառեցինք իմ տաքսի ավտոմեքենան և գնեցինք մի նոր, փայլուն, հիասքանչ «Օպել», որի ներսից ռետինի, ներկի և չգիտեմ էլ ինչի այնպիսի անկրկնելի խենթացնող հոտ էր գալիս, որը հատուկ է միայն գործարանից հենց նոր դուրս եկած ավտոմեքենաներին և որը ես ու Լեոնն ուղղակի հոտոտում էինք ագահաբար, Ալիսայի քրքիջի ներքո, թափքի մեջ չորեքթաթ անելով։

Հետո բավականին մատչելի գումարով գնեցինք ու մեր ուզածի նման թեթև ու պայծառ կահավորեցինք այն տունը, որտեղ ապրում ենք հիմա, և որտեղ, եթե աստված տա, կապրենք մինչև մեր կյանքի վերջը։ Սենյակները բաժանելիս կռիվ չեղավ մեր միջև, որովհետև դրանք կարող էին բավարարել շատ ավելի մեծ մի ընտանիքի։ Բայց միայն Լեոնի մարտական օգնությամբ ինձ հաջողվեց արհեստանոցի համար նվաճել ամենամեծ ու ամենալուսավոր սենյակը՝ երկրորդ հարկում, որը Ալիսան ցանկանում էր հյուրասենյակի վերածել։ Մնացած հարցերը լուծվեցին խաղաղ։

Իսկական մարտերը առաջին հարկում բացած խանութի համար ծավալվեցին։ Ես պնդում էի, որ ինքս եմ կանգնելու վաճառասեղանի ետևում։ Օրական վեց ժամ կաշխատեմ, իսկ երկու ժամ էլ կզբաղվեմ զարդերը վաճառելով։ Իսկ Ալիսան համոզում էր, որ ավելի նպատակահարմար կլինի, եթե ինքը վաճառքով զբաղվի՝ թեկուզ իրավիճակից ելնելով։ Նախ՝ ինքը իր ականջներին, պարանոցին ու ձեռքերին կարող է որպես օրինակ ցուցադրել զարդերի նմուշները, մի հնարավորություն, որից ես ի ծնե զրկված եմ։ Իսկ որ ամենակարևորն է, առանց ավելորդ համեստության, սեթևեթանքով ավելացնում էր նա, մարդիկ ավելի հաճույքով են կանանցից գնումներ կատարում, հատկապես, երբ այդ կինը գեղեցիկ է։

— Դրա համար էլ դու խանութի երեսը չե՛ս տեսնի,— բղավում էի ես։

Ի վերջո հաղթանակի դաշտը մնաց Ալիսային։ Այսինքն, եթե անկեղծ լինենք՝ ո՞ր տղամարդն է ազնիվ մենամարտում հաղթել կնոջը, հատկապես՝ եթե այդ կինը քոնն է ու իրոք որ գեղեցիկ է։

Սկզբում հաճախորդներ չկային, բայց մենք չէինք հուսահատվում։ Եվ իսկապես, երկու֊երեք ամիս անց...

* * *

Ես համոզված էի, որ մեր խանութը ի վերջո ուշադրության կարժանանա, բայց այն, ինչ կատարվեց, վեր էր ամեն տեսակ սպասելիքներից։ Բավական եղավ խորամանկորեն ձևակերպված փոքրիկ մի հայտարարություն քաղաքային թերթում և երկու ցուցատախտակ՝ հարևան փողոցներում, որոնց վրա նկարված մատը մեր տան տեղն էր նշում, որպեսզի մեր փոքրիկ խանութը բառացիորեն հեղեղվի գնորդներով։

Ադամին ներկայացրած իմ փոքրիկ փաստարկները ճիշտ դուրս եկան։ Ես իրավացի էի։ Որովհետև ավարտվել էր անիծյալ պատերազմը։ Եվ մարդիկ կարոտ էին ուրախության ու պերճանքի։

Ու իրար հաջորդեցին մեր խաղաղ, ապահով, համերաշխ ու երջանիկ կյանքի տարիները։ Իհարկե, սկզբում մի հանգամանք շատ էր տանջում ինձ։ Մենք երեխա չէինք ունենում։ Ես տեսնում էի, թե ինչպես է տառապում նաև Ալիսան և ինքս էլ մխիթարության կարոտ, մխիթարում էի նրան։

— Ոչինչ, սիրելի՛ս։ Երևի աստված կամենում է, որ ուրիշի հետ չկիսենք Լեոնի նկատմամբ ունեցած մեր սերը։

Ալիսան երախտագիտությամբ ու չգիտես ինչու մեղավոր հայացքով ինձ էր նայում, միանգամից արցունքով լցրած խոշոր, սիրելի աչքերը։

Հետո կարողացանք ընդհանրապես չխոսել այդ թեմայով, և ամեն ինչ հետզհետե ընկավ սովորական, խաղաղ հունի մեջ։

Հա, միայն մի անգամ ինչ֊որ մեկը փորձեց հանել մեզ այդ հունից և եկավ ու անցավ փոթորկի նման, մի փոքր միայն ցնցելով մեր տունը։

Մի հաստլիկ, սակայն, արագաշարժ, անհանգիստ շարժուձևերով մարդ էր, որ լայնեզր գլխարկը գլխին ու հովանոց֊ձեռնափայտը թևի տակ սեղմած, մտել էր խանութ, երկար, ուշադրությամբ դիտել էր մեր ապրանքները, զրուցել Ալիսայի հետ և ցանկություն հայտնել հանդիպելու այն վարպետին, որը պատրաստում է այս, ինչպես ինքն էր ասել, ֆանտաստիկ զարդերը։

Ես արհեստանոցում էի, երբ Ալիսան վեր բարձրացավ ու հայտնեց այդ մասին։ Չուզեցի գործից կտրվել ու խնդրեցի վերև հրավիրել նրան։

Նա եկավ, բարևեց աղմուկով, այս ու այն կողմ ընկավ՝ դիտելով ու հոտոտելով ամեն ինչ և նոր միայն հարկ համարեց ներկայանալ։

— Գաբրիել։ «Ռիխտեր և ընկ.» ֆիրմայի լիազոր ներկայացուցիչը։

— Ինչո՞վ կարող եմ օգտակար լինել ձեզ, պարո՛ն Գաբրիել,— հարցրեցի ես։

Նա նստեց իմ դիմաց, ծայրը կտրելով բերանը դրեց հաստ սիգարը, մի սիգար էլ մեկնեց ինձ, որից ես հրաժարվեցի և անմիջապես գործի անցնելով, ասաց.

— Մենք անծանոթներ չենք։ Անձամբ ես լավ եմ ճանաչում ձեզ, որովհետև նախքան այստեղ գալը, մանրամասնորեն հետաքրքրվել եմ ձեր անձով ու գործունեությամբ։ Եվ ահա այն ֆիրմայի վարչության անունից, որի ներկայացուցիչն եմ ես, լիազորված եմ անելու հետևյալ առաջարկությունը։ Անմիջապես փակեք ձեր խանութն ու արհեստանոցը։

Ես զգացի, թե ինչպես միանգամից պրկվեցին մկաններս։

— Մի՞թե իմ փոքրիկ խանութը խանգարում է ձեր հզոր ֆիրմային,— հեգնեցի ես։

— Ո՛չ, ո՛չ,— տեղից վեր ցատկեց հաստլիկ մարդը,— դուք ինձ ճիշտ չհասկացաք։ Ավելի ստույգ՝ ես երևի սխալ սկսեցի։ Մենք ուզում ենք ձեզ ավելի մեծ գործ հանձնարարել։

— Ուրեմն, այնուամենայնիվ, խանգարում է,— ծիծաղեցի ես։— Եվ ի՞նչ գործ եք ուզում հանձնարարել։

— Կանացի արդուզարդի մի խոշոր գործարանի դիրեկտորի պաշտոնը՝ Ռաբաթում։

— Որտե՞ղ։

— Մարոկկոյում,— ասաց մարդը։— Բաժնետիրոջ իրավունքներով։ Մենք պատրաստ ենք ձեզ վճարել հասույթի հինգ տոկոսը, եթե դուք ձեր աշխատանքի մեթոդները ներդնեք արտադրության մեջ։

— Շատ ժլատ եք,— ասացի ես հենց այնպես, որովհետև որևէ գաղափար չունեի հասույթների ու տոկոսների մասին։

— Վեց տոկոսը,— անմիջապես զիջեց նա,— ավելին իմ իրավունքներից վեր է։

— Եվ մոտավորապես որքա՞ն է կազմում այդ վեց տոկոսը,— շարունակելով խաղալ, հարցրեցի ես։

— Մարկո՞վ թե դոլարով։

— Դոլարով։

— Հիսուն հազար դոլար։ Գուցե և մի փոքր ավելի։

— Տարի՞ն։

— Ոչ, ամիսը։ Դա ձեզ չի՞ բավարարում։

Միանգամից քրտնեցին ձեռքերիս ափերը։ Ես այդքան գումար հազիվ թե կարողանայի վաստակել, եթե ապրեի ևս երեսուն կամ քառասուն տարի՝ գրեթե ամեն ինչից զրկելով ինձ։ Իմ կենսագրությունն ու գործունեությունը մանրամասն ուսումնասիրած պարոն Գաբրիելը հիանալի գիտեր այդ։ Դրա համար էլ ինձ էր նայում ներողամիտ հաղթական արտահայտությամբ, թեթևակի ժպտալով, ասես սպասելով, թե հիմա ուր որ է իր ոտքերը կընկնեմ։ Եվ հենց այդ ժպիտն էլ վճռեց ամեն ինչ։ Նյարդերս խաղաղվեցին միանգամից, սիրտս սկսեց կանոնավոր տրոփել։

— Ես մտադիր չեմ փոխել իմ ապրելակերպը,— հանգիստ ասացի ես։

— Դուք այդ լո՞ւրջ եք ասում,— նորից տեղից վեր ցատկեց պարոն Գաբրիելը։— Դուք... դուք ուզում եք հրաժարվել նման գերշահավետ գործարքի՞ց։ Ոչինչ չեմ հասկանում։

— Իսկ ես հասկանում եմ։

— Գուցե պայմաններից եք դժգոհ,— կրկին իրար անցավ նա։— Այդ դեպքում խնդրում եմ ուղղակի պարոն Ռիխտերի հետ խոսել։ Դուք փոխադարձ համաձայնության կգաք։ Նա շատ է շահագրգռված այս հարցով և անպայման նոր զիջումների կգնա։

— Ո՛չ,— ասացի ես։

— Ո՞չ։

— Ո՛չ,— կրկնեցի ես։

— Կյանքովս եմ երդվում, որ ոչինչ չեմ հասկանում,— ձեռքերը տարածեց պարոն Գաբրիելը։— Լավ։ Եկեք այսպես պայմանավորվենք։ Դուք այսօր մտածեք և ինձ պատասխանեք վաղը։ Առավոտյան ես կրկին կայցելեմ ձեզ։

— Մի անհանգստացեք,— ժպտացի ես։— Վաղը ևս պատասխանը ճիշտ նույնը կլինի։

— Համենայն դեպս, համենայն դեպս, ով գիտե...— դեպի դուռը ետ֊ետ գնալով, մի վերջին փորձ արեց նա,— համենայն դեպս, ես իմ հեռախոսի համարը կթողնեմ ձեր տիկնոջ մոտ։ Եթե համաձայնվեք, որի համար համոզված եմ, երբեք֊երբեք չեք զղջա, զանգահարեք ինձ վաղը, մինչև ժամը տասնմեկը։ Շնորհակալություն։ Ցտեսություն։

— Գնաք բարով,— ասացի ես ու ծիծաղելով ավելացրի իմ մտքում,— փոթորիկ էր, եկավ ու անցավ։

Բայց, ինչպես ասացի, այդ փոթորիկը, այնուամենայնիվ. որոշ չափով ցնցեց մեր տունը։ Պառկել էինք քնելու և արդեն մարել էինք լույսերը, երբ Ալիսան հանկարծ մթության մեջ բռնեց ձեռքս ու ասաց.

— Ալեքս, իսկ գուցե սխալվում ես՝ մերժելով «Ռիխտեր» ֆիրմայի առաջարկը։ Ի վերջո փայլուն հեռանկարներ են։ Ես Ռաբաթի մասին կինոնկար եմ նայել։ Դրախտ է։ Եվ հետո՝ այդ հարստությունը, անկախությունը։ Մենք փաստորեն արքայավարի կապրենք։

— Իսկ դու ինչի՞ կարիք ես զգում, Ալիսա,— հարցրեցի ես։

— Մի՛ հասարակացրու,— խնդրեց նա։

— Չէ, չէ, ես ամենայն լրջությամբ եմ ասում։ Գուցե այնպիսի մի բան կա, որ դու ցանկանում ես սրտանց։ Ասա, սիրելիս, և ես անմիջապես կգնեմ քեզ համար։ Մի՞թե դու մազաչափ իսկ կասկած ունես։ Եթե քո ցանկացածի արժեքը շատ ավելի մեծ է, քան մեր հնարավորություններն են, դարձյա՛լ ասա ինձ։ Կառնեմ, ինչ էլ որ լինի, թեկուզ տունն ու ավտոմեքենան վաճառելու գնով, թեկուզ իմ տիկնիկները աճուրդի հանելով, պարտք հավաքելով։

— Դու գիտես, որ ինձ ոչինչ էլ հարկավոր չէ,— ասաց Ալիսան։— Բայց ինչո՞ւ տունն ու ավտոմեքենան վաճառել, երբ մենք հեշտությամբ մեծ հարստության տեր կարող ենք դառնալ և դու ստիպված չես լինի մեջք ծռել քո դազգահի վրա, իսկ ես էլ՝ վաճառասեղանի ետևում։

Ես վեր կացա, միացրի լույսը, մի ծխախոտ վառեցի ու նստեցի Ալիսայի կողքին, մահճակալի վրա։

— Թող մի կարգին նայեմ քեզ։ Մի՞թե դու իմ Ալիսան ես,— ասացի ես։— Երբ ի վերջո համաձայնվեցիր, չգիտեի՞ր ում հետ ես ամուսնանալու։ Մի՞թե ես քեզ հարստություն եմ խոստացել։

— Բայց եթե դրա հնարավորությունը կա...

— Ամեն ինչի հնարավորություն էլ աշխարհում կա,— ասացի ես։— Եվ կան նաև այդ հնարավորությունները օգտագործելու եղանակները։ Մեկը գողանում է, մեկը մարդ է սպանում, մեկը շահագործում է իր նմաններին, մեկը թուղթ է խաղում, մեկը խաբում ու խարդախում է, մեկը վաճառում է իր մարմինը, մեկը՝ իր խիղճը, մեկը՝ պատիվը, եթե հարմար գնորդ կա, մեկը սողում է ուրիշների առաջ և այդպես շարունակ։ Այդ եղանակներից ո՞րն ես առաջարկում ինձ, Ալիսա։

— Ինչե՜ր ես խոսում, Ալե՛քս։ Նրանց առաջարկի մեջ ոչ մի վիրավորական կամ նվաստացուցիչ բան չկա։

— Ինձ համար կա,— ասացի ես,— ես չեմ ուզում հարկադրաբար ծառայել ուրիշներին, և չեմ ուզում, որ ուրիշները հարկադրաբար ինձ ծառայեն։ Երկուսն էլ ինձ համար վիրավորական են ու նվաստացուցիչ։

— Ի՞նչ է, դու կարծում ես, թե կարող ես ապրել հասարակությունից դո՞ւրս,— հարցրեց նա։

— Ո՛չ, բայց համոզված եմ, որ եթե խելք ունես և աշխատասեր ես, ապա կարող ես ապրել հասարակության մեջ՝ ազնիվ ու արժանապատվությամբ։ Ու ես կարծեմ հենց այդպես էլ ապրում եմ։ Կամ գոնե փորձում եմ այդպես ապրել։ Իսկ եթե դա քեզ չի բավարարում, Ալիսա...

Ալիսան աչքերը սարսափից լայն բացած բարձրացավ տեղից ու վայրկենապես կերպարանափոխվելով, տխուր ժպիտով հարցրեց.

— Դու կարող ես բաժանվե՞լ ինձանից։

— Ես կարող եմ ինքնասպան լինել,— ասացի ես,— ավելին անել չեմ կարող։

Զգացմունքների կծիկ է իմ Ալիսան։ Նա իմ գիրկն ընկավ ու լալիս, հեկեկում էր աղեկտուր, ասես ջղաձգության մեջ և կրկնում ու կրկնում էր անընդհատ.

— Ներիր ինձ, ներիր ինձ, ներիր ինձ...

— Հանգստացիր, սիրելիս, հանգստացիր...

— Ես մեղավոր չեմ, ես մեղավոր չեմ... ներիր ինձ, ներիր ինձ, ներիր ինձ...

Երկար ժամանակ և շատ քնքուշ խոսքեր պահանջվեցին, մինչև որ երեխայի նման իմ գրկի մեջ կծկված Ալիսան հանգստացավ։ Ես օրոր էի ասում նրան, բայց իմ խոսքերը փափուկ բարձի, լուսնի և տերևների սոսափի մասին չէին։

— Դու ամեն ինչ կունենաս,— ասում էի ես նրան՝ հին արհեստավորների պարզ և իմաստուն փիլիսոփայությամբ։— Բայց այդ ամեն ինչը մեր աշխատանքով կլինի։ Ի վերջո ի՞նչ է մարդուն պետք կյանքում։ Որ անվիշտ ապրի, քաղցած չլինի, գեղեցիկ ու ճաշակով հագնվի, ետ չմնա ընկերական շրջապատից, հաճախի կինո ու թատրոն և ճամփորդի։ Այդպես չէ՞։ Ես այդ բոլորը քեզ խոստանում եմ։ Մենք դրա հնարավորությունը միշտ կունենանք։ Եվ քանի որ ուրիշ ոչնչի կարիք չենք զգա, կհամարենք, որ աշխարհի բոլոր բանկերում կուտակված ոսկիներն ու դրամները մերն են։ Մերն են, բայց մենք դրանք օգտագործելու կարիքը չունենք։ Հա, թող առայժմ մնան։ Հանենք, ի՞նչ անենք, չէ՞։

Եվ Ալիսան հանկարծ ծիծաղեց։

— Ալեքս... մի՞թե դու կարող ես մտածել, թե ինձ որևէ բան հարկավոր է աշխարհում, քեզանից ու Լեոնից բացի։ Մոռացիր, մոռացիր, մոռացիր ու ներիր ինձ։

Ես մոռացա։ Հենց այդպես էլ գրկած մահճակալին դրեցի Ալիսային, ծածկեցի բարակ վերմակով, հետո հանգցրեցի լույսը ու նույն վերմակի ծայրը նորից բարձրացնելով, անկողին մտա։

* * *

— Այո՛...

Ուղեկցողը ներս մտավ, ներողություն խնդրեց ու վերցրեց սուրճի դատարկ բաժակը։

— Ուրիշ ի՞նչ կցանկանայիք, պարոն։

— Ոչինչ,— ասացի ես։— Ե՞րբ կհասնենք մայրաքաղաք։

— Ուղիղ մեկ ժամ հետո։

Զգացվում էր, որ գնացքը մայրաքաղաքին է մոտենում։ Ավելի հաճախ էին հանդիպում բնակավայրեր, ավտոմեքենաների երկար հերթեր՝ ուղեփակոցների ետևում և տարբեր գույների արտահագուստներ հագած երեխաներ, որ պայուսակները մեջքներին դասի էին շտապում։

Մյուս տարի իմ Աննան էլ այսպես հագնված դպրոց կգնա։ Այսինքն, ինչպե՞ս թե կգնա։ Ե՛ս կտանեմ։ Ոչ մեկին չեմ թողնի։ Պապիկը պետք է թոռնիկին դպրոց տանի առաջին օրը։ Ե՞րբ մեծացավ Աննան։ Ինչո՞ւ են այսպես արագ գլորվում տարիները, երբ հազիվ մարդավարի ես ապրում։ Ասես թե երեկ էր, որ Արթուրին դպրոց տարա։ Իսկ հիմա նրա դստրիկին եմ տանելու։

Երբեմն, երբ շատ բարձր է լինում տրամադրությունս և ուզում եմ խաղալ Ալիսայի հոգու հետ, լրջորեն հարցնում եմ նրան.

— Ալիսա, անցած բան է, խոստովանիր, որ այն հաստլիկ պարոն Գաբրիելը ինչ֊որ առնչություն ունի Արթուրի ծննդյան հետ։

— Է՜հ,— նեղանում է Ալիսան,— քեզ չեն սազում նման խոսքերը, եթե դրանք ասում ես նույնիսկ կատակով։

— Առանց կատակի,— ասում եմ ես։— Դե, ուրեմն, բացատրիր, թե այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ երեք տարի երեխա չէինք ունենում, իսկ այդ «Ռիխտերի» գործակալի հայտնվելուց հետո մեկ էլ հանկարծ...

— Գաղտնիքը քո մեջ փնտրիր,— խայթում էր Ալիսան ու շտապ հեռանում, որպեսզի ես չշարունակեմ։

Կատակում եմ, իհարկե, հաստլիկի հերն էլ անիծած, բայց նրա առաջացրած փոթորկից երկու ամիս էլ չէր անցել, երբ մի երեկո...

— Ալե՜քս...— ձայնեց Ալիսան։

— Այո՛, սիրելիս,— արձագանքեցի ես։

— Ալեքս,— ասաց նա,— դու մտադրությունդ չե՞ս փոխել։ Իսկապե՞ս ուզում ես, որ մենք փոքրիկ ունենանք։

— Ի՞նչ,— չհասկացա ես, իսկ հետո հասկացա միանգամից՝ նայելով նրա երջանկությունից փայլող դեմքին, ցած գլորեցի աթոռը, վեր֊վեր ցատկեցի, պտտվեցի տեղում, գլուխկոնծի տվեցի գորգի վրա, հետո կանգնեցի գլխիվայր՝ ձեռքերիս վրա և ներքևից վերև նայելով գոռացի.

— Ուզո՛ւմ եմ, ուզո՜ւմ եմ, ուզո՜ւմ եմ...

— Խելագար, խելագար,— ծիծաղեց Ալիսան, ինքն էլ ուրախությունից խենթացած,— քեզ կարգին պահիր, հո չե՞ս ուզում, որ մեր Արթուրը անդամալույծ հայր ունենա։

Առաջին անգամ այդ օրը մեր տանը հնչեց Արթուր անունը, իսկ հետո տունը լցվեց Արթուրի ճիչերով, տակաշորերով, պստլիկ գլխարկներով ու պստլիկ տաբատներով, փափուջներով ու շիլայի տուփերով, ծծակներով ու չխկչխկան խաղալիքներով։ Անհանգստությամբ և ուրախ հոգսերով։

Տունը լցվեց։

Իսկ երբ տարիներ անց Լեոնին զորակոչեցին բանակ, Ալիսան ու ես հաճախ էինք խոսում այն մասին, թե ինչ կլիներ մեր վիճակը, եթե Արթուրը չլիներ։ Հաստատ կխելագարվեինք մենակությունից ու Լեոնի կարոտից։ Արթուրն ինչ֊որ կերպ փոխարինում էր նրան։

Սուտ է։ Սուտ է։ Սուտ է։ Աշխարհում ոչ ոք ոչ ոքի չի փոխարինում։ Ո՛չ ոք։ Եվ ամենամեծ վշտից անգամ մարդիկ չեն խելագարվում։ Մտածում են ինքնասպանության մասին, բայց ինքնասպան չեն լինում։ Անիծում են աշխարհն ու կյանքը, բայց դարձյալ ապրում են, քաղց են զգում, ուտում են, անքուն են մնում, քնում են, ցավում է ատամը՝ դիմում են բժշկի ու նույնիսկ որևէ մեկի բարևին պատասխանելով, մոռանում են իրենց վիշտն ու ժպտում են։ Հետո հիշում են ու տխրում և նորից մոռանում ու ժպտում են։

Ի՜նչ առեղծվածային արարած է մարդը։

Լեոնը զոհվեց։ Բայց մենք չխելագարվեցինք։ Ապրում ենք։

Մենք բանակ ճանապարհեցինք պոլիտեխնիկական քոլեջի շրջանավարտ, նոճու նման բարձրահասակ ու առնական, մոր երկնագույն աչքերով ու շրթունքներին նոր֊նոր աղվամազ հայտնված մի չքնաղ պատանու։ Իսկ հինգ ամիս անց ստացանք նրա անշունչ մարմինը՝ կառավարության հաշվին պատրաստված ցինկապատ դագաղի մեջ։

Ինչո՞ւ, ինչի՞ համար։ Ոչ ոք մեր հայրենիքի վրա չէր հարձակվել։ Նույնիսկ մեր երկիրը՝ ինքնապաշտպանություն հորինված պատճառաբանությամբ, չէր հարձակվել մեկ ուրիշի վրա։

Ուրեմն հանուն ինչի՞, հանուն ո՞ր հայրենիքի զոհվեց մեր Լեոնը։

Մեր երկրից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու, Ասիայի խորքերում ինչ֊որ տեղ, թե խաղաղօվկիանոսյան ջունգլիապատ կղզիներից մեկում, երկու հարևան ցեղեր կռվում էին իրար դեմ։ Ավելի ճիշտ՝ նույնիսկ հարևան չէին, նույն ցեղն էր՝ երկու մասի բաժանված։ Եվ Լեոնին ուղարկել էին, որպեսզի իր նման պատանիների հետ միջամտի այդ կռվին՝ որպես Հյուսիսատլանտյան ինչ֊որ բանակի զինվոր։ Դա՞ ինչ տրամաբանություն է։

Ի՞նչ գործ ունեին մեր տղաներն այնտեղ, ի՞նչ գործ ուներ այնտեղ Լեոնը։

Լսվա՞ծ բան է, որ մեր օրերում մարդ կյանքից զրկվի, չիմանալով թե ում և ինչի համար։ Եվ զոհվի ինչի՞ց. թունավոր նետից։ Նախամարդու ստեղծած գործիքով մարդ են սպանում։ Եվ նոր պատանիներ են գնում զոհվելու, որպեսզի ոչ թե գոնե մի նախամարդուն պաշտպանեն ուրիշ նախամարդուց, այլ որպեսզի նախամարդուց պաշտպանեն նրա հարազատ եղբորը։

Եթե մարդ խելագարվի այս հարցերից, հաստատ, բնական ու հասկանալի կլինի։

Բայց ոչ ոք չի խելագարվում։ Ապրում են։

Ու մենք էլ բոլորի հետ։ Այդպես ավելի հեշտ է չխելագարվելը։

* * *

Ուղեկցողը անցավ միջանցքով, հերթով թխկթխկացնելով դռներին ու բղավելով.

— Տե՜ղ հասանք, մայրաքաղա՜քն է։

Ես վերջին անգամ դուրս նայեցի պատուհանից։ Գնացքը կայարանին էր մոտենում։ Թաղամասերը, ասես դանդաղեցված կինոկադրերում, հանդարտորեն լողում էին իմ աչքերի առջևով, երբեմն֊երբեմն վառ կանաչ պուրակներով իրարից զատված։ Այդ զմրուխտ բացվածքներից մեկի միջից հանկարծ տոնական սեղանի տորթի պես հայտնվեց պառլամենտի ճերմակ֊դեղնավուն շենքը, որի գմբեթի ծայրին մեր հանրապետության դրոշն էր փողփողում։

Փոքրիկ ճամպրուկը ձեռքիս ես իջա գնացքից ու անշտապ քայլեցի կայարանի աղմկոտ կառամատույցով։

Ո՛չ։ Իմ կյանքում երբեք չի եղել և չկա մի այնպիսի բան, որի համար ես ստիպված լինեմ ամաչել աշխարհում որևէ մեկից։ Ո՛չ։

Իսկ եթե այդպես է, ճիշտ էր ասում Ալիսան, ես անհանգստանալու համար հիմք չունեմ։ Ու ես հանգիստ բարձրացրի ձեռքս՝ կանգնեցնելով առաջին իսկ պատահած տաքսի ավտոմեքենան։

* * *

Դեպի պառլամենտի շենքը տանող մարմարյա անվերջանալի աստիճաններով վեր բարձրանալով ու մի քանի տեղ կանգ առնելով, որպեսզի շունչ քաշեմ, և հետո քայլելով երկար֊երկար միջանցքներով ու թեքվելով այլ միջանցքներ, ես մտածեցի, որ այս բոլոր աստիճաններն ու երկար միջանցքները միտումնավոր են կառուցված՝ այցելուի ոգին ընկճելու համար։ Որովհետև ինչքան էլ վրդովված լինես ու տրամադրված վճռականորեն, մինչև որ հատիկ֊հատիկ բարձրանաս այդ աստիճաններով ու կտրես կիլոմետրաչափ միջանցքները, քո վճռականությունից ու արիությունից հետք էլ չի մնա։ Տեղ ես հասնելու շնչասպառ, քեզ տրված հարցերին չես կարողանալու անմիջապես պատասխանել, որովհետև սիրտդ խփելու է արագ ու անկանոն, քրտնելու է ճակատդ ու դու այլևս չես իմանալու ինչ անես անիծյալ թաց թաշկինակդ։ Սեփական թերարժեքության համակարգը կաթվածահար է անելու կամքդ, և դու միայն պետական այդ շենքից բավականին հեռու ես գլխի ընկնելու, որ խնդրում ու աղերսում էիր այնտեղ, թեև ներս էիր մտել պահանջելու։

Ես դրանում ավելի համոզվեցի՝ երկար ուղեգորգի վրայով քայլելով դեպի քարտուղարի գրասեղանը։

— Թեև համոզված եմ, որ թյուրիմացություն է,— սկսեցի ես,— սակայն...

— Պարոն Ալեքսա՞նդր,— իմ խոսքը կտրեց քարտուղարը։— Դուք եկել եք ճիշտ ժամանակին։ Դոկտոր Մարտինը ձեզ է սպասում։

Նա բացեց կաշեպատ դուռը, ներս մտավ ու, անմիջապես էլ դուրս ելնելով, խոնարհեց մեջքը։

— Խնդրե՛մ։ Պայուսակը կարող եք թողնել այստեղ։

Ես անկյունում դրեցի իմ փոքրիկ ճամպրուկը ու ներս մտա։ Դա մի ընդարձակ առանձնասենյակ էր՝ հատակից մինչև առաստաղը հասնող գրապահարաններով, կաշեպատ փափուկ բազմոցներով ու բազկաթոռներով և մարմարյա ու էբենոսե փոքրիկ կիսանդրիներով՝ անկյուններում, ցածրիկ պատվանդանների վրա։ Բարոկկո ոճի հինավուրց ու հսկա մի գրասեղանի ետևում նստած էր դոկտոր Մարտինը, որը, ըստ իմ երևակայության, զառամյալ մի ծերունի պետք է լիներ։ Այնինչ քառասուն֊հիսուն տարեկան դեռ ամրակազմ մի մարդ էր, ատլետիկ մարմնին անհարիր նուրբ ու գունատ դեմքով։ Նրա աջ ու ձախ կողմերում, բազկաթոռների մեջ ընկղմված էին ծերունիներ, որ ասես ուղիղ ակադեմիայի նստաշրջանից էին եկել այդ առանձնասենյակը։ Դոկտոր Մարտինի գրասեղանին ուղղահայաց կանաչ մահուդով ծածկված երկար մի սեղան կար, որի վրա կաշեկազմ ինչ֊որ հատորներ էին կիտված։ Սեղանի մոտ նստած էր միջին տարիքի, սակայն, պատանու անեղծ դիմագծերով մի մարդ և խորասուզված գրում էր։

— Բարև ձեզ,— ողջունեցի ես նրանց։

Սենյակում գտնվողները բարձրացան տեղերից և պատասխանեցին իմ ողջույնին։ Դոկտոր Մարտինը գլխի թեթևակի շարժումով, մեղմ ու փափուկ ձայնով ներկայացրեց բոլորին.

— Պարոն Ալեքսա՛նդր։ Պրոֆեսոր Բլո՛կ։ Պրոֆեսոր Կա՛րլ։ Մագիստրոս Սիմեոն։ Դոկտոր Մարտի՛ն։ Նստեցե՛ք, պարոնայք,— առաջարկեց նա։

Եվ երբ իրենց տեղերում նստեցին բոլորը, իսկ ես՝ երկար սեղանի ծայրի մոտ դրված աթոռին, դոկտոր Մարտինը կրկին բարձրացավ տեղից։

— Պարոնայք, սա հանդիսավոր օր է մեր կյանքում։ Սեպտեմբերի տասնչորսը ոսկե տառերով կգրվի մեր գործունեության մատյանում։ Թույլ տվեք, ձեր անունից, Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնական հանձնաժողովի անունից և անձամբ իմ անունից ջերմորեն շնորհավորել մեր հանրապետության քաղաքացի պարոն Ալեքսանդրին՝ բարձր պարգևի, Սոցիոլոգիական հետազոտությունների հանձնաժողովի հիմնադրած «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացի» շքանշանով պարգևատրելու առթիվ։

Ես ակամա ոտքի կանգնեցի։ Դոկտոր Մարտինը ծափահարեց։ Ծափահարեցին նաև մյուսները։

— Ուրախ եմ հայտնելու ձեզ, պարոն Ալեքսանդր, որ դուք առաջինն եք հանրապետության քաղաքացիներից, որն արժանանում է այդ բարձր պատվին։ Վաղն ևեթ բոլոր լրագրերը կհրապարակեն այդ լուրը և ձեր կենսագրությունը՝ մանրամասնորեն։ Եվ ժողովուրդը կհասկանա, թե ինչպես պետք է ապրել՝ «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացի» շքանշանի ասպետ դառնալու համար։ Եվ կսովորի անձնական երջանկության ու բարօրության հասնել ազնիվ, տքնաջան աշխատանքով, օրինակելի վարքով։ Կսովորի ազատ ու անկախ ապրել։ Դուք նրանց համար անբասիր կյանքի օրինակ կծառայեք, պարոն Ալեքսանդր։ Մեր և ձեր համատեղ աշխատանքի արդյունքը կհանդիսանա հենց այն առողջ ու օգտավետ հունդը, որը հայրենի հողում ծիլեր կտա, և այդ ծիլերը հետզհետե աճելով ու բազմանալով, դրախտ կդարձնեն մեր երկիրը։ Տարեցտարի ավելի ու ավելի կմեծանա ձեր նման մարդկանց թիվը՝ ի փառս և ի բարօրություն մեր մեծ հայրենիքի։

Ուրեմն, թո՛ւյլ տվեք կրկին ու կրկին շնորհավորել ձեզ «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացի» շքանշանի արժանանալու առթիվ և սրտագին մաղթանքներով ձեզ հանձնել կառավարության բարձր պարգևը։

Ես նոր միայն նկատեցի, որ նա խոսելիս աջ ձեռքը դրել էր թավշապատ ինչ֊որ տուփի վրա։ Խոսքն ավարտելուց հետո, նա բարձրացրեց տուփը, բացեց՝ ասես հավաստիանալու համար, թե շքանշանն իրո՞ք այնտեղ է և ոտքի կանգնած ներկաների անհամերաշխ ծափերի ներքո մոտեցավ ինձ։

— Շնորհավորում եմ,— ասաց նա՝ ձախ ձեռքով ինձ մեկնելով տուփը, իսկ աջով ամուր սեղմելով ձեռքս։

— Շնորհակալություն,— մրմնջացի ես՝ ակամա բացելով տուփը ու նայելով փայլփլուն շքանշանին։

Ներկաները հերթով մոտեցան, շնորհավորական ինչ֊որ խոսքեր ասացին և իրենց հերթին ամուր սեղմեցին իմ ձեռքը։

— Ըստ որում, պատիվ ունեմ միաժամանակ հայտնելու ձեզ,— ասաց դոկտոր Մարտինը,— որ իբրև «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացի» շքանշանի առաջին ասպետ, դուք ինքնաբերաբար ընտրվել եք Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնական հանձնաժողովի անդամ։

Ես չէի կարողանում կենտրոնանալ, չէի հասցնում ըմբռնել այն մտքերը, որ հնչում էին իմ ականջին, որովհետև բոլորովին պատրաստ չէի ընդունելու դրանք։ Ես դրանց համար չէի այստեղ եկել, ես եկել էի թյուրիմացությունը պարզելու, ասելու, որ հանգիստ թողնեն ինձ, ասելու, որ երբեք ոչ մի գործ չեմ ունեցել որևէ հանձնաժողովի հետ և այսուհետև ևս չեմ ուզում ունենալ։ Այդքանը։ Որ ես կյանքում ամեն բանից առավել անկախությունն եմ գնահատում։

Այնինչ պարզվում է, որ մեր երկրում էլ են գնահատում անկախ ու ազնիվ մարդկանց, հարգում աշխատանքը, խաղաղ վարքը, ընտանեկան համերաշխությունն ու փոխըմբռնումը։ Նույնիսկ շքանշան է ստեղծվել. «Հանրապետության օրինակելի քաղաքացի»։

Իսկ ես իրար էի խառնվել ու իրար խառնել մեր ամբողջ ընտանիքը։ Ասես բռնվել էի հանցանքում ու ինձ կառափնարան էին տանում։ Ամոթ ու խայտառակություն։

Խեղճ Ալիսան լաց էր լինում։ Արթուրը չէր ուզում մենակ թողնել ինձ։ Իմ բարեկամ Ադամը պատրաստվում էր մայրաքաղաք հասնել իմ ետևից։ Իսկ ես ցավեցնելով փորփրում էի իմ ողջ կյանքը։ Երկյուղից չկարողացա քնել ամբողջ գիշեր։ Այո՛, այո՛, հիմա՜ր ծերուկ, խոստովանիր, որ դու երկյուղից չէիր քնում։

Ա՛յ թե ծիծաղելու են մերոնք ինձ վրա։ Դե ինչ, իրավունք ունեն։ Լրիվ իրավունք ունեն։ Ես հեռուստատեսությամբ շատ էի տեսել նման արարողություններ և տեսել էի, որ նա, ում պարգևատրում են, վերջում հանդես է գալիս պատասխան խոսքով։ Ուրեմն հավանաբար ես ևս պարտավոր էի խոսել, մանավանդ, որ ներկաները սպասումով ինձ էին նայում։ Բայց ես չգիտեի ինչ ասել։ Այդ ամենն ինձ թվում էր անիրական, հորինված կամ երազում կատարվող մի դեպք, որի հետ ես ոչ մի առնչություն չունեի։

— Ներեցեք ինձ, խնդրում եմ,— ասացի ես,— բայց, այնուամենայնիվ, կարծում եմ, որ այստեղ ինչ֊որ թյուրիմացություն կա։ Ես մի հասարակ մարդ եմ և երբեք չեմ արել այնպիսի մի բան, որ ուշագրավ լինի։ Երբեք չեմ կատարել որևէ հերոսական արարք և նույնիսկ ջրում որևէ խեղդվողի չեմ փրկել։ Այսինքն՝ առիթ չի եղել։ Ես որբ մանկություն եմ ունեցել, իսկ հետո ճահիճներ եմ չորացրել, որպես շարքային բուլդոզերավար, իսկ հետագայում...

Դոկտոր Մարտինը ժպտալով ընդհատեց ինձ.

— Դուք ուզում եք մեզ ձեր կենսագրությո՞ւնը պատմել,— ասաց նա։— Այստեղ ներկա գտնվողները ծանոթ են ձեր կենսագրությանը ամենայն մանրամասնությամբ և կարող են ձեր կյանքից այնպիսի փաստեր բերել, որ նույնիսկ դուք վաղուց մոռացել եք։ Տեսնո՞ւմ եք այն հատորները,— ճերմակ մատը դեպի սեղանին կիտված կաշեպատ հաստ գրքերը մեկնելով, ավելացրեց նա։— Այդ գրքերի մեջ ձեր կյանքն է։ Տասներկու հատոր։

— Ինչպե՞ս թե իմ կյանքը...— ապշած շշնջացի ես։

— Ձեր կյանքը,— ասաց դոկտոր Մարտինը,— ձեր ծնունդից սկսած մինչև երեկ, երբ գիշերային գնացք նստեցիք՝ մեր հրավերով մայրաքաղաք գալու համար։

Զգացի, որ կոկորդս չորանում է։ Ծաղրո՞ւմ են ինձ, ինչ է։ Սա՞ ինչ հիմար խաղ է։

— Բայց դուք ինձ չեք ճանաչում,— ասացի ես,— ես երբեք ծանոթ չեմ եղել ձեզ հետ և կարող եմ երդվել, որ երբեք չեմ տեսել ձեզ։ Դուք ինչպե՞ս կարող էիք իմանալ իմ կենսագրությունը։

Ես իմ դիմացը դրված սափորից ջուր լցրեցի ու խմեցի ագահաբար։

Դոկտոր Մարտինը ներկաներին նայեց։

— Պարոնա՛յք,— ասաց նա,— իմ կարծիքով մենք պարտավոր ենք պարոն Ալեքսանդրի առջև բացել մեր խաղաթղթերը։ Վիճակն այդ է թելադրում։

— Այո՛,— բազմոցի մեջ շարժվեց պրոֆեսոր Բլոկը։— Այլ բան է, եթե նա լուռումունջ վերցներ շքանշանը։

— Ես ևս համաձայն եմ ձեզ հետ, դոկտոր,— միջամտեց պրոֆեսոր Կարլը։— Մանավանդ որ պարոն Ալեքսանդրը վաղ թե ուշ ծանոթանալու է մեր այսպես ասած խոհանոցին՝ հանձնաժողովի անդամի իրավունքով։

Դոկտոր Մարտինը շրջվեց դեպի երկար սեղանի մոտ նստած մարդը։

— Մագիստրոս Սիմեոն, խնդրեմ։ Ներքինու դեմքով մարդը ոտքի կանգնեց։

— Մեր երկրի օրինակելի քաղաքացուն որոշելու գաղափարը պատկանում է մեր հարգարժան դոկտորի հորը՝ մեծապատիվ և անմոռաց դոկտոր Մարտինին։ Այդ նա է սրանից գրեթե վաթսուն տարի առաջ ողջ ունեցվածքն ու կյանքը ի սպաս դրել իր փայլուն գաղափարի իրագործմանը, այդ հարցում շահագրգռել գործարար շատ մարդկանց, որոնք կամ որոնց ժառանգները այսօր մեր վարչության կորիզն են կազմում և հասել այն բանին, որ կառավարությունը իր վրա է վերցրել ընդհանուր ծախսերի որոշ մասը։ Այդ նա է միջազգային խոշորագույն սիմպոզիումներում հանդես եկել մի շարք ծրագրային դասախոսություններով և հասել այն բանին, որ ստեղծվի Սոցիոլոգիական հետազոտությունների միջազգային հանձնաժողով և աշխարհի յուրաքանչյուր երկրում կազմակերպվեն համապատասխան կենտրոնական հանձնաժողովներ։ Ահա թե որն է համայն մարդկության առջև դոկտոր Մարտինի խոշորագույն երախտիքը։

Ներկաները ակնածանքով խոնարհեցին գլուխները։

— Կուտակելով հսկայական միջոցներ և ստեղծելով համապատասխան, բացառիկ կարգապահության ենթարկված կուռ ապարատ, հավաքագրելով անհրաժեշտ թվով գործակալներ ու տեսուչներ՝ դոկտոր Մարտինը անցել է իր վեհ գաղափարի իրականացմանը, որը կայանում է հետևյալում։

Ամեն տարի վարչությունը մանրամասն հետազոտություններից և ուսումնասիրություններից հետո, երկրի պատանիների թվից ընտրում է տասը հոգու և նրանց հետագա կյանքն ու գործունեությունը առնում աչալուրջ, ակտիվ հսկողության տակ։ Ըստ որում, իբրև կանոն, ընտրվում են որբ երեխաներ, որպեսզի ծնողները հնարավորություն չունենան ըստ իրենց նախասիրությունների ու քմահաճույքների, տնօրինել նրանց ապագան։

Ես հանկարծ գլխապտույտ ունեցա, թուլացան ոտքերս և հազիվ կարողացա իջնել աթոռին՝ ձեռքիս մեջ շարունակ սեղմած շքանշանի տուփը։

— Եվ այդ տասը պատանիներից մեկը ե՞ս եմ եղել,— մրմնջացի ես։

— Այո՛,— ասաց դոկտոր Մարտինը։— Այդ տասը պատանիներից մեկը դուք եք եղել, պարոն Ալեքսանդր, և կարող եք հպարտանալ, նրանցից միակն եք, որ լիովին արդարացրել եք կենտրոնական հանձնաժողովի հույսերը։ Շարունակե՛ք, Մագիստրոս...

— Հսկողությունը համարվում է ակտիվ, որովհետև մեր գործակալները, վարչության հրահանգները իրականացնելով, տարիներ շարունակ ոչ միայն հետևել են ընտրյալ կլիենտների առօրյա գործողություններին, այլև՝ անհրաժեշտ դեպքում, իրենք խստորեն մնալով ստվերում, միջամտել ու օգնել են նրանց, ուղղություն են ցույց տվել, մշակված ծրագրերին համապատասխան տարբեր բարդության խնդիրներ են առաջադրել ու հետևել, թե ինչպես են կատարվում այդ խնդիրները, մանրամասնորեն քննության են առել կամա թե ակամա ստեղծված իրավիճակներում կլիենտների ընդունած վճիռները և ամեն շաբաթ արդյունքներն ամփոփելով, զեկուցագիր են հղել կենտրոնական հանձնաժողովին։

Այդ զեկուցագրերը մանրամասնորեն քննության են առնվել և ենթարկվել վերլուծության և դրանց հիման վրա մշակվել են գործակալների հետագա անելիքները։

— Ուրեմն ես և՞ս ամենօրյա հսկողության տակ եմ եղել,— ուղղակի ականջներիս չհավատալով, հարցրեցի ես։

— Այո՛, պարո՛ն Ալեքսանդր,— ասաց դոկտոր Մարտինը։

— Եվ ձեր այդ գործակալները տեսել են, թե ես ի՞նչ եմ անում ամեն օր, ինչպես եմ լվացվում, ինչպես եմ ուտում, ինչպես եմ խմում, ինչպես եմ սովորում, ինչպես եմ ծիծաղում ու լաց լինում... Ամեն ի՞նչը։ Եվ այդպես շարունակ իմ ամբողջ կյանքո՞ւմ։

— Այո՛,— ասաց դոկտոր Մարտինը։

— Իսկ ես նրանց չե՞մ տեսել։

— Ոմանց տեսել եք, ոմանց չեք տեսել։

Հանկարծ ինձ թվաց, թե ես լրիվ մերկ եմ, և այդ մարդիկ տեսնում են իմ մերկությունը։ Ես սեղանին դրեցի տուփը և երկու ձեռքերս էլ ոտքերիս արանքը խրեցի, ինչպես սովորաբար անում են մերկ մարդիկ, երբ կանգնած են լինում բժշկական հանձնաժողովի առաջ։

Պրոֆեսոր Կարլը ծիծաղեց։

Եվ նորից ինձ թվաց, թե այս ամենը կատակ է, ինչ֊որ մեկի հորինած չար ու հիմար կատակը։ Որ հիմա ուր որ է բոլորը կծիծաղեն ու կասեն թե... Բայց ի՞նչ կարող են ասել... Ի՞նչ... Այդպիսի կատակ չի կարող լինել... Իսկ եթե այդպես է, ուրեմն, մի՞թե հնարավոր է, որ ճիշտ լինեն նրանց ասածները։

— Եվ ուրեմն երբվանի՞ց եք հետևել ինձ,— հարցրեցի ես խորապես համոզված, որ իմ հարցերով կմերկացնեմ նրանց։

— Մանկատնում ձեր հայտնվելու տասներորդ օրվանից,— ասաց դոկտոր Մարտինը։— Այդպե՞ս է, մագիստրոս։

— Այո՛,— հաստատեց ներքինու դեմքով տարեց մարդը՝ հատորներից մեկը բացելով։

— Բայց երբ ինձ մանկատուն են տարել, ձեզանից և ոչ մեկը ծնված չի եղել հավանաբար։

— Իրավացի չեք, պարո՛ն Ալեքսանդր,— ասաց պրոֆեսոր Բլոկը։— Ես այն ժամանակ արդեն աշխատում էի վարչությունում՝ արժանահիշատակ դոկտոր Մարտինի ղեկավարությամբ։ Ես գործակալ էի։ Ինչպես նաև պրոֆեսոր Կարլը։

— Մանկատա՞նը,— հարցրեցի ես՝ աշխատելով նրա դեմքի կնճիռների տակ գտնել ու մտաբերել պատանի Բլոկին։

— Ո՛չ, ոչ,— ասաց պրոֆեսորը ծիծաղելով, որից նրա կնճիռները ավելի խտացան։— Մենք մանկատանը գործակալ չունեինք։ Պարոն Ռոբերտին չե՞ք հիշում։

— Դիրեկտորի՞ն,— ապշեցի ես։

— Այո։ Նա մեր հանձնարարություններն էր կատարում։

Ես նորից հիշեցի, թե ինչպես էր պարոն Ռոբերտն ինձ համոզում գյուղատնտեսական դպրոց ընդունվել։ Ուրեմն՝ սրանց ցանկությամբ է եղել։ Ինչո՞ւ։

— Այո՛, պարոն,— իմ հարցին պատասխանեց դոկտոր Մարտինը։— Իմ հայրն է դիրեկտորին առաջարկել, որպեսզի ձեզ շտապ հեռացնեն մանկատնից։ Նա ձեզ համար ուրիշ ծրագրեր էր մտածել և չէր կարող թույլ տալ, որ իր որդուն կորցրած մի աղքատ լվացարարուհի որդեգրեր ձեզ։

Դե, իհարկե, այն տխուր աչքերով կնոջ ձեռքերից լվացքի փոշու հոտ էր գալիս։ Ես զգացի, թե ինչպես է դառնությունը բարձրանում դեպի կոկորդս։

— Իսկ եթե դուք էիք թույլ տալիս կամ արգելում ինչ ուզում էիք, ինչպե՞ս էիք թույլ տալիս, որ գյուղատնտեսական դպրոցի տեսուչ պարոն Հանսոնը հետապնդի ու հալածի ինձ տարիներ շարունակ, թունավորելով իմ կյանքը։ Այդ բոլորը նա ձե՞ր առաջարկությամբ էր անում։

Դոկտոր Մարտինը մեղմորեն ժպտաց.

— Ո՛չ,— ասաց նա։— Նա մեր աշխատողը չէր։ Բայց քանի որ վճռել ենք անկեղծ լինել մինչև վերջ, պետք է ասեմ, որ սկզբում չէինք խանգարում նրան, որովհետև ըստ մեր ծրագրի ուսումնասիրում էինք, թե ինչպես կպահեք ձեզ այդ հալածանքի պայմաններում։ Մեզ պետք էր, որ դուք ճաշակեք այդ դառնությունը, կոփվեք, սովորեք դիմանալ ճակատագրի հարվածներին, հակադարձ միջոցներ որոնեք։ Բայց հենց որ նկատեցինք, որ նա անցնում է չափը, միջամտեցինք։ Այդ հարցում դուք մեզ մեղադրել չեք կարող։ Չէ՞ որ հանուն ձեզ պահանջեցինք նրան անհապաղ տեղափոխել մեկ այլ քաղաք։ Հիշեցի՞ք։

Ինչպե՜ս կարող էի չհիշել։ Ես ամբողջ գիշեր նրանց հետ էի։ Եվ հանկարծ զգացի, թե ինչպես է սեղմվում կոկորդս։ Եթե այդպես է... եթե իրոք այդպես է եղել, ուրեմն Հելենը...

— Փոքրիկ, չքնաղ Հելենը՞,— պատասխանեց պրոֆեսոր Բլոկը։— Նա մեր ամենաշնորհալի գործակալներից մեկն էր։ Եվ հիանալի կազմակերպիչ։ Նա կարողացել էր իր հերթին գործակալների մի այնպիսի ցանց ստեղծել դպրոցում, որ ձեր յուրաքանչյուր քայլը անմիջապես հայտնի էր դառնում նրան և մեզ։ Ըստ որում նրա առաջին օգնականը ձեր ամենամտերիմ ընկեր Առնոլդն էր։ Նա հետագայում հերոսաբար զոհվեց Վիետնամում։

— Եվ այդ բոլորը ի՞նձ էին հետևում։

— Խոստովանեք, որ դա պատանու համար ամենավտանգավոր տարիքն էր։ Երբ երեխաները դառնում են տասնչորս֊տասնյոթ տարեկան, նրանց նկատմամբ շատ ուշադիր պետք է լինել։ Դուք հայր եք և հավանաբար ինքներդ էլ համոզվել եք դրանում,— գլուխը վեր բարձրացնելով, հարկ համարեց միջամտել պրոֆեսոր Կարլը։

— Բայց Հելենը... Հելենը... Ուրեմն նա ձե՞ր ցուցումով էր սիրահարվել ինձ, ձե՞ր կարգադրությամբ էր գիշերներն անցկացնում ինձ հետ, լքված ագարակում, խոտի դեզի մեջ։

— Մենք ուրիշ ելք չունեինք։ Չէինք կարող թույլ տալ, որ առանց ուսումն ավարտելու հեռանաք դպրոցից։ Դրա համար էլ Հելենին ձեր դպրոց ուղարկեցինք՝ իբրև քարտուղարուհի։

Ես ամեն ինչ անում էի, որպեսզի չպայթի գլուխս։

— Բայց նա սիրում էր ինձ։ Սիրո՛ւմ էր։ Յուրաքանչյուր տղամարդ զգում է դա։ Ուրեմն դո՞ւք եք եղել պատճառը, որ նա չեկավ ինձ մոտ, չամուսնացավ ինձ հետ։

— Նա ձեզ հետ չէր կարող ամուսնանալ,— ասաց Մագիստրոս Սիմեոնը։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև արդեն ամուսնացած էր։

— Ամուսնացա՞ծ էր։ Ամուսնացա՞ծ էր։ Ամուսնացա՞ծ էր։ Եվ դուք նրան ստիպում էիք...

— Մենք մեր գործակալներին բացարձակ ինքնուրույնություն ենք տալիս միջոցների ընտրության հարցում։ Մեզ հետաքրքրում է միայն այն, որ անվերապահորեն կատարվի առաջադրանքը։ Այդքանը,— ասաց դոկտոր Մարտինը։

— Ձեզ մոտ գլխացավի դեղ կգտնվի՞,— հարցրեցի ես, որովհետև այլևս չէի դիմանում։

Ներքինու դեմքով մարդը ինձ ինչ֊որ հաբ բերեց հարևան սենյակից, որը ես կուլ տվեցի անմիջապես, իսկ հետո դանդաղորեն ջուր էի խմում։ Դանդաղորեն, որովհետև դողում էին ձեռքերս։

— Կներեք մեզ,— ասաց դոկտոր Մարտինը,— ես չէի կարծում, թե գրեթե հիսուն տարի առաջ կատարված դեպքերը կարող են այդպես հուզել ձեզ։

Եթե իմ ձեռքին ատրճանակ լիներ, ես առանց մի վայրկյան իսկ տատանվելու, կկրակեի նրա վրա։ Եվ մյուսների վրա։ Եվ բոլորի վրա, ովքեր դրանից հետո կհանդիպեին ինձ։ Բայց իմ ձեռքին ատրճանակ չկար։ Եվ լավ էր, որ չկար։ Ես աշխատեցի հավաքել ինձ։ «Հանգստացի՛ր,— ասում էի ինքս ինձ,— հանգստացի՛ր։ Նրանք կարող են զգուշանալ և չբացվել։ Այնինչ, եթե այստեղ ես հասել, պետք է իմանաս ամեն ինչ։ Հանգստացիր»։

— Գիտե՞ք,— ասացի ես գրեթե խաղաղ ձայնով։— Ուղղակի այս ամենը չափազանց անսպասելի էր ինձ համար։

— Դե իհարկե, իհարկե,— համաձայնեց պրոֆեսոր Բլոկը։

— Ես ձեզ հասկանում եմ,— իբրև ինձ համար մեծ պատիվ, ավելացրեց պրոֆեսոր Կարլը։ Մյուսները բարյացակամորեն գլխով արեցին։

— Ըստ որում՝ մենք միշտ հնարավորություն ենք ունեցել հիանալու ձեր զսպվածությամբ և հաստատակամությամբ,— ասես հոգուս խորքը թափանցելով, ասաց դոկտոր Մարտինը։— Սակայն, իհարկե, ամենից առավել մեզ ուրախացնում և զարմացնում էր փառասիրության ասեմ, թե փառատենչության իսպառ բացակայությունը ձեր բնավորության մեջ։

— Այո՛,— հաստատեց պրոֆեսոր Բլոկը։

Այդ հարցում նրանք, իհարկե, ճիշտ են։ Ես երբեք փառասեր չեմ եղել։

— Դեռ այն ժամանակ, հիդրոմելիորացիայի ջոկատում, մենք մեր գործակալների միջոցով ձեզ առաջարկեցինք բրիգադիր դառնալ։ Դուք հրաժարվեցիք։ Առաջարկեցինք ղեկավարել մեքենայական պարկը, հրաժարվեցինք։ Առաջարկեցինք ջոկատի պետ դառնալ։ Իսկ դուք ուրախանալու փոխարեն, ինչպես կվարվեր յուրաքանչյուրը, ընդհանրապես լքեցիք աշխատանքը։

— Ուրեմն այդ բոլորը դո՞ւք էիք կարգադրում։

— Իմ հայրը։ Կամ ես։ Կամ վարչությունը։ Դրանք միևնույնն են։

— Իսկ ի՞նչ կպատահեր, եթե ես համաձայնեի։

— Յուրաքանչյուր դեպքի համար առանձին ծրագիր էր մշակված։

— Իսկ դուք ի՞նչ նպատակ էիք հետապնդում։ Ո՞րն էր ձեզ համար ցանկալի, իմ հրաժարվե՞լը, թե համաձայնելը։

— Հրաժարվելը,—ասաց դոկտոր Մարտինը։— Մեզ պետք են այնպիսի մարդիկ, որոնք առաքինի են ու աշխատասեր և ոչնչից դժգոհ չեն, փառքի կամ կարիերայի չեն ձգտում, չեն նախանձում իրենցից ավելի բարեկեցիկ ապրողներին, չեն սիրում խռովարարությամբ զբաղվել և նպատակ չունեն փոփոխելու, քանդելու այն ամենը՝ ինչ կա, ինչ ստեղծվել է։ Մեր ընդհանուր նպատակն է հայրենիքի համար հենց այդպիսի խաղաղ քաղաքացիներ, ձեզ նման քաղաքացիներ դաստիարակելը։ Միայն այդպիսի քաղաքացիներ ունենալով կարող է ծաղկել ու բարգավաճել յուրաքանչյուր պետություն։ Երկրին հանգիստ ու լավատես մարդիկ են պետք, պարոն Ալեքսանդր։ Դուք մեզ հետ համաձայն չե՞ք։

— Այո, իհարկե,— գլխով արեցի ես,— մեր երկրին իրոք այդպիսի մարդիկ են պետք։

— Ո՛չ միայն մեր երկրին։ Բոլո՛ր երկրներին,— ուղղեց դոկտոր Մարտինը։

— Կարելի՞ է հարց տալ,— ասացի ես՝ սարսափելով ներսս սողոսկած մի կասկածից և աշխատելով վայրկյան առաջ փարատել այդ կասկածը։

— Խնդրե՛մ։

— Փորձելով քննության ենթարկել իմ փառասիրություն ունենալը կամ չունենալը, դուք դրանով չէ՞ որ վտանգի տակ եք դրել կյանքի ճանապարհին ինձ հանդիպած մարդկանց կարիերան։ Ես կոնկրետ նկատի ունեմ մեր հիդրոմելիորացիայի ջոկատի վերջին պետին։ Նա ազնիվ ու բարեխիղճ աշխատող էր և իմ բարեկամը, իսկ դուք ուրեմն ուզում էիք հենց այնպես հեռացնել նրան, որպեսզի ի՞նձ նշանակեք ջոկատի պետ։ Մի՞թե դա, մեղմ ասած, անգթություն չէր։

— Ձեր խոսքը վերաբերում է դոկտոր Ադամի՞ն։

— Այո՛։

Մագիստրոս Սիմեոնը մի հայացք նետեց դոկտոր Մարտինին ու երևի համաձայնություն ստանալով, ինձ դարձրեց ներքինու անկնճիռ իր դեմքը։

— Դոկտոր Ադամը մեր գործակալն էր, պարո՛ն Ալեքսանդր։

— Նա է՞լ,— բացականչեցի ես անսքող ցավով ու հիասթափությամբ։

— Այո՛,— ասաց դոկտոր Մարտինը։— Եվ պետք է նշեմ, որ տաղանդավոր գործակալ էր։ Հաշվի առնելով նրա անուրանալի ծառայությունները, մի քանի տարի անց մենք Ադամին նշանակեցինք տեսուչ։ Իսկ հիմա նա էլ ձեզ նման մեր հանձնաժողովի հարգարժան անդամներից մեկն է։

Ադամը։ Իմ ընկերը։ Բարեկամը։ Իմ փրկարարը։ Խելագարվե՜լ կարելի է։

— Ուրեմն նա ձե՞ր ցուցումով հանեց ինձ գեստապոյի բանտից։

— Իհարկե,— ժպտաց պրոֆեսոր Կարլը,— ըստ որում՝ խոստովանեք, որ դա հիանալի կազմակերպված օպերացիա էր։ Գուցե ձեզ հետաքրքիր լինի կարդալ արձանագրությունների պատճեններն ու հաշվետվությունները։ Դրանք պատիվ են բերում ձեզ և ձեր արիության ու տոկունության սքանչելի վկայություններն են։

Մագիստրոս Սիմեոնը մոտ բերեց հատորներից մեկը, որի վրա սև գույնով խոշոր «5» թիվն էր նկարված։

Ես տարուբերեցի գլուխս։ Ես չէի ուզում տեսնել իմ արիության ու տոկունության սքանչելի վկայությունները։ Ես ուժ չունեի նայելու այն հարցերին, որ տալիս էին իրար հերթափոխող, առույգ, հենց նոր սափրված, ֆրանսիական օդեկոլոնի հոտ արձակող դեմքերով գեստապոյական քննիչները։ Ականջներիս մեջ նրանց սուր բղավոցներն էին հնչում և ամեն վայրկյան թվում էր, թե դույլերով սառը ջուր են լցնում իմ այրվող, բթացած, ցավատանջ գլխին։

Բայց այդ արձանագրություններն ի՞նչ գործ ունեն այստեղ։ Եվ ի՞նչ կապ ունեն նրանց հետ գործակալ Ադամի հաշվետվությունները։ Չէ՞ որ նա ինձ վերջին օրը տեսավ։ Դրանից առաջ ինձ երեք օր անքուն հարցաքննում էին։ Ես ընկնում էի ցած, իսկ նրանք ջուր էին լցնում գլխիս, քարշ տալով բարձրացնում էին գետնից ու հարցաքննում էին։ Երեք օր ու գիշեր։ Երեք հավերժական, անվերջանալի օր ու գիշեր։ Ուրեմն՝ Ադամից բացի ուրիշ մարդ էլ է եղել։ Մեկը, որ տեղ է հասցրել այն արձանագրությունների պատճենները։

— Մայորը նույնպե՞ս ձեր գործակալն էր,— հարցրեցի ես, զարմանալով, որ ընդհանրապես կարող եմ խոսել։

— Ո՛չ, ոչ,— ժպտաց դոկտոր Մարտինը։— Զենքի այդ պատմության հետ մենք կապ չունենք։ Ես թերահավատորեն նայեցի նրան։

— Ձեզ շփոթեցնում է արձանագրությունների առկայությունը,— ասաց դոկտոր Մարտինը։— Հիմա կբացատրեմ։ Մենք գեստապոյում ունեինք մեր գործակալը, բայց դա մայորը չէր։

— Եվ ձեր այդ գործակալը հանգիստ դիտում էր, թե ինչպե՞ս են տանջում, ստորացնում ինձ։

— Նա փոքր մարդ էր և ինֆորմացիա հավաքելուց բացի, ուրիշ ոչինչ անել չէր կարող։

— Իսկ դո՞ւք։ Միայն հաշվետվություններն էիք կարդում և հիանո՞ւմ իմ արիությամբ։ Եթե ձեր գործակալներն օր ու գիշեր հետևում էին ինձ, գոնե նրանք հո գիտեին, որ ես անմեղ եմ։ Եվ դուք էլ գիտեիք։

— Գիտեինք, այդ պատճառով էլ Ադամին ուղարկեցինք գեստապո։

— Բայց իմ փրկվելը սոսկ պատահականություն էր,— թրջված թաշկինակով հազարերորդ անգամ սրբելով ճակատիս քրտինքը, ասացի ես։— Եթե Ադամը թեկուզ մեկ վայրկյան էլ ուշանար, ինձ կգնդակահարեին։ Մայորն արդեն բարձրացրել էր ատրճանակը։ Թե՞ դուք այդ տարբերակն էլ էիք մշակել։

— Ո՜չ,— ասաց դոկտոր Մարտինը,— մենք այդ տարբերակը մշակելու հարկ չունեինք, որովհետև մեր մտքով էլ չէր անցնի, թե դուք կթքեք մայորի դեմքին։ Ի դեպ, մենք ձեր այդ վարքագիծը մեր մատյանում այն ժամանակ գնահատեցինք «երեք»։ Դա ձեր հազվագյուտ սխալներից մեկն էր, և չէր սազում ձեզ նման խոհեմ ու ողջամիտ անձնավորությանը։

— Փա՛ռք արարչին,— ասացի ես,— ուրեմն ինձ իրոք աստված է փրկել։

Դատարկ ու ճնշող լռություն տիրեց։ Ու ես ինձ միանգամից թուլացած, ծեր ու անօգնական զգացի։ Կոպերս ծանրացան, կախվեցին, ինչպես այն ժամանակ ու նորից ինձ թվաց, թե հիմա ուր որ է ցած կգլորվեմ։ Ես ճիգով բարձրացրեցի գլուխս ու նայեցի նրանց։ Դոկտոր Մարտինը շարունակ ոտքի վրա, սևեռուն հայացքով ինձ էր նայում։ Մագիստրոս Սիմեոնը թերթում էր իմ կենսագրության հինգերորդ հատորը։ Պրոֆեսոր Կարլը ծանր շնչում էր։ Պրոֆեսոր Բլոկը ասես ինձ չտեսնելու համար փակել էր աչքերը...

Նրանք վիրավորվա՜ծ էին ինձնից, որովհետև Ադամի միջոցով ինձ փրկելու առթիվ ուրախանալու և երախտագիտության խոսքեր ասելու փոխարեն, ես համարձակվում էի կասկածել նրանց ու իմ անվրդով բնավորությանն անվայել հարցեր տալ։

— Իսկ մի՞թե միայն ձեր վիճակն էր ծանր, պարոն Ալեքսանդր,— առանց աչքերը բանալու, խոսեց պրոֆեսոր Բլոկը։— Ի՞նչ եք կարծում, դոկտոր Ադամի համար հե՞շտ էր երկու ամիս շարունակ մահապարտների խցում մնալը։

— Բայց չէ՞ որ իմ այդ «բարեկամը» ձեր պատճառով էր հայտնվել մահապարտների խցում,— հոգնած ասացի ես։— Քանի որ ձեր կամքն էր կատարում՝ աշխատելով իբրև բուրգոմիստր։

— Այո՛,— գլուխը արժանապատվությամբ բարձրացրեց պրոֆեսոր Բլոկը։— Մենք չենք ասում, թե մեր աշխատողների ճանապարհը միայն վարդերով է եղել ծածկված։ Մեզ համար էլ շատ փորձություններ են եղել և երանի մեզ, որ կարողացել ենք պատվով անցնել այդ փորձությունների միջոցով։

— Դուք ինձ վշտացրիք,— մեղմաձայն ասաց դոկտոր Մարտինը։— Դուք ինձ շա՜տ֊շատ վշտացրիք... Եվ եթե հիմա լսեք որոշ դառը ճշմարտություններ, դրանք վերագրեք ոչ թե մեր անհամեստությանը, այլ ձեր կասկածամտությանն ու հետաքրքրասիրությանը։ Եթե մեր հանձնաժողովը չլիներ, պարոն Ալեքսանդր, դուք գեստապոյից դուրս չէիք գա։ Իսկ հետո, պատերազմից հետո... Եթե մեր հանձնաժողովը չլիներ, դուք հավանաբար դեռ հիմա էլ կգտնվեիք մեր հանրապետության պետական բանտում, որովհետև գերմանացիների հետ համագործակցողի և հայրենիքի դավաճանի պատիժը ցմահ բանտարկությունն է։ Իսկ ձեզ, եթե չեմ սխալվում, հենց դրա մեջ էին մեղադրում։ Այդպե՞ս է, մագիստրոս...

— Այդպես է, դոկտո՛ր Մարտին։

— Մի՞թե կալանքից հենց նոր ազատված քաղաքապետ Ադամին մենք նորից չուղարկեցինք բանտ՝ երկրորդ անգամ ձեզ փրկելու համար։

— Ո՛չ,— ասացի ես։— Այդ մեկի համար ես կարող եմ երդվել խաչի վրա։ Ադամին իմ կինն է խնդրել օգնել ինձ։ Ես դա հաստատ գիտեմ։

— Իսկ ո՞վ է ձեր կինը։

— Ալիսան,— ասացի ես։

— Իսկ ո՞վ էր Ալիսան։

— Ինչպե՞ս թե ով էր... Ալիսան... Ալի՜սան... Ալի՜սան... Ես կսպանեմ ձեզ,— գոռացի ես։— Միայն թե չհամարձակվեք ասել, թե նա էլ ձեր գործակալն է։

— Նա մեր գործակալն էր, պարո՛ն Ալեքսանդր,— ասաց դոկտոր Մարտինը։

Ես ուզեցի բարձրանալ տեղից ու չկարողացա։ Ինձ համար ամեն ինչ կորցրեց իր իմաստը։ Ես չէի էլ փորձում այլևս լսել կամ հասկանալ որևէ բան։ Ինչ֊որ բառեր էին ամուր շրխկշրխկալով դիպչում իմ ուղեղին ու ցած թափվում ավազահատիկների նման։ Բայց ինձ ցավ չէին պատճառում։ Ցավեցնելու ոչինչ չէր մնացել։

— Դո՛ւք մեզ ստիպեցիք ամեն ինչ ասել։ Մեղքը մերը չէ։ Այո՛, նա մեր գործակալն էր։ Ամուսնու զոհվելուց հետո նա հնարավորություն չուներ պահելու իր որդուն։ Եվ համաձայնեց աշխատակցել մեզ։ Մտաբերեք, խնդրում եմ, մտաբերեք, ձեզ տարօրինակ չէ՞ր թվում, որ նա հրաժարվում էր ամուսնանալ ձեզ հետ, որ անընդհատ ձգձգում էր պատասխանը։ Այո՛, պարոն Ալեքսանդր, մեր աշխատակիցները իրավունք չունեն ամուսնանալու կամ ամուսնալուծվելու առանց մեր թույլտվության։ Իսկ հետո... տարօրինակ չէ՞ր թվում, որ երեխա չէիք ունենում։ Այդ մենք թույլ չէինք տալիս։ Ձե՛զ համար։ Այո՛, այո, հանուն ձեզ։ Որովհետև որոշելով պարգևատրել ձեր համեստությունն ու առաքինի կյանքը և իհարկե նաև մեր հանձնաժողովի ֆինանսական շահերից ելնելով, մենք մտադիր էինք ձեզ իրոք ուղարկել Մարոկկո, Ռաբաթի կանացի արդուզարդի կոմբինատի դիրեկտոր և բաժնետեր։ Այնինչ՝ նորածին երեխան կխանգարեր ձեզ։ Իսկ երբ դուք վճռականապես հրաժարվեցիք, մի՞թե մենք չէինք, որ ընդառաջելով Ալիսայի համառ թախանձանքին, նրան թույլ տվեցինք երեխա ունենալ և ավելին՝ լիովին հեռանալ մեր հանձնաժողովից, որովհետև նա իրոք սիրում էր ձեզ և ուզում էր անմնացորդ նվիրվել իր ընտանիքին։ Այո, և նման շատ բաներ, պարո՛ն Ալեքսանդր։ Նման շատ բաներ։ Իսկ երբևէ հարցրե՞լ եք ձեզ, թե ինչպես պատահեց, որ Լեոնին պատերազմ ուղարկեցին, իսկ ձեր որդին մինչև հիմա էլ զինվորական պարտադիր ծառայության չի կանչվել։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև մենք չուզեցինք, որ վրդովվի ձեր հոգին։ Որովհետև իբրև հանրապետության օրինակելի քաղաքացի, մեզ պետք էր անչար ու բարի պարոն Ալեքսանդրը։ Ձեզ իրավունք տալի՞ս եք այսքանից հետո ևս նախատել մեզ։

— Իսկ ինչո՞ւ Լեոնին էլ չպահեցիք։ Ինչո՞ւ անմեղ տեղը զոհվեց մեր տղան և նրա նման հարյուրավոր ու հազարավոր երեխաներ ինչո՞ւ են զոհվում մինչև հիմա իրենց հայրենիքից հեռու, օտար ու անծանոթ մարդկանց շահերի համար։

— Միամիտ հարց է։ Մենք չենք կարող պահպանել բոլորին,— աչքերը բացեց պրոֆեսոր Բլոկը։ Ես նայեցի նրան, ու հանկարծ ինձ թվաց, թե նա կենդանի մարդ չէ, այլ ընդամենը՝ անչափ վարպետորեն սարքած մի տիկնիկ, մի խամաճիկ, մի խրտվիլակ։ Ես նույնիսկ նկատեցի այն թելը, որ նրանից դեպի դոկտոր Մարտինն էր ձգվում ու փաթաթված էր նրա մատին։ Դե իհարկե, դոկտոր Մարտինը շարժեց մատը և դրանից բացվեցին տիկնիկ պրոֆեսորի աչքերը, շարժվեցին շրթունքները ու տարուբերվեց խոշոր գլուխը։ Իսկ մյուսնե՞րը։ Մի՞թե իրական, կենդանի մարդիկ են պրոֆեսոր Կարլը, մագիստրոս Սիմեոնը։ Դե, իհարկե, ոչ։ Ես նոր միայն նկատեցի, որ դոկտոր Մարտինի մատից թելեր են ձգվում նաև դեպի նրանք և մի թել էլ... իմ կողմն է գալիս։ Իմ կողմը։ Ե՞ս ինչ կապ ունեմ։ Այսինքն՝ ինչպե՞ս թե չունեմ։ Չէ՞ որ ինքս էլ չհասկանալով, ես էլ եմ ամբողջ կյանքում խաղալիք եղել նրա ձեռքին։ Իհարկե։ Միայն թե թելը չեմ տեսել։ Եվ բոլորը, ամբողջ աշխարհը խաղալիքներ ու խամաճիկներ են դարձել դոկտոր Մարտինի և նրա միջազգային գործընկերների ձեռքին։ Միայն թե թելերը չեն տեսնում։ Թելերը։

Ուրեմն, ինչպես ես իմ արհեստանոցում, այնպես էլ դոկտոր Մարտինը մեր երկրում, ձգում է թելերը, սեղմում է կոճակները և մարդիկ ցատկոտում են տիկնիկների պես, բացում են բերանները, ասում են ինչ որ նա է հրահանգավորում, ուտում են, ինչ որ նա է թույլ տալիս, ապրում են՝ ինչպես նա է ուզում, խստորեն ըստ նրա մշակած ծրագրի։ Հանուն հենց իրենց գոյության և բարօրության։ Հանուն հայրենիքի ծաղկման։

Եվ ինչպես արհեստանոցում էր լինում, տիկնիկների ու խաղալիքների մեջ, հանկարծ մի մեծ հանգստություն իջավ վրաս և պարզվեց, մաքրվեց ուղեղս։ Աստված մի շող ուղարկեց, որը վառ լուսավորեց իմ բանականության բոլոր ծալքերն ու անկյունները։ Ես հասկացա իմ ապրած կյանքը։

Ու ոտքի կանգնեցի։

— Ձեզ ո՞վ է իրավունք տվել տնօրինելու մարդկանց ճակատագիրը,— ասացի ես։— Ձեզ ո՞վ է իրավունք տվել խաղալ մարդկանց հետ, ինչպես տիկնիկների հետ են խաղում։ Ո՞վ եք դուք։ Ո՞վ եք դուք, որ աստված եք կարծում ձեզ։ Ինչո՞ւ էիք համոզված, որ ես ավելի երջանիկ չէի լինի տխուր աչքերով այն կնոջ տանը, որի ձեռքերից լվացքի փոշու հոտ էր գալիս։ Մորս ձեռքերի հոտը։ Ո՞վ է ձեզ թույլ տվել վճիռներ կայացնել ուրիշ մարդկանց փոխարեն, ստիպել նրանց ապրել ինչպես ձեզ է ձեռնտու և մեռնել՝ ե՛րբ կամ որտե՛ղ դուք եք ցանկանում։ Ձեզ համեստ, առաքինի, աշխատասեր մարդիկ են պետք։ Բայց ոչ թե նրա համար, որ երջանիկ լինեն նրանք, այլ որպեսզի դուք և ձեր տերերը ապահով ապրեք։ Որպեսզի ոչ ոք չմտածի փոխել այն կարգերը, որտեղ դուք հրամայողներ եք։ Ես հիմա եմ հասկանում, թե ինչու են ձեր լրագրերը, հեռուստատեսությունն ու ռադիոն բարձր բարոյականության դիրքերից փառաբանում ազնիվ մարդկանց և երջանիկ ընտանիքները, փառաբանում քրտնաջան աշխատանքը, գիտակցված սերն ու խաղաղությունը։ Եվ ամոթխածորեն լռում, երբ խոսքը վերաբերում է դժբախտ, ընչազուրկ մարդկանց, երբ խոսքը վերաբերում է նույնիսկ հարևան երկրներում կատարվող խռովություններին և հեղաշրջումներին, բռնություններին ու սպանություններին։ Որովհետև վախենում եք, որ դրանք անցանկալի ազդեցություն կգործեն ձեր երկրի ժողովուրդների վրա։ Չէ՞ որ մի օր էլ նրանք կսովորեն ելնել ձեր դեմ, դրոշներ պարզած անցնել փողոցներով, հեղաշրջել ձեր կարգերը, բռնություն գործել ձեր նկատմամբ...

— Եվ որքա՞ն պետք լսենք ձեզ,— շրթունքները սեղմած, հարցրեց դոկտոր Մարտինը։

— Որքան որ ես կխոսեմ,— ասացի ես։— Որովհետև ես շատ եմ լսել ձեզ։ Եվ ոչ միայն ես։ Մի օր շատերը կհասկանան ինձ պես, ու դուք ստիպված կլինեք շատերին լսել։ Դուք լրտեսների ու գործակալների ցանցով պատել եք ամբողջ երկիրը։ Բայց ինչի՞ կարող եք հասնել վարձկաններով։ Ձեր վիթխարի ապարատն ու հսկայական միջոցները այսքան տարիների ընթացքում կարողացել են ձեր ուզած ստանդարտի ընդամենը մեկ մարդու գտնել։ Ինձ։ Եվ այն էլ, ինչպես տեսնում եք, ապարդյուն։

Ես սև թավիշի տուփը նետեցի իմ ոտքերի տակ, դեղին շքանշանը դուրս թռավ պատյանից և աղմուկով գլորվեց հատակի ուղեգորգի վրայով։ Բոլորը վեր թռան իրենց տեղերից նախ ահաբեկված ու ապշած և ապա՝ նույն սպառնալից դեմքերով։ Ու ես նորից ամենայն պարզությամբ տեսա նրանցից դեպի դոկտոր Մարտինը ձգվող թելերը։

Եվ էլի մի թել, որ դոկտոր Մարտինից դեպի դուրս էր ձգվում։

— Ես հրաժարվում եմ ձեր շքանշանից,— շարունակեցի ես։— Ինձ համար վիրավորական է լինել այն հանրապետության օրինակելի քաղաքացին, որի տերերը դուք եք։ Որոնեք կամ ստեղծեք անուղեղ մարդիկ։ Ձեր գաղափարներին միայն նրանք համապատասխան կլինեն։

Ես դուրս եկա դոկտոր Մարտինի առանձնասենյակից, ամուր փակելով դուռը ու փոքրիկ ճամպրուկս վերցնելով, քայլեցի պառլամենտի երկար֊երկար միջանցքներով, շտապելով դուրս, դեպի մաքուր օդ։

Եվ միայն դրսում նկատեցի, որ քայլում եմ ծանր բեռն ուսերից նետած մարդու թեթևությամբ։

Առավոտյան հասա տուն։ Երբ ներս հրեցի պարտեզի դռնակը, ինձ թվաց, թե մեր տան ապակեպատ պատշգամբի վարագույրը դողդողաց ու բացվեց մի փոքր և նեղլիկ բացվածքի միջից մի վայրկյան երևաց ու անհետացավ Ալիսայի վախվորած դեմքը։ Սիրտս ճմլվեց նորից։ Ինչպե՞ս ապրեմ այսուհետև։ Ի՞նչ անեմ։ Ի՞նչ ասեմ, երբ հանդիպեմ Ադամին։ Ի՞նչ աչքերով նայեմ Ալիսային։ Ինչպե՞ս պահեմ ինձ ծանոթ ու անծանոթ մարդկանց հետ։ Ինչպե՞ս պարզեմ, թե նրանցից որն է գործակալ և որը օրինավոր մարդ։ Բոլորին հո կասկածել չի՞ կարելի։ Այդպես կխելագարվի մարդ։

Ես փայտե սանդուղքով դանդաղորեն վեր բարձրացա, կամացուկ դնելով քայլերս, որպեսզի Արթուրը, Լուիզան, երեխաները հանկարծ չարթնանան։ Ու մտա պատշգամբ։ Ալիսան այնտեղ չէր։ Արհեստանոցի դուռը բաց էր կրնկի վրա։ Նայեցի ներսը, Ալիսան այնտեղ էլ չէր։ Շրջվեցի որ դուրս գամ, բայց նորից ետ դարձա ու նայեցի իմ տիկնիկներին ու խամաճիկներին։ Նրանք ինձ էին սպասում։ Նրանք սպասում էին, որ ես ձգեմ թելերը, սեղմեմ կոճակները, որպեսզի իրենք շարժվեն, կաղկանձեն, կռկռան, գրկախառնվեն, գինի խմեն, համբուրվեն, լաց լինեն՝ խոշոր֊խոշոր արցունքներով և ծիծաղեն բերանները լայն բացած, ցնցվելով հրճվանքից։

Ես դազգահի տակից, իր ճիշտ տեղից հանեցի նիկելապատ երկաթե փոքրիկ նիգը, որով սովորաբար պահեստամասերի արկղերն էի բացում և թափով ետ տանելով՝ խփեցի երախը բացած շանը, հետո գորտին, հետո որսորդին, գնացքին, ավտոմեքենաներին, հետո մյուսներին, ինչ որ կար, իսկ ամենավերջում թմբկահար կապիկին, որն այդպես էլ մինչև վերջ չկարողացավ հարվածել սովորել իր երկար ձախ ոտքով։ Իսկ երբ հևալով ու տնքալով վերջին հարվածներն էի հասցնում իմ հեքիաթների աշխարհին, ինձ թվաց, թե մի խեղդված ճիչ լսեցի իմ թիկունքում և շրջվեցի անմիջապես։

Դռների մեջ կանգնած էր Ալիսան, ձեռքի ափերով բերանը սեղմած ու ինձ էր նայում սարսափով ու արցունքով լի իր երբեմնի խոշոր, երկնագույն աչքերով։

Ձեռքս թուլացավ և նիգը զրնգոցով ընկավ հատակին։

— Հիմա ես ի՞նչ անեմ, Ալե՛քս,— կամացուկ շշնջաց Ալիսան։— Ասա, ի՞նչ անեմ։ Ես պատրաստ եմ անելու այն ամենը, ինչ կասես դու։ Ամեն ինչ, ասա, ի՞նչ անեմ... ես...

Ես կարեկցանքով ու հոգնած նայեցի նրան։

— Թե՛յ բեր, Ալիսա՛,— ասացի։— Ես շատ ծարավ եմ։ Թե՛յ բեր ինձ, Ալիսա՛։

Ալիսան ինձ նայեց ապշած, դողացող շուրթերով ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց չկարողացավ և ինչպես շատ֊շատ առաջներում, հանկարծ գիրկս նետվեց, կրծքիս սեղմելով արցունքով ողողված դեմքը։

— Պետք չէ,— պառա՜վս,— ասացի ես՝ չթի տակից շոյելով հեկեկոցից ցնցվող նրա նիհար ու մաշված ուսերը։— Պետք չէ, հարազա՛տս... Այս աշխարհում մենք բոլորս էլ ի վերջո զոհեր ենք։ Միայն զոհեր ենք, Ալիսա։

1982

ՄՈՎՍԵՍ ԱՊԵՐԸ

Ա

Մարկոս Մարգարյանի հարկի տակ այդ երեկո այնպիսի մի թեժ մենամարտ էր սկսվել, որ, ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ կարգին մարդն իր թշնամուն անգամ չէր ցանկանա։

Մասնակցում էին ինքը՝ Մարկոս Մարգարյանը, միջահասակ, գիրանալու հակված, խոր ընկած պողպատագույն աչքերով և բացարձակապես ճաղատ գլխով մի մարդ, որն այդ ճաղատությունն ասես թե առավել ընդգծելու համար չորս հատ մազ ձախ քունքից աճեցրել, բարձրացրել ու էժանագին կիթառի լարերի նման ճակատով մեկ ձգելով խնամքով տարել, փաթաթել էր ձախ քունքի մազերին։

Եվ նրա կինը՝ տիկին Սիրարփին, որը գիշերային ծաղկանախշ խալաթը հագին՝ արագ֊արագ ետ ու առաջ էր քայլում այն բազկաթոռի առջևով, որի խորքում խրվել֊մնացել էր Մարկոս Մարգարյանը, յուրաքանչյուր շրջադարձին ատելությամբ լի մի հայացք էր նետում ամուսնուն և տալիս ճիշտ միևնույն հարցը.

— Դե, ասա, հիմա ի՞նչ պետք է անենք, դե, ասա...

Մարկոս Մարգարյանը չէր պատասխանում։ Քսանհինգ տարվա իր ամուսնական մարաթոնի ընթացքում նա սովորել էր, թե երբ կարելի է պատասխանել տիկին Սիրարփիին և երբ՝ ոչ։ Դրանից բացի, վիթխարի համբերություն ուներ այդ մարդը, որը ձեռք էր բերել իրավաբանական սանդուղքի աստիճանների վրա։ Նա իր հասցեին ուղղված այնպիսի հարցեր ու բացականչություններ էր լսել դատական վերին և ստորին ատյանների նիստերի ժամանակ և առանձնապես մեղադրյալների վերջին խոսքերում, որ նրանց համեմատությամբ տիկին Սիրարփիի բռնկումները իրիկնային մեղմ զեփյուռ էին հիշեցնում։

Նա հանգիստ ու անվրդով սպասեց, մինչև լիովին դատարկվի տիկնոջ զայրույթի մարտկոցը, և երբ՝ «Դե, ասա, հիմա ի՞նչ պիտի անենք» հարցի մեջ արցունք հայտնվեց, կամացուկ ասաց.

— Կապրենք։

Կինն ուզեց բարկանալ, բայց այլևս չկարողացավ և ուժասպառ ընկավ բազկաթոռին։

— Ինչպե՞ս կապրենք, մարդ,— շշնջաց նա։

— Ինչպես ուրիշները,— ասաց Մարկոս Մարգարյանը։— Սիրարփի, սիրելիս, ես ինչպե՞ս կարող էի մերժել հորս։ Ինքդ էլ գիտես, որ մայրիկի մահից հետո նա գյուղում լրիվ միայնակ է մնացել։

— Ինչո՞ւ է միայնակ,— հևաց տիկին Սիրարփին,— քույր անի, զարմիկներ ունի, բարեկամներ ունի...

— Եվ ունի հարազատ որդի,— ձայնը բարձրացրեց Մարկոս Մարգարյանը։— Իսկ այդ հարազատ որդին էլ որոշ չափով խիղճ ունի, ամոթ ունի և վախ ունի։ Եվ երբ մեր գյուղացիները հոգեհացի ժամանակ մխիթարում էին հորս, գիտե՞ս ինչ էին ասում։ Ասում էին՝ մխիթարվիր, Մովսես ապեր, Մարկոսի նման որդի ունես, մարդը տասնհինգ տարի իր զոքանչին էր պահում, հարազատ հորը չի՞ պահի, ինչ է...

— Զոքանչի՞ն, այսինքն՝ իմ մո՞րը։

— Հա։

— Եվ այդ դո՞ւ էիր պահում իմ մորը։

— Իհարկե։ Բա ո՞վ։

— Իմ մայրն էր քեզ պահում, Մարկոս տղա,— զայրույթի մարտկոցները արագորեն լցնելով, կրկին վեր թռավ տիկին Սիրարփին։— Իմ խեղճ մայրն էր պահում քեզ էլ, ինձ էլ, երեխաներին էլ։ Իմ խեղճ մայրը ստրուկ էր այս տանը, սպասուհի էր և լվացարար, աղբ թափող էր և խոհարար, էլեկտրիկ էր և փականագործ և, ի վերջո, տան կողպեք էր իմ մայրը, Մարկոս տղա։ Համա թե համեմատելու բան գտար։

— Իսկ իմ հայրը կողպեք չի՞ կարող լինել, ինչ է,— վիրավորված հարցրեց ամուսինը։

— Եվ, ուրեմն, կարելի է համեմատել իմ մոր հե՞տ,— հարցրեց կինը։

— Չէ, իհարկե,— խեղճացավ ամուսինը։

Իր կեսդարյա կյանքի ընթացքում Մարկոս Մարգարյանը սովորել էր մի քանի անհերքելի ճշմարտություններ, որոնցից ամենաանառարկելին այն էր, որ եթե ցանկանում ես խաղաղություն լինի տանդ, պետք է ընդունես, կամ պետք է վարպետորեն ձևացնես, թե ընդունում ես, որ կնոջդ ազգականները քննադատությունից վեր են։ Որ նրանք բոլորովին ուրիշ են։ Շատ լավն են։ Չափազանց լավն են։ Որ կնոջդ ծնողները աստվածներ են, եղբայրները հրեշտակներ, քույրերը աղավնիներ, քեռիներն ու հորեղբայրները բարերարներ, մորաքույրերն ու հորաքույրները սրբեր և նույնիսկ, ասենք, կնոջդ հին հարևաններին չի կարելի համեմատել քո ծնողների հարևանների հետ, որովհետև նրանք բոլորովին ուրիշ են։

— Մի՞թե ես դա չեմ ընդունում,— բազկաթոռից բարձրացավ Մարկոս Մարգարյանը։— Եթե ոչ, ինչու է մեր պատից քո մոր նկարը կախված և ոչ թե իմ մոր։ Եվ մի՞թե ես չեմ ամենամեծ քարը դրել քո մոր գերեզմանին։ Ասա, ասա, ամբողջ գերեզմանատանը այդքան մեծ քար կա՞։

Տիկին Սիրարփին մեղմացավ։

— Ինչ ճիշտ է, ճիշտ է,— ասաց նա։— Բայց ինչո՞ւ ես ասում քո մոր, մի՞թե իմ մայրը քո մայրը չի եղել։

— Եղել է,— ասաց Մարկոս Մարգարյանը,— շատ է եղել, այսինքն՝ ավելին է եղել։ Թող այդ ծանր քարը թեթև լինի մեր մայրիկի գերեզմանի վրա։

— Հա,— զգացվեց տիկին Սիրարփին,— և իզուր ես կարծում, թե ես քո մայրիկի մասին չեմ մտածել։ Բայց նախ քո մայրիկը անձնագրի նկարից մեծ նկար չուներ, հետո՝ ինքդ ասա, մեր պատերի վրա տեղ կա՞, որ նրա նկարը կախենք։

Մարկոս Մարգարյանը նայեց պատերին։ Ամենուրեք գորգեր էին, ճապոնական կլոր և քառակուսի մատուցարաններ, դարերի համար դրվագված պղնձե և մելքիորե հարթաքանդակներ, աշխատող և չաշխատող ժամացույցներ, Մյունխենում տպագրված Հնդկաչինի քարտեզը, ճապոնական հին գունավոր օրացույցներ... Իրոք, որ մայրիկի նկարի համար տեղ չկար պատերին։

— Չկա,— ասաց Մարկոս Մարգարյանը։— Դու իրավացի ես, Սիրարփի... Բայց եթե մայրիկի նկարի համար պատերի վրա տեղ չկա, գոնե պատերի մեջ մի տեղ պիտի գտնենք հայրիկի համար։ Հոգեհացի ժամանակ մեր գյուղացիները գիտե՞ս ինչ էին ասում, ասում էին՝ դու ինչի ես մտածում, Մովսես ապեր, հարսդ մեծահոգի, ազնվական կին է...

— Այո,— համաձայնեց տիկին Սիրարփին,— գազան չեմ։ Ինձ էլ է մայր բերել և ես էլ եմ հայր ունեցել։ Բայց հիմա դու ասա, որտե՞ղ պետք է ապրի քո հայրը, տեղը ցույց տուր, Մարկոս։ Ճաշասենյակում հարմա՞ր է։

— Ոչ, ի՞նչ ես ասում։

— Մեր ննջարանի մասի՞ն ինչ կասես։

— Ոչինչ։

— Արշակի սենյակո՞ւմ։

— Բացառված է։

— Մարինեի սենյակում հնարավո՞ր է։

— Չէ, իհարկե։

— Ուրեմն էլ որտե՞ղ պետք է ապրի, Մարկ, ասա, ես չեմ, դու ես, ասա...

— Պատշգամբում։

— Որտե՞ղ։

— Պատշգամբում։ Փակ, տաք տեղ է։ Թախտը դրված։ Ինքն էլ թախտի սովոր։ Թող ապրի հայրիկը, ի՞նչ կլինի։

Տիկին Սիրարփին ամուսնուն նայեց ապշած.

— Բա Տուզի՞կը,— հարցրեց նա։

— Ներողություն, Սիրարփի, բայց եթե ես ինձ թույլ տայի քո պատվական հորը շան հետ համեմատել, կասկած չունեմ, որ դու իրավացիորեն կվիրավորվեիր։

Կինը ձեռքերը իրար խփեց շփոթված։

— Շո՞ւն, ի՞նչ շուն, Տուզիկը մեր ընտանիքի անդամն է։

— Նահլաթ քեզ, չար սատանա,— հանկարծ իր հովիվ պապերի լեզվով բղավեց իրավաբանը։— Տուզիկը մեր ընտանիքի անդամն է։ Իսկ իմ հայրը...

— Քո հայրը... Ինչ անեմ, վզից բռնեմ դո՞ւրս շպրտեմ...

— Ում,— իրեն կորցրած գոռաց Մարկոս Մարգարյանը։

— Տուզիկին, ո՞ւմ,— ճշտեց տիկին Սիրարփին,— գիտե՞ս թե դրա՛ համար մեզ ինչ կանեն։ Նախ, ես չեմ կարող ապրել առանց Տուզիկի։ Երկրորդը՝ Մարինեն կթողնի դպրոցը։ Իսկ ամենակարևորը՝ Տուզիկը ազնվական ծագում ունի, նրա պապն ու տատը գեղեցկության չեմպիոններ են եղել, նրա անունը գրանցված է շների պաշտպանության հանրապետական ընկերության ոսկե գրքում...

Մարկոս Մարգարյանը տնքաց.

— Շների պաշտպանության ընկերություն... Իսկ ծնողների պաշտպանության ընկերություն չկա։

— Եթե կարիք լիներ, կստեղծեին,— ասաց տիկին Սիրարփին,— ուրեմն, չկա։ Եվ, վերջապես, դու ինչպե՞ս կարող ես դեն նետել Տուզիկին, եթե փաստորեն նրա հայրն ես։ Մի՞թե հայրը կարող է լքել իր զավակին։

— Ես այդ... շան հա՞յրն եմ,— գունատվեց իրավաբանը։— Խելքդ թռցրի՞ր, այ կին։

Սիրարփին չպատասխանեց։ Բացելով հունգարական պահարանի դարակներից մեկը, նա այնտեղից փայլուն ստվարաթղթի մի կտոր հանեց ու մեկնեց ամուսնուն։

— «Տուզիկ Մարկոսի Մարգարյան»,— հեգնելով ու աչքերին չհավատալով՝ կարդաց դժբախտ հայրը։— Եվ ո՞վ է այս խուլիգանության հեղինակը։

— Շների պաշտպանության ընկերությունը,— ծիծաղեց Սիրարփին,— նրանք շներին չեն գրանցում և թույլ չեն տալիս օգտվելու զանազան արտոնություններից, եթե այդ շան խնամակալը հայտնի չէ։ Դրա համար էլ ստիպված եղանք քո անունը գրել։

— Շատ շնորհակալություն մեծ պատվի համար,— մրմնջաց Մարկոս Մարգարյանը,— իսկ ես ապրում էի ինձ համար, իմ կարծիքով միանգամայն մարդավարի, մտքովս էլ չանցկացնելով, որ ազգակցական այդպիսի սերտ կապ ունեմ շների հետ։ Շատ շնորհակալություն։ Պատկերացնում եմ, թե որքան կուրախանան իմ կոլեգաները, երբ նրանց հայտնի դառնա, որ ես շան խորթ հայր եմ։

— Դու խորթ չես,— ասաց տիկին Սիրարփին,— դու հարազատ հայր ես։ Եվ քո կոլեգաները բոլորովին չեն զարմանա, որովհետև նրանցից շատերը ևս շների հայրեր են։ Ես նրանց հաճախ եմ հանդիպում շնաբույժի մոտ և մրցումներում։ Ըստ որում, չէր խանգարի, որ առիթն օգտագործելով ավելի մոտենայիր ձեր նախագահի տեղակալ Սիրունյանի հետ, որովհետև նրա Բեբին և մեր Տուզիկը կարող են հիանալի զույգ կազմել և ապագա չեմպիոնների ծնողներ դառնալ։

Երկար ժամանակ լուռ էին՝ ամեն մեկը խորասուզված իր մտքերի մեջ։ Ի վերջո տիկին Սիրարփին ցնցեց գլուխը...

— Ոչ, ոչ,— ասաց, նա,— երևի պատասխանելով իրեն ամենից շատ տանջող հարցին։— Մարինեն կխելագարվի։

— Գիտե՞ս ինչ,— առիթից օգտվեց Մարկոսը,— որպեսզի չխելագարվի, թող Տուզիկին հենց իր սենյակում պահի Մարինեն։ Ի՞նչ կլինի։ Գոնե ժամանակավոր։ Ես համոզված եմ, որ հայրիկն այստեղ չի դիմանա։ Առանց այդ էլ հազիվ համոզեցի, որ գա... Ա... այսինքն, ինքն ուզում էր, բայց... աշխատելով սխալն ուղղել, շարունակեց նա,— բայց...

Բայց որ կինը չի կառչի ամուսնու սխալից։

— Ուրեմն, դու ես համոզել, հա՞։ Ես այդպես էլ գիտեի։ Ես այդպես էլ համոզված էի։ Երկու բաժակ խմել ես ու տղամարդ դառել, չէ՞, լավ է, որ հորաքույրներիդ էլ չես կանչել։ Ես միայն իմ մեռնելու օրը չգիտեմ, Մարկոս տղա, ես միայն իմ մեռնելու օրը չգիտեմ։

Մարկոս Մարգարյանի համբերության թասը լցվեց։ Նա նույնիսկ պարզորոշ տեսավ, թե ինչպես է ջուրը հոսում Քուռկիկ Ջալալու սմբակի տակ թեքված համբերության թասից։

— Եթե մի բառ էլ արտասանես, տիկին Սիրարփի, ես քեզ ստույգ կհայտնեմ քո մեռնելու օրը։ Պատշգամբը մաքրիր անմիջապես և շան հոտը կտրի։ Հասկացա՞ր։

Տիկին Սիրարփին նայեց ամուսնուն։ Նրան էին նայում ասես կյանքում առաջին անգամ դատական նիստը ղեկավարող դատավորի անկաշառ ու անողորմ աչքերը։ Տիկին Սիրարփին նայեց այդ պողպատագույն աչքերին ու հասկացավ, որ վճիռը բեկման ենթակա չէ։

— Դե, մի բան պետք է անենք, բա ի՞նչ։ Մարդ ենք, հո գազան չենք,— ասաց նա ժպտալով ու միաժամանակ տենդորեն մտածելով, թե ինչպես պետք է որևէ այլ հարցում հանի վրեժը կամ ինչ փոխհատուցում պետք է պահանջի իր զիջողության համար։— Դու էլ գիտես, որ ես շատ եմ սիրում հայրիկին։ Հո դրսում չենք թողնելու։ Մարդ ենք, չէ՞։

— Մարդ ենք, բա ի՞նչ ենք,— համաձայնվեց Մարկոս Մարգարյանը, միաժամանակ խորհելով, թե որքան դժվար է առանց ահաբեկելու և սպառնալիքի մարդուն իր մարդ լինելը հիշեցնելը։

* * *

Մովսես ապորը աղմկալի ընդունելություն ցույց տրվեց։ Որդին «Բարով ես եկել, ապե՜ր» բացականչելով հենց մուտքի մոտ գրկեց հորը և ձեռքից խլեց ճամպրուկն ու մեծ քթոցը։ Հարսը քթոցին նայելով՝ բացականչեց՝ «ինչ նեղություն», հետո տեսավ, որ ամուսինը իրեն է նայում և ինքն էլ փորձեց գրկել սկեսրայրին։ Սակայն Մովսես ապերը գրկախառնության պատրաստ չէր և ընդամենը հարսին էր մեկնել ձեռքը, ու ակամա ստացվեց այնպես, որ հարսն ուզում է գրկել, իսկ սկեսրայրը ձեռքով պահում է նրան, Շփոթված հարսը ետ քաշվեց ու ինքն էլ պարզեց ձեռքը, բայց հենց այն ժամանակ, երբ սկեսրայրը ամաչելով ետ էր տարել ձեռքը և ուզում էր գրկել հարսին։ Ու ակամա ստացվեց այնպես, որ սկեսրայրն ուզում է գրկել, իսկ հարսը ձեռքով պահում է նրան։

Դրությունը փրկեց Տուզիկը, որը հաչելով ու կլանչելով, գլխապատառ ներս ընկավ միջանցք և շնական նուրբ բնազդով կռահելով, որ հենց այս մարդու պատճառով են իրեն պատշգամբից վտարել, անմիջապես նետվեց Մովսես ապոր վրա, խառնվեց ոտքերի արանքում, աղեկտուր վնգստալով կծեց, պատռեց անկոչ հյուրի գուլպան, ուզեց ոտքն էլ կծել, բայց չկարողացավ, ետ ընկավ, կլանչեց, գլուխկոնծի տվեց ու այս անգամ էլ հարձակվեց մյուս ոտքի վրա։

Մովսես ապերը նայեց իր ոտքերի տակ թավալվող արարածին, որը նրան սկզբից սպիտակ բրդի կծիկ թվաց, ու հարցրեց ապշած.

— Էս ի՞նչ է, ձեզ մատաղ։

— Շուն է, շուն, մի վախեցի,— հանգստացրեց որդին։

— Շո՞ւն,— ապշեց Մովսես ապերը, վեր֊վեր ցատկելով ու աշխատելով փրկել ձախ գուլպան։— Բա էս նոր ծնված թուլի մեջ որտեղից էսքան կատաղություն։ Կորի, ա՛յ լակոտ... վա՜յ, էս ի՞նչ է անում... Ձեր ցավը տանեմ, դրան մի բան հասկացրեք։

Բայց Տուզիկն ասես խելագարված լիներ։ Նա ետ էր ցատկում, գնում, դիպչում պատին, թավալ տալիս, կաղկանձելով ու հաչելով, մանրիկ ատամները սպառնալիորեն ցցած հարձակվում, նորից թռչում էր, կախվում էր ծնկից, գլորվում, ու ասես ապշած, որ չի կարողանում ուտել֊պրծնել այդ նողկալի թշնամուն, հաչելով վրա էր պրծնում նորից։

— Տուզիկ, նա մեստո,— ճչաց տիկին Սիրարփին։

Եվ կատարվեց հրաշք։ Տիրուհու ձայնը լսելուն պես բրդի կծիկը միանգամից ցած գլորվեց Մովսես ապոր թիկունքից ու նետի նման սլացավ, անհետացավ ճաշասենյակի դռան ետևում։

Հարսն ու որդին Տուզիկի փոխարեն ներողություն խնդրելով ու բացատրելով, որ դա ոչ թե նորածին թուլա է, այլ վեց տարեկան, առնական, հասուն և նույնիսկ մեդալակիր մի շուն՝ գզգզված գուլպաներով Մովսես ապորը հրավիրեցին տուն մտնել։

Եվ անմիջապես էլ ծագեց հաջորդ բարդությունը։ Միջանցքի փայլեցրած պարկետի տեսքից սարսափած ծերունին ետ քաշվեց ու վախեցած ասաց.

— Վեր կընկնեմ...

— Կոշիկներդ հանիր,— առաջարկեց տիկին Սիրարփին ուրախացած, որ իրեն֊իրեն լուծվում է նաև այդ կարևոր պրոբլեմը...

Մովսես ապերը տնքալով հանեց կոշիկներն ու գուլպայավոր ոտքերով, ասես չմուշկներով, սկսեց զգուշորեն սահել սառույցի նման հարթ ու վտանգավոր մանրատախտակի վրայով։ Ուզեց թեքվել, ճաշասենյակ մտնել, բայց ոտքերն իրենց֊իրենց սահելով՝ նրան տարան հասցրեցին միջանցքի ծայրը։ Նա պատերից բռնելով մի կերպ ետ եկավ և որդու օգնությամբ սենյակ մտնելով, նստեց թափանցիկ մոմլաթով ծածկված բազմոցի վրա։

— Վայ, էս կլյոնկան ինչի՞ եք տակս գցել։ Ես հո երեխա չեմ,— ուզեց հարցնել նա, բայց ամաչեց։

Եվ փոխարենը ուրիշ հարց տվեց դեռ վախեցած նայելով փայլփլուն հատակին։

— Բա ո՞նց եք էս սատանի երեսի վրա ման գալիս, այ ձեր ցավը տանեմ։ Էս ձեր ուզելով եք էսպես պլպլացնո՞ւմ, թե ստիպում են։

— Չէ, կարգն է այդպես, հայրիկ,— ասաց Մարկոս Մարգարյանը, տեղավորվելով հոր կողքին։— Դու էլ կսովորես, դատարկ բան է։ Մի երկու անգամ կընկնես, կսովորես, դատարկ բան է,— ծիծաղեց նա։

Մովսես ապերը զգուշությամբ ետ ընկավ բազմոցին, որովհետև մոմլաթը տհաճորեն ու անհարմար ճռճռում էր նրա յուրաքանչյուր շարժումի հետ, և նայեց շուրջը։ Նայեց նույն տիպի մոմլաթով ծածկված հսկայական աթոռներին, դիմացի պատով մեկ մինչև առաստաղը ձգված պահարաններին, պատերին փակցված գորգերին ու հարթաքանդակներին, Հնդկաչինի քարտեզին ու խնամու մեծադիր լուսանկարին, որտեղից տիկին Վարդանուշը կկոցած աչքերով, փոքր֊ինչ հեգնական հայացքով նայում էր Մովսես ապորն ու ասես հարցնում իր ողորմածիկ ռնգային ձայնով.

— Էս տարի մեղր կա՞, խնամի...

Մովսես ապերը երկար֊երկար նայեց շուրջը ու հարցրեց.

— Գործի մեջ շա՞տ ես առաջ գնացել, տղա ջան...

— Չէ, հայրիկ ջան,— ժպտաց որդին։— Իսկի միտք էլ չունեմ։ Էլի նույնն եմ։

— Բա ո՞նց է, որ հիմա ոնց որ թե ուրիշ տեսակ եք ապրում։ Մեբելով ու խալիներով լցրել եք տունը, գետինը նախշել ու պլպլացրել եք, մենակ ձեր հաշտը ոնց որ Վորոնցովի պալատն ըլնի, ամեն կողմից տեսնում ես քեզ... բա էդքան հայելի կփչացնեն...

Մարկոսը ժպտաց.

— Դու Վորոնցովի պալատը ո՞րտեղ ես տեսել, այ հեր...

— Թիֆլիսում, ո՞րտեղ, այ բալա, առաջավոր փորձի համար էինք գնացել, տարան ցույց տվին։ Քո էս դահլիճից մի քիչ մեծ կլիներ, էլի... էս ոնց եք մեծացրել։

Մովսեսը փոքր֊ինչ սրտնեղած բացատրեց, որ կողքի երկու սենյականոց բնակարանի տիրոջ համար ինքը երեք սենյականոց բնակարան է հաջողացրել և նրա երկու սենյակը միացրել է իրենց երեք սենյակին։ Եվ հիմա, փառք աստծո, նեղության մեջ չեն, նույնիսկ երկու խոհանոց ունեն և երկու զուգարան։ Իսկ զուգարանի հարցը հիմա առանձնապես կարևոր է, որովհետև անպիտան Արշակը գիրքն առնում էր ու մտնում միակ զուգարանը և մինչև գիրքը չվերջացներ, դուրս չէր գալիս։

— Ուրեմն հիմա հինգ սենյակ ունե՞ք,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Չէ, փաստորեն չորսը, որովհետև երկու սենյակները միացրել ենք, որպեսզի ճաշասենյակը ընդարձակվի,— բացատրեց Մարկոսն ու գորովանքով խփեց հոր թիկունքին։— Հը, դուր չի գալի՞ս...

— Չէ, ինչի՞— ասաց հայրը։

— Կյանքն առաջ է գնում յոթ մղոնանոց քայլերով, հայրիկ,— աշխուժացավ Մարկոս Մարգարյանը։— Երեկվա պայմանները այլևս չեն բավարարում մարդկանց։ Մենք խեղճությամբ չենք հպարտանում, ինչպես մի ժամանակ, և աղքատությունն էլ այլևս առավելություն և առաքինություն չենք համարում։ Հիմա ամեն ինչ արվում է, որպեսզի մենք ապրենք շատ ավելի բարեկեցիկ և հարուստ։

— Մենակ իրավաբաննե՞րը, թե ընդհանրապես,— հազաց ու միամիտ֊միամիտ հարցրեց Մովսես ապերը։

— Ինչ ես ասում, հայրիկ,— վրդովվեց Մարկոս Մարգարյանը։— Ընդհանրապես, բոլորը, ընդհանուր ժողովուրդը, իսկ հետագայում նաև ամբողջ մարդկությունը։

Մովսես ապերը թեքվեց ու լուռ նայեց որդու աչքերին։

— Այ տղա, հո հարամություն չե՞ս անում,— հարցրեց նա։

Մարկոս Մարգարյանը ցնցվեց ու զգաց, թե ինչպես է վաղուց անցած֊գնացած, վաղուց մոռացված մի զարմանալի զգացում պատում իրեն, բարձրանում, ողողում դեմքը և կուտակվում, վառվում հատկապես ձախ այտին։ Մարկոս Մարգարյանը ուղղակի ֆիզիկապես ցավագնորեն հիշեց հոր ապտակը։ Ապտակը հիշեց, բայց թե ինչի՞ համար էր, չկարողացավ մտաբերել։ Ինչի՞ համար էր։ Ինքն ինչ֊որ բան էր արել, մանկական մի հիմարություն, թե չարաճճիություն։ Հա, ընդամենը մի թղթադրամ էր թռցրել հարևան գյուղից իրենց տուն եկած մի ազգականի գրպանից։ Հա, իհարկե։ Հայրն ու ազգականը թեյ էին խմում սեղանի մոտ, ու ազգականը հորն ասաց, թե ահագին փող է բերել, ուզում է մի երկու հարյուր լիտր հոնի մաքուր արաղ գնել այս տեղերից։ Ազգականի պիջակը մյուս սենյակում էր, աթոռին գցած։ Ինքը թաքուն այդ սենյակը մտավ, ձեռքը քրտնահոտ պիջակի ձախ ծոցագրպանը տարավ, շխշխկան դրամի կապոցի միջից մի թղթադրամ վերցրեց ու ծլկեց գյուղի խանութը։ Թվա՞ց, թե, իրոք, հայրը ձայն տվեց իրեն։ Ետ չդարձավ։ Մտավ խանութ։ Ոսկրից սարքած պոչով մի փոքրիկ դանակ առավ, որն իր վաղուց փափագած երազն էր ու մի կիլո կարմիր ու դեղին մոմպաս, այսինքն, սառնաշաքար, ինչպես հիմա են ասում։ Հետո իջավ Քաջքի ձորը, մի թաքուն անկյուն գտավ Հոնուտի խիտ թփերի մեջ, պառկեց խոտին ու հո չէ՜ր ուտում մոմպասը, բռերով, բռերով, հո չէր ուտում։ Այդ ի՜նչ համ էր, այդ ինչ հոտ էր... Ուտում էր ու մտածում, որ աշխարհի ամենահարուստ, ամենաերջանիկ մարդը խանութի գործակատար Թևան դային է, որը երբ ուզի, ինչքան ուզի, մոմպաս կուտի...

Իսկ երեկոյան, երբ տուն մտավ, հայրը մոտ կանչեց նրան ու ապտակեց միանգամից, ամբողջ թափով, ձախ այտին, ասես մուրճով էր խփում։

— Հարկավոր չի, երեխա է, էլի, Մովսես,— ծուլորեն ձայն տվեց ազգականը, բայց ձայնի մեջ խորին բավականություն կար։ Եվ հայրը հարվածեց երկրորդ անգամ, նույն տեղին։

Հետո ինքը մարագի հատակին թափված ծղոտի վրա երկար ժամանակ ընկած լաց էր լինում ամոթից ու խայտառակությունից և ամենաշատը նրա համար, որ հիմարաբար բռնվել է։ Չի զգացել, որ հայրը դիմացի պահարանի հայելու մեջ տեսնում է իր գողությունը։ Եվ ամենաշատը նրա համար, որ հայրը երկու անգամ նույն տեղին խփեց, թող գոնե ուրիշ տեղ խփեր, չգիտե՞ր ոնց է ցավում, երբ նույն տեղին երկու անգամ խփում են։ Իրեն կյանքում չե՞ն խփել։ Եվ ինչի՞ համար... Հո խեղճ գաղթական Իսկուհի տատի հավի ձուն չէր գողացել։ Վերցրել էր հարյուրից մեկը, հազարից մեկը, այդ ազգականի գրպանը փողերով լիքն էր։ Ի՞նչն էր պակասելու։ Որ մի բաժակ օղի քիչ խմեր՝ կսատկե՞ր։ Դանակն էլ արտաքնոցը գցեց։ Բա դա անելու բան էր, այ հեր...

— Բա եղա՞վ, հայրիկ,— ձեռքն ակամա ձախ այտին տանելով, վիրավորվեց Մարկոս Մարգարյանը։— Հիմա գիտե՞ս ինչ խիստ է մեզ մոտ։ Դեմքին ու դիրքին չեն նայում։ Նույնիսկ անցյալի ծառայությունները հաշվի չեն առնում։ Ով ուզում ես եղիր, նստեցնում են և վերջ։ Հիմա շատ ուժեղ պայքար է ծավալվել կաշառակերության կամ ինչպես դու ես ասում հարամության դեմ։ Շատ ուժեղ պայքար, հայրիկ...

— Դե, որ հարամության դեմ կռիվը մեծացել է, ուրեմն, հարամությունն էլ է մեծացել, էլի, այ բալա։ Ծտի դեմ հո թնդանոթ չեն կրակի,— ասաց Մովսես ապերը։

— Այսինքն... այդ իմաստով... թերևս,— համաձայնեց իրավաբանը։

— Ու գիտե՞ս մեջս ինչի կասկած ընկավ, տղա ջան, կներես, որ երեսիդ ասում եմ։ Սիրտս ցավում է, դրա համար եմ ասում։ Կասկած ընկավ, որովհետև նախ և առաջ տունդ աշխատող մարդու տան նման չի, ոնց որ քո տունը չլինի, հասկանում ես, ոնց որ ուրիշի տուն լինի։ Հետո շատ սիրուն ես խոսում, շա՜տ սիրուն, է... Հիմի, ախր, ցավդ տանեմ, ով գողանում է, բոլորից շատ է գոռում ազնվության մասին, որ գլխի չընկնեն։ Բայց, մեկ է, գլխի են ընկնում։ Մեր գյուղում էլ մեկը կար։ Դու գիտես։ Ասում էր՝ մենք ամբողջ մարդկության ապագայի մասին ենք մտածում ու թալանում էր գյուղը... ճառեց֊ճառեց, մինչև որ նստեցրին, հանգստացավ։ Եվ երրորդը... որ էդ շան տնազին պահում ես տանդ մեջ։ Մեր խեղճ աշխատող շները կոծոծի մեջ կորած կռվում են գելերի դեմ, վազում են ամառ ու ձմեռ, լեզուները դուրս գցած ու սատկում են սովից։ Իսկ դուք էդ խաղալիքներին տան մեջ, ձեր ծոցում եք պահում։ Բա դա խղճի՞ բան է։ Վախեցե՛ք աստծուց, Մարկոս տղա, պատերազմ կլինի... Ու կուզես հավատա, կուզես՝ ոչ, ինչ որ ես ասացի, չէ՞, «Եփրեմվերդում» գրված է։ Վախեցե՛ք։

Մարկոս Մարգարյանը, որպեսզի չլռի, ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բացատրել, հասկացնել ծերունուն, բայց դուռը բացվեց ու ներս մտավ տիկին Սիրարփին։

— Սուրճ բերե՞մ, հայրիկ,— հարցրեց նա։

— Սո՞ւրճ։ Ինչի հաց֊մաց չկա՞, սոված եմ, հարս ջան։

Տիկին Սիրարփին շփոթվեց.

— Մենք ժամը վեցին ենք ճաշում, հայրիկ, կներեք։

Մովսես ապերը զարմացած նայեց հարսին.

— Լավ եք անում։ Բայց ես ի՛նձ համար եմ ասում։ Ես եմ սոված,— ամաչելով ասաց նա։

Տիկին Սիրարփին դառնություն զգաց։

— Ախր, ճաշը դեռ պատրաստ չէ։ Ես ձեզ ի՞նչ տամ։

— Բան չեմ ասում,— ասաց Մովսես ապերը։

Մարկոս Մարգարյանը բարձրացավ տեղից։

— Ի՞նչ է, տանը ուտելու բան չկա՞,— դողդողացող ձայնով հարցրեց նա։

— Ճաշը պատրաստ չէ, թե չէ ի՞նչ է եղել,— իրար խառնվեց տիկին Սիրարփին։— Ուզո՞ւմ ես՝ հաց, պանիր, երշիկ, բաստուրմա, խոզապուխտ, բերեմ, հայրիկ, կամ շտապ մի ձվածեղ պատրաստեմ... Մի քիչ կեր, մինչև...

— Գլուխս պտտվեց, հարս ջան, բեր, ցավդ տանեմ... Ու էդքանից հետո ասում եք, թե ուտելու բան չկա, հա՞... Չէ՜, պատերազմ է լինելու,— տնքաց Մովսես ապերը։

* * *

Նա արթնացավ միանգամից։ Ասես հրել էին։ «Երևի Սաքոն արդեն բացել է դարբնոցի դուռը, վառել է կրակն ու ինձ է սպասում։ Էս ո՞նց եմ քնով անցել»,— անհանգստացավ նա՝ նստելով թախտին։ Մի քանի վայրկյան մնաց այդպես՝ բոբիկ ոտքերը կախ ու աչքերը փակած։ Հետո հանկարծ որոշակիորեն ինչ֊որ հեծեծանք լսեց, սարսափահար բացեց աչքերը, նայեց ու անմիջապես էլ ետ ընկավ, արագորեն ծածկվելով վերմակով։ Ուղիղ այն պատշգամբի դիմաց, որտեղ քնած էր նա, մի երեք֊չորս մետր հեռավորության վրա հարևան շենքի պատշգամբներն էին։

Ամենուրեք մարմիններ էին՝ տարբեր դիրքերով ու ձևերով ընկած, սավանների տակից դուրս ցցված տղամարդու, կանացի ու երեխայի մերկ ոտքեր և ձեռքեր, ճաղատ ու մազախռիվ գլուխներ։ Ինչ֊որ տեղ, շատ մոտիկ, հիմնովին ցնցելով շենքերն ու զնգզնգացնելով պատուհանների ապակիները, անցնում էին մետրոյի ու տրամվայի առաջին վագոնները...

Գյուղական անդորրի սովոր, աքաղաղի կանչից զայրույթով կողքի վրա շրջվող Մովսես ապերը վերմակը գլխին քաշեց, հառաչեց՝ մի վայրկյանում կարոտելով աքաղաղի կանչին, հետո ձեռքը մեկնեց, աթոռի վրայից վերցրեց անդրավարտիքը ու հագնվեց հենց վերմակի տակ, նորից մեկնեց ձեռքը՝ բլուզը վերցրեց, հագավ ու ամաչելով նայելով պատշգամբներում փռված մերկ մարմիններին, տուն մտավ։

Տունը քնած էր։

Մովսես ապերը ոտնաթաթերի վրա խոհանոց մտավ, անաղմուկ լվացվեց՝ դժվարությամբ գտնելով անհրաժեշտ ծորակը, թեյ դրեց գազօջախին ու մտածեց, թե լավ կլիներ, եթե ուտելու մի բան գտներ։ Ի՞նչ անի, այդպես է սովոր, հիսուն տարի առավոտ շուտ է վեր կացել, որ գործի գնա, բայց ինչքան էլ շուտ է վեր կացել, ողորմածիկ Վարսենիկը իրենից շուտ է արթնացած եղել, որպեսզի հաց տա ամուսնուն։ Բա, իհարկե, աշխատող մարդը տնից քաղցած դուրս չպետք է գա։

Հիմա ոչ Վարսենիկ կա, ոչ դարբնոց, բայց վաղ ուտելու սովոր ստամոքսը նվում է, ի՞նչ անի։

Մովսես ապերը գողունի բարձրացրեց կաթսաների կափարիչները, բայց ոչինչ չգտավ։ Պատուհանի գոգին, անկյունում, մի փոքրիկ կաթսա էլ կար. առանց որևէ հույսի բարձրացրեց նաև դրա կափարիչը և ուրախացավ՝ մսով ճաշ էր մեջը։ Մանրիկ կտրտած մսի կտորներով, կարտոֆիլով, բիբարով ու բադրիջանով, զանազան համեմունքներով։

«Ցավը տանեմ իմ հարսի,— խանդաղատանքով լցվեց Մովսես ապերը,— սովորությունս գիտի, ախր։ Դրսից մի քիչ չոր է երևում, բայց շատ փափուկ հոգի ունի իմ հարսը»։

Նա ճաշը տաքացրեց, հացի մի ահագին կտոր բրթեց մեջը, կերավ մեծ ախորժակով ու վրայից էլ երկու բաժակ թեյ խմեց։ Հետո, որպեսզի հարսին նեղություն չտա, խնամքով լվաց, չորացրեց իր օգտագործած կաթսան, ափսեներն ու գդալ֊պատառաքաղը։ Հետո մտածեց, որ նման հոգատար հարսը ավելի մեծ ուշադրության է արժանի և լվաց, սրբեց֊չորացրեց նաև երեկվա ընթրիքից հետո լվացարանի մեջ կուտակված բոլոր ափսեները, բաժակներն ու դանակ֊պատառաքաղները։

Ականջ դրեց։ Հանդարտ քնած էին բոլորը։ Ոչ մի ձայն ու ծպտուն, եթե հաշվի չառնենք ինչ֊որ տեղ մոտերքում վնգստալով սլացող գնացքները, որոնց շարժումից ճահճատենդով բռնված հիվանդի պես անընդհատ ցնցվում ու դողդողում էին շենքի հատակն ու պատերը։

Պարապությունից չիմանալով ինչ անել և վախենալով արթնացնել տնեցիներին, Մովսես ապերը լարախաղացի ճարպկությամբ հավասարակշռությունը պահպանելով մի կերպ սահեց֊անցավ միջանցքը, բացեց մուտքի դուռն ու դուրս եկավ։ Սանդուղքների վրա ևս լռություն էր։ «Համա թե քնում են էս քաղաքացիները,— մտքում փնթփնթաց Մովսես ապերը, աստիճաններով ցած իջնելով,— սրանք կյանքն էսպես էլ քնով կանցկացնեն»։ Բայց կարծես թե նրա միտքը հատկապես հերքելու համար, հանկարծ կամացուկ ծլնգաց ներքևի հարկի աջ կողմի դռան սողնակը և աստիճանավանդակի վրա հայտնվեց ճիշտ կակաչի նման կարմիր ու սև հագնված, սիրունիկ, ջահել մի կին։ Կինն արագ մի հայացք նետեց շուրջը, աջից ձախ փոխադրեց փոքրիկ, կարմիր պայուսակը, սովոր շարժումով ձեռքով հարդարեց մազերն ու մանրիկ֊մանրիկ քայլերով սկսեց իջնել աստիճաններով։

Մովսես ապերը մի անգամ էլ նայեց այն դռանը, որի վրա փակցված ոսկեզօծ սալիկին խորը փորագրված էր՝ «Ս. Տ. Իշխանյան — ինժեներ» և համոզվելով, որ իսկապես հանդիպել է ինժեներ Ստեփանի կնոջը ու անհարմար է գոնե սովորական «բարի լույս» չասելը, հազաց։ Մանկամարդ կինը, ասես օձից խայթված, ցնցվեց ու կանգ առավ։

— Բարի լույս, աղջիկ ջան, շատ ես փոխվել, չճանաչեցի,— մեղավոր ժպտաց Մովսես ապերը։

— Բարի լույս ձեզ,— ասաց կինն առանց աչքերը բարձրացնելու։

— Դու էլ ինձ չճանաչեցիր, չէ՞,— ծիծաղեց Մովսես ապերը,— Մարկոսի հերն եմ։ Երեկ եմ եկել գյուղից։ Դե, հինգ տարի առաջ եմ քեզ տեսել։ Անունդ Արփիկ էր, չէ՞, աղջիկ ջան։

— Ոչ, ո՜չ, դուք շփոթում եք, հորեղբայր, ես Արփիկը չեմ, նրա քույրն եմ,— արագ֊արագ խոսեց կինը՝ փորձելով հեռանալ։

— Վա՜յ,— զարմացավ Մովսես ապերը, որը սկզբից ուրախացել էր զրուցակից գտնելու համար, իսկ հիմա զգաց, որ ցանկալի զրուցակիցը փախչում է ձեռքից։— Բա առավոտ շուտ էդ ո՞ւր ես գնում, աղջիկ ջան։

— Շուկա,— ասաց կինը, սաստիկ կարմրելով։

— Ապրես,— հավանություն տվեց Մովսես ապերը,— ամենախելոք մարդիկ առավոտ շուտ են շուկա գնում։ Բա ի՞նչ։ Համ ապրանքի լավն է լինում, համ էլ ծախողները չեն ուզում «սֆթեն» փախցնել և ուզածդ գնով տալիս են ապրանքը։ Ապրե՛ս։ Իսկ Ստեփանը ոնց է, լա՞վ է...

— Լավ է։ Ցտեսություն, հորեղբայր...

— Հա, աղջիկ ջան, մեծ մարդ եմ, ինձ հարցնելն ամոթ չի, երեխա ունեցա՞ն... Շատ էին ուզում խեղճերը։

— Չէ,— ասաց Արփիկի քույրը ու միանգամից ցած վազեց աստիճաններով...

— Ափսո՜ս,— նրա ետևից նետեց Մովսես ապերը,— առանց երեխայի դժվար է։

Նա փողոց դուրս եկավ։ Քաղաքը նոր֊նոր էր արթնանում ծույլ քնից։ Հատուկենտ մարդիկ էին երևում և հատուկենտ մեքենաներ։ Նայեց աջ, նայեց ձախ և շատ ուրախացավ, որ հացի խանութը բաց է։ Հացի ավտոմեքենան թափքի մասով եկել, համարյա կպել էր խանութի դռանը և երկար, սև բեղերով, սև խալաթ հագած մի մարդ, լայն տարածած ձեռքերով ահագին արկղերը գրկած, հացը դատարկում էր ավտոմեքենայից։

Ծառի տակ պպզած պարթևահասակ ջահել մի տղա, աջ ձեռքի մատներով խաղացնելով ավտոմեքենայի բանալիները, մեկ֊մեկ բղավում էր սև խալաթավոր տարեց մարդու վրա։

— Շուտ արա, Հասո՜, շուտ արա, ես պարապ չեմ։

— Է՜, ես պարա՞պ եմ,— ամեն անգամ զայրանում էր տարեցը։

— Դե, լավ, լավ, թռի, շատ մի խոսի, թռի, պրծի,— շտապեցնում էր տղան։

Մովսես ապերը մոտեցավ, մոտեցավ ու կանգնեց երիտասարդ վարորդի գլխավերևում։

— Բա դու խիղճ չունե՞ս,— ասաց նա։— Ձեռքդ կթուլանա՞, որ օգնես մարդուն, հացը շուտ դատարկեք։

Վարորդը ապշած նայեց անծանոթ ծերունուն։

— Բա դա մեզ վերաբերվում ա՞,— ատամների արանքից մռլտաց նա։

— Այսինքն՝ ինչի՞ չի վերաբերվում,— տղայի անպատկառությունից վրդովվեց Մովսես ապերը։— Ինչի՞ չի վերաբերվում։ Դու մարդ չե՞ս։

— Տո դու ո՞վ ես, է՜,— գլուխը բարձրացրեց վարորդը,— Դո՞ւ ով ես։ Սիրտդ ցավում է, գնա դու օգնիր։ Էս թոշակառուները կյանքներս կերան, տո...

— Բա կարծում ես չեմ օգնի՞,— գոռգոռաց Մովսես ապերը, արագ մոտեցավ թափքին, տարածեց ձեռքերը, մի արկղ գրկեց ու տարավ դրեց վաճառասեղանին։ Ետ եկավ շտապով ու քրթմնջալով և մի արկղ էլ տարավ դրեց վաճառասեղանին...

— Ախպեր ջան, հարկավոր չի,— հուզվեց Հասոն, բռնելով նրա ձեռքը։— Հարկավոր չի, ախպեր ջան, մեծ մարդ ես, համ էլ կթոզոտվեն շորերդ։

— Հացից շորին բան չի լինի,— ծառի տակ նստած վարորդին չարությամբ նայելով, ասաց Մովսես ապերը ու մի նոր արկղ գրկեց։— Հացից շոր չի կեղտոտվի։ Համա, այ, էդ տեսակ լակոտների շնչից կթունավորվի հացը։ Սրան ո՞վ է հացի վրա նշանակել։ Բա ամեն մարդ իրավունք ունի՞ հացին կպչելու...

Վարորդը ցատկեց տեղից ջինսի ծնկների փոշին թափ տալով։

— Տո դո՛ւ կպչելու իրավունք չունես, դու,— գոռաց նա,— սանիտարական ինսպեկցիան որ տեսավ՝ իմ հերը կանիծի։

— Որ քեզ նման տղա ունի, քո հերն արդեն անիծվել է,— փնչալով նետեց Մովսես ապերը՝ մի նոր արկղ տեղափոխելով։

— Տո դու ո՞վ ես, է,— իր հիմնական թեմային անցավ վարորդը։ Հայտնի չէ, թե դրան ինչ կպատասխաներ Մովսես ապերը, եթե այդ վայրկյանին աղմուկի վրա չհայտնվեր միլիցիայի լեյտենանտի ուսադիրներով թաղային տեսուչը։

— Ի՞նչ է պատահել, սա՞ ինչ աղմուկ է,— խստորեն հարցրեց նա։

Վարորդն անմիջապես դեպի տեսուչը նետվեց։

— Գետինը մտնեմ, թե բան եմ հասկանում, Վազգեն ջան, էս բիձեն առավոտ գիշերով կպել է ու պոկ չի գալիս։ Էլ լակոտ է ասում, էլ մուռտառ, էլ հորս հիշեց...

— Ինչո՞ւ, ի՞նչ է պատահել,— Մովսես ապորը դարձավ տեսուչը, կկոցեց աչքերն ու հարցրեց զարմացած։— Դուք մեր թաղամասում չե՞ք ապրում։

Մովսես ապերը խռոված լռում էր։

— Ես ձեզ եմ հարցնում, դուք մեր թաղամասում չե՞ք ապրում,— ձայնը բարձրացրեց տեսուչը։

— Չէ, հյուր եմ,— ասաց Մովսես ապերը։

— Հյուր եք եկել և արդեն հասցրել եք առավոտ վաղ վիրավորե՞լ մարդկանց...

— Ասա, է՛, ասա՛,— հարձակվեց վարորդը։— Ով գիտի որտեղ է խմել առավոտ շուտ...

Հասոն այլևս անկարող էր չմիջամտել.

— Էս մարդ պոլորովին մեղավոր չի, ինկեր պետ,— ասաց նա,— այ էսքան մեղավոր չի, Անդոն ինձ հետ անպատիվ կխոսեր, էս մարդն էլ պաշտպան կանգնեց ինձ, վալլահ֊բիլլահ՝ թե սուտ կասեմ։ Լավ մարդ ա էս մարդ։

— Հասո, դու քո հացը կերար,— սպառնալիորեն մռլտաց վարորդը։— Էգուց քեզ համար գործ գտիր...

— Տո, հա, հա,— պոռթկաց Հասոն,— քեզ հետ հաց ուտելն էլ հարամ ա, աշխատելն էլ։ Ափսոս Անդրանիկ անուն, որ քու վրան են դրել... դու ի՞նչ Անդրանիկ ես... դու հենց Անդո ես, որ կաս...

— Լռե՜ք,— սաստեց տեղամասային տեսուչը, ապա դարձավ Մովսես ապորը։— Եվ, ուրեմն, ո՞ւմ հյուրն եք դուք։

Մովսես ապերը թոթվեց ուսերը։

— Իմ տղի։

— Իսկ ո՞վ է ձեր տղան,— հարցրեց տեսուչը։

— Տղա է, էլի,— ասաց Մովսես ապերը։— Մարկոս է անունը, Մարգարյան, էս շենքում է ապրում։

Տեղամասային տեսուչը շփոթվեց...

— Ներեցեք,— մրմնջաց նա,— դուք, ուրեմն, Մարկ Մոիսեյիչի հա՞յրն եք։

— Էդ ինչի՞ հանկարծ Մոիսեյիչ դարձա, ա՛յ ձեզ մատաղ,— թավ բեղի տակ քմծիծաղ տվեց Մովսես ապերը։— Իմ անունը Մովսես է։

— Դե, իհարկե, իհարկե,— իրար խառնվեց լեյտենանտը, ապա սպառնալիորեն դեպի վարորդը դարձավ։— Դե, չքվիր անմիջապես։ Անմիջապես, հասկացա՞ր...

Վարորդն անմիջապես հասկացավ, բայց արժանապատվությունը պահելու համար դանդաղ քայլերով ու ծերունիներին խեթ֊խեթ նայելով, դեպի ավտոմեքենան շարժվեց, բացեց խցիկի դուռը, նորից ետ նայեց ու բղավեց.

— Հիմա գալիս ե՞ս, Հասո, թե չէ...

— Չէ,— ասաց Հասոն դեռևս գրգռված։— Որ մի մատ երեխա ես ու պապիդ չափ մարդուն Հասո կասես, չէ՜...

— Դե, լավ, լավ, արի, քեռի Հասո,— ստեղծված ընդհանուր վիճակից, այնուամենայնիվ, տագնապած, հաշտվողաբար ձայն տվեց վարորդը։— Արի...

— Չէ՜,— ասաց Հասոն։

* * *

Նրանք նստեցին ավտոբուսի կանգառում, մայթի կողքին դրված գույնզգույն նստարանին։

— Լավ արիր, որ չգնացիր,— նոր ընկերոջը սրտապնդեց Մովսես ապերը։— Արածդ բանվորություն չի՞։ Որտեղ էլ գնաս, կխնդրեն։ Հիմի ղեկավարների գործն է դժվար, տեղ չկա, համա բանվորի համար գյուլլա են գցում։ Որովհետև գործ անողը պակասել է։ Իսկ երկիրը աշխատող մարդն ա պահում։ Խոսելով երկի՞ր կպահվի...

Հասոն տնքաց.

— Է, իմ մեջք իմ տղան զարկավ, ախպե՛ր,— ասաց նա՝ սիգարեթ վառելով։— Ես բանվորության հետ ի՞նչ գործ ունեի։ Ես եզիդի եմ, ախպեր...

— Գիտեմ,— ասաց Մովսես ապերը։

— Գիտեմ, որ գիտես,— գլխով արեց Հասոն։— Իմ ամբողջ կյանք ես Ալագյազն եմ ապրել, ոչխարների մեջ, ծաղիկների մեջ։ Ու հաստատ գիտեի, որ Ալագյազ էլ կթաղվեմ... Համա իմ տղեն իմ մեջք զարկավ֊կոտրավ, ախպեր, ինձ հանեց իմ սարերեն, կտրեց֊պոկեց իմ ոչխարներեն ու բերեց գցեց էս անտեր քաղաք։ Հո չե՞ս նեղանա, որ էս քաղաքն անտեր կասեմ։

— Չէ՜,— ասաց Մովսես ապերը։

Նրանց տարիքի մի ավտոբուս եկավ, կանգնեց, սակայն ոչ մարդ բարձրացավ, ոչ էլ մարդ իջավ։ Ավտոբուսը, հավանաբար, շատ բարկացավ, որովհետև հազաց֊հազաց, փռշտաց, ծուխ֊մուխ արձակեց, ապականեց շրջապատն ու դողալով, ցնցվելով պոկվեց գնաց։

— Վայ քո ստեղծողի վիզը կոտրի,— խեղդուկ հազի մեջ սրտանց մաղթեց Մովսես ապերը։

— Ասա, է, ասա,— համերաշխորեն հազաց Հասոն։— Մեր բժիշկները հենց որ պապիրոսը տեսնեն բերանիդ, կուզեն թվանքն առնեն, սպանեն քեզ։ Համա որ էս ավտոները հազար֊հազար պապիրոսի մուխ կփստացնեն, ոչ մեկի էլ վեջը չի։ Օղորթ չե՞մ, ախպեր...

— Ճիշտ ես ասում, Հասո եղբայր,— համաձայնեց Մովսես ապերը։ Եվ որովհետև դեռ հին մտքերի մեջ էր և իրեն պատասխանատու էր զգում, որ խեղճ, տարեց մարդը փաստորեն իր պատճառով զրկվեց աշխատանքից, հանկարծ վճռական ասաց։— Դարդ չանես, Հասո եղբայր, իմ տղան ոնց որ թե էստեղ մեծ մարդ է, կասեմ՝ զանգ կտա քո պետին ու քեզ մի ավելի խելքը գլխին շոֆեր կտան։

Եզիդի Հասոն հուզվեց, դողացին երկար բեղերի ծայրերը։

— Աստծո չափ շնորհակալ եմ, ախպե՜ր,— ասաց նա։— Բայց իմ դարդ հեչ, ես տղուս դարդն եմ։ Քո տղեն թե մեծ մարդ է, թող իմ խեղճ տղուն օգնե, ի՞նչ կլինի... Ես՝ հեչ։

— Իսկ տղադ ի՞նչ է արել որ,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Դատի տակ ա, ախպեր,— ասաց Հասոն։

— Դատի տա՞կ,— ուրախացավ Մովսես ապերը։— Դատի տա՞կ։ Եղա՛վ։

— Ի՞նչը եղավ։

— Լավ է, լա՜վ,— ինքն իր մտքերի մեջ ասաց Մովսես ապերը։— Հաջողություն է։

Հասոն կողքից զարմացած նայեց իր նոր ընկերոջը։

— Դու հո ինձ ձեռ չե՞ս առնում, դատի մեջ ի՞նչ լավ բան կա, ախպեր։ Բա դա ասելու բան էր...

— Ի՞նչ,— հարցրեց Մովսես ապերը, նայեց Հասոյին, գլխի ընկավ ու սկսեց ծիծաղել և շարունակեց ծիծաղի ու հազի միջից։— Մի... նեղանա... Ախր, որ... ուրիշ գործ լիներ, ով գիտի, չկարողանար, բայց որ դատի գործ է, կանի...

— Ինչի՞, ինքն ո՞վ է։

— Իրավաբան է,— անսքող հպարտությամբ հայտարարեց Մովսես ապերը։

Ծեր Հասոն պատանու եռանդով վեր թռավ տեղից...

— Վայ ես քո արևի՜ն մեռնեմ։ Վայ ես քո տղայի արև՜ին մեռնեմ,— գոռգոռաց նա։— Վայ ես էս օրվա՜ն մեռնեմ։ Վայ ես Անդոյի ցա՜վը տանեմ...

— Էդ լակոտի ցա՞վն ինչու ես տանում,— դեռ չարած լավության համար արդեն երջանիկ, գոհ ժպտաց Մովսես ապերը։

— Ո՞նց թե։ Բա որ Անդոն չլիներ, բա որ Անդոյի անտաշ֊անտաշ խոսելը չլիներ, ես քեզ ո՞րտեղից կգտնեի, իմ ախպեր,— շարունակում էր գոռգոռալ Հասոն։

Ու դեռ երկար ծիծաղում էին, խփում էին իրար կողքի, սրբում էին ծերունական արցունքները։

— Դե, հիմի պատմիր, տեսնեմ ինչ է եղել,— ասաց Մովսես ապերը՝ լրջանալով և ուղղվելով նստարանին այնպես, ասես թե ինքն էր իրավաբանը։

Հասոն ծանր մի թառանչ արձակեց ու պատմեց։

Հիմար ու անհեթեթ պատմություն էր։ Հասոյի կրտսեր որդին՝ Ջամիլը, գյուղից գալիս է քաղաք, ավարտում կոոպերատիվ տեխնիկումը և ամուսնանում իրենց գյուղացի բուժքույր Շամամի հետ։ Ապրում են Նոր Արեշում, մասնավոր մի տան մեջ, վարձով։ Ապրում են խաղաղ, երջանիկ ու անհոգ մինչև այդ ուրախ և միաժամանակ չարաբաստիկ օրը։ Այդ ուրախ ու չարաբաստիկ օրը, իրեն շատ նման մի տղա ունենալու առիթով, հարևան Սամսոնի հետ մի լավ հարբում է Ջամիլը։ Հետո գտնում է, որ ինչ֊որ բան պակաս է մնացել, ինչ֊որ շատ կարևոր կենաց չի խմվել և քանի որ տանը այլևս խմիչք չի լինում, հարևանին համոզում է գնալ կողքի խանութ խմիչք բերելու։

— Խանութն այս ժամին փակ է,— զգուշացնում է Սամսոնը։

— Պահակի մոտ միշտ կա,— ասում է Ջամիլը։— Մի քիչ ավել է վերցնում, բայց, ի՞նչ է, իմ տղա֊ժառանգը միայն այդքա՞ն արժե։

Գնում են խանութ և ի՞նչ տեսնեն։ Պահակը հարբած քնած է խանութի դռան մոտ դրված մի արկղի վրա, ծնկներին հայ֊թուրքական կռիվներից հիշատակ մնացած «այնալու» հրացանը։ Փորձում են արթնացնել, չի հաջողվում։ Ոտքերի տակի արկղից մի շիշ օղի են հանում, մի հատ տասնոց դնում են ծնկին և ուզում են հեռանալ, երբ խմիչքի հետ Սամսոնի ուղեղն ընկած սատանան հուշում է նրա ներքին ականջին, թե այդ ուրախ օրը կարելի է ավարտել մի շատ սրամիտ և ուրախ կատակով։ Ջամիլը սկզբում առարկում է, բայց հետո նրան էլ այնքան սրամիտ է թվում այդ կատակը, որ Սամսոնի հետ պահակի ծնկների վրայից վերցնում են հրացանը, դռան տակ գցած մեծ ցախավելը բերում, հրացանի փոխարեն դնում են պահակի ծնկներին, օղու արժեք տասանոց թղթադրամը դրոշակի նման խրում ցախավելի ճյուղերից մեկի վրա և իրենց հնարամտությունից չափազանց գոհ, հրացանը գետնին քարշ տալով, քրքջալով ու օրորվելով վերադառնում տուն։

— Պատկերացնո՞ւմ ես, թե առավոտ շուտ հրացանը որ տանենք ու ետ տանք պահակին, աչքերը ինչ տեսակ են լինելու,— կողերը բռնած, ծիծաղից ցնցվում է Սամսոնը։

— Էլ մի ասա, ամա՜ն, մեռնում եմ,— հռհռում է Ջամիլը։

Բայց գործը մինչև առավոտ չի հասնում։ Միլիցիայի գիշերային պարեկը խանութի մոտով անցնելիս նկատում է պահակի իրոք որ շատ ծիծաղելի, բայց և ահավոր վիճակը ու անմիջապես գործի է անցնում։ Եվ որովհետև դիմացի տան պատուհանից անընդհատ փողոց նայող անքուն մի պառավ տեղն ու տեղը հայտնում է, որ իր աչքերով տեսավ, թե ինչպես հրացանը փախցրին հարևանի տղաներ Ջամիլն ու Սամսոնը, պարեկն ուղիղ մեկ ժամ անց, ինչպես արձանագրութեան մեջ նշվում է՝ «ձեռնարկված խիստ օպերատիվ բնույթի միջոցառումների շնորհիվ» կալանավորում է հանցագործներին, և նույնիսկ առանց հետախույզ շան օգնությանը դիմելու, հենց նրանց խնջույքի սեղանի տակից հայտնաբերում է պահակի հրացանը։

Եվ պարզվում է, որ տղաների արարքը այնքան էլ սրամիտ ու ծիծաղելի չէ, որքան սկզբում թվացել է նրանց։

Քննություն է կատարվում, գործը մտնում է դատարան և դատարանը երկուական տարի բանտարկությամբ է գնահատում Սամսոնի և Ջամիլի կատակը, իսկ պահակին էլ դատապարտում մեկ տարվա ուղղիչ աշխատանքների՝ հենց խանութի դռանը։ Որովհետև պահակը հավաստի վկաներով ու, փաստաթղթերով կարողանում է ապացուցել, որ ինքը ոչ թե հարբած է եղել, այլ եղել է ծանր ուշագնացության մեջ։ Մի հանգամանք, որը խիստ դժվար է տարբերել հարբած վիճակից։

Մովսես ապերը չափազանց լուրջ, հոնքերը կիտած լսեց այդ ամբողջ պատմությունը, երկար լռեց, հետո բարձրացրեց աչքերը, խստությամբ նայեց վախից կծկված Հասոյին ու հարցրեց.

— Իսկապե՞ս էդ օրն է տղա ունեցել Ջամիլը։

— Հա, քաղաքացի դատավոր,— անմիջապես պատասխանեց Հասոն։ Հետո ծիծաղեց խեղճ֊խեղճ և ուղղեց։— Հա, ախպեր, աշխարհը հո մութ չի։

— Իսկ հրացանի մեջ փամփուշտ կա՞ր,— երկրորդ ու կարծես թե ավելի խճճող և խորամանկ հարցը տվեց Մովսես ապերը։

— Ո՞րտեղից, ախպեր, չկար,— ասաց Հասոն ու տնքաց։— Երանի ըլներ, էդ հրացանն էլ իմ ձեռին ըլներ, պահեի դոշիս ու պրծնեի էս ցավից։ Տուն֊տեղ, մեծ քյուլլֆաթ, ոչխար ու շուն անտեր թողել եմ սարն ու եկել, որ թազա հարսիս պահեմ, էն անմեղ գառնուկին պահեմ, ու դրա համար է, որ բանվորություն կանեմ։ Թե չէ Հասոն ուր, բանվորությունն ո՜ւր...

— Ուրեմն, գնդակ չի՞ եղել, կրակոց չի՞ եղել,— մի վերջին անգամ հավաստիացավ ինքնակոչ դատավորը։

— Չէ, ախպեր, չի եղել, վալլահ֊բիլլահ,— ձեռքը սրտին դրեց Հասոն։

— Ուրեմն, հանաք է եղել,— ամփոփեց Մովսես ապերը։— Քո տղի արածը փիս բան է, շատ կներես, Հասո եղբայր, լակոտություն է։ Բայց հանցանք չի։

— Վայ, ապրի քո ումբրը, ապրի՛ քո արևը,— աչքերը լցրեց ծերունի Հասոն։— Ապրեն քո բալեքը ու էն ամեն ինչը, որ քո կողքին են ու քո կողքին չեն, բայց որոնց համար ցավում է քո սիրտը։ Դե, Հասոն վազեց։

— Ո՞ւր։

— Վազեմ պատմեմ հարսիս, թող ուրախանա խեղճը, օր ու գիշեր արտասուքն աչքին ա։

— Սպասիր դեռ, ա՜յ մարդ,— զգալով, որ չափն անցել է, իրար անցավ Մովսես ապերը։— Իմ ասածը հո կարևոր չի...

— Քո ասածը ամենա—ամենակարևորն է,— համոզված հայտարարեց Հասոն։

— Հա, բայց տեսնենք տղես ինչ է ասում։

— Ա՜յ մարդ, ա՜յ ախպեր, տղեն ոնց կարա քու նման հոր խոսքի տակից դուրս գա։ Աչքովս էլ տեսնեմ, չեմ հավատա։

— Չէ, իհարկե,— չկարողացավ նահանջել Մովսես ապերը,— իմ տղեն շատ է հարգում ինձ։ Փառք աստծո։ Համա թե կարգ կա, օրենք կա, իրիկունը վեր կկենաս, կգաս ուղիղ մեր տուն։ Ա՜յ, տեսնո՞ւմ ես, հրեն մեր տունը, չորրորդ հարկում։ Կգաս, իրար հետ կպատմենք, որ տղես միտք անի, թե որ կողմից մոտենա, որ օգնի քո տղին, հասկացա՞ր...

— Վայ, ո՞նց չհասկացա, ախպեր ջան, իրիկուն քո տանն եմ։ Ինչի՞, Հասոն կարգն ու օրենքը չգիտի՞։ Տանն իմ ձեռքով հալած մի կճուճ արդար յուղ կա ու ոչխարի լավ մածուն, էդ բոլորը Հասոն կառնի ու...

Մովսես ապերը հուզմունքից վեր թռավ տեղից։

— Էդ բանը չանե՜ս,— ասաց նա՝ նորից կիտելով հոնքերը, բայց ավելի շատ խեղճացած ու շփոթված։— Էդ բանը մտքիցդ հանիր, Հասո։ Իմ տղեն հալալ կաթնակեր է, հարամություն չի անում։ Հասկացա՞ր։

— Հասկացա, համա առանց դրա ո՞նց կլինի,— չհասկացավ ու ընկճվեց Հասոն։

— Կլինի,— ասաց Մովսես ապերը։— Մարդկությունը պրծա՜վ, մարդկությունը դարձավ ապրա՞նք։ Դառավ առ ու տո՞ւր։— Մովսես ապերը մտածեց֊մտածեց, ցանկացավ շատ ավելի լուրջ ու արժանահավատ բան ասել և ակամա մոտավորապես կրկնեց որդու խոսքերը։— Եվ հետո, եթե կուզես իմանալ, հիմա էն ժամանակները չեն, հիմա շատ ուժեղ կռիվ է հարամության դեմ։ Ով որ բռնվեց, փրկություն չկա, վե՛րջ։ Հասկացա՞ր։

— Թող քո ասածը ըլնի, ախպե՜ր,— վիզը ծռեց Հասոն,— թող քո ասածը ըլնի։

Ավտոբուսը եկավ, կանգ առավ, ծուխ բաց թողեց ու բացեց դռները։ Հասոն նստեց ետևի դռնից ու անմիջապես էլ շրջվեց, խոր գլուխ տվեց Մովսես ապորը։

— Տունը չմոռանաս,— նրա ետևից բղավեց Մովսես ապերը։

Հասոն լայն ժպտաց, որից կախ ընկած բեղերը մի քիչ վեր ցցվեցին ու թափ տվեց գլուխը, ուզենալով ասել, թե «դա մոռանալո՞ւ բան է, ախպեր»։

Ավտոբուսից մարդիկ իջան, եկան ու անցան Մովսես ապոր կողքով։ Ու հանկարծ նրանցից մեկը՝ սիրուն, բարձրահասակ մի կին, մոտեցավ նրան, կկոցեց աչքերը, մոտիկից նայեց դեմքին ու հարցրեց կամացուկ։

— Մովսես ապե՞ր։

— Հա,— զարմացավ ծերունին։

— Բարև ձեզ, Մովսես ապեր,— ասաց կինը՝ մեկնելով ձեռքը։— Սրտանց֊սրտանց ցավում եմ, որ չկարողացա ներկա լինել Վարսենիկ մայրիկի թաղմանը։ Շատ եմ ցավում և ամբողջ հոգով ցավակցում եմ ձեզ։

Մովսես ապերն ամաչեց, որ կնոջը չի ճանաչում։

— Ո՞վ ես, աղջիկ ջան,— հարցրեց նա։— Դու մեզ ո՞րտեղից գիտես։

— Մոռացե՞լ եք, Մովսես ապեր,— ծիծաղեց կինը։— Ես Արփիկն եմ, Արփիկը, ինժեներ Ստեփանի, Մարկ Մոիսեյիչի ներքևի հարևանի կինը... բժշկուհին։ Չե՞ք հիշում, թե ինչպես սրսկեցի ձեզ։ Հիմա էլ գիշերային հերթապահությունից եմ գալիս...

— Վա՜յ, Արփիկ ջան,— ուրախացավ Մովսես ապերը։— Շատ, շատ ներողություն, աղջիկ ջան, մեծացել եմ, աչքերս լավ չեն տեսնում։ Համ էլ էսօր արդեն մեկին բարևել եմ քո տեղը ու էլ մտքովս չէր անցնում, թե քեզ կտեսնեի։

— Ո՞ւմ եք բարևել,— շարունակելով ծիծաղել, հարցրեց Արփիկը։— Քո քրոջը,— ասաց Մովսես ապերը։— Աստված պահի, շատ սիրուն քույր ունես, Արփիկ ջան։

— Իմ քրո՞ջը,— զարմացավ կինը,— դուք իմ քրոջը ո՞րտեղ եք տեսել, Մովսես ապեր։

— Էստեղ, ո՞րտեղ,— իր հերթին ծիծաղեց Մովսես ապերը,— հիմի ասեմ։ Առավոտվա ժամը վեցը կլիներ, քունս չէր տանում, տնից դուրս եկա ու մեկ էլ տեսա, որ ձեր դռնից մի սիրուն աղջիկ ա դուրս գալիս։ Ասեցի՝ դու կլինես, անունդ տվեցի ու բարի լույս ասացի, մեկ էլ էդ աղջիկը՝ թե դուք շփոթում եք, հայրիկ, ես Արփիկը չեմ, Արփիկի քույրն եմ։

— Իմ քո՞ւյրը։

— Հա, հա՛,— ծիծաղեց Մովսես ապերը։— Ինքն էլ էնքան վախեցած էր։ Դե, ո՞վ չի վախենա, որ մութ պադեզդում հանկարծ «բարի լույս» ասես։ Մի լավ զրույց արեցինք, համա, դե, վռազում էր, բազար էր գնում, ասեց, թե առավոտ շուտ լավ բազար է լինում... Չէ։ Էդ ես ասեցի, ասեցի ապրես, որ...

— Ասում եք մե՞ր դռնից դուրս եկավ,— կամացուկ հարցրեց Արփիկը։

— Հա՜, հա՜,— սրտանց ծիծաղելով, հավաստիացրեց Մովսես ապերը, նայեց ջահել կնոջ խիստ գունատված դեմքին ու նոր միայն զգաց, որ ինչ֊որ բան իր տեղում չէ։ Որ ինչ֊որ վատ բան է կատարվում, շատ տխուր և անուղղելի մի բան։ Նոր միայն զգաց, որ կարծես թե ինքն էլ ծիծաղելու իրավունք չունի, կամ որ անհարմար է ծիծաղելը ու իրեն կորցրած, չիմանալով ինչ անել և ինչպես շարունակել, ավելացրեց։

— Դու չգիտեիր, հա՞, որ ինքը ձեր տանն է...

— Գիտեի,— մրմնջաց կինը, մի պահ օրորվեց, ամուր փակեց աչքերը, հետո միանգամից պոկվեց տեղից ու գրեթե վազելով անհետացավ շենքի մուտքի մեջ։

«Պահ, տունդ քանդվի, Մովսես, էս ի՞նչ արիր,— իրեն կորցրեց ծերունին՝ ծնկներում հանկարծ թուլություն զգալով, երերուն քայլերն ուղղելով դեպի տուն, ու մրմնջաց...— Տեր աստված, դու փրկության մի դուռ ցույց տաս, տեր աստված»։

* * *

Մովսես ապերը նայեց ժամացույցին։ Ժամը ինն էր։ Լիովին համոզված, որ տնեցիները արդեն վեր կացած կլինեն, նա սեղմեց զանգի կոճակը։ «Ծլընգ, ծլընգ, ծլընգ, ճուկ»՝ մեղմիկ ղողանջեց զանգը, իր ձայնով հիացած երգչուհու նման։ Բայց դռան ետևում ոչ մի շարժում։ «Ծլընգ, ծլընգ, ծլընգ, ճուկ» նորից ղողանջեց զանգը։ Նույն արդյունքը։ «Լավ, էս մարդիկ չե՞ն աշխատում, չե՞ն սովորում»,— սրտնեղեց Մովսես ապերը ու անմիջապես էլ հիշեց, որ այսօր շաբաթ է։ Դա նրան հնարավորություն տվեց անցնել նոր մտորումների և նոր եզրակացությունների։ «Շաբաթ օրն էլ են հանգստանում,— նեղացավ Մովսես ապերը՝ փակ դռանը թեթևակի հենված։— Աստված որ աստված էր, էս ամբողջ աշխարհը ստեղծելու համար վեց օր աշխատեց ու միայն կիրակի օրը այսինքն՝ յոթերորդ օրն իրեն թույլ տվեց հանգստանալու։ Իսկ սրանք իբր թե էնքա՜ն մեծ են ու էնքա՜ն խելոք, որ տվել֊անցել են աստծուց, իրենց բաժին աշխարհը հինգ օրում են սարքում ու որովհետև իբր թե հինգ օրում են սարքում, էնքան են հոգնում, էնքան են հոգնում, որ իրենց արժանի են համարում երկու օր հանգստանալ։ Համ շաբաթ օրը, համ կիրակի։ Դե, շա՜տ են աշխատում, ի՞նչ անեն, հե՞շտ է հինգ օրում և էն էլ էժա՜ն և էն էլ որակո՜վ աշխարհ սարքելը, որ նույնիսկ աստծո ուժերից վեր էր»,— մտքում մի լավ հեգնեց Մովսես ապերը։ Հանկարծ դռան ետևում շրշյուն լսվեց։

— Ո՞վ է,— լսվեց տիկին Սիրարփիի վախեցած ձայնը։ Մովսես ապերը հազաց.

— Ես եմ,— ասաց նա ետ֊ետ նայելով, անընդհատ սպասելով, որ ներքևից, ինժեներ Ստեփանի տնից ուր որ է սոսկալի ճիչ է լսվելու։

— Ո՞վ է,— կրկին, այս անգամ կարծես թե ավելի վախեցած, հարցրեց տիկին Սիրարփին։

— Ես եմ, ես,— ասաց Մովսես ապերը։

— Կաշմար կակոյ տո,— լսեց նա դռան ետևից ու ոչինչ չհասկացավ։

— Ես եմ, ես,— ամաչելով կրկնեց Մովսես ապերը։

Դռան ետևում տիկին Սիրարփին ականջներին չէր հավատում։ Նա հաստատ գիտեր, որ սկեսրայրը քնած է պատշգամբում, Տուզիկի թախտին։ Իսկ դռան ետևից այս մարդն էլ ճիշտ Մովսես ապոր ձայնով էր խոսում։ Եվ որովհետև քունը գլխին էր և դեռևս սուրճ չէր խմել, որպեսզի ուղեղը պարզվի, տիկին Սիրարփին ամենաանհեթեթ կերպով մտածեց սրտնեղած. «Ըհը, իբր թե մեկը քիչ էր»։ Հետո, ի պատիվ իրեն, անմիջապես հասկացավ, որ մե՜կն էլ, մյո՜ւսն էլ նույն սկեսրայրն է և դրանից ավելի վախեցավ։

— Մովսես ապե՞ր, մրմնջաց նա։

— Ես եմ, ե՜ս,— հուսահատ գոռաց խեղճ մարդը։

— Վա՜յ, բա դուք պատշգամբում չե՞ք,— հարցրեց հարսը։

— Չէ,— հավատացրեց Մովսես ապերը,— դռան հետևն եմ։

— Ինչո՞ւ,— ապշած հարցրեց տիկին Սիրարփին։

— Ո՞նց թե ինչու,— արդեն զայրացավ Մովսես ապերը,— մարդ եմ, քունս չէր տանում, դուրս եկա մի քիչ ման եկա։ Դրա մեջ ի՞նչ կա։

— Հա՛,— վերջապես հասկացավ տիկին Սիրարփին ու բացեց սողնակը։

Դռան ճռնչոցի հետ ինչ֊որ տեղից դուրս պրծավ գանգրահեր Տուզիկը և իր ոսկորը փախցրած ոխերիմ թշնամուն, ի վերջո, հայտնաբերած գազանի նման ճիչ֊աղաղակով, հաչելով ու վնգստալով հարձակվեց Մովսես ապոր վրա, բռնեց աջ ոտքը։

— Թեթ, թեթ, այ շուն, ռադ եղիր,— բղավեց Մովսես ապերը, թափ տալով ոտքը, բայց այդ շունը զարմանալիորեն սովորական շան լեզուն չէր հասկանում։— Ա՛ հարս, մի բան ասա, ինձ կերավ,— ի վերջո, հուսահատ ձայնեց նա։

Տիկին Սիրարփին սաստեց շանը, կարգի հրավիրեց ինչ֊որ ազդեցիկ խոսքերով, և գունդուկծիկ դարձած Տուզիկը ուղղակի գլորվելով սլացավ ու անհետացավ սենյակներից ինչ֊որ մեկում։

Մովսես ապերը շունչ քաշեց թեթևացած, մի պահ կանգ առավ՝ ականջը նորից դռան կողմը, սպասելով ահասարսուռ որևէ ճիչի, բայց քանի որ ճիչ չկար, նորից շունչ քաշեց թեթևացած ու մտածեց, որ աստված գուցե թե լսել է իր ձայնը ու մի դուռ է բացել։ Բայց թե ինչ դուռ և ինչպես է բացել, Մովսես ապերը պատկերացնել չէր կարողանում։

— Այ հայրիկ, բա ձեր քունը չի՞ տանում,— հորանջն անկարող զսպել, ափով բերանին թփթփացրեց տիկին Սիրարփին, մյուս ձեռքով ուղղելով ճմռթված գիշերանոցը։

— Արևը քաչալի գլուխ ա վառում, էս ժամին քնե՞լ կլինի, հարս ջան,— ամաչելով հարսի կողմը նայել, զգուշորեն դեպի խոհանոց սահեց Մովսես ապերը, որ այնտեղից էլ պատշգամբ դուրս գա։

Իսկ հարսին թվաց, թե սկեսրայրը խոհանոց է մտնում՝ հասկացնելու, որ քաղցած է և ասաց շտապով.

— Հիմա, եթե կարողանամ, Մարկին կարթնացնեմ ու ձեզ նախաճաշ կտամ։

— Չէ, չէ՜, ես կուշտ եմ,— հրաժարվեց Մովսես ապերն ու ավելացրեց մեղավոր ժպիտով։— Ախր, սովոր եմ շուտ ուտելու։ Որ չտեսա՜, թե ինչ ճաշ ես եփել ինձ համար, վռազ, վռազ տաքացրի ու կերա... Ապրի արևդ, հարս ջան։

— Ի՞նչ ճաշ,— զարմացած հարցրեց հարսը։

— Բոզբաշ էր, ինչ էր, բայց շատ համով էիր եփել, լավ ձեռք ունես,— գովեց Մովսես ապերը։

— Պատուհանի գոգին դրա՞ծը,— հարցրեց տիկին Սիրարփին։

— Հա, բա ո՞րը,— սիրտը սողոսկած անորոշ տագնապով հաստատեց սկեսրայրը։

— Եվ բոլորը կերա՞ք,— շրթունքները դողացրեց հարսը։

— Հա,— ընկճվեց Մովսես ապերը։— Բայց, դե, փոքր աման էր ու հետո, ախր, շատ համով էիր եփել, հարս ջան։

Տիկին Սիրարփին քիչ էր մնում լաց լիներ։

— Բա հիմա Տուզիկն ի՞նչ պետք է ուտի,— կերկերուն ձայնով հարցրեց նա։

— Պա՜հ,— զղջաց Մովսես ապերը,— շան համար պիտի մի քիչ թողնեի, հա՞...

— Ի՞նչ թողնեիք,— արդեն չարությամբ ասաց հարսը,— դա Տուզիկի ճաշն էր։

Մովսես ապերը հանկարծ ուժեղ սրտխառնուք զգաց և միաժամանակ էլ զգաց, որ ծիծաղը բռնում է։

— Ուրեմն, ես լա՞փ եմ կերել,— հազից խեղդվելով, ծիծաղեց նա,— վա՛յ, հարս ջան, վա՛յ, էլ ի՞նչ օյին ունեիր իմ գլխին բերելու։ Ուրիշ տեղ չպատմես, ցավդ տանեմ, խայտառակ կլինեմ աշխարհով մեկ։ Ուրեմն, ես շան փայը կտրող եմ դառե՞լ։

Իսկ տիկին Սիրարփիի ծիծաղը չէր գալիս։

— Լա՜փ,— ասաց նա,— հատուկ դիետիկ ճաշ էր։ Բժշկի բաղադրատոմսով էի պատրաստել։ Տուզիկը հո ամեն ինչ չի ուտում։

— Հա, դե, հո մարդ չի՞, որ ամեն ինչ ուտի,— ասաց Մովսես ապերը։

Նա, այնուամենայնիվ, իրեն զուգարան նետեց։ Սպասեց, սպասեց, բայց ստամոքսն այլևս բոլորովին չէր խառնում։ Ընդհակառակը, ճաշից հետո մի շատ անուշ համ էր մնացել բերանում։ Եվ Մովսես ապերը դառնորեն մտածեց, որ վատ չէր լինի, եթե բժիշկները մարդկանց համար էլ այդպիսի դիետիկ ճաշեր հորինեին։ Բոլորովին վատ չէր լինի։

Տիկին Սիրարփին խոհանոցում ինչ֊որ շշեր էր չխկչխկացնում, և Մովսես ապերը, որովհետև մեղավոր էր զգում իրեն հարսի առաջ, աշխատեց մասամբ քավել իր մեղքը։

— Թե խանութի հարց կա, ես կգնամ,— ասաց նա։

Տիկին Սիրարփին կասկածեց։

— Իսկ կարո՞ղ եք,— հարցրեց նա դեռ խռոված ձայնով։

— Վայ, հո երեխա չեմ, խանութ չեմ տեսե՞լ,— նեղացավ Մովսես ապերը։

— Այդ դեպքում ես շշերը դնում եմ,— ասաց հարսը,— կբերեք երեք հատ մածուն, երեք հատ կաթ, երեք հատ թթվաշոռ, երեք հատ թթվասեր...

— Ինչե՞ր, ինչեր,— հարցրեց Մովսես ապերը։— Էդ թթվաշոռն ու թթվասե՞րն ինչ են։

— Տվորոգ ու սմետանա,— բացատրեց հարսը։

— Ի՞նչ,— չհասկացավ ապերը,— չհասկացա։

— Դուք այդպես ասեք, իրենք կհասկանան,— ասաց հարսն ու երեքանոց մեկնեց սկեսրայրին։

Մովսես ապերը ետ քաշվեց։

— Վայ, բա ամոթ չի,— ասաց նա։

Եվ որովհետև ականջը դեռևս ձայնի էր, շտապով վերցրեց զամբյուղն ու դեպի դուռը սահեց։ Նոր էր հագել կոշիկներն ու բացել դուռը, երբ պատուհաս Տուզիկը ղարձյալ դուրս պրծավ ինչ֊որ տեղից և մոլեգին ցատկերով հարձակվեց նրա վրա, բայց Մովսես ապոր դիրքն այս անգամ գերադասելի էր, նա անմիջապես դուրս նետվեց, վրա բերեց դուռը և լսելով գազազած շան հուսախաբ կլանչոցը, խորամանկ ժպտաց.

— Դե, գնա, շատ էլ լավ եմ արել, որ ճաշդ կերել եմ, քո հերն էլ անիծած,— բավարարված վրիժառությամբ, թավ բեղի տակ քրթմնջաց նա։

* * *

Պարենային խանութի դռները հենց փողոցի վրա էին բացվում։ Բայց տարբեր տեսակի էին բացված այդ դռները։ Մեկը մտնելու համար էր, մյուսը ելնելու։ Ելնելու դռնից գրեթե մարդ չէր դուրս գալիս, իսկ մտնելու դռան մոտ մի այնպիսի հերթ էր, որ ձգվում, տարածվում էր մայթով, գնում֊պտտվում էր թերթերի կրպակի շուրջը և դարձյալ շարունակվելով դեմ առնում պաղպաղակի շրջիկ վաճառակետին։

Որոշ իմաստով հարմար էր։ Շոգից թուլացած մարդիկ պաղպաղակ էին վերցնում և ուտելով մոտենում թերթերի կրպակին, հետո այնտեղից էլ լրագիր էին գնում և կարդալով, կարդալով մոտենում խանութի դռանը։ Չէ, հարմար էր։

Չի կարելի ասել, թե Մովսես ապերը կյանքում հերթ չէր տեսել շատ էր տեսել, բայց հերթի սովոր չէր։ Որովհետև հենց որ հայտնվում էր գյուղի խանութի մոտ, գործակատարը ձայն էր տալիս հավաքվածներին.

— Ա՜յ ժողովուրդ, ճանապարհ բացեք, համեցեք, Մովսես ապեր, ձեզ ինչ է պետք, մի կողմ քաշվեք, այ մարդիկ, հո դարբնոցը չենք փակելու։ Կրակը կհանգչի։

Այստեղ կրակի մասին մտածող չկար և դարբին Մովսեսին էլ ոչ ոք չէր ճանաչում։ Այդ պատճառով էլ համեստորեն հերթի ծայրը բռնած, Մովսես ապերը համարյա մի ժամ հետո հասավ խանութի դռանը։

Այդ ժամանակամիջոցում հերթի կանգնածներից և հերթի մեջ լկտիորեն ու մուրալով խցկվողներից և այդ երեք կարգի քաղաքացիների միջև ծագած համառ ու տաք կռիվներից Մովսես ապերը որոշակի ինֆորմացիա ստացավ միջազգային դրության, տիեզերական թռիչքների, քաղաքային առևտրի վարչությունում տեղի ունեցող ապօրինությունների, «Արարատ» ֆուտբոլային թիմի և այն մասին, թե մինիստրներից որն է իր որդուն ամուսնացրել մի այլ մինիստրի դստեր հետ։

Այդ և շատ այլ խառնաշփոթ, հավաստի և ոչ այնքան հավաստի տեղեկություններից մթագնած ուղեղով Մովսես ապերը, ի վերջո, մտավ խանութ։ Մտավ ու տեսավ, որ սա իր իմացած հերթերից ոչ մեկին նման չէ։ Որովհետև դրսի մի հերթը խանութի մեջ վերածվում էր չորս հերթի։ Հերթերից մեկը դեպի դրամարկղն էր տանում, իսկ մյուս երեքը՝ դեպի չերևացող բաժինները։

Եվ Մովսես ապերը համոզվեց, որ այս քաղաքում ամեն ինչ արվում է գնորդների գործը հնարավորին չափ ավելի դժվարացնելու համար։ Որովհետև, որպեսզի կարողանաս որևէ բան գնել, նախ պետք է իմանաս քո ուզած բանը կա՞, արդյոք, խանութում։ Իսկ դրա համար երեք հերթով էլ առանձին֊առանձին պետք է առաջ գնաս ու բաժինները մեկ֊մեկ աչքի անցկացնես։ Դրանից հետո չորրորդ հերթով պետք է դրամարկղ հասնես, վճարես գնումների համար և նոր միայն ուզածդ հերթը բռնես, որպեսզի, ի վերջո, գնես քեզ հարկավոր մթերքները։

Մովսես ապերը իր կողմից մի կիլոգրամ հալվա գնեց տան համար՝ քաղցրավենիքի բաժնից, մի կիլոգրամ էժանագին երշիկ՝ գաստրոնոմ կոչվող բաժնից, տեսավ, որ ոմանք վաճառողուհուն աչքով են անում և թղթի մեջ ամուր փաթաթված ինչ֊որ բան վերցնում, ինքն էլ աչքով արեց ու ժպտաց ու ինքն էլ վաճառողուհու մեկնած փաթեթը արագ֊արագ զամբյուղի մեջ դրեց և գնաց կանգնեց կաթնեղենի բաժնի հերթի ծայրում։

Նրա աչքերի առաջ սևացել էր ամեն ինչ ու թուլացել էին ոտքերը, և Մովսես ապերը կարծես թե սկսում էր հասկանալ, թե ինչու են այս մարդիկ շաբաթվա մեջ երկու օր հանգստանում։

Հերթն արդեն նրան էր հասել, ընդամենը մի կին կար առջևում, երբ վաճառողուհու ձեռքի մատանիներից ցոլացող ճառագայթները գրավեցին Մովսես ապոր ուշադրությունը և գիտակցությանը հասցրին նրա հաշվարկները։

— Երկու մածուն՝ վաթսուներկու կոպեկ, երեք կաթ՝ իննսուն կոպեկ, երկու թթվասեր՝ յոթանասունչորս կոպեկ, չորս թթվաշոռ յոթանասունվեց կոպեկ...

Ընդամենը երեք ռուբլի հիսուն կոպեկ։

Գնումներ կատարող կինը ինչ֊որ թղթադրամ մեկնեց։

Մովսես ապերը մաթեմատիկոս չէր, նույնիսկ չէր հիշում, թե որ դասարանից թողեց դպրոցն ու դարբնոց մտավ աշխատելու, բայց քանի որ դեռ մանկուց մեծ սեր ու հարգանք ուներ թվաբանական չորս գործողությունների նկատմամբ, առանց դժվարության կռահեց, որ վաճառողուհին սխալվում է։

Նա գլուխն առաջ թեքեց, ներողամտությամբ ու բարյացակամորեն նայեց վաճառողուհուն և կամացուկ ասաց.

— Սխալվեցիր, աղջիկ ջան, հաշիվդ ճիշտ դուրս չեկավ։

— Յա,— զայրացած նրան նայեց վաճառողուհին,— քեզ ո՞վ ասաց։

— Դու ասացիր, աղջիկ ջան,— նույն մեղմությամբ բացատրեց Մովսես ապերը։— Էդ քո ասած թվերի գումարն անում է երեք մանեթ երկու կոպեկ։ Իսկ դու ասում ես երեք մանեթ հիսուն կոպեկ։

Ձեռքի մատանիների նման սառը փայլով շողշողացին նաև վաճառողուհու աչքերը։

— Աման, ասա տեսնեմ դու ինչ ես ուզում,— գրեթե հարձակվեց նա Մովսես ապոր վրա։— Քանի՞ հատ մածուն, քանի՞ հատ կաթ։

— Ուզում եմ, որ ճիշտ հաշվես, աղջիկ ջան,— համբերատարությամբ իր խոսքն առաջ տարավ Մովսես ապերը։— Սխալից ետ կանգնելը լավ բան է։ Ի՞նչ կա որ, ամեն մարդ էլ կարող է սխալվել, որովհետև մարդս իր բնույթով սխալական է, և անսխալական մարդ չկա, համա կեցցե էն մարդը, որ ճիշտ ժամանակին զգում, այսինքն ուղղում է իր սխալը։ Որովհետև գուցե թե...

Իր դրամի մանրը ստացած կինը շրջվել ու տարակուսանքով դիտում էր անկոչ բարերարին։ Հերթ կանգնած մարդիկ ևս ձգել էին իրենց գլուխները և ականջ էին դնում խորին բավականությամբ։

— Լսիր, ի՞նչ ես ինձ կպել,— ձեռքի փայտե հաշվիչը շրխկոցով սեղանին խփեց վաճառողուհին։— Ո՞վ ես դու, ՕԲԽՍՍ ե՞ս, թե հսկիչ։ Ընկերուհին չի բողոքում, քեզ ինչ...

Մովսես ապերը նայեց ընկերուհուն, տեսավ, որ նա իսկապես չի բողոքում ու շփոթվեց.

— Ընկերուհին կարող է թե անգրագետ է,— դրությունը ճարպկորեն փորձեց փրկել նա,— բայց ես ու դու էլ հո անգրագետ չենք։

Եվ հանկարծ ընկերուհին ճչաց.

— Ով է անգրագետ, ֆու, կակայա նագլոստ, անգրագետը դուք եք, մի ձեզ նայեք, ձեր հագուստին նայեք, զզվում եմ մելոչնի մարդկանցից, սրանցից մեկն էլ մեր տանը կա։ Ետ կանգնեք, ձեր այդ փոշոտ շորերով մի կպեք ինձ,— բղավեց նա, թեև տարաբախտ Մովսես ապերը շատ հեռու էր նրանից։— Այս քաղաքը տեր չունի, տեր,— չէր հանգստանում խորապես վիրավորված կինը։— Քաղաք մտնող ավտոբուսներն ստիպում լվանալ, իսկ մարդկանց ազատ բաց են թողնում։ Ֆի՜։

Մովսես ապոր ձեռքերը դողացին։ Կյանքում ոչ ոք, ոչ ոք այդ տոնով նրա հետ չէր խոսել, այդպես չէր վիրավորել նրան։ Մեկ ուզեց ապտակել, նույնիսկ փորձեց ետ տանել դատարկ շշերը բռնած զամբյուղը, բայց ինչպես ծանր, մղձավանջային երազում, ձեռքը չենթարկվեց նրան։ Ուզեց խոսել, կարկամել էր լեզուն։ Եվ նա իր ամբողջ հիասթափությունը, ցավը, զայրույթը կարողացավ ընդամենը մի բացականչությամբ արտահայտել.

— Պա՛հ,— ասաց նա։

Նա անօգնական հայացքով ետ նայեց դեպի հերթ կանգնածները, սպասելով նրանց միջամտությանը, և այդ միջամտությունը չուշացավ։

— Էդ ո՞վ է, է՜,— ձայն տվեց մեկը։

— Ա՛յ մարդ, դու հո փորձանք չես, առնում ես, առ, չես առնում, դուրս արի հերթից,— բղավեց մյուսը։

— Մի կոպեկի համար իրար է խառնել աշխարհը։ Իսկ տանը երևի փողերը նավթալինի մեջ է պահում,— ծիծաղեց երրորդը՝ նվիրված հայացքով նայելով վաճառողուհու դեմքին։

— Ոնց որ մի քիչ պակաս լինի,— մատը դեպի քունքը տարավ չորրորդը։

— Մեր պետությանն ասա, որ անընդհատ արտոնություններ է տալիս դրանց, փոխանակ ծերանոցներում փակելու,— ընդհանրացրեց խռպոտած ձայնով մի կին։

Հերթը չարացավ, աղմկեց։ Եվ Մովսես ապերը հանկարծ խիստ վախեցավ։ Ուզեց թողնել, հեռանալ, չկարողացավ ու այդպես էլ մնաց կանգնած դողացող ձեռքերով ու բերանով։

Եվ այդ շրջապատում միակ մարդը, որ հաղթողի մեծահոգությամբ, այնուամենայնիվ, կարեկցեց նրան, վաճառողուհին էր։

— Դե, լավ, լավ,— սաստեց նա աղմկող ամբոխին։— Մեծ մարդ է սխալվեց, ի՞նչ եք վրա տալիս։ Հո չեք սպանելու։ Ինչ ես ուզում, հայրիկ, դու ինձ լսիր, ի՞նչ ես ուզում, ի՞նչ...

Մովսես ապերն ակամա, ասես երազի մեջ, կերկերուն ձայնով ինչ֊որ բան ասաց, վաճառողուհին վերցրեց դատարկ շշերն ու փոխարենը ինչ֊որ բաներ դրեց, չխկչխկացրեց փայտե հաշվիչի վրա, ինչ֊որ թիվ ասաց, Մովսես ապորից ինչ֊որ դրամ վերցրեց ու ինչ֊որ կոպեկներով վերադարձրեց։

Եվ Մովսես ապերն իրեն գտավ փողոցում։ Նա քայլում էր արագ֊արագ, շնչակտուր, ասես փախչում էր, ու քիչ հետո միայն հասկացավ որ իրենց տան հակառակ կողմն է գնում։

Մովսես ապերը կանգ առավ, պղտորված հայացքով նայեց շուրջը, ետ դարձավ ու հիմա էլ շատ դանդաղ, ոտքերը հազիվ քարշ տալով, քայլեց դեպի տուն՝ մտքի մեջ ակամա, մեքենայաբար հաշվելով իր գնումները, որպեսզի ուրիշ բանի մասին չմտածի ու որպեսզի հանկարծ չհայհոյի բարձրաձայն։ Եվ երբ արդեն իրենց շենքի մուտքին էր հասել, միանգամից հասկացավ, որ վաճառողուհին, այնուամենայնիվ, կաթ ու մածնի համար իրենից ավելի է վերցրել վաթսունութ կոպեկ։

Մովսես ապերը գլուխը դեպի խանութը դարձրեց ու ծանր թառանչի նման ետ նետեց ամբողջ հոգով.

— Թո՜ւ...

Մարկոս Մարգարյանը բարձրաձայն ծիծաղեց...

— Ճիշտն ասած, ես էլ լինեի, կվախենայի,— ասաց նա։

— Պատկերացնում ես,— ասաց տիկին Սիրարփին։— Ես կարծում եմ, թե նա պատշգամբում քնած է, իսկ ինքը դռան ետևից ասում է՝ «Ես եմ, ես»։

Մարկոս Մարգարյանը նորից ծիծաղեց բարձրաձայն, ըստ սովորության մատները մեքենայաբար սահեցնելով ճակատն ակոսող չորս հատ մազի վրայով, ասես մեղմորեն նվագելով կիթառի լարերի վրա։

— Ի՞նչ կարող ենք անել, Սիրարփի, սիրելիս,— ասաց նա։— Մեծացել է հայրիկը։ Ո՞վ գիտե, թե մենք նրա տարիքում ինչ տարօրինակություններ կունենանք։ Քիչ առաջ էլ տեղամասային տեսուչը զանգահարեց։ Հացի խանութում ինչ֊որ հիմար պատմության մեջ է ընկել, սկսել է արկղեր տեղափոխել...

— Տեսնո՞ւմ ես,— ոգևորվեց տիկին Սիրարփին։— Ախր, գոնե հանգիստ նստի իր տեղը։ Չէ՜, հիմա էլ ստիպեց, շշերը վերցրեց ու խանութ գնաց։ Երկու ժամ է, չկա։ Հիմա երևի խանութն իրար է խառնել։ Անցյալ անգամ չե՞ս հիշում։ Վաճառողուհուն ստիպել էր «Ջերմուկի» շշերը սրբել, նոր տալ։ Քիչ էր մնացել ծեծեին։ Չես թողնում՝ չի լինում, թողնում ես՝ չի լինում։ Չգիտեմ, չգիտեմ, չգիտեմ...

Նա այնպես արտասանեց այդ «չգիտեմները», որ նշանակում էր, թե հիանալի գիտեմ, որ այս ամենի վերջը վատ է լինելու, շատ վատ։ Եվ զգուշացնում եմ։ Չեմ բարկանում, տես, բայց այսպես մեղմ, սիրալիր, զգուշացնում եմ։

Ինչ֊որ տեղից խուլ, համաչափ թխկթխկոցներ լսվեցին։ Մարկոս Մարգարյանը թեքեց գլուխն ու ականջ դրեց մի պահ։

— Արշակն արթնացել է,— ասաց նա։

— Հա,— հոնքերը կիտեց տիկին Սիրարփին,— ամբողջ օրն էլի գլուխ է տանելու։

— Բայց սիրուն բաներ է սարքում,— զգուշորեն ասաց Մարկոս Մարգարյանը։— Վերջին մոխրամանը տեսե՞լ ես։ Հաստատ շնորհք ունի մեր տղան։

Տիկին Սիրարփին խոր հոգոց հանեց։

— Դե, եթե շնորհք չունենար, ինչո՞ւ պիտի իրավաբանականն ավարտելուց հետո նստեր տանն ու մոխրամաններ սարքեր։ Ամոթից չգիտեմ, թե որտեղ թաքցնեմ գլուխս։ Իսկ դու ասում ես, թե շնորհք ունի մեր տղան։ Էլ ինչո՞ւ սովորեց հինգ տարի, ինչո՞ւ։ Վառվեցի, տանջվեցի ես դրա ձեռքից։

Մարկոս Մարգարյանը զգաց, թե ինչպես օրինական զայրույթից հանկարծ վառվել սկսեցին ականջները։

— Դո՞ւ ես տանջվել, թե ես,— հարցրեց նա խստությամբ։— Նրան ո՞վ է համալսարան ընդունել տվել, դո՞ւ, թե ես։ Հինգ տարի շարունակ ո՞վ է տվել նրա քննությունները, դո՞ւ, թե ես։ Ո՞վ է դիպլոմային աշխատանքը գրել, դո՞ւ, թե ես։ Ո՞վ է մեկ֊մեկ հանձնել պետական քննությունները։ Դո՞ւ, թե ես։ Ո՞վ է նրա համար քննիչի տեղ գտել դո՞ւ, թե ես։ Գիտեմ, շատ դժվար է, բայց կյանքում գոնե մի անգամ անաչառ եղիր, ձեռքդ սրտիդ դիր ու ասա. ես չէի՞ ասում, թե եթե ինքը չի ուզում, ուրեմն, չարժե, որ իրավաբանական ֆակուլտետ ընդունվի։ Չէի՞ ասում։

Տիկին Սիրարփին հեծկլտաց և ամուսնուն պատասխանեց նույն անկեղծությամբ, նույն ցավով ու տրտմությամբ, աշխատելով պահպանել նույնիսկ նրա հռետորական շեշտադրումները։

— Իսկ վա՞տ կլիներ, եթե իրավաբան դառնար։ Հը՞։ Վա՞տ կլիներ, եթե ապահով ու բարեկեցիկ կյանքով ապրեր։ Հը՞։ Վա՞տ կլիներ, եթե մարդիկ կախում ունենային նրանից, գլուխ խոնարհեին նրա առջև աշխատեին վայրկյան առաջ կռահել ու կատարել նրա ցանկությունները։ Հը՞։ Վա՞տ կլիներ, եթե նմանվեր իր հորը, նրա նման հարգանք ու պատիվ ունենար շրջապատում։ Հը՞։

— Է՜հ,— փափկացած ու մեղմացած հառաչեց Մարկոս Մարգարյանը։

— Իսկ նա, դիպլոմավոր իրավաբանը, տունը լցրել է այդ անիծյալ երկաթներով և, մուրճն առած, օր ու գիշեր թխկթխկացնում է իմ նյարդերի վրա։ Եվ ո՞ւմ է քաշել, տեր աստված, ո՞ւմ է քաշել, ոչինչ չես հասկանում։

— Ինչո՞ւ չես հասկանում,— կնոջն ընդհատեց Մարկոս Մարգարյանը։— Հասկանում ես, բայց խնայում ես ինձ։ Իսկ ես ինձ չեմ խնայի հենց իր պապին է քաշել, էլ ում։

«Պապ» բառի վրա, ասես վաղօրոք պայմանավորված, միաժամանակ բացվեց իրավաբան֊դրվագողի սենյակի դուռը, մեղմիկ երջանկությամբ ղողանջեց դռան զանգակը և պապն ու թոռը հայտնվեցին իրար դիմաց։

Նրանք շատ էին իրար նման, այդ պապն ու թոռը։ Միայն թե թոռը մի քիչ ավելի տարիքով էր երևում, որովհետև պապի թավ բեղից բացի լայն ու առատ մորուք ուներ նաև։

Մոռացած վիրավորանք ու վիշտ, պապն առաջ մղվեց միանգամից, բայց տիկին Սիրարփիի աներևույթ կարգադրությամբ սկզբում ակամա հանեց կոշիկները, ցած դրեց զամբյուղն ու նոր միայն պարզեց ձեռքերը։

— Արի, արի, պաչեմ քեզ, իմ թոռնիկ, իմ պապ,— ձայնեց նա։

— Ապեր ջան, ո՞նց ես, է, ո՞նց, ապեր,— թոռնիկը գրկեց պապին, բարձրացրեց, պտտեցրեց օդում և նրա հուսահատ դիմադրության վրա ժպտալով, տարավ խնամքով իջեցրեց խոհանոցի աթոռին։

— Այ տղա, շունչս, այ տղա,— հևասպառ գոռգոռում էր պապը։— Արջ ես, է, իսկական քոլի արջ։

Տիկին Սիրարփին նայեց ամուսնուն։

— Իրար գտան,— ասաց։

Նա վերցրեց զամբյուղը, խոհանոց բերեց, բացեց ու սկսեց հերթով սեղանին դասավորել փաթեթներն ու շշերը։

— Է՞ս ինչ է,— հարցրեց զարմացած, սեղանին դնելով նաև օղու մի մեծ շիշ։

— Վա՞յ,— անկեղծորեն զարմացավ նաև պապը,— է՞դ որտեղից։

— Դու ես բերել, մե՞զ ես հարցնում,— գլուխն օրորեց Մարկոս Մարգարյանը։

Եվ Մովսես ապերը հիշեց.

— Հա՞,— ասաց նա։— Բոլորն աչքով էին անում, վերցնում էին, մտածեցի, թե երևի պետքական բան է։ Ուրեմն արաղ է՞ր։ Արաղն էլ են էստեղ տակից տալիս։

— Մինչև ժամը տասնմեկը օղու վաճառքն արգելված է, ապեր,— որպես գիտակ, բացատրություն տվեց թոռը։

— Ինչի՞,— հարցրեց պապը։

— Պապ ջան, մի անեկդոտ պատմեմ, նոր բացատրեմ, հա՞։ Ուրեմն, մի քյավառցի ընկերոջն առաջարկում է խմել։ «Չեմ կանա,— ասում է ընկերը,— բժիշկն ինձ թույլ չի տալիս»։ «Այ տղա,— ծիծաղում է քյավառցին,— գնա խոսի հետը, ինձ էլ թույլ չէր տալիս, համա որ մի հիսուսանոց տվեցի՝ թույլատրեց»։ Հիմա հասկացա՞ր։ Համընդհանուր պայքար է ալկոհոլիզմի, այսինքն՝ հարբեցողության դեմ, ապեր։ Դրա համար էլ խանութպանները մի֊մի ռուբլի ավել են վերցնում ու նոր են թույլատրում խմել։ Գլխի ընկա՞ր։

— Էս ի՞նչ է,— յուղաթուղթը նողկանքով ետ տանելով, հարցրեց տիկին Սիրարփին։

— Հալվա է, հալվա,— ուրախ ասաց Մովսես ապերը։— Մեկ էլ երեխա վախտս եմ կերել։ Որ տեսա, չդիմացա։

— Հիմա ո՞վ է հալվա ուտողը, այ ապեր,— դժգոհեց հարսը,— աղբն ես ավելացնո՞ւմ։

— Վայ, ինչի՞, ի՞նչ է պատահել, ա հարս,— նեղացավ Մովսես ապերը։— Թող մնա, ես կուտեմ։

— Ես էլ,— վրայից մի կտոր թռցնելով, բերանը տարավ թոռը։

Մովսես ապերը ծիծաղեց երջանիկ։

— Տեսա՞ք,— ասաց նա հաղթական։— Թափեմ... աստծուն մի բարկացրեք։

— Բա սա՞ ինչ անենք,— էժանագին երշիկը սեղանին դրեց տիկին Սիրարփին։

— Կուտենք, ի՞նչ կանենք,— ասաց պապը, նայելով թոռանը և նրա աջակցությունը ակնկալելով։

Սակայն այդ երշիկին նայելուց հետո նույնիսկ Արշակը մի կողմ քաշվեց։

— Չենք ուտի՝ կտանք շանը,— մեծահոգաբար ասաց Մովսես ապերը։—Առանց էդ էլ ես մեղավոր եմ խեղճի առաջ, որ կերել եմ իրա փայ ճաշը...— ասաց, հետո հիշեց, որ հարսին խնդրել էր չպատմել ոչ ոքի և կծեց շրթունքը։

Մեղմիկ ղողանջեց մուտքի զանգը։ Արշակը բացեց դուռը, և դռան առջև հայտնվեց ներքևի հարկի բնակիչ, ինժեներ Ս. Տ. Իշխանյանը։ Նա շփոթված ու կործանված տեսք ուներ և ամռան այդ շոգին կոկորդը փաթաթել էր շալով։

— Մայրիկ, քեզ են ուզում,— ձայնեց Արշակը։

Տիկին Սիրարփին միջանցք գնաց, և քիչ անց այնտեղից պարզ լսվեց ինժեներ Ստեփան Իշխանյանի խռպոտած ձայնը.

— Ես այնքան հուզված եմ... խելագարվում եմ ես... Արփիկը հեռանում է տնից։

Բոլորի ուշադրությունը ինժեներ Ստեփանի կողմն էր, ոչ ոք չնկատեց, թե ինչպես է կծկվել֊մնացել և ինչպես է ուզում ջնջվել, անհետանալ, վերանալ աշխարհից կամ գոնե աշխարհի այս անկյունից դարբին Մովսես ապերը։

— Ինչո՞ւ,— անկեղծ զարմացավ տիկին Սիրարփին։— Ինչո՞ւ է ուզում հեռանալ։

— Չգիտեմ, ոչինչ չի ասում... ոչինչ... եկավ հերթապահությունից... վշտի մարմնացում... մարմարե հայացք... Ասաց, որ գնում է... իրերն է հավաքում... Եվ «Նաիրի» գորգը... Եվ այլ, և այլ բաներ, որ համատեղ աշխատանքով ենք ձեռք բերել, և, ուրեմն, կեսն իմն է... Բայց թքած... նա լքում է ինձ...

— Կաշմար կակոյ տո,— սաստիկ զարմացավ տիկին Սիրարփին։— Իսկ դու որևէ առիթ չե՞ս տվել, Ստեփան... նու... ինչպես ասեմ... որևէ այնպիսի բան չե՞ս արել, որ...

— Ի՞նչ եք ասում, տիկին Սիրարփի... ինքներդ էլ գիտեք... Ես պաշտում եմ նրան... խելագարվում եմ... ես առանց նրա ապրել... չեմ կարող...

«Սուտ ես ասում, շան որդի,— մտքում ասաց Մովսես ապերը,— մեղք ես, բայց շան պես սուտ ես ասում»։

— Նա ձեզ շատ է հարգում... աղաչում եմ... եկեք խոսեք հետը... Թող գոնե բացատրի... ինչպե՞ս կարելի է... հենց այնպես... շատ եմ խնդրում...

— Գնանք, գնանք,— սիրով համաձայնեց տիկին Սիրարփին, որովհետև նախ, հակառակ Մովսես ապոր անձայն աղոթքների առ աստված, հետաքրքրությունից պայթում էր հարևանուհու հանկարծակի հեռանալու պատճառը վայրկյան առաջ իմանալու համար։ Երկրորդ որովհետև կին էր։ Իսկ ո՞ր կինը գոնե հոգու խորքում չի ուրախանում, տեսնելով, թե ինչպես է երերվում իր ընկերուհու ընտանիքը, որը նրան հնարավորություն է տալիս հաճելիորեն շոյվել և ողողվել սեփական երջանկության գիտակցությամբ և միաժամանակ անկեղծորեն կարեկցել, սփոփել, օգնության հասնել դժբախտության մեջ ընկած ընկերուհուն՝ հանուն ճնշվածների համերաշխության, ընդդեմ համայն աշխարհի տիրակալ տղամարդկանց, որոնք բոլորն էլ, ի վերջո, մի սանրի կտավ են։ Մարկոս Մարգարյանը խոհանոցի հայելու մեջ տագնապով և ուշադիր հաշվեց ճակատի մազեր։ Ամեն ինչ կարգին էր։

— Շատ տարօրինակ է,— ասաց նա,— հիանալի, համերաշխ ընտանիք էր։ Բայց ահա, խնդրեմ, ևս մի դատական քաղաքացիական գործ։

Մովսես ապերը պատուհանից դուրս էր նայում։ Նրա սիրտը խփում էր արագ֊արագ՝ շիկացած մետաղին իջնող փոքրիկ մուրճի նման։ Միտն էին գալիս Մանուկ հասակում սարում, անձրևի ժամանակ վրանի տակ զանազան հեքիաթներ՝ մարդուն աներևույթ դարձնող կախարդական քարի մասին, թռչող գորգի և սև ձիու մասին, որի մազը վառում էիր թե չէ՝ հայտնվում էր խրխինջով ու մարդկային լեզու առած հարցնում. «Ասա, որտե՞ղ տանեմ քեղ, տեր»։

— Մեր գյուղ,— չզգալով, որ բարձրաձայն է խոսում, հառաչեց, մրմնջաց Մովսես ապերը։— Մեր գյուղ...

— Էդ ի՞նչ ես խոսում, ապեր,— ծիծաղեց Արշակը։— Քե՞զ ինչ է պատահել, նրանք բաժանվում են, դո՞ւ ես մտածում։ Արի, արի իմ արհեստանոցը, մի տես թե ինչե՜ր եմ սարքել։ Արի...

Նա առաջ ընկավ, ու Մովսես ապերը մոլոր քայլերով հետևեց նրան։ Եվ արդեն սահել֊անցել էր հայելապատ միջանցքը, երբ ճապոնական մենահայելու վրա դրված հեռախոսը կատաղորեն զնգաց։ Մովսես ապերը սպասեց, որ որդին կամ թոռը վերցնեն լսափողը, բայց ոչ մեկը չէր մոտենում, և հեռախոսը շարունակում էր զանգել։ Մովսես ապերը մի անգամ ևս անօգնական նայեց շուրջը և վերցրեց լսափողը։

— Հա,— գոռաց նա,— լսում եմ...

Եվ հենց այդ վայրկյանին, անդրավարտիքը փութկոտ կոճկելով, իրեն միջանցք նետեց Մարկոս Մարգարյանը։

— Ես տանը չեմ, ես տանը չեմ,— բղավեց նա։

— Ինչ,— հարցրեց Մովսես ապերը։— Ո՞ւմ... Մարկ Մոիսեյիչի՞ն...

— Ես տանը չեմ, ես տանը չեմ,— բղավեց Մարկոս Մարգարյանը։ Մովսես ապերը իրեն կորցրած մի քիչ իջեցրեց լսափողը։

— Այ տղա, ո՞նց ասեմ տանը չես, երբ որ հրես տանն ես,— շշուկով սրտնեղեց նա, զզվանքով, ասես լորտու էր ձեռքին, որդուն պարզելով լսափողը։

Մարկոս Մարգարյանը, ձեռքերն ու շրթունքներն անձայն շարժելով, փորձում էր ինչ֊որ բան հասկացնել հորը, բայց Մովսես ապերը նրա մնջախաղը ընկալելու կարողություն ու տրամադրություն չուներ։

— Առ ու դու ասա, որ տանը չես,— ջղայնացավ նա, կտրուկ շարժումով որդուն նետելով լսափողը։— Օր֊ծերության քո երեսից սուտասան եմ դառնալու, աննամուս։

Մարկոս Մարգարյանը որսաց լսափողը, մի պահ հուսահատ կատաղությամբ նայեց հոր զայրացած դեմքին, լսափողը ցած պահեց, գլուխը բարձրացրեց, ճակատը կնճռոտելով ինչ֊որ խոսքեր փնթփնթաց, ասես անգիր էր անում ասելիքը և հետո նոր միայն լսափողը ականջին տարավ։

— Այո,— ասաց նա հանգիստ,— չգիտեմ։ Խոսել եմ։ Տեսնենք։ Հավանաբար։ Իհարկե։

Լսափողը ցած նետեց ու ճերմակած դեմքով դարձավ հորը։

— Քեզ ո՞վ էր ասում, որ հեռախոսին մոտենայիր, հը՞, քե՞զ ինչ, թե զնգում էր։ Չե՞ս կարող հանգիստ մնալ, այ մարդ։ Դու ուրիշ բան ու գործ չունե՞ս։ Այ հայրիկ, ա՛յ ես քո ցավը տանեմ,— զգալով, որ չափն անցնում է, հետզհետե մեղմացավ Մարկոս Մարգարյանը,— մի բան որ անում ես, հարցրու, նոր արա, էլի։ Մի բան որ ասում են, լսիր էլի։ Մեզանից ի՞նչ ես ուզում դու...

— Վահ,— շվարեց Մովսես ապերը,— բայց ես ի՞նչ եմ արել, ձեզ մատաղ։

Եվ կարծես իբրև մի նոր պատասխան ծերունու անմեղ ու օրինական հարցին, ամուր շրխկոցով կրնկի վրա բացվեց դուռը և իր շերտավոր զգեստով հովազի նման ներս նետվեց տիկին Սիրարփին։

— Հայրիկ,— ճչաց նա։— Հիմա էլ ընտանիքնե՞ր եք քանդում։ Հերթը ե՞րբ է մեզ հասնելու։ Է՞լ ինչ օյին ունեիք բերելու մեր գլխին։ Ասեք։ Արփիկը գնա՜ց...

Բ

— Չէ քե մատաղ, համոզիլ մի, գնալու եմ,— ասում էր Մովսես ապերը խոժոռված Արշակին, որը նրան հորդորում էր հանգստանալ և չհուզվել անհարկի։

Նրանք նստել էին Արշակի ննջարան֊արհեստանոցում, որը ռմբակոծությունից հետո հիմնովին ավերված երկաթեղենի պահեստի էր նման։ Ամենուրեք արույրի, պղնձի, մելքիորի և ուղղակի սովորական թիթեղի տաշեղներ ու թերթեր էին թափված, զանազան հղկող ու ծակող, տաշող ու հարթող, կտրող ու մամլող գործիքներ ու սարքեր, տարբեր չափերի սրվակներ ու շշեր։ Իսկ այդ բոլորից վեր բարձրանում էր սեղանը՝ ազնվացեղ նժույգի նրբագեղ ոտքերով և ռոկոկո ոճի հարթաքանդակներով զարդարված կողերով մի երբեմնի սքանչելի գրասեղան, որը ֆրանսիական «Ալա Լուի» կահույքից անխղճորեն զատված, այստեղ, իրավաբան֊դրվագող Արշակի արհեստանոցում բարբարոսաբար ապականվել ու հոշոտվել էր ամբողջովին։

Խղճալի էր այդ նախկին գրասեղանին նայելը, որը ստեղծվել էր քնքուշ սոնետներ կամ գոնե անաչառ դատավճիռներ գրելու համար, իսկ հիմա պատված էր լաքի ու ներկի հաստ բծերով, ազնիվ փայտի մեջ խրված ու մնացած մեխերով ու թիթեղյա տաշեղներով, հոսանքից անջատելը մոռացած զոդիչի բացած սև, զարհուրելի ակոսներով, քնթուկներով լեփլեցուն զանազան չափերի բազմաթիվ ու բազմակերպ մոխրամաններով։ Իսկ գրասեղանի չորս կողմերում, նորակառույց շենքի շուրջը կնճիթները բարձրացրած վերամբարձ կռունկների պես, կանգնած էին ծակող ու մամլող մեքենաներն ու սարքերը։

Արշակը ծալապատիկ նստել էր հենց անկողնուն, մազախռիվ գլուխն ափերի մեջ առած և աշխատում էր սփոփել գունավոր լարերից հյուսված միակ թիկնաթոռի մեջ խրված վշտացած պապին.

— Չէ՜ բալա ջան, չեմ նեղանում,— ասում էր պապը,— ու թե որ նեղանում եմ էլ ինձնից եմ նեղանում։ Որովհետև ձախորդ մարդ եմ, է՜, անբախտ մարդ եմ։ Ուզում եմ լավ բան անել, փիս բան է դուրս գալիս, ուզում եմ ուրախացնել մարդկանց, լացացնում եմ։ Ես էստեղի լեզուն չգիտեմ, բալա ջան, լեզուն չեմ հասկանում։ Ոնց որ աճուճ֊պաճուճների աշխարհն ընկած լինեմ։ Դե, ամբողջ կյանքս գյուղում եմ ապրել, ի՞նչ եմ տեսել, դրանից կլինի, էլի...

— Է՜, պապ ջան, իսկ ե՞ս որտեղ եմ ապրել,— չգիտես անկեղծորեն, թե պարզապես Մովսես ապորն սփոփելու համար, ասում էր Արշակը։— Ես էլ քաղաքում եմ ծնվել, մեծացել, բա իմ լեզուն ինչո՞ւ հասկացող չկա, բա ե՞ս ինչի իրենց լեզուն չեմ հասկանում։ Ուրեմն, այստեղ ուրիշ գաղտնիք կա։ Տե՞ս, պապան ու մաման ինձանից նեղացել են, որ ես իրավաբան չդարձա...

— Է՜, դե նեղանալու բան ա, էլի՜,— տնքաց Մովսես ապերը։

— Չէ, ապե՜ր, ճիշտ չի, ես քեզ ոնց բացատրեմ, դա հազար ու մի բանի հետ կապված հարց է, իսկ եթե մի խոսքով ասեմ՝ արյունի, բնավորության հարց է։ Ես, օրինակ, գետինը կմտնեմ, բայց չեմ կարողանա որևէ մեկին հարցնել, թե որտե՞ղ էիր երեկ երեկոյան ժամը ութից մինչև ժամը տասնմեկը։ Ու թե որ պատասխանեց, սպանես էլ, չեմ կարողանա ասել, թե սուտ ես ասում։ Ես հավատացող մարդ եմ, հասկանո՞ւմ ես, պապ, ինչ որ ասեն պիտի հավատամ, որովհետև ես ուրիշ կերպ ապրել չեմ կարող։ Իսկ իրավաբանը պետք է կասկածամիտ լինի, պիտի չհավատա, պիտի ստուգի, պիտի վերանայի իր կարծիքը, նորից ստուգի։ Նոր փաստեր հավաքի, հարցաքննի հազար ու մի մարդու...

— Բա նրա գործն էլ դա է, ինչ պիտի անի։

Արշակը ծիծաղեց։

— Ապրե՜ս, պապ ջան։ Իմ ասածն էլ հենց դա է, որ կա։ Որ ամեն մարդ իր գործը պետք է անի։ Ինչ որ իր սիրտն է ուզում և ինչ որ ինքը, գոնե իր կարծիքով, բոլորից լավ կարող է անել։ Տե՜ս, ինձ զոռով էին ուղարկում դասի, խրատում, սպառնում, պատժում էին։ Հետո՞։ Ի՞նչ դուրս եկավ։ Իսկ ես առանց ստիպելու հազար ու մի դժվարությամբ նյութեր եմ ճարում, գործիքներ հավաքում, փորձեր եմ անում, սովորում եմ, ու թե թողնեն՝ կաշխատեմ առավոտից մինչև երեկո, առանց հաց ուտելու։

— Այ տղա, էսքան ասում ես, ասում, ու ցույց չես տալիս, թե ինչ ես սարքում, դե, բեր տեսնեմ, էլի,— բողոքեց Մովսես ապերը։

— Բերեմ, պա՜պ ջան...

Արշակը ցածրիկ պահարանից խնամքով փաթաթված ինչ֊որ իրեր հանեց ու հերթով մեկնեց պապին, շարունակ նրա դեմքին նայելով ու աշակերտի նման տագնապած սպասելով գնահատականի։

Պապը ձեռքի մեջ շուռումուռ տվեց պղնձե փոքրիկ եղնիկը, որ ամրացված էր կանաչ ու չեչոտ քարից պատրաստված պատվանդանի վրա։ Նայեց, դրեց մի կողմ, հետո նորից վերցրեց, շոշափեց կոշտ մատներով, պահեց աչքերից հեռու և ժպտաց.

— Ա՜յ բալա, էս դու ես սարքե՞լ։

Արշակը ծիծաղեց երջանիկ ու նրան մեկնեց մի նոր փաթեթ։

Ոչ մեծ շրջանակի մեջ, պղնձե գորշ թերթի վրա ասեղով ծակծկելով, Արշակը ձի էր նկարել։ Ասես ինչ֊որ անորոշ տագնապից ձին ծառս էր եղել, խլշկոտել էր ականջները և վեր պարզել սքանչելի, փոքրիկ գլուխը։ Գծերը նուրբ էին, հազիվ էին տարբերվում ընդհանուր ֆոնից և հեքիաթ էին հիշեցնում։

Մովսես ապերը երկար֊երկար դիտում էր նկարը մեկ մոտեցնելով աչքերին ու մեկ էլ հեռացնելով, հետո ժպտաց։

— Որ մի բան ասեմ, հո չես նեղանա, տղա ջան։

— Ասա, պա՜պ...

— Կարող է, թե ձեզ համար դա նշանակություն չունի, համա, երբ որ ձին բարձրացնում է գլուխը, առաջին ոտքերը չի ծալի։ Ձիգ կպահի, հողին դիմահար տված, որովհետև ամեն վայրկյան պիտի կարողանա փախչել...

Արշակը ոչ այնքան վշտացած, որքան զարմացած ու հիացմունքով նայում էր պապին։

— Ճի՞շտ, պապ... Իսկ դու որտեղի՞ց գիտես։

— Ե՞ս,— ծիծաղեց Մովսես ապերը,— մազերիս համբարքով մեկ ձի եմ նալել, բալա ջան... էս մազերիս չափ չէ, է՜, առաջվա մազերիս չափ...

Արդեն ոչ առաջվա ինքնավստահությամբ Արշակը պապի դատին հանձնեց իր մյուս գործերը՝ գինու սափոր և աղաման, պարուհու կոփածո մի քանդակ և տարբեր, շատ ինքնատիպ մոխրամաններ Մովսես ապորն առանձնապես դուր եկավ ոզնի֊մոխրամանների ընտանիքը՝մայր ոզնին իր ձագերի հետ, որոնք բոլորն էլ իրենց փշաքաղված կողերով վերջում տեղավորվում էին մայր ոզնու մեջ։

— Խելացի գործ է,— ասաց նա։— Համ պետքական բաներ են, համ է՜լ սիրուն։

Իսկ որպես գնահատական թոռան ողջ աշխատանքի՝ Մովսես ապերն ասաց.

— Մաքուր ձեռք ունես։

— Դե, տեսնո՞ւմ ես,— գովասանքից երեխայի նման հուզված՝ տրտնջաց Արշակը,— իսկ ինձ ասում են՝ իրավաբան դարձիր։

Մովսես ապերը զգուշությամբ նայեց դռան կողմը։

— Գործ չունես,— ասաց նա։

Ու երկուսն էլ ծիծաղեցին կամացուկ։

— Համա թե մի բան ցույց չտվեցիր ինձ,— թեև սկզբում վճռել էր չասել, բայց չդիմացավ պապը։— Էն ի՞նչ էր, որ բացեցիր, հետո փակեցիր վռազ֊վռազ ու տարար դրիր այ էն կողմը։

— Ո՞ր,— հարցրեց Արշակը։— Ախ, հա՜, կիսատ գործ է ու կարծես թե չի ստացվում։ Ցույց տալու բան չկա, պապ։

— Հը՜, հը՜,— պնդեց Մովսես ապերը,— բեր տեսնեմ, բեր...

— Դե, լավ էլի, այ պապ...

— Այ բալա, որ հիմի չբերես էլ, գիշերը թաքուն գալու եմ տեսնեմ,— ծիծաղեց Մովսես ապերը,— բա ես էդքան համբերություն ունե՞մ։

Արշակը տատանվեց, հետո կռացավ, պահարանի անկյունից հանեց մի փոքրիկ շրջանակ, մեկնեց պապին ու ինքն անմիջապես հեռացավ, կանգնեց պատուհանի մոտ։

— Դե, որ շատ ես ուզում, տես,— ասաց նա։

Մովսես ապերը նայեց ու միանգամից զգաց, որ շունչը կտրվում է։ Ներսից մի բան բարձրացավ, կանգնեց կոկորդում, խեղդեց։ Շրջանակի միջից նրան էր նայում Վարսենիկը։ Ոչ այն Վարսենիկը, որին ինքը հողը դրեց իր ձեռքով երկու ամիս առաջ։ Ոչ այն Վարսենիկը, որ ամեն օր, ամեն ժամ կանգնած էր նրա աչքերի առջև ու այրում, կսկծացնում էր սիրտը։ Այլ նա, որին մեկ֊մեկ երազում էր տեսնում՝ ցորնագույն մազերն ուսերն ի վար արձակ, բարակ երկար վզով, աչքերի մեջ կրակ... կրծքին՝ ոսկե խաչը...

Արշակը, իբրև հենք, իր սիրած գորշ֊շիկավուն պղինձն էր ընտրել և ոչ թե մանրամասն դրվագել, այլ ուղղակի արույրի դեղինով ընդգծել էր հենց այն, ինչ Մովսես ապերը տեսնում էր երազում՝ ուսերն ի վար արձակ ցորնագույն մազերը, բարակ, երկար վիզը, աչքերի կրակը... կրծքին՝ ոսկե խաչը...

Մովսես ապերը փղձկաց ու առանց թոռից ամաչելու, համբուրեց շրջանակը, ինչպես սրբապատկերը կհամբուրեր։

— Ուրեմն, հիշո՞ւմ ես տատիդ,— խռպոտած ձայնով հարցրեց նա։

— Հա՜, ապեր,— ասաց Արշակը։

— Ուրեմն, նա էլ մնաց, ապրեց,— ասաց Մովսես ապերը,— մնաց, ապրեց գրքի նման, երգի նման, խաչքարի նման։

— Հա՜,— հուզվեց ու հպարտ ասաց Արշակը,— էդպես պիտի լինի, պապ։ Ու մի օր, որ ցուցահանդես բացեմ,ամենալավ տեղում կախելու եմ սա ու տակն էլ գրելու եմ՝ «Տատիս դիմանկարը»։

Մովսես ապեր տրորվեց աթոռի մեջ։

— Վարսենիկ անունն էլ կգրես, տղա ջան, քեզնից ի՞նչ է գնում, գրի, թող մնա, էլի։

— Եղավ, պապ,— ծիծաղեց Արշակը։— Անպայման կգրեմ, անպայման... հիմա ի՞նչ ես ասում,գնո՞ւմ ես գյուղ, թե...

— Ինչի՞, ինչ է պատահել որ,— ամեն տեսակ դառնություն մոռացած, բարիացած ու անչար ծիծաղեց Մովսես ապերը։

* * *

Նրա տրամադրությունն այնքան էր բարձրացել, ասես հարբած լիներ։ Հաստատ որոշել էր խռով մնալ, հաց չուտել, մինչև ճանապարհ գցեն իրեն, բայց երբ տիկին Սիրարփին Արշակի սենյակը մտավ, ծխի թանձր վարագույրի ետևում հայտնաբերեց նրանց և ճաշի հրավիրեց, պապն ու թոռը դեռևս իրենց տրամադրության մեջ, իրենց աշխարհում, անտրտունջ լվացվեցին, նստեցին սեղանի շուրջը։

— Հը, մի֊մի բաժակ օղի չխմե՞նք,— չափազանց ոգևորված հարցրեց Մարկոս Մարգարյանը։

Պապը հազաց։

— Այսինքն՝ ախորժակի համար մի բաժակը չի խանգարի։

Ասաց ու թունդ կարմրեց, որովհետև նրան թվաց, թե բոլորն էլ տեսնում են, որ ինքը հիմա գայլի նման քաղցած է։

Բոլորն էլ յուրովի իրենց մեղավոր էին զգամ միմյանց առաջ։ Ի վերջո, մարդիկ էին, հո, ինչպես տիկին Սիրարփին էր սիրում ասել, գազան չէին։ Այդ պատճառով էլ ընդգծված սիրալիր էին իրար նկատմամբ։

— Մի փոքրիկ էլ դու խմիր, իմ բազմաչարչար գեղեցկուհի,— ասում էր իրավաբանը՝ գորովանքով նայելով կնոջը։

— Հայրիկ, հավի այ այս բուդը վերցրեք։ Ձեռքով, թռչունը կարելի է ձեռքով ուտել, հորդորում էր տիկին Սիրարփին։

— Դե, ասեք՝ մարդավարի, էլի,— խնդմնդում էր Մովսես ապերը։

— Արշա՜կ, ապերը հավանե՞ց գործերդ,— բարյացակամորեն հետաքրքրվեց Մարկոս Մարգարյանը։

Մովսես ապերը գլխից վեր բարձրացրեց հավի կրծած բուդը։

— Դուք դեռ օրհնելու եք էն օրը, որ Արշակ Մարգարյանը աշխարհ եկավ։ Մեր ցեղը հիշվելու է նրանով։

Արշակը թավ մորուքի տակ հավանաբար կարմրեց, որովհետև ասաց.

— Դե, լավ էլի, պապ, հանկարծ կհավատամ։

— Եվ հավատա, հա,— շեշտեց Մովսես ապերը։— Եվ գիտե՞ս ինչի, որովհետև, տղա ջան, համ մաքուր ձեռք ունես, համ էլ մաքուր հոգի։

Հատկապես ընդգծված և այն էլ երկու անգամ շեշտված «մաքուր» բառը ուղղակի սղոցեց Մարկոս Մարգարյանի լսողությունը։ «Անիմաստ բառ է,— մտածեց նա գրեթե փիլիսոփայելով,— անիմաստ բառ է, որովհետև բնության մեջ զուտ «մաքուր» ոչինչ չկա։ Ամեն ինչ հարաբերական է և խառնուրդ։ Եվ այդ տեսակ բառերը, ասենք թե նույն այդ «մաքուրը», «ազնիվը», «վճիտը», «բարին», պղպջակներ են, բանաստեղծների սարքած բաներն են, որոնք ոչինչ չեն արտահայտում և պարզապես ստեղծվել են հանգերն իրար հարմարեցնելու համար»։

... Եվ Մարկոս Մարգարյանը տհաճությամբ հիշեց իր մանկության ընկերոջը՝ միլիցիայի գնդապետ Հունան Մարկոսյանին։ Գնդապետ է դարձել, բայց էլի նույն անհոգ, անլուրջ տղան է։ Գործի բնույթով երբեմն֊երբեմն գալիս է այն հիմնարկը, որտեղ Մարկոս Մարգարյանն է աշխատում։ Գալիս է թե չէ, հարկ է համարում հերթով բացել բոլոր դռները և սենյակներում նստած ծանրախոհ, պատկառելի, խրթին գործերի մեջ խորասուզված մարդկանց ողջունել՝ գրեթե անպատկառ լրջությամբ ասելով.

— Բարև ձեզ, ազնի՜վ մարդիկ...

Եվ մի՞թե բնական չէ, որ մարդիկ վիրավորվում են, ուզում են պատասխանել, բայց վախենալով նրա չար, կծու լեզվից, լռում են։

— Բարև ձեզ, ազնի՜վ մարդիկ,— կրկնում է նա, և իբր թե չի զգում, որ արհամարհում են իրեն, հարցնում է՝ զարմանք ձևացնելով։— Ինչո՞ւ չեք պատասխանում, ես ձեզ ի՞նչ ասացի։ Ասում եմ՝ «Բարև ձեզ, ազնի՜վ մարդիկ»։

Եվ այսպես ամեն անգամ, ամեն անգամ, սադիստի պես։ Մարդկանց այն վիճակի է հասցնում, որ չեն իմանում ինչ պատասխանեն։ Դե, հո բոլորն էլ Մարկոս Մարգարյանի նման խելոք չեն, որ լռեն ու միայն ժպտան։ Խորին արհամարհանքով։ Լիպարիտ Սոխակյանն, օրինակ, վերջերս չդիմացավ, այլևս և երբ աներես Հունանը արդեն որերորդ անգամ. «Բարև ձեզ, ազնի՛վ մարդիկ», Լիպարիտ Սոխակյանն էլ ջղայնացած նետեց, թե.

— Ազնիվը դու ես...

Եվ շատ հիմար բան ստացվեց։ Այդպիսի մարդկանցից պետք է շատ զգույշ մնալ։ «Ազնիվ» բառը հենց այնպես ոչ մեկը չի ասի, իսկ եթե ասում է, ուրեմն, պետք է մտածես, թե ինչ նպատակով է ասում։ Ծուղակը չպետք է ընկնես։

... Իսկ ընտանեկան սեղանի շուրջը կենացներն, ինչպես ասում են, գնալով քաղցրանում էին։

Մովսես ապերը անհանգիստ օրորվեց տեղում, որից նրա տակ աթոռի երեսին փռված թափանցիկ մոմլաթը դարձյալ անհարմար ձևի ճըռճըռաց։ Նա բարձրացրեց օղու բյուրեղապակյա երկարապոչ բաժակն ու ասաց.

— Կներեք ինձ, տղա ջան, հարս ջան, մեծ մարդ եմ ու հին խոսք է, թե մեծ մարդն ու երեխան մի բան են։ Ճիշտ խոսք է։

— Վերջ տուր, պապ,— բողոքեց Արշակը։

— Չէ՜, բալա ջան, պիտի ասեմ,— ասաց Մովսես ապերը։— Ես էլ եմ հասկանում, որ ձեզ շատ եմ նեղություն տալիս, համա, աստվա՜ծ վկա, դիտմամբ չեմ անում։ Էդպես է դուրս գալիս։

— Դե լա՛վ, լա՛վ, հայրիկ,— մեծահոգաբար միջամտեց Մարկոս Մարգարյանը։— Ամեն ինչ հասկանալի է։ Մենք այդ թեմայով խոսեցինք Սիրարփիի հետ և եկանք այն ընդհանուր եզրակացության, որ դու փաստորեն մեղք չունես այդ չարաբաստիկ պատմության մեջ։ Այսպես ասած՝ հանգամանքներն են այդպես դասավորվել։

— Եվ վերջապես...— մազերը թափահարելով, գլուխը բարձրացրեց տիկին Սիրարփին...— և վերջապես, եթե այդ տղան, կներեք արտահայտությանս, լրբությամբ է զբաղվում, մե՞նք ենք, որ պետք է հովանավորենք նրան։ Այստեղ են ասել... այստեղ են ասել...

Տիկին Սիրարփին փորձեց համապատասխան ժողովրդական իմաստություն հիշել այդ կապակցությամբ և, ինչպես միշտ, Արշակը խանգարեց նրան, իր սովորությամբ մի անկապ առած մեջտեղ բերելով.

— Մի լինի ուրագի պես՝ միշտ դեպի քեզ, միշտ դեպի քեզ...

— Հա՜,— ասաց տիկին Սիրարփին և անմիջապես էլ սթափվեց,— չէ, ի՞նչ ես ասում, այ տղա։ Էն մյուսը, որ ասում է՝ «Սելը ճռռալու փոխարեն սելվորն է ճռռում»։

Բոլորը ծիծաղեցին, սեղանն ավելի ջերմացավ, և Մովսես ապերը շարունակեց սրտաշարժված։

— Ուրեմն, ներող եղեք։ Թե որ մի էնպիսի բան անեմ, որ հնարավոր լինի բանի տեղ չդնել, բանի տեղ մի դրեք։ Իսկ թե որ էնպիսի մի բան անեմ, որ հնարավոր չի բանի տեղ չդնել, ներս մի գցեք, երեսիս ասեք, ես չեմ նեղանա, սովորեցրեք։ Որովհետև...— ասաց Մովսես ապերը,— որովհետև էս քաղաք կոչվածում ես համարյա քոռ մարդու նման եմ ման գալիս՝ ոտքերիս տակը տնտղելով ու ձեռքերս առաջ մեկնած։ Ուրեմն,— հանդիսավոր ավարտեց իր խոսքը Մովսես ապերը,— ուրեմն, մի սպասեք, որ փոսն ընկնեմ, կամ էլ թե դիպչեմ, վնասեմ անմեղ մի մարդու։ Բռնեք ձեռքս ու անցկացրեք ինձ համար էս նեղ֊նեղ տեղերով, մինչև որ տեսնենք ինչ է լինում։

— Այ պապ, դու իսկական հռետոր ես, ցավդ տանեմ,— տեղից վեր թռավ Արշակը։

— Ի՞նչ եմ, ի՞նչ եմ,— չհասկացավ Մովսես ապերը։

— Ասում եմ՝ դու պիտի իրավաբան դառնայիր, դու...

— Վայ թե անգրագիտությունս խանգարեր, ա՛յ բալա,— որոշ կասկած հայտնեց Մովսես ապերը։

— Չէր խանգարի, չէր խանգարի, ընդհակառակը,— բղավեց Արշակը և քրքջալով դարձավ հոր կողմը,— ճիշտ չե՞մ ասում, Մարկոս Մոիսեյիչ։ Չի խանգարում, չէ՞...

Մարկոս Մարգարյանը կիտեց հոնքերը, որի հետևանքով ճակատով մեկ անցնող կիթառի լարերը թուլացան միանգամից ու ցած կախվեցին։

— Էլ չխմես, այ տղա,— սաստեց նա։

— Արշա՞կ,— որդուն հանդիմանեց նաև տիկին Սիրարփին ու բարձրացրեց իր բաժակը։— Դե, լավ, ես էլ եմ խմում։ Դուք հիանալի խոսեցիք, հայրիկ։ Ճիշտ չէ՞, Մարկ։ Նույնը հենց ես էի ուզում խնդրել և շատ լավ է, որ հենց ինքներդ ասացիք։ Սրանից հետո, որպեսզի թյուրիմացություններ և տհաճություններ չծագեն, ինչ որ անում եք, տեղյակ պահեք մեզ, լա՞վ։ Ճիշտ չէ՞, Մարկ։ Եվ մեզ էլ շատ մի մեղադրեք։ Երբեմն հունից դուրս ենք գալիս, որովհետև նյարդայնանում ենք։ Այս հսկայական տունն իմ ուսերի վրա է, ես հոգնել եմ։ Այդպես չէ՞, Մարկ։ Եվ հատկապես հիմա, երբ Մարինեն իր ընկերների հետ ծովափ է գնացել։ Խնդրեմ։ Մարկը վաղն իր կոլեգաներին տուն է հրավիրել ճաշի։ Պատահական մարդիկ չեն։ Պատրաստություն է պետք։ Իսկ ո՞վ պետք է անի։ Ես պետք է անեմ։ Միայնակ...

Մովսես ապերը ճռճռացրեց աթոռի մոմլաթը։

— Ո՞նց թե մենակ, բա ես ի՞նչ եմ։ Բա իմ բան ու գործն ինչ է։ Ասա, հարս ջան, ի՞նչ է պետք ու դա մի կողմ քաշվիր։ Ինչ որ պետք է ես կանեմ։

— Օ՜, ոչ, պետք չէ, պետք չէ,— սարսափահար եղավ տիկին Սիրարփին, մտքում ավելացնելով. «Եթե դու չխանգարես, դա արդեն լիուլի բավական կլինի»։

— Չէ, ինչի՞,— ոգևորվեց Մովսես ապերը,— տարիքիս մի նայեք, աչքս լավ տեսնում է ու մատներս էլ չեն դողում։ Ըհը, տեսեք, մի կաթիլ կթափե՞մ,— ասաց նա, զգուշությամբ բարձրացրեց բաժակը, խմեց միանգամից ու հաջողությունից ուրախացած բաժակը դրեց սեղանին։— Ըհը՜...

Այդ «ըհը՜»֊ի հետ մեղմ մի ճնգոց լսվեց, որ միայն ազնիվ բյուրեղապակին կարող է հանել. բաժակի պոչը պոկվեց ու մնաց սեղանին, իսկ բաժակն իր համար առանձին մնաց Մովսես ապոր չդողացող մատների մեջ։

Մովսես ապերը մեկ պոչին նայեց, մեկ էլ անպոչ բաժակին ու բացականչեց ապշած.

— Պո՜ւյ...

Մի պահ ամեհի լռություն տիրեց։

Սակայն Մովսես ապոր այդ «պույի» մեջ այնպիսի մի անսքող, անմխիթար ցավ ու զարմանք կար, որ նույնիսկ տիկին Սիրարփին քրքըջաց։ Իսկ երբ նա քրքջաց, թեթևացած շունչ քաշեցին նաև մյուսները և սկսեցին ծիծաղել ազատ ու անզուսպ, ասես մի չափազանց սրամիտ անեկդոտ էին լսել։ Իսկ վերջում տիկին Սիրարփին իր մեծահոգությունից հուզված նույնիսկ ավելացրեց ռուսերեն.

— Էտո կ սչաստյու,— ասեց,— չարը խափանվեց։

Բայց նա չարաչար սխալվում էր։ Մուտքի դռան զանգակը մեղմորեն զանգեց։ Արշակը գնաց տեսնելու, թե ով է, և բաց դռան միջից նախ հանկարծ գառան մայուն լսվեց, ապա ամբողջ սանդուղքով մեկ տարածվեց սարերի սովոր նախկին կոլտնտեսային հովվի, իսկ այժմ ժամանակավոր «Հացառի» շրջիկ բանվոր եզիդի Հասոյի ահեղագոչ որոտը.

— Շատ, շատ կներես, մեծ ախպեր, էստեղ չի՞ ապրում ամենակարևոր իրավաբան ինկեր Մարկոս Մարգարյանը... Ես իրա հոր ընկերն եմ... Էս մի պուլիկ յուղը ո՞րտեղ դնեմ, քուր ջան... Էս էլ անքաշ պանիր է, վալլահ֊բիլլահ... Իսկ էս մածուն...

— Դա՞ ով է,— խոժոռված ոտքի ելավ իրավաբանը։

Մովսես ապերը կծկվեց տեղում ու ամուր փակեց աչքերը... երազելով հեքիաթի սև ձին։

* * *

Գիշերը շատ ուշ քնեցին։ Վերջին երկու ժամը Մարկոս Մարգարյանն ու տիկին Սիրարփին մանկավարժական֊դաստիարակչական բավականին նուրբ ու կոմպլեքսային աշխատանք տարան Մովսես ապոր հետ։ Եվ միջադեպն ավարտվեց խաղաղությամբ, մի բան, որ չի կարելի ասել սկզբի մասին։

Սկիզբն ահավոր աղմկոտ էր։ Գառը մայում էր աղեկտուր ու սրտաճմլիկ, ասես թե մորթելու էին, մի հանգամանք, որն այնքան էլ հեռու չէր իրականությունից։ Հաչելու նոր հնարավորություն ու թեմա ստացած Տուզիկը, ի վերջո, Մովսես ապորը մոռացած, անձնուրաց թռիչքներ էր գործում գառան վրա, հայելապատ միջանցքը լցնելով ծմրոցով, վնգստոցով ու կաղկանձով։ Իրավաբան Մարկոս Մարգարյանը զանազան, ոչ մեկին կոնկրետ չուղղված, սակայն, այնուամենայնիվ, պրոֆեսիոնալ խաչաձև հարցերով ճգնում էր պարզել, թե ով է այդ երկար բեղերով ծերունին և ինչու հանկարծ իր տունը սոդոմ֊գոմորի վերածվեց։ Մովսես ապերն իր նոր բարեկամի «ուխտադրժությունից» ապշած նախ և առաջ աշխատում էր որևէ կերպ դուրս նետել նրա բերած ընծաները, հետն էլ ծանրորեն հևալով.

— Բա եղա՞վ, Հասո, բա եղա՞վ...

Հասոն սուրբ միամտությամբ, վալլահ֊բիլլահը վկայակոչելով, հարցնում էր զարմացած.

— Հա, ի՞նչ եղավ, ի՞նչ եղավ, մարդ չե՞նք...

Եվ միակ մարդը, որն այդ ահավոր իրարանցման մեջ պահպանում էր իր գործնական սառնասրտությունը և սթափ մտածելու կարողությունը, դարձյալ տիկին Սիրարփին էր։ Աղմուկը նրան չխանգարեց արագորեն կողմնորոշվելու, և նա անմիջապես թանկագին հյուրերի համար բացած սեղանին պատկերացրեց այդ անհարկի աղմկոտ և անհանգիստ գառնուկին, որն այն ժամանակ, իհարկե, ավելի պատշաճ տեսք կունենար՝ լավ կարմրացրած մաշկով և կիսաբաց ատամների արանքում՝ մի փոքրիկ փունջ մաղադանոս։ Նա սեղանին պատկերացրեց նաև կաթնահամ թարմ կարագը, անուշահոտ պանիրն ու շրջանակով մեղրը և մածունը, անբիծ, անեղծ, փոքր֊ինչ թթու, իսկական սարի մածունը և նույնիսկ գինովցած հյուրերի խնդրանքը լսեց. «Տիկին Սիրարփի, հոգյակս, ևս մի քիչ մածուն կարելի՞ է»։

Եվ տիկին Սիրարփին անհրաժեշտ համարեց միջամտել։

— Լռություն,— բարձր ձայնով ասաց նա։— Լռություն։ Մարկ, տեղդ,— կարգադրեց նա։ Բայց որովհետև շունը շարունակում էր հաչել, ուղղեց անմիջապես։— Տուզիկ, տեղդ։ Մարկ, լսիր մի վայրկյան, խնդրում եմ։ Հայրիկ, հանգստացիր, հայրիկ, բաց թող գառնուկի ոտքը։ Այդպես։ Ի՞նչ է պատահել։ Ինչո՞ւ եք վիրավորում մարդուն։ Ի՞նչ եք խառնվել իրար։ Չե՞ք տեսնում, մարդն անկեղծ սրտով է բերել։

— Վա՛յ, արևդ ապրի, քուր ջան, անկեղծ սրտով, վալլահ֊բիլլահ, շատ անկեղծ սրտով, մարդ ենք, չէ՞, իսան ենք, չէ՞...

— Տեսնո՞ւմ եք,— իր հպատակի արարքը ներող թագուհու մեծահոգությամբ ասաց տիկին Սիրարփին։ Եվ, վերջապես, իր տնից է բերել, շուկայից չի գնել, ուրիշից պարտքով չի վերցրել,— առողջ տրամաբանությամբ ավելացրեց նա։— Ուրեմն, պետք է ընդունել և շնորհակալություն հայտնել։

Եվ տասը րոպե էլ չանցած, ամեն ինչ իր տեղն ընկավ։ Գառն այլևս չէր մայում։ Նրա հարցն արդեն լուծվել էր պատշգամբում։ Տուզիկն անհետացել էր ինչ֊որ տեղ։ Հասոն գերագույն հաճույքով թեյ էր խմում և պատմում որդու հետ կատարված դեպքը անընդհատ Մովսես ապորը վկայակոչելով.

— Էդպես չէ՞ր, ախպեր...

Իսկ Մովսես ապերը տմբտմբացնում էր գլուխը և երբեմն֊երբեմն աղաչական հայացքներ նետում որդուն, այսինքն թե՝ «Եթե կարող ես, մի բան արա, էլի, տղա ջան»։

Հետո այդ նույն աղաչական հայացքները հարսին էր նետում, նաև նրանից օգնություն ակնկալելով։ Եվ ճիշտ էր անում։ Հարսը դարձել էր պաշտպանության վկա, ավելին՝ դատապաշտպան։ Հասոյի յուրաքանչյուր խոսքից հետո նա դառնում էր ամուսնուն և ձեռքերն իրար խփելով բացականչում.

— Կաշմար կակոյ տո։ Դրա համար մա՞րդ են կալանավորում։

— Ասա՜, է՜, քուր ջան, ասա՜,— տնքում էր Հասոն։

Իհարկե, այս ոչ պաշտոնական դատավարության մեջ ամենածանրը Մարկոս Մարգարյանի վիճակն էր։ Հարցն այն է, որ նա հիանալի ծանոթ էր վերոհիշյալ քրեական գործին, որովհետև այդ գործը արդեն մի շաբաթ է, ինչ նրա սեղանին էր դրված։ Ըստ որում, ոչ միայն ծանոթ էր, այլև համոզվել էր, որ ժողովրդական դատարանը չափազանց խիստ է վարվել Երևանի Նոր Արեշ թաղամասի բնակիչներ Սամսոն Մատինյանի և Ջամիլ Դավոյանի նկատմամբ։ Տղաների բախտն ուղղակի չէր բերել։ Նրանք ընկել էին նորընտիր դատավորի առաջին հարվածի տակ, դատավոր, որը մինչ այդ կոմերիտմիության շրջկոմի նախկին երկրորդ քարտուղարն էր եղել և դատավոր ընդունվելու համար պարտական էր ոչ թե իր իրավաբանական խոր գիտելիքներին, ոչ թե վերլուծող ու տարալուծող ուղեղին, այլ, առաջին հերթին, իր սեռին։ Նա կին էր։ Եվ որովհետև շրջանի չորս դատավորներից երեքը տղամարդ էին, չորրորդը պետք է կին լիներ։ Հանուն ընդունված կարգի և վիճակագրական տվյալների։

Սամսոն Մատինյանի և Ջամիլ Դավոյանի դատավճիռները փաստորեն ոչ թե այդ նորընտիր կինն էր կայացրել, այլ այն ընկերը, որ վերջին անգամ բարեկամական զրույց էր ունեցել դատավորի հետ։

Նա ասել էր.

— Խղճիդ շատ զոռ չտաս, աղջիկ ջան։ Իմացիր, որքան մեղմ լինի քո վերաբերմունքը հանցագործների նկատմամբ, նույնքան խիստ կլինի իմ վերաբերմունքը քո նկատմամբ։

Եվ նորընտիր կին դատավորը, որպեսզի մեղմ չլինի, խիստ էր եղել։ Ուրեմն, հարցն այն է, որ Մարկոս Մարգարյանը առանց գառնուկի և անքաշ պանրի էլ հակված էր տղաների պատիժը թեթևացնելու կողմը՝ հենց հանուն օրենքի և արդարադատության։ Եվ միաժամանակ հանուն այն անձնական բերկրանքի, որ ինքը հնարավորություն է ունենալու մի թեթև կտտացնելու նորընտիր կին դատավորի վեր ցցվող քթին։ Իսկ ո՞ր իրավաբանը կհրաժարվի մեկ ուրիշ իրավաբանի քթին թեթևակի հասցնելու հաճույքից, մանավանդ, երբ այդ իրավաբանը իր դասակարգմամբ նրանից բավականին ցածր է։

Այնպես որ՝ ավելորդ, բոլորովին ավելորդ էին Հասոյի քնարական զեղումները, նրա միամիտ ջանքերը իրավաբանի սրտում գութ առաջացնելու համար։ Զուր, միանգամայն զուր էին Մովսես ապոր աղերսական, սրտաշարժ հայացքները և այս դեպքում նույնիսկ փաստաբան դարձած տիկին Սիրարփիի պաշտպանական ելույթները՝ հանուն կարմրացրած գառնուկի, անքաշ պանրի և շրջանակով մեղրի։ Հարցը վաղուց լուծված էր հօգուտ նրանց, և Մարկոս Մարգարյանը պարզապես անհրաժեշտ ժամանակ էր շահում Հասոյի առջև երկնային բարերար հանդես գալու համար։ Հոր աչքին երևալու համար որպես անաչառ և գթասիրտ դատավոր։ Եվ կնոջ աչքին՝ իբրև ընտանեկան բարեկեցիկ կյանքի պաշտպան ու ջատագով։

Բայց նա շարունակում էր լսել խոժոռված, մեծ պատասխանատվության բեռի տակ ուսերը կքած, քանի որ իր երկարամյա և, ինչպես ընդունված է ասել՝ անբասիր դատական գործունեության ընթացքում վաղուց և մեկընդմիշտ համոզվել էր, որ եթե ուզում ես հարգեն քեզ, պատկառեն քեզնից, եթե ուզում ես, որ քո արածը արժեք ունենա մարդկանց աչքում և երախտագիտության ու վարձահատույց լինելու վսեմ զգացումներ արթնացնի նրանց մեջ, պետք է հնարավորին չափ դժվարացնես անելիքդ, հնարավորին չափ ձգձգես պատասխանդ, հնարավորին չափ, ժողովրդական լեզվով ասած՝ տանես֊բերես մարդկանց։

Մարկոս Մարգարյանը մի՞թե երբևէ կմոռանա իր առաջին գործերից մեկը։ Համոզվելով, որ պարտավոր է արդարացնող դատավճիռ կայացնել Քոսյան ազգանունով մեկի նկատմամբ։ Մարկոս Մարգարյանն այնպես ուրախացավ, որ ինքն իր սեփական ձեռքով գիշերը զանգահարեց դատապարտյալի հորը, որպեսզի նա ժամ առաջ ուրախանա և ըստ ամենայնի գնահատի իր արդարամտությունն ու վեհանձնությունը։

Լավ գնահատեց։ Չքվեց միանգամից, անհետացավ։ Իսկ մի անգամ, երբ պատահաբար հանդիպեցին ռեստորանում, գլուխը մի կոդմ թեքեց, իբր չի տեսնում։

Չէ, Մարկոս Մարգարյանին շատ բան սովորեցրին տարիներն ու միկրոշրջապատը։ Հատկապես նրա անմիջական պետը։ Որ ժամին էլ փորձես մտնել մոտը, ասում է հոգնած.

— Սպասիր, Մարկոս, չե՞ս տեսնում, որ զբաղված եմ։

Այնինչ Մարգարյանը հիանալի տեսնում է, որ նա զբաղված չէ։ Եվ ոչ միայն զբաղված չէ, այլև տառապում է անգործությունից։ Սակայն, լավ գիտե, որ եթե անմիջապես ընդունի Մարգարյանին, սա կկարծի, թե ինքն անգործ է։ Եվ ահա ստիպում է սպասել ընդունարանում, նյարդայնանալ, ըմբոստանալ մտքում և անմիջապես էլ ընկճվել, կասկածներ ունենալ իր նկատմամբ նրա բարյացակամության սլաքների տատանման մասին և հոգով թեթևացած ու երջանիկ շունչ քաշել, երբ քարտուղարուհին բացի դուռը.

— Խնդրեմ, ընկեր Մարգարյան...

Այդ ժամանակ արդեն ներս է մտնում ոչ թե պետի հետ նույն կուրս ավարտած, գիտելիքներով հավասարազոր, նախորդ օրը միասին հարբած և գրկախառնված հայրենասիրական երգեր երգող նախկին Մարկոս Մարգարյանը, այլ բոլորովին նոր, հեզ, խոնարհ, ուշիմ Մարկոս Մարգարյան, որը պատրաստ է կատարելու պետի նույնիսկ բանավոր ցանկությունները, հաստատ իմանալով, որ տապալվելու դեպքում նա երբեք տեր չի կանգնելու իրեն։ Այդպես է, այդպես պետք է լինի։ Պետն էլ իր պետից է սովորել։

Մարկոս Մարգարյանը զգաց, որ ժամանակը մոտեցել է, բարձրացրեց գլուխը, շոշափեց չորս մազերը, հավաստիացավ, որ տեղում են, պողպատագույն աչքերը հերթով հառեց խնդրատուներին ու ծանր֊ծանր հառաչեց.

— Ի՞նչ ասեմ։ Ինչպե՞ս մերժեմ ձեզ։ Բոլորդ էլ հարազատ մարդիկ եք։ Տեսնենք, կաշխատեմ մի բան անել։ Տեսնենք։

— Վայ, ես քու սուրբ լեզվին մեռնեմ, մորից նոր֊նոր ծնվավ Ջամիլս,— աղաղակեց Հասոն։

— Ապրես, տղա ջան,— աչքերը լցրեց Մովսես ապերը։

— Մարկ, տի պրյամո պրելեստ,— ինչպես միշտ, երբ հուզված էր լինում, իր զգացմունքները ռուսերեն արտահայտեց տիկին Սիրարփին։

Բայց Մարկոս Մարգարյանը նախկին միամիտը չէր։ Նա բարձրացրած աջով ընդհատեց զեղումները։

— Ես ասացի՝ տեսնենք,— ասաց նա։— Ես հարյուր տոկոսով չեմ խոստանում։ Ասացի՝ տեսնենք։ Որոշ դժվարություններ կան, որոնց մասին ես չեմ կարող հայտնել ձեզ։ Պետք է զբաղվեմ, պետք է հաղթահարեմ։ Տեսնենք։

— Վայ, հաղթի ու հարի, արևիդ մեռնեմ,— ալեկոծվեց Հասոն։— Դու մենակ ինձ ասա՝ ի՞նչ է պետք։ Ինչի՞, Հասոն երեխա է, չգիտի, թե քեզնից բարձր ինչքան մարդ կա... Դու ասա՝ ի՞նչ է հարկավոր ու... Հասոն տուն֊տեղ կծախի, Հասոն իր ոչխար ու փեթակ կծախի ու պարտքի տակ չի մնա։

Մարկոս Մարգարյանը բարի ու ներողամիտ հայացքով նայեց նրան.

— Ավելորդ բաներ եք ասում։ Ոչինչ ծախել պետք չէ։ Դուք ինձ նայեք և նայեք մեր տանը։ Մենք որևէ բանի կարիք ունե՞նք։

— Տեսա՞ր,— հպարտացավ, հրճվեց Մովսես ապերը,— այ Հասո եղբայր, ես քեզ չասացի, որ իմ տղան հարամություն չի անում։ Հիմի տեսա՞ր։

— Ախպեր, ես հո իրա համար չե՞մ ասում,— առարկեց կյանքի ավելի շատ մեծ փորձ ունեցող եզիդի Հասոն։— Ես քո՞ռ եմ, ես չե՞մ տեսնում, որ քու տղեն մեր սարի աղբյուրի պես մաքուր մարդ ա։ Վալլահ֊բիլլահ։ Համա ուրիշ մարդիկ կան, գործ հաստատողներ կան, դատախազ կա, մեքենագրուհի կա, բան կա...

— Վայ,— նորից վրդովվեց Մովսես ապերը։

— Դե, լավ, լավ,— աշխատելով հաշտեցնել ծերունիներին, միջամտեց Մարկոս Մարգարյանը։— Լավ, վերջ տվեք։ Հասկացանք, հասկացանք, ընկեր Հասո։ Հիմա պետք չէ։ Եթե պետք լինի, ես քեզ կասեմ,— ու հետն էլ ժպտալով, աչքով արեց հորը, թե՝ սուս մնա, էլի, այ մարդ։ Չե՞ս տեսնում՝ հետամնաց մարդ է, հիմա թող խաբեմ, հանգստանա։ Իսկ հետո ոչինչ էլ չեմ ուզի։ Պարզ չի՞։ Դու ինձ նո՞ր ես ճանաչում։

Եվ Մովսես ապերն էլ իր հերթին գոհունակությամբ աչքով արեց նրան, հպարտացած որդու խելքով և դիվանագիտությամբ։ «Շան տղեն իսկական իրավաբան է, էլի»,— մտածեց նա։

Բաժանվեցին համերաշխ և բարձր տրամադրությամբ։ Բավականին կատակեցին դռան մոտ։

Հասոն ծիծաղելով ասաց.

— Շատ, շատ կներեք, որ էդ անպետք գառը ղալմաղալ գցեց էստեղ ու էս պլպլան պոլի վրա անհարմար բաներ արավ։

Իսկ Մարկոս Մարգարյանն էլ իր հերթին ասաց.

— Բոլորովին էլ չեմ ներում։ Մյուս անգամ՝ կմորթեք, նոր կբերեք։ Կարիք չկա շենքով մեկ հայտարարություն տալ։

— Էղավ, ինկեր Մարգարյան,— խոր գլուխ տվեց Հասոն։— Էս աչքիս վրա։

Բայց որովհետև Մովսես ապերը իրեն հանկարծ լրիվ ավելորդ զգալով և ոչինչ չհասկանալով մեկ որդուն էր նայում զարմացած ու մեկ էլ Հասոյին, Մարկոս Մարգարյանն ասաց.

— Կատակ եմ անում, կատակ,— ու ժպտաց հորը։

— Բա ե՞ս ինչ եմ անում,— դարձյալ հորը նայելով, ծիծաղեց Հասոն։

Եվ երկուսն էլ, ասես պայմանավորված, թփթփացրին Մովսես ապոր ուսին։

Ահա այդ ամենից հետո էր, որ Մարկոս Մարգարյանն ու տիկին Սիրարփին մանկավարժական֊դաստիարակչական բավականին նուրբ ու կոմպլեքսային աշխատանք տարան Մովսես ապոր հետ թախանձագին խնդրելով այլևս նման պատահական ծանոթություններ չհաստատել և որևէ մեկին խոստումներ չտալ, որովհետև տեսավ, չէ՞, նրա պատճառով, նրան ընդառաջելու համար ինքը ստիպված պետք է լինի զիջումների գնալ, որոշ չափով շրջանցել օրենքները, որպեսզի կարողանա թեթևացնել հիմար կատակի սիրահար այդ տղաների պատիժը։ Բայց ինչի՞ համար։ Ո՞ւմ է պետք դա...

«Ինչի համար։ Գառան համար, մեղր ու պանրի համար,— արդեն գրեթե լուսաբացին, Տուզիկի թախտին պառկած, օրվա տպավորությունները վերլուծելուց հետո, չարացած փնթփնթաց Մովսես ապերը։— Ինչի համար...»։ Բայց որովհետև քունն արդեն տանում էր և ընդհանուր առմամբ գոհ էր։ որ Հասոն էլ կպրծնի Անդոյից, հանգիստ խղճով իր սարերը կգնա, տեր կդառնա իր տանն ու ոչխարներին, Մովսես ապերը բարությամբ լցված, փափկացած սրտով փորձեց հասկանալ ու արդարացնել բոլորին և ամեն ինչ։ Իզուր է նեղսրտում։ Երևի հենց այդպես էլ պետք է լինի։ Որդին ուժ ունի, կարող է օգնել մարդկանց, բայց գառ չունի և տնական կարագ ու մածուն։ Հասոն էլ գառ ունի և տնական կարագ ու մածուն, բայց նեղության մեջ է։ Հիմա, որ իր որդին օգնի Հասոյին, համ նրա տղան կփրկվի, համ էլ իր հարսը հյուրերի առաջ դնելու կարգին բան կունենա։ Իսկ եթե չօգնի, համ խեղճ Ջամիլը բանտում կմնա, Հասոն անտեր֊անտեր քարշ կգա քաղաքում, համ էլ Մարկոսը անարատ մեղր ու կարագ չի ունենա իր հյուրերի առաջ դնելու համար։

Հա, բայց հնարավոր չէ՞ր, որ, որդին աներ էդ բոլորը՝ առանց գառան ու մածնի։ Հնարավոր չէ՞ր։ Բա դա հարամություն չի՞։ Բա ով որ գառ ու մածուն չունի, գնա կորչի՞։ Իհարկե։ Հա, բայց ինչի՞ պիտի պաշտոնյա մարդը գառ ու մածուն չունենա, որ թամահ չանի, չծախի իր խիղճն ու հավատը։

Բայց հո հնարավոր չէ, որ մարդ ամեն ինչ ունենա։ Ուրեմն, եթե չունի...

Դեռ հայտնի չէ, թե ինչ նոր մտքեր կծագեին Մովսես ապոր հոգնած ու բորբոքված ուղեղում, եթե քունը միանգամից չհաղթեր ու չտաներ նրան։

* * *

«Մի առավոտ չեղավ, որ մի օյին չգա իմ գլխին»,— տխուր֊տխուր մտածում էր Մովսես ապերը՝ Երևանի Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի այգու նստարանին գլխահակ նստած։ Թեև սրտի խորքում չէր կարող գոնե ինքն իրեն չխոստովանել, որ առանձնապես այս վերջին օյինը ուրիշ որևէ մեկի կազմակերպածը չէ, այլ փաստորեն, ինքն էր, ինչպես ասում են, վաղօրոք ծրագրել ու պլանավորել։

Մի խոսքով, Մովսես ապերը սկզբում Տուզիկի կատաղաձայն հաչոցը լսեց, հետո տիկին Սիրարփիի հուսահատ ճիչը, ապա ինչ֊որ ահավոր չրխկոց։ Խելոք մարդկանց հատուկ ներըմբռնումով անմիջապես կռահելով, որ այդ ամենի հեռակա հեղինակն ինքն է, Մովսես ապերը, բարակ վերմակի տակ արագորեն հագնվեց ու հայելապատ միջանցք դուրս եկավ։

Այնտեղ արդեն թեժ մարտեր էին մղվում՝ տեղանքի յուրաքանչյուր սանտիմետրի համար։

Երեք֊չորս ահռելի տղամարդ հսկայական մի սնդուկ հրելով, հևալով ու փնչալով, փորձում էին բնակարան մտցնել։ Իսկ տիկին Սիրարփին կանգնել էր դռան մեջտեղում և ձեռքերը կոտրատելով, գունատված շուրթերով շշնջում էր։

— Ես այլևս չեմ կարող... Ես այլևս չեմ կարող... Բոժե, չտո զա նակազանիե...

Իսկ այդ երեք֊չորս ահռելի տղամարդիկ իրար խանգարելով ու ընդմիջելով, առանց որևէ տրամաբանության, սակայն, բավականին քաղաքավարությամբ, պատասխանում էին, թե...

— Ճամփա տվեք, այ ընկերուհի, Մովսես ապերն ա կարգադրել...

Դրությունը պարզեց Արշակը, որը քունը խանգարված արջի նման գազազած դուրս էր եկել իր որջ֊արհեստանոցից և վարդապետական մորուքը սղալելով հետևում էր իրարանցմանը։

— Ասենք թե ճամփա տվեց, այդ սնդուկն ինչպես եք ներս մտցնելու, սիրելի բարեկամներ։

Մարդիկ՝ ասես թե նոր միայն ուշքի եկած, նայեցին հսկայական սնդուկին, նայեցին նեղլիկ դռանը ու ի պատիվ իրենց, անմիջապես հասկացան, որ սնդուկն այդ դռնով ներս չի մտնի։ Հասկացան ու խեղճացան։

— Այ մարդ, ճիշտ որ, է՜,— համաձայնեց նրանց կազմակերպիչն ու ոգեշնչողը՝ լայն կեպի դրած մի երիտասարդ։

Ահա ճիշտ հենց այդ ժամանակ էր, որ ասպարեզ ելավ Մովսես ապերը։

Սնդուկ բերողները իրենց մարզիչին տեսած ֆուտբոլիստների նման նետվեցին դեպի նա։

— Ապեր, բերել ենք, համա հարսդ ներս չի թողնում։

— Դռնիցն էլ ներս չի մտնում, է՜, ներս...

Մովսես ապերը մի քիչ մտածեց.

— Էսպես կանենք,— ասաց նա։— Սնդուկը բաց կանենք ու գործիքները մեկ֊մեկ բալկոն կտանենք։

Արշակը ծիծաղեց և ուրախ իրար շփեց ձեռքերը։

— Ինչ գործիքներ,— շրթունքներն ամուր սեղմած՝ հարցրեց տիկին Սիրարփին։

— Հեչ, իմ գործիքներն են, հարս ջան,— իբր թե իմիջիայլոց, բացատրեց Մովսես ապերը։— Չաքուճ֊մաքուճ է, մի թեթև զնդան է, կեռիկ֊մեռիկներ են, քյալփաթին֊մալփաթին է...

— Եվ այդ բոլորը դուք ուզում եք պատշգա՞մբ տանել։

— Չէ, պարտադիր չի,— անմիջապես զիջեց Մովսես ապերը։— Ուզո՞ւմ ես մի ուրիշ սենյակ տանենք։ Որտեղ որ մատդ դնես, հարս ջան։

Տիկին Սիրարփին լրիվ կորցրեց իրեն.

— Բայց ես չեմ հասկանում, հայրիկ, ո՞ւմ են պետք այդ գործիքները։

— Ոնց թե ում են պետք,— զարմացավ Մովսես ապերը։— Բա ես էստեղ հո պարապ չե՞մ մնալու։

— Նա այդ տեսակ մարդ է,— հարկ համարեց բացատրել կեպիով երիտասարդը։— Մի օր չաշխատեց, կմեռնի... Մովսես ապերն է, է՜...

— Եվ այդ... դրանցով ի՞նչ եք մտադիր անել, չեմ հասկանում,— հևաց տիկին Սիրարփին։

— Վայ, չհասկանալու ի՞նչ կա, հարս ջան,— ծիծաղեց Մովսես ապերը։— Դարբին մարդու համար գործ չի գտնվի, ինչ է... բահ֊մահ կսարքեմ հայաթավորների համար։ Բոստանները փետով են փորում փոցխ֊մոցխ, ուրագ֊մուրագ կսարքեմ։ Իսկի որ չլինի՝ դանակ֊մկրատ կսարքեմ, կսրեմ։ Հետո, դե, հարևաններ են, թեշտ֊մեշտ կունենան կարկատելու, ալյումինե կամ երկաթե աման֊չաման կունենան... լավություն կանեմ, կապրեմ...

— Մարկ,— հանկարծ ճչաց տիկին Սիրարփին՝ ուժասպառ հենվելով հայելուն։— Մարկ...

— Ի՞նչ պատահեց, քեզ մատաղ,— անհանգստացավ Մովսես ապերը։

— Մարկ,— հեկեկաց տիկին Սիրարփին։— Յա բոլշե նե մոգու...

Անդրավարտիքի ռետինե կապերը հապշտապ ուսերին գցելով, չորս հատ մազն աջ ուսն ի վար ծածանելով, հայտնվեց Մարկոս Մարգարյանը։

Միջանցքի անթիվ հայելիների մեջ տվյալ պատկերում գործող անձինք նրան տասնապատիկ շատ թվացին, և Մարկոս Մարգարյանը հարցրեց օրինական զարմանքով.

— Սա՞ ինչ պլենում է։

Այդ ժամանակ տիկին Սիրարփին անմխիթար լացով նրա գիրկը նետվեց, գլուխը կրծքին սեղմեց ու ջղաձիգ ցնցումների արանքից ասաց գրեթե Մովսես ապոր լեզվով.

— Նրան... ասա, որ իր... չաքուճ֊մաքուճները... կորցնի աչքիցս... թե չէ ես կմեռնեմ...

Պարզաբանումները չօգնեցին։ Սնդուկը դղրդալով ցած գլորվեց։ Հետո, որպեսզի ամբողջ շենքը չարթնանա, երեք֊չորս հուժկու տղամարդիկ դագաղի նման իրենց ուսերին առան անբախտ սնդուկը և խորին լռության մեջ դանդաղ հանդիսավորությամբ ցած իջեցնելով, տարան ներքնահարկ։ Նրանցից մի քանի քայլ ետ ընկած, թանկագին ննջեցյալին վերջին ապաստանն ուղեկցող սգավոր հուղարկավորի նման գլխահակ ու մռայլ, քայլում էր Մովսես ապերը։ Նա այնպես խոր էր ընկղմված իր ծանր ու տխուր խոհերի մեջ, որ նրան մի պահ իսկապես թվաց, թե հանգուցյալի ետևից է գնում և առաջին հարկի սանդղահարթակում կանգնած՝ անընդհատ սպասում էր, թե հիմա, ինչպես կարգն է, երեք անգամ կպտտացնեն սնդուկը։

Ահա այդ ողբերգական արարողությունից հետո էր, որ հոր ու որդու միջև տեղի ունեցավ այն խոսակցությունը, որ Մովսես ապորն Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի զբոսայգու նստարանին հասցրեց։

Մարկոս Մարգարյանն ասաց.

— Հայրիկ, դու ուղղակի ձանձրանամ ես, և դրանից է, որ, չիմանալով ինչ անել, անընդհատ զանազան պատմությունների մեջ ես ընկնում։ Գնա քաղաք, զբոսնիր, մետրո նստիր, վերջապես, Մատենադարան գնա կամ հեղափոխության թանգարան... հիանալի նմուշներ կան...

— Լավ, տղա ջան,— խոնարհ համաձայնեց Մովսես ապերը։— Կգնամ։ Իսկ էդ հեղափոխության թանգարանը որտե՞ղ է։

— Թանգարա՞նը,— հարցրեց Մարկոս Մարգարյանը։— Թանգարանը, եթե չեմ սխալվում... սպասիր, իսկապես, որտե՞ղ է այդ թանգարանը... Մզկիթում չէ՞ր... Չէ... դա կարծեմ բուսաբանության թանգարանն էր... Գիտե՞ս ինչ, հայրիկ, ավելի լավ է՝ Մատենադարան գնաս։ Արի ցույց տամ, մեր պատուհանից երևում է... Տես, ինչ հոյակապ շենք է...

— Իսկ մեջն ի՞նչ կա,— հարցրեց Մովսես ապերը։

Մարկոս Մարգարյանը միայն մի պահ շփոթվեց։

— Մե՞ջը,— ասաց նա,— մեջը գրքեր են։— Ու մտածեց տրտմությամբ, որ բոլորովին էլ վատ չէր լինի, եթե կարողանար գոնե մի անգամ լինել այնտեղ։ Ասում են շատ հետաքրքիր նմուշներ կան։

— Դե, հենա ասա գրադարան է, էլի,— ասաց Մովսես ապերը։— Գնամ ի՞նչ անեմ։ Հա, բա որ գրադարան է, ինչի՞ են ուրիշ անուն տալիս,— ավելացրեց նա։

— Դե լավ, չես ուզում, մի գնա,— պատասխանից ճարպկորեն խուսափեց Մարկոս Մարգարյանը։— Ուրիշ տեղ գնա։ Բա դու գնալու տեղ չունե՞ս։ Էս մեծ քաղաքում ծանոթ֊բարեկամ չունե՞ս։

Մովսես ապերը վիրավորվեց սրտանց։

— Ասում էի տանը մնամ, հարսին օգնեմ,— ասաց նա,— թե չէ ի՞նձ ինչ կա։ Իսկի չլինի, կգնամ Երվանդ Տրդատյանի մոտ։ Հազար անգամ խնդրել է։

— Դա ո՞վ է,— հարցրեց Մարկոս Մարգարյանը։— Սպասիր, սպասիր։ ժողովրդական արտի՞ստը։

— Բա ո՞վ,— խնդմնդաց Մովսես ապերը։

— Համա թե կասես, հայրիկ, դու նրան որտեղի՞ց ես ճանաչում։

Մովսես ապերը ձեռքը ծոցագրպանը տարավ։

— Դու իրեն տեսած կա՞ս,— հարցրեց։

— Իհարկե,— ասաց Մարկոսը։

— Դե, որ տեսած կաս, ասա տեսնեմ՝ սա ո՞վ է և սա՞ ով է։

Նա թերթից սարքած ծրարի միջից խնամքով հանեց ու որդուն մեկնեց մի փայլուն լուսանկար։

Մարկոս Մարգարյանը նայեց նկարին, և նրա կոկորդից հանկարծ երբ մոռացված հին, պապական, սարսափելի զարմանք արտահայտող բացականչությունը դուրս թռավ.

— Պո՞ւյ։

— Բա՞,— հաղթական ծիծաղեց Մովսես ապերը։

Նկարից Մարկոսին էին նայում իրար գրկախառնված հանրապետության ժողովրդական արտիստ, պետական մրցանակի դափնեկիր, Գերագույն սովետի դեպուտատ Երվանդ Տրդատյանն ու գյուղական դարբին Մովսես ապերը։ Ըստ որում, նշանավոր արտիստն ինքն էր գրկել, ուսին սեղմել Մովսես ապորը։

— Սիրարփի՜,— ձայնեց Մարկոսը և երկյուղած լռությամբ կնոջը մեկնեց լուսանկարը։

Տիկին Սիրարփին ապշահար մեկ լուսանկարին էր նայում, մեկ էլ սկեսրայրին և հազիվ կարողացավ մրմնջալ.

— Աստվա՜ծ իմ...

— Կյանքս կերավ,— գլուխն օրորելով պարծենամ էր Մովսես ապերը։— Կպել էր, թե նկարվենք իրար հետ, հա նկարվենք։

— Աստված իմ, որտե՞ղ,— հետաքրքրությունից բռնկվելով, այնպես շտապ հարցրեց տիկին Սիրարփին, ասես տեղեկանում էր, թե կհասցնի ինքն էլ նույն տեղում նկարվել նրա հետ։

— Մեր տանը, որտեղ,— բացատրեց Մովսես ապերը։— Գյուղ էին եկել համերգի, մի շաբաթ մնաց մեր տանը։

Մարկոս Մարգարյանը թերահավատությամբ թափահարեց գլուխը։

— Ինչի՞, գյուղը նախագա՞հ չուներ, քարտուղա՞ր չուներ, հաշվապա՞հ չուներ և, վերջապես, ֆերմայի վարի՞չ չուներ...

— Այ, հենց քո ասած նախագահն էլ մեր տուն բերեց,— ժպտաց Մովսես ապերը։— Ասաց՝ Երվանդ Տրդատյանը էնպիսի տուն է ուզում, որտեղ երեխա չլինի, խանգարող֊մանգարող չլինի։ Որովհետև ականջները նուրբ են, ցավում են, ասաց։ Իսկ ամբողջ գյուղի մեջ մենակ մեր տունն է, որտեղ ոչ երեխա կա, ոչ մեծ, բալա ջան։

— Եվ մի շաբաթ շարունակ մեր փոքրիկ գյուղում նա համե՞րգ էր տալիս,— կասկածի ձիուց չէր իջնում Մարկոս Մարգարյանը։

— Նախ մեր գյուղն էնքան էլ փոքր չի,— վիրավորվեց Մովսես ապերը։— Եվ հետո, նա մի օր երգեց ու հիվանդացավ։ Մրսել էր։ Անկողին ընկավ։ Իսկ որ լավացավ, էլ չէր ուզում մեր տնից հեռանալ։ «Կյանքիս մեջ ես էսքան երջանիկ չեմ եղել, դարբին Մովսես,— ասում էր,— երանի ոչ մի գործ չունենայի, այ էսպես նստեի քեզ հետ զրույց անեի»։

Հիմա էլ տիկին Սիրարփին կասկածեց։

— Եվ այդպես էլ խոսո՞ւմ էր ձեզ հետ։ Այդպիսի խոսքե՞ր էր ասում։

— Վայ, բա մենակ էդ էր ասո՞ւմ։ Ասում էր դու ինձ քո տղան համարի, դարբին Մովսես, և իմացիր, որ Երևանում դու երկու տուն ունես։ Այսուհետև,— ասում էր,— Երվանդ Տրդատյանի տունը քո տունն է։ Եթե իմանամ,— ասում էր,— որ քաղաք ես եկել ու ինձ չես հանդիպել, շատ փիս կնեղանամ։

— Հենց այդպես էլ ասո՞ւմ էր «փիս կնեղանամ»,— դավեր էր նյութում իրավաբանը։

— Չէ,— բարկացավ Մովսես ապերը։— Ասում էր խիստ կնեղանամ, բայց էնպես էր ասում, ոնց որ ասեր՝ «փիս կնեղանամ»։ Իսկ մնացածը գրաբար էր խոսում, էնքան սիրուն, որ ճիշտն ասած, շատ բան չէի հասկանում։

Որդին ու հարսը շարունակում էին թերահավատությամբ նրան նայել, և Մովսես ապերն այլևս չդիմացավ.

— Վայ, ուրեմն, սուտ եմ ասո՞ւմ։ Ուզո՞ւմ եք մեր տուն բերեմ։

— Բոժե մոյ, մի՞թե կգա,— հուզվեց տիկին Սիրարփին։

— Գա մերոնց հետ ինչ անի, ա՛յ կնիկ,— սթափեցրեց նրան ամուսինը հիշելով իր լրջախոհ պաշտոնակիցներին։

— Թող մենակ սա գա, թող ոչ ոք էլ չգա,— գլուխը թափահարեց կինը։

— Եղա՞վ,— կամացուկ հարցրեց Մարկոս Մարգարյանը։

Կինը նայեց նրա պողպատագույն աչքերին և համոզվեց, որ այս անգամ «չեղավ»։ Սակայն գայթակղությունն այնքան մեծ էր, որ չկարողացավ լիովին հրաժարվել իր այդ հրապուրիչ գաղափարից և սկսեց մանևրել, մեկ ետ գնաց, մեկ առաջ, հիշեց, որ մի անգամ էլ Լիպարիտ Սոխակյանենց տանը մի դուդուկահար կար և ոչ մի սարսափելի բան տեղի չունեցավ։ Հետո հիշեց, որ մի անգամ էլ հարևան Ստեփանենց տանը նույնիսկ մի գազաններ վարժեցնող կար և դարձյալ որևէ սարսափելի բան տեղի չունեցավ։ Եվ իր ելույթն ամփոփեց ապառաժ հալեցնող սիրատոչոր մի հայացքով։

— Մարկ, թանկագինս, բայց չէ՞ որ Երվանդ Տրդատյանը սեղանի զարդը կլինի։ Քո ընկերները... Նրանց տներում չե՞մ եղել, ինչ է։ Նույնիսկ մի վաստակավոր արտիստ ծանոթ չունեն։ Իսկ մեր սեղանին կլինի իսկական ժողովրդական արտիստ...

Ապառաժը հալվեց։ Պայմանավորվեցին, որ Մովսես ապերը մի թեթև կակնարկի, կգա՝ կգա, չի գա՝ չի գա։

Եվ Մովսես ապերը հայտնվեց զբոսայգու նստարանին։

Օպերայի շենքի ծառայողական մուտքի աջ կողմում, ապակե շրջանակով պատուհանի ետևում, ճիշտ և ճիշտ Տուզիկի նման գզգզված, ճերմակ մազերով, փոքրիկ ու չար մի պառավ էր նստած։ Մովսես ապերը որ կողմից որ փորձեց նրան մոտենալ, չհաջողվեց։ Սկզբում շատ սովորականի նման բարև տվեց ու ասաց.

— Աղջիկ ջան, ես Երվանդ Տրդատյանին եմ ուզում։

— Չեմ հիշում, թե քեզ նման հեր ունեցած լինեմ,— փնթփնթաց պառավը։

Մովսես ապերը ծիծաղեց բարեհոգաբար։

— Խոսքի համար եմ ասում, քույրիկ, ուզում եմ Երվանդ Տրդատյանին տեսնել։

— Ուզում ես տեսնել, տոմս վերցրու ու իրիկունը գնա դահլիճում նստիր,— ասաց պառավը։

Մովսես ապերը դիմացավ։

— Դու ինձ սխալ հասկացար, ընկերուհի ջան,— համբերությամբ բացատրեց նա։— Երվանդ Տրդատյանը ինքն է կանչել ինձ։

— Ինձ բան չի ասել,— կտրեց պառավը։

Մովսես ապերը հազաց ու ձայնը մի քիչ խզվեց։

— Ես նրա բարեկամն եմ, գյուղից եմ եկել, քույ... ընկերուհի ջան...

— Նա գյուղում բարեկամներ չունի...

Մովսես ապերը բարկացավ.

— Իսկ դու իրեն զանգ տուր, հարցրու,— ասաց նա, զգալով, որ շրթունքը դողում է։— Զանգ տուր ու հարցրու, ասա դարբին Մովսեսն է եկել ու տես ինքն ինչ է ասում։ Մենք շատ մոտիկ ենք իրար հետ, ընկերուհի ջան... Նա ինձ շատ է սիրում, հարգում։

— Որ էդքան հարգում է, տուն գնա։

— Վայ, ինքն էստեղ, ես տո՞ւն գնամ։ Մենք շատ մոտիկ ենք, է՜։ Հիվանդ էր, ուղիղ մի շաբաթ երեխուս նման պահել եմ...

Մովսես ապերը ճշմարտությունն էր ասում։ Նա ճշմարտությունն էր ասում նաև որդուն ու հարսին։ Իրոք որ ամեն ինչ եղել էր այնպես, ինչպես պատմում էր նա։ Եվ համերգը, և մի շաբաթ ապոր տանը մնալը, և նշանավոր արտիստի ջերմ, զգացմունքային խոսքերը՝ ուղղված ծեր դարբնին, և նրան սրտանց իրենց տուն հրավիրելը։ Ամեն, ամեն ինչ։ Միայն մի բան, միայն մի փոքրիկ բան ճիշտ չէր ասում Մովսես ապերը։ Որ Երվանդ Տրդատյանը ոչ թե հիվանդ էր, այլ ուղղակի խմում էր։

Հենց առաջին օրը, երբ Մովսես ապերը թանկագին հյուրի համար սեղանին դրեց խորոված խոճկորն ու գառան անուշահամ խաշլաման, նաև շուշանի թթուն և հոնի կապտաթույր օղին, Երվանդ Տրդատյանը բարձրացրեց օղու սափորը, հոտ քաշեց, զարմանալի քնքուշ մի ձայն հանեց ու հարցրեց.

— Այս օղուց որքա՞ն ունեք, հարգելի վարպետ...

— Ինչքան որ սիրտդ ուզի,— ծիծաղեց Մովսես ապերը։

Երվանդ Տրդատյանը խմեց մի փոքրիկ բաժակ, նորից զարմանալի քնքուշ մի ձայն հանեց ու աչքերը երանությամբ հառեց դեպի երկինք։

— Համոզված եմ, որ ձեր խոսքը խոսք է, սիրելի մարդ,— ասաց նա։— Ուրեմն, խմելու եմ որքան սիրտս կամենա։

— Խմիր, խմիր,— հյուրասեր տանտիրոջ ուրախությամբ համաձայնեց Մովսես ապերը։

Եվ հանրապետության ժողովրդական արտիստը սկսեց խմել։

Մովսես ապերը երկար էր ապրել աշխարհում, խմիչքի շատ սիրահարներ էր տեսել և ինքն էլ, ինչպես ասում են, անմասն չէր մնացել դրանից, բայց այն, ինչ տեսավ, ամեն ձևի պատկերացումից ու երևակայությունից վեր էր։ Նա հասկացավ, թե ինչ է նշանակում համաշխարհային ծարավ։ Այդ մարդու մեջ հաստատ ինչ֊որ բան այրվում էր, և նա ենթադրում էր, թե հոնի օղիով կարող է հանգցնել իր ներսում փոթորկվող կրակը։

Նա խմում էր, աղեղնաձև հոնքերի տակից երկնագույն աչքերը հառում պատուհանից դուրս մշուշի մեջ կորած սարերին ու երգում։ Երգում էր ոչ այն կրակոտ, ուրախ երգերը, որ բեմից էր երգում կամ ռադիոյով։ Երգում էր ոչ ուրիշ լեզվով, ոչ շտապ֊շտապ, այլ հայերեն։ Ու թեև Մովսես ապերը, միևնույն է, քիչ բան էր հասկանում նրա խոսքերից, բայց արյունով, սրտով զգում էր, որ դրանք հայերեն երգեր են։ Հին, արևից խանձված, հազար փոշոտ ճամփա անցած, աղոթքից ու հառաչանքից ծնված երգեր։ Եվ Մովսես ապոր սիրտը լցվում էր անհուն խղճահարությամբ աշխարհի նկատմամբ, և աչքերն արցունքով էին լցվում։ Երգերից մեկը հատկապես շատ էր հուզում Մովսես ապորը, և կարծես զգալով այդ, Երվանդ Տրդատյանն այդ երգը երգում էր նորից ու նորից, ամեն անգամ մի ուրիշ տեսակ։ Երգի մեջ մի խոսք կար, որ կրկնվում էր և միակ խոսքը, որ կարծես թե հասկանում էր Մովսես ապերը։ Երվանդ Տրդատյանը հառաչելու պես ասում էր. «Նազելիդ իմ, զարթնիր», ու այնպես էր ասում, որ Մովսես ապերն ամեն անգամ Վարսենիկին էր հիշում ու տեսնում նրան ինչպես երազում՝ ուսերն ի վար արձակ ցորնագույն մազերը, բարակ, երկար վիզը, աչքերի մեջ՝ կրակ, կրծքին ոսկե փոքրիկ խաչը... Ու լաց էր լինում, ու թեթևանում էր Մովսես ապերը հիացած, պաշտամունքով նայելով զարմանալի երգչին։

Երվանդ Տրդատյանը խմեց ու երգեց ամբողջ գիշեր և խմեց ու երգեց նաև հաջորդ օրը։ Նա գրեթե չէր քնում։ Ննջում էր հենց սեղանի մոտ, գեղեցիկ գլուխը ձեռքերին իջեցրած, հետո արթնանում էր միանգամից, զարմանալի պարզ աչքերով նայում էր Մովսես ապորը, ժպտում էր մեղավոր ու ասում.

— Մի նեղանա, ազնիվ մարդ։ Քո տանը ես մաքրվում եմ, բուժվում եմ... Հոգիս երանությամբ է պարուրված, դարբին Մովսես։

Հետո ձեռքն էր առնում օղու բաժակը, հոտ էր քաշում իր ասած երանությամբ, զարմանալի քնքուշ ինչ֊որ ձայն էր հանում, խմում էր ու մրմնջում.

— Խենթանա՞լ կարելի է...

Մովսես ապերն էլ հենց դրանից էր վախենում։ Ահա թե ինչու երկրորդ օրը, երբ տեսավ, որ երգիչն այլևս ոչինչ չի ուտում ու միայն խմում է, հաղթահարելով հյուրընկալ տանտիրոջ ամոթխածությունը, զգուշորեն ասաց.

— Ընկեր Տրդատյան, մատաղ քեզ, ես հո արաղը չեմ ափսոսում։ Քեզ եմ ափսոսում։ Ախր, մի բան կեր, որ չհարբես...

Եվ Երվանդ Տրդատյանը ծիծաղեց բարձրաձայն.

— Խենթ է այս մարդը...— նորից ծիծաղեց։— Դու խենթ ես, խենթ, դարբին Մովսես։ Ես ուզում եմ հարբել, իսկ դու ասում ես կեր, որ չհարբես։

Ահա հենց այստեղ Մովսես ապերը հասկացավ, որ վատ բան է կատարվում։

Նա չափազանց վախեցավ հատկապես չորրորդ գիշերը, երբ Երվանդ Տրդատյանը այգի դուրս եկավ ու շատ ուշացավ։ Սպասեց, սպասեց մտածեց, թե մարդ է, էլի... Հետո անհանգստացավ միանգամից, ինքն էլ նրա ետեից այգի գնաց ու հանկարծ ձայներ լսեց։ Երվանդ Տրդատյանը խոսում էր ինչ֊որ մեկի հետ, սակայն, դիմացինի ձայնը չէր լսվում։ Բայց ո՞վ կարող էր գիշերվա կեսին հայտնվել մութ այգում։ Մովսես ապերը մի քանի քայլ էլ առաջացավ երկյուղով ու հանկարծ ամպի տակից փախչող լուսնյակի գունատ լույսի ներքո տեսավ, որ Երվանդ Տրդատյանը կանգնել է տանձի ծառի դիմաց ու ծառի հետ է խոսում։ Խոսքերից շատերը չէին լսվում կամ ավելի շուտ՝ չէին հասկացվում, բայց ընդհանուր տպավորությունն այն էր, որ նշանավոր երգիչն իր սիրտն էր բացել, հոգու ցավն էր պատմում ծառին։ «Պատասխանիր ինձ, ծառ, հոգյակս,— ասում էր Երվանդ Տրդատյանը ձեռքերը դեպի սև սաղարթները մեկնած։— Մինչև ե՞րբ տանեմ նախանձն ու չարությունը, որ որոմի նման շրջապատել են ինձ։ Ասա ինձ, ծառ։ Լավ չէ՞ խաչվել այն պատանու նման, որ խաղաղություն ու երջանկություն էր բերում մարդկանց և որին դավաճանեցին իր իսկ ընկերները։ Ինչպես Շավարշը։ Իմ ընկերը։ Արհմիութենական ժողովում։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև դա միակ տեղն է, որտեղ Շավարշը ինձ հավասար ձայն ունի։ Իսկ բեմի վրա չունի, դու ինձ հասկանո՞ւմ ես, ծառ»։

Երվանդ Տրդատյանը լռեց՝ սպասելով արձագանքի, նույնիսկ թեքեց գլուխը, բայց քանի որ ծառը կարծես թե մտքերի մեջ էր ընկել և խուսափում էր պատասխանել նրան տանջող հարցերին, ավելացրեց շտապով. «Խոսիր, խոսիր, սիրելիս... Դու պետք է պատասխանես ինձ, ծառ, ասա ինձ, սիրելիս, թե այդ Շավարշն ինչպե՞ս է կարողանում ինձ նայել վերևից, երբ ես նրանից երկու գլուխ բարձր եմ։ Ըստ որում, բարձր եմ բառիս և փոխաբերական, և բուն իմաստով»։

Մովսես ապերն զգաց, որ մրսում է, և անմիջապես մտածեց, որ Երվանդ Տրդատյանն էլ է մրսում։ Խմած է, չի հասկանում, բայց մրսում է։ Սակայն, չգիտեր ի՞նչ անել, ինչպե՞ս ընդհատել նրան։

Իսկ այդ ժամանակ Երվանդ Տրդատյանն արդեն շատ նեղ մասնագիտական խնդիրներ էր քննարկում տանձի ծառի հետ, և Մովսես ապերը, եթե գոնե երաժշտական տարրական կրթություն ունենար, այդ «վերին լյաերից», «սոլ բեմոլից» և «օկտավաներից» գլխի կընկներ, որ դիրիժորն էլ հաճախ իր հերթին է ստորության դիմում և երբ Երվանդ Տրդատյանը խանդավառված երգում է որևէ արիա, դիտավորյալ ձևով կես տոն բարձր է վերցնում, որպեսզի շփոթեցնի, տապալի նրան։

«Դե, հիմա պատկերացրու, թե ինչ պայմաններում եմ ապրում։ Հաճախ ինքս էլ ապշում եմ, որ դեռ կարողանում եմ երգել և այն էլ լավ երգել։ Այսինքն՝ ուրիշ ելք չունեմ, ես ոչ թե իմ կամքով, այլ ստիպված եմ լավ երգում։ Դու ինձ հասկացա՞ր, ծառ, դու հասկացա՞ր ինձ...»։

Մովսես ապերը մրսում էր և ամբողջ հոգով կարեկցում Երվանդ Տրդատյանին։

— Հասկացա,— ասաց նա։

— Ի՞նչ,— ականջներին չհավատաց ժողովրդական արտիստը։

— Հասկացա,— ամաչելով կրկնեց Մովսես ապերն ու արագորեն ետ քաշվելով մտավ թփերի տակ։

Եվ հանկարծ խավար այգու մեջ հնչեց Երվանդ Տրդատյանի երջանիկ ճիչը։

— Ծառը խոսեց,— գոչեց նա։— Օ, երկինք, շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ քեզ, ծառը խոսեց։ Նա հասկացավ ինձ...

Սաստիկ անհանգստացած Մովսես ապերը նախագահին պատմեց ամեն ինչ։ Իր հերթին անհանգստացած նախագահը հեռագիր ուղարկեց օպերա ու, թեև հիվանդի ախտորոշումը քաջ հայտնի էր նրան, այնուամենայնիվ, բժիշկ ուղարկեց Մովսես ապոր տուն։

Երվանդ Տրդատյանը բժշկին ընդունեց ճիշտ այնպես, ինչպես մահապարտը իրեն գնդակահարության վայրը ուղեկցող զինվորական ջոկատին կընդուներ՝ համակերպված և տխուր։

Նա նայեց բժշկին և իրեն թույլ տվեց միայն մի դիտողություն անել.

— Ես հասկանում եմ ձեզ, դուք եկել եք կատարելու ձեր պարտքը,— ասաց նա դառը ժպիտով։— Բայց ինչո՞ւ եք խախտում սահմանված կարգը։ Դուք պարտավոր եք զույգ֊զույգ ներս մանել։ Այլապես ես ինչպե՞ս անցնեմ ձեր միջով։

Իսկ երբ բժիշկը մեղմությամբ, համոզելով բռնեց նրա ձեռքը զարկերակը ստուգելու համար, երգիչը բողոքեց.

— Դուք ուզում եք բռնի ուժով ինձ ժողովի տանել։ Բայց ես պատրաստ չեմ, ընկերներ։ Ելույթի համար ինձ ժամանակ տվեք։

Բժիշկը Մովսես ապորը խնդրեց խիստ հետևել հիվանդին, իսկ ինքը գնաց, որպեսզի զանգահարի շրջկենտրոն և համապատասխան ցուցումներ ստանա։

Ճիշտ այդ ժամանակ Երվանդ Տրդատյանը գրկել էր Մովսես ապորն ու շշնջում էր նրա ականջին.

— Լավ խաբեցի, չէ՞։ Դրանք հենց որ ներս մտան, ես հասկացա, որ եկել են խորի կոստյումն ուզելու։

Ու տաք շնչելով Մովսես ապոր ականջին, բացատրեց, որ կոնսերվատորիայում սովորելու ժամանակ ինքը կոստյում չուներ և դրսում նույնպես երգչախմբի զգեստն էր հագնում։ Եվ տեղկոմի նախագահը որտեղ հանդիպեր, պահանջում էր կոստյումը։ Ու մինչև հիմա էլ հալածում է։ Տեսնում եք, չէ՞, դեմքը պլաստիկ օպերացիա է արել ու եկել հասել այստեղ, բայց ինքը ո՜նց անմիջապես գլխի ընկավ։

Երվանդ Տրդատյանին երեք օր պահեցին շրջանային հիվանդանոցում։ Եվ այդ երեք օրն էլ Մովսես ապերը մի քայլ չհեռացավ իր արտասովոր հյուրի կողքից։ Խնամում էր հարազատ երեխայի նման։ Իր ձեռքով հատուկ ճաշ էր պատրաստում ու բերում նրան...

Եվ Երվանդ Տրդատյանը գրկում էր նրան ու ասում.

— Սրանից հետո իմացիր, որ ես քո որդին եմ, որ Երևանում դու երկու տուն ունես, դարբին Մովսես։

Իսկ օպերային այդ Տուզիկը չի հավատում։ Կասկածում է։ Մովսես ապերը ծանր տնքաց, տրորվեց զբոսայգու նստարանի վրա և նորից նայեց ծառայողական մուտքի դռանը։

Ու միանգամից տեսավ նրան։

Հանրապետության ժողովրդական արտիստը գրեթե երկնագույն և գրեթե թափանցիկ կոստյումով էր։ Վառ նարնջագույն վերնաշապիկի օձիքը լայն բացված էր բաճկոնի ուսերին։ Դեմքը հոգնած էր, բայց ինչպես միշտ չափազանց գեղեցիկ։

Երվանդ Տրդատյանը մի պահ կանգ առավ մուտքի առաջ, ինչ֊որ բան ասաց պատուհանի ետևից գլուխը դուրս հանած պառավին, աղեղնաձև հոնքերի տակ կկոցեց աչքերը, շուրջը նայեց, ասես մի պահ էլ նայեց Մովսես ապորը, բայց ոչինչ չտեսավ և դուրս եկավ շենքից։

Մովսես ապերը հմայված նայում էր սիրելի երգչին։ Հետո միանգամից մտածեց, որ ձեռքից բաց կթողնի նրան, հազաց, մաքրեց կոկորդն ու ձայն տվեց.

— Ընկեր Տրդատյան, ընկեր Տրդատյան...

Երվանդ Տրդատյանը կանգ առավ ասես դժկամորեն և առանց շրջվելու, ուսի վրայից նայեց իրեն մոտեցող տարեց մարդուն։

— Բարև ձեզ, ընկեր Տրդատյան,— ձեռքը պարզելով, երջանկացած ողջունեց Մովսես ապերը։

Ծառայողական մուտքից դուրս եկավ պառավը, մի սիգարեթ վառեց ու իբր թե սկսեց ծխել։

— Բարև, բարև,— ասաց երգիչը՝ հանրապետության իր բոլոր երկրպագուների համար հատուկ մշակած մի ժպիտով, որը միանգամից մի քանի բան էր արտահայտում՝ բարյացակամություն, վեհանձնություն, ներողամտություն ու նաև խորին ափսոսանք, որ ինքը խոսելու ժամանակ չունի, շտապում է։

— Ես եմ, ընկեր Տրդատյան, չճանաչեցի՞ր,— զարմացած ծիծաղեց Մովսես ապերը։

— Այո, այո, ինչպե՞ս չէ,— գլխով արեց երգիչը,— ես արդեն խոսել եմ տեղակալի հետ։ Գնացեք նրա մոտ, նա կօգնի...

— Ում մո՞տ,— ապշեց Մովսես ապերը։

— Տեղակալի։

— Ինչի՞ համար,— պառավից ամաչելով, ձայնը ցածրացրեց Մովսես ապերը։

— Ինչի՞,— գեղեցիկ հոնքերը կիտեց երգիչը։— Պահակ չէիք ուզում աշխատել կամ նման մի բան։ Մովսես ապերը ծիծաղեց։

— Չէ քեզ մատաղ,— ասաց նա,— ուրեմն, հաստատ մոռացել ես։ Ես Մովսեսն եմ, Մովսեսը, Չորաթան գյուղից։

— Չորաթա՞ն,— վերահարցրեց Երվանդ Տրդատյանը։— Ներեցեք, իսկ դա ո՞ր շրջանն Է։

— Շամշադին,— արդեն կոտրված մրմնջաց Մովսես ապերը։

— Շամշադի՞ն,— մտածեց Երվանդ Տրդատյանն ու քիչ անց բացականչեց ուրախ։ Այո, այո, հիշեցի, ես երգել եմ այնտեղ։ Հիշեցի։ Ինչպե՞ս եք, լա՞վ եք։

— Կանք էլի,— մի վերջին հույսով աշխուժացավ Մովսես ապերը, և այնուամենայնիվ, փորձեց նրբությամբ հիշեցնել։— Որ մեր տանն էիր, մի քիչ հիվանդացար, հիմի ո՞նց ես, ընկեր Տրդատյան։

— Լավ, եմ, լավ,— շտապ ասաց Երվանդ Տրդատյանը։— Նոր երգեր եմ պատրաստում... իսկ ես ձեզ ինչով կարող եմ ծառայել,— հարցրեց նա,— եթե տոմսեր են պետք, կարող եմ գրություն տալ...

— Չէ, ուրեմն, չճանաչեցի՞ր,— ընկճված ասաց Մովսես ապերը։ Երվանդ Տրդատյանը տխրեց կամ ցույց տվեց, որ շփոթված է։

— Չեմ կեղծի,— ասաց նա,— չեմ հիշում։ Գիտեք, այնքան մարդկանց ենք հանդիպում, այնքան նոր դեմքեր են միանգամից անցնում աչքիդ առջևով, որ երևի մեզ էլ մեղադրել չի կարելի։ Կներեք, խնդրում եմ։

— Հա, բա ի՞նչ,— չներեց Մովսես ապերը։

— Դե, ցտեսություն, հաջողություն ձեզ,— սիրալիր ժպտաց Երվանդ Տրդատյանը և քայլեց ծառուղիով։ Հետո կանգ առավ միանգամից, շրջվեց ու հարցրեց կամացուկ։— Ներեցեք, ինչպես ասացի՞ք, ինչպես էր ձեր անո՞ւնը։

— Մովսես,— ասաց Մովսես ապերը։— Մովսես... դու ինձ դարբին Մովսես էիր ասում...

Նա հանկարծ անասելի ցանկություն զգաց մինչև վերջ ասելու, հիշեցնելու իր ով լինելը։ Ասելու թե, ախր, մարդ ես դու, չէ՞, ընդամենը մի ամիս առաջ գրկում էիր ինձ, երգում էիր ինձ համար, ասում էիր որ իմ որդին ես... Հիմա ի՞նչ, պատահեց։ Էս ի՞նչ եք անում։ Էսպես ոնց եք ապրում, տնաշեններ։ Նա նույնիսկ ձեռքը գրպանը տարավ ու շոշափեց լուսանկարը։ Բա հիմա ցույց չտա՞... բա հիմա չհանի ու պահի էդ սիրուն ու սուտ աչքերի առաջ ու ասի, բա սա ի՞նչ է, բա էս ում ես գրկել, շան որդի...

Բայց նշանավոր երգչի գեղեցիկ դեմքին այնքան անկեղծ էր շփոթահար ժպիտը, որ Մովսես ապերը լռեց։

Լռեց ու մեկ էլ զգաց, որ ներսում, սրտի մոտերքում մի բան ցավում է։

Ասես միանգամից թափով դատարկվում է ինչ֊որ տեղ։

Երվանդ Տրդատյանը, աչքերը կկոցած, կարծես շարունակում էր փնտրել նրան։

— Այո, այո, կա՛րծես թե հիշեցի,— պառավի կողմը նայելով, ասաց նա գրեթե շշուկով։— Երևի խմում էի, հա՞...

— Հա, մի քիչ կար,— ամեն ինչ մոռացած, երջանիկ ծիծաղեց Մովսես ապերը։

— Իսկ հիմա չեմ խմում,— մեղավոր ժպիտով ասաց արտիստը։— Բժիշկները չեն թողնում... դե, կներեք, ցտեսություն, հաջողություն ձեզ...

Մովսես ապերը այլևս ոչինչ չասաց ու երկար նայում էր, թե ինչպես է Երվանդ Տրդատյանը հեռանում ծառուղու կարմիր ավազի վրայով։

— Չճանաչե՞ց, եղբայր,— ցնցվեց նա լսելով պառավի ձայնը։ Մովսես ապերը սկզբում ուզեց բարկանալ, բայց պառավի ձայնի մեջ այնպիսի անկեղծ կարեկցանք կար, որ ամաչեց։

— Չհասկացա,— ասաց նա խռոված։

Պառավը բռնեց Մովսես ապոր ձեռքը.

— Ներս արի, ներս արի, իրար հետ չայ խմենք, եղբայր ջան... Ու սրտիդ շատ մոտիկ մի ընդունիր...

— Երանի հանդիպած չլինեի... ինչ կլիներ, ոտքս կոտրվեր, չգայի էստեղ...

— Մի տխրի, Մովսես եղբայր,— ասաց պառավը,— ու թե այնպիսի մի բան է, որ իմ ձեռքից կգա, ինձ ասա, ծանոթներ շատ ունեմ, ասա ի՞նչ է քեզ պետք... Արի, արի, չայ խմենք ու ասա...

Մովսես ապերը հուզվեց.

— Չէ, չէ, շնորհակալ եմ, քույրիկ ջան... Ախր, ինձ ոչ մի բան էլ պետք չի, ոչ մի բան...

Ետ դարձավ, նստեց նույն նստարանին և նորից մտածեց, թե ինչքան լավ կլիներ, եթե այդպես էլ չհանդիպեր Երվանդ Տրդատյանին։ Ի՞նչ կլիներ՝ չհանդիպեր ու այնպես, առաջվա պես հիշեր միայն։

Ախր, հիմա այլևս երբեք չի ուզենա հիշել։ Երբեք։ Ու էլ երբեք֊երբեք սիրտը չի լցվի, երբ որևէ տեղ հանկարծ լսի նրա երգը։

Հազար ափսոս...

Գ

Մովսես ապերը երկար մնաց զբոսայգու նստարանին։ Մնաց այնքան, մինչև որ շոգն անցավ։ Բայց շոգի պատճառով չէր, որ սպասում էր։ Պարզապես չէր ուզում տուն գնալ, որովհետև դեռ չէր վճռել, թե ինչ է ասելու տանը Երվանդ Տրդատյանի հետ իր հանդիպման մասին, և որովհետև չէր ուզում ճաշկերույթին մասնակից լինել։ Չէր ուզում։

Նա դանդաղ քայլեց Կարապի լճի շուրջը, մանրամասն նայեց կարապներին, ուրախացավ թիթեռնիկների նման հագնված երեխաներով, հոնքերի տակից ցուցադրական չարությամբ դիտեց շներին զբոսանքի դուրս բերած կանանց, հետո գնաց կանգնեց իրար կողքի շարված նարդու կարմիր տախտակների առջև նստած ծերունիների մոտ։

Ծերունիները ծաղրում էին իրար, հեգնում ու վիճում էին իրար հետ անատամ բերաններով և իրենց վերջին ուժերով քարերն ամուր շրխկացնում էին նարդու տախտակների վրա։

Մովսես ապերը նայում էր այդ նախկին գյուղացիներին և զարմացած մտածում, թե մարդիկ ինչքան շուտ են կարողանում մոռանալ իրենց անցյալը և ինչքան շուտ հարմարվում նոր պայմաններին։ Գյուղում այս ժամին նրանք պարապ կլինեի՞ն։ Չէ՜ մի։ Դեռ դաշտից էլ եկած չէին լինի։ Իսկ հետո, մի կտոր հաց ուտելուց հետո, պիտի մաքրեին գոմը, ցախ պետք է կոտրեին եկող օրվա համար, պիտի կարկատեին ցանկապատը... հազար ու մի գործ։ Իսկ սրանք նստել, նարդի են խաղում։

Բայց, դե, ի՞նչ անեն, որ նարդի չխաղան։ Ի՞նչ անեն։ Ամբողջ օրը ցցվեն֊մնան հարսների աչքի առա՞ջ։ Ով գիտե, երևի հենց հարսներն են տնից դուրս արել սրանց, որ ոտքի տակ չընկնեն։ Որ մի քիչ շունչները բացվեն։ Ո՞ւմ է պետք անգործ, ծեր մարդը։

Եվ Մովսես ապերը մտածեց, որ շուտով, շատ շուտով գյուղում էլ նույնն է լինելու։ Դե, գազը տուն են բերել, գոմերում ավտոմեքենաներ են կանգնած, անասուն չկա, հացը խանութից են առնում, նմանապես պոմիդորն ու կարտոֆիլը և մնացած բաները։

Տղամարդն էլ ինչո՞վ պետք է զբաղվի։ Պիտի նստի ու նարդի խաղա, էլի։

Իբր թե կանա՞յք ինչ գործ պիտի ունենան։ Երևի սրանց նման ամեն մեկը մի Տուզիկ գրկած ման գա։

Մովսես ապերը նոր էր Տուզիկի թեմային անցել, երբ ջահել մի կին իր հորթաչափ, ահռելի շան հետ մոտեցավ ու նստեց նրա կողքին։ Մովսես ապերն այդպիսի շներ միայն կինոներում էր տեսել, գերմանացի ֆաշիստների հետ։ Շան բերանի անկյուններից լորձունք էր թափվում, իսկ կարմիր աչքերը չարությամբ հառված էին Մովսես ապորը։

«Սա հո հաստատ մարդ կուտի»,— սարսափեց Մովսեսը, փորձեց բարձրանալ տեղից, բայց ոտքերը չենթարկվեցին։

Ասես հասկանալով նրա վիճակը, կինը մեղմ ժպտաց.

— Մի վախեցեք, հայրիկ, չի կծում,— ասաց նա։

Մովսես ապերը շունչ քաշեց թեթևացած և երախտագիտությամբ նայեց ջահել, սիրունատես կնոջը։

— Ներողություն, աղջիկ ջան,— հարցրեց նա սրտապնդված և քաղաքավարության բոլոր կանոններով։— Դրան որտե՞ղ եք պահում։

— Տանը, որտե՞ղ,— ասաց աղջիկը։

— Բա ձեր տուն մարդ֊մուրդ չի գալի՞ս։

— Ինչո՞ւ չեն գալիս,— ծիծաղեց աղջիկը։— Բայց իմ Ջոնին խելոք է, ոչ ոքի չի կծում, այդպես չէ՞, Ջոնի։

Շունը նույնիսկ հարկ չհամարեց պատասխանել այդ հարցին։

Մովսես ապերն ավելի սրտապնդվեց։

— Դե, որ էդպես է, շատ֊շատ ներողություն, աղջիկ ջան, մեծ մարդ եմ, համ էլ՝ գյուղացի, կներես, որ հարցնում եմ։ Երեխա չունե՞ս։

— Ոչ,— ասաց աղջիկը։

— Բա ավելի լավ չէ՞ր լինի, եթե շան տեղը մի երեխա պահեիր։

Կինն ուզեց բարկանալ, բայց նայեց Մովսես ապորն ու չբարկացավ։

— Մեկը մյուսի հետ ի՞նչ կապ ունի, հայրիկ։

— Այսինքն ո՞նց թե կապ չունի,— ասաց Մովսես ապերը,— բա էդքան որ դրան ես հետևում, դուրս բերում, ման ածում, լողացնում և ուտեցնում, էդքանը որ մի երեխայի համար անեիր, ի՞նչ կաներ... կմեծանար, կհասկանար, շնորհակալ կլիներ, քեզ էլ օր ծերության հենարան կդառնար, հարգանքով, պատվով, գլխին կպահեր...

Կինը նորից ժպտաց.

— Համոզվա՞ծ եք,— հարցրեց նա։— Այդպիսի օրինակներ շա՞տ ունեք։

Եվ Մովսես ապերը հանկարծ վատ զգաց իրեն։ «Ա՜յ ձեր ցավը տանեմ,— մտածեց նա,— չլինի՞ էս կինը ճանաչում ա իմ տղին ու հարսին»։ Նա հիշեց իր լարված վիճակը որդու տանը, Տուզիկի թախտը հիշեց ու որոշեց խորամանկորեն նահանջել։

— Չէ՜, այսինքն գիտե՞ս, թե ինչի եմ ասում,— ծիծաղեց նա։— Ասում եմ՝ ջահել, սիրուն աղջիկ ես, մեկ էլ տեսար քո բախտը եկավ, կանգնեց քո դեմ֊դիմաց։ Բայց հենց որ էս մարդակեր գազանին տեսնի, էլ սիրտ կանի՞ քեզ մի բան ասել։ Լեղաճաք կլինի։ Հիմի ո՞վ գիտի քանիսն են եկել ու անցել։

Կինը քրքջաց.

— Եթե շնից վախեցող են, ինձ հետ գործ չունեն,— ասաց նա։

— Հա, բայց կարող է մտածեն, թե կծան է, է,— դերասանություն անելով, մտահոգ ասաց Մովսես ապերը։— Բա էդ ժամանակ ո՞նց կլինի։

— Ով որ ինձ դուր գա, ես նրան թաքուն կասեմ, որ Ջոնին կծան չէ,— շարունակելով քրքջալ, խոստացավ սիրունատես կինը,— միայն թե մինչև հիմա այնպիսի մարդ չի հանդիպել, որ ինձ դուր գա... Ձեզանից բացի,— ավելացրեց նա խաղացկուն ձայնով։— Դուք կարծում եք ես ձեզ հենց այնպե՞ս հայտնեցի, որ Ջոնին կծան չէ...

Մովսես ապերը այդպիսի հարվածի չէր սպասում և շփոթվեց։ Անմիջապես նկատելով նրա շփոթությունը, կինն ավելի բարձր ծիծաղեց, վեր կացավ տեղից, ձգեց շան փոկը և ծիծաղելով, ուրախ քայլեց զբոսայգու կարմիր անցուղու վրայով։

Մովսես ապերը ժպտաց ինքն իրեն ու ինքն իրեն ասաց. «Լավ աղջիկ էր»։ Հետո վեր կացավ տեղից, թեթև քայլերով դուրս եկավ Թումանյանի փողոց ու այնտեղից էլ թեքվեց դեպի Աբովյան, և որովհետև այդ ողջ ճանապարհին մտքում դեռ խոսում էր սիրունատես, ջահել կնոջ հետ, խաչմերուկի մոտ կանգ առավ, ժպտաց, թափահարեց գլուխն ու ասաց ինքն իրեն.

— Շուն էր պահում, բայց լավ աղջիկ էր։ Աստված բարի բախտի արժանացնի նրան։

Հետո նորից քայլեց, այս անգամ Աբովյան փողոցն ի վար ու կարծես պատասխանելով ինչ֊որ մեկին, խստորեն ասաց.

— Ուրեմն, հարցը շունը չի։

Ու շատ զարմացավ, որ անցորդ մարդիկ, չգիտես ինչու, զարմացած իրեն էին նայում։

* * *

Հրապարակը շրջապատող շենքերից մեկի կողքով անցնելու ժամանակ Մովսես ապերը մի զարմանալի կլոր հերթ տեսավ։ «Էս ժամին ի՞նչ են ծախում, տեսնես»,— հետաքրքրվեց նա ու մոտեցավ։ Բավականին շքեղ հագնված տղամարդիկ ու կանայք խիտ օղակով շրջապատել էին դուռը, որի մեջտեղում կանգնած էր գեներալի համազգեստ հագած մի մարդ։ Գեներալը հոգնած ու բարկացած էր երևում։

— Ես ձեզ հայերեն եմ ասում, ոչ մի ազատ աթոռ չկա,— արդեն երևի որերորդ անգամ ասում էր նա։— Հվատում չե՞ք։

Եվ Մովսես ապերն զգաց, որ այդ գեներալը ոչ միայն հայերեն, այլև նույնիսկ «քոլեցու» բարբառով է խոսում։

— Ընկեր ջան, դուք թույլ տվեք, մենք տեղ կգտնենք։

— Ես խոհարար Միշայի փեսան եմ։

— Այ քեռի, ձեռքդ տուր, ձեռքդ տուր, բան եմ ասում...

— Ինձ նայեք, ընկեր, ինձ նայեք։ Դուք ինձ չե՞ք ճանաչում...

Գեներալը շարունակում էր անվրդով ու անհողդողդ պաշտպանել դուռը։

— Ես բոլորիդ էլ ճանաչում եմ։ Ձեռքդ հեռու տար, այ մարդ։ Ես ձեզ հայերեն եմ ասում՝ ազատ տեղ չկա։ Հվատում չե՞ք...

Ձայնը շատ ծանոթ էր, և Մովսես ապերը նայեց գեներալին։

— Համա թե գալիս ես, Մովսե՜ս, համա թե գալիս ես։ Դե, մոտ արի, մոտ, իբրև թե քիչ ես ուշացել։

— Ե՞ս,— ապշեց Մովսես ապերը շփոթված շուրջը նայելով։

— Չէ, ես,— ծաղրեց գեներալը։— Ճանապարհ տվեք, այ մարդիկ, չե՞ք տեսնում, մեր գիշերային պահակն է։

Մարդիկ դժկամությամբ, սակայն, պատկառանքով մի կողմ քաշվեցին, և Մովսես ապերն ակամա հայտնվեց ինչ֊որ մեծ նախասրահում։ Կանգ առավ, ուժեղ լույսից կկոցեց աչքերը ու մի անգամ էլ նայեց գեներալին։

— Պահ,— դուրս թռավ նրա բերանից,— Ներսես, դու ե՞ս, այ քո տունը չքանդվի։

— Ես եմ, ես,— դուռը հիմնավորապես փակելով ու գցելով փոքրիկ, փայլուն շղթան, դեպի Մովսես ապերը շրջվեց Մովսեսը։

— Բա էս ի՞նչ ես անում էստեղ, ա՜յ մարդ,— ուրախացավ Մովսես ապերը՝ գեներալի համազգեստի մեջ հայտնաբերելով իր համագյուղացի Ներսեսին։

Նա ուզեց ավելացնել, թե այդ ի՞նչ շոր ես հագել, բայց անմիջապես էլ նկատեց, որ նախասրահը գեներալներով լի է։

— Դռան պահակն եմ,— հպարտ ասաց Ներսեսը, գլխարկը հանելով գլխից ու հովհարելով դեմքը։

Հետո նկատելով սանդուղքով իջնող երկու տղամարդու, գլխարկը շտապով գլխին դրեց, խոր խոնարհվեց նրանց առաջ և պատանու թեթևությամբ բացեց դուռը.

— Անուշ արիք,— ասաց նա։— Նորից համեցեք։

Տղամարդկանցից մեկը մեկնեց ձեռքը, ինչ֊որ բան դրեց Ներսեսի գրպանը, և նրանք դուրս եկան։

Ներսեսը շրջվեց նորից, ձեռքը գրպանը տարավ ու մի ճմռթված ռուբլիանոց հանեց.

— Ժլատ շան որդի,— փնթփնթաց նա, օրորելով գլուխը։

Մովսես ապերը ծիծաղեց.

— Այ տղա, ուրեմն, գործդ նույնն է, էլի։ Գյուղում ներս մտնողից էիր փող առնում, էստեղ՝ դուրս եկողից։

— Ուրեմն, գյուղի կինոն համեմատեցիր ռեստորանի հե՞տ,— հեգնեց Ներսեսը։— Էստեղ ներս մտնողից ես եմ առնում, իսկ դուրս եկողն ինքն է տալիս։ Էստեղ, ախպորս որ ասեմ, ես ավելի շատ փող եմ ստանում քան թե նույնիսկ քո տղան՝ Մարկոս Մոիսեյիչը։ Մեկ֊մեկ բերում են էստեղ, պատիվ են տալիս, համա չնեղանաս, Մովսես ջան, գոնե մի անգամ ձեռքը ջեբը տարած չկա։ Դե, երևի ամեն մարդ մի խասիաթ պիտի ունենա... չէ՞...

Մովսես ապերը վատ զգաց որդու համար և միանգամից զղջաց, որ ներս է մտել։ Բայց նա այն մարդը չէր, որ խոսքի տակ մնար...

— Իսկ մե՞ջքդ ոնց է, մեջքդ,— հարցրեց նա,— շատ կռանալուց չի՞ ցավում։

Այդ վայրկյանին մի խումբ էլ իջավ մարմարյա աստիճաններով և իջնողներից մեկը բացահայտորեն և կարծես դիտավորյալ՝ հեռվից մի երեքանոց մեկնեց Ներսեսին։ Ներսեսը մանրիկ քայլերով մոտ գնաց, ձգվեց, վերցրեց թղթադրամը, խոր գլուխ տվեց ու բացեց դուռը.

— Անուշ արիք,— ասաց նա,— նորից եկեք։

Հետո դարձավ Մովսես ապորն ու ծիծաղելով ասաց.

— Իմ մեջքն ինչի՞ պիտի ցավի, ֆիզկուլտուրա է։ Իսկ որ հանկարծ ցավի, փառք աստծո, գրպանս դատարկ չի, Մացեստա կա, Էսենտուկի կա, Ջերմուկ կա...

Նորից շրջվեց, բացեց դուռն ու արքայական շարժումով բարձրացրեց ձեռքը.

— Չորս հոգի, հանգիստ, հանգիստ։ Միշայի փեսան որն էր։ Դու էլ ներս արի։ Ճիշտ է, Միշան փեսա չունի, բայց ներս արի... արի... Շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ...

Հետո նորից հիմնավորապես փակեց դուռը, հանդերձարանի մոտ կանգնած մի ուրիշ գեներալի աչքով արեց, որ հետևի դռանը և դարձավ Մովսես ապորը.

— Գնացինք։

— Ո՞ւր։

— Գնացինք, գնացինք,— ասաց Ներսեսը։

Նա բացեց ռեստորանի դահլիճի դուռը, ներս մտավ ու ձեռքով պահեց դուռը, մինչև որ Մովսես ապերն էլ ներս մտնի։ Ռեստորանում ծուխ էր, խավար էր ու ժխոր։ Նվագախումբն այնպիսի թափով էր նվագում, որ պատուհանների բաց փեղկերը դողում էին։ Երևի հենց այդ աղմուկից շլացած ու խրտնած՝ փոքրիկ պարահրապարակում և սեղանների արանքում կատաղորեն ու վայրիվերո ցատկոտում էին տղամարդիկ ու կանայք։ Մովսես ապորը մի պահ թվաց, թե դժոխքում սատանաների խրախճանքն է տեսնում ինքը կամ որ այդ մարդիկ ուղղակի սովորական խելագարներ են։ Սառը, ձգված դեմքերով, լայն բացած, անկենդան աչքերով տղաներն ու աղջիկները կիսաբաց բերաններով հևալով, դողում ու գալարվում էին ծալած ծնկների վրա, վեր էին թռչում, ձեռքերը պարզում երկինք ու ոտքերով ամուր դոփում հատակին, հետո թափով առաջ էին նետում մեկ ձախ, մեկ աջ ոտքը՝ զարմանալիորեն խուսափելով դիմացինի հարվածներից, ու հետո նորից կանգ էին առնում տեղում ու դողում էին այնպես սաստիկ, որ պարզ երևում էր, թե ինչպես են ցնցվում նրանց ուսերն ու կողերը, կոնքերն ու որովայնները, մազերն ու կախ ընկած ծնոտները։

— Էս ի՞նչ են անում, ձեզ մատաղ,— գոռաց Մովսես ապերը։

— Պարում են, պարում,— ի պատասխան գոռաց Ներսեսը և Մովսես ապորը տարավ սյան տակ դրված փոքրիկ սեղանի մոտ։— Նստիր... ուտելու ի՞նչ կուզես։

— Ինչ որ տաս,— ասաց Մովսես ապերը՝ վախեցած աչքերը պարողներից չկտրելով։— Սոված եմ, Ներսես...

Ներսեսը մատով մոտ կանչեց ժողովրդական արտիստ Երվանդ Տրդատյանի նման հագնված մի շատ գեղեցիկ ու ջահել մատուցողի և ասաց.

— Եղբայրս է, Թովմաս, ինչ որ լավ բան կա։— Հետո դարձավ Մովսես ապորը։— Մի քիչ կխմե՞ս...

— Հա,— ասաց Մովսես ապերը,— մի բաժակ արաղ կխմեմ։

— Մի շիշ,— կարգադրեց Ներսեսը։

— Վայ, մի շիշն ի՞նչ ես անում, ես հո ուշա՞փ չեմ,— բողոքեց Մովսես ապերը։

— Չես խմի, թող մնա,— ձեռքը թափահարեց Ներսեսը։

Մովսես ապերն ուզեց մի բան ասել, հետո հրաժարվեց։ Նորից ուզեց ասել, նորից հրաժարվեց ու ասաց ծիծաղելով, որպեսզի դրանով իբր թե մեղմացնի խոսքի դառնությունը.

— Ա Ներսես, մի բան ասեմ, նեղանաս ոչ, գյուղում ոնց որ թե էնքան էլ ձեռնբաց մարդ չէիր, քեզ ի՞նչ է պատահել։

Ներսեսը չնեղացավ։

— Ա Մուս,— ասաց ինքն էլ ծիծաղելով։— Էդ անտերը որ ջեբիդ մեջ չի լենում, իրեն֊իրեն ժլատ ես դառնում, էլի...— Իսկ հետո արդեն ավելացրեց ռեստորանում ձեռք բերած իմաստությամբ։— Ժլատը ունևորների մեջ կլինի, ախպեր, չունևորի ժլատը ո՞րն է...

Երկուսն էլ լավ, հին օրերի նման ծիծաղեցին։

— Դե, դու հանգիստ կեր, խմիր, ես գնամ իմ գործին։ Վախենաս ոչ, մեկ֊մեկ կերևամ։

Երվանդ Տրդատյանի պես գեղադեմ պատանին առանց հարցնելու, մի տասը տեսակ ուտելիք դրեց Մովսես ապոր առաջ, ինքն էլ իր ձեռքով լցրեց նրա բաժակն ու ժպտալով ասաց.

— Սա կերեք, հայրիկ, մինչև որ տաք ճաշը կբերեմ...

— Վայ, էսքանից հետո էլ ուտե՞լ կլինի,— անկեղծորեն զարմացավ Մովսես ապերը,— էստեղ մի զորքի ճաշ կա։

Նա տարակուսանքով նայեց ափսեի աջ ու ձախ կողմերում շարված երեքական պատառաքաղներին ու դանակներին, մտածեց֊մտածեց ու որովհետև գլխի չընկավ, թե դրանք ինչի համար են, որոշեց առայժմ ոչ մեկին ձեռք չտալ, նա ձեռքն առավ օղու փոքրիկ բաժակը, գլուխը բարձրացրեց դեպի երկինք ու մրմնջաց.

— Փառքդ շատ, աստված։

Խմեց, մի կտոր հաց վերցրեց, մի կտոր երշիկ դրեց հացի վրա ու կերավ։ Նայեց չորս կողմը, տեսավ, որ ոչ մեկը իրեն չի նայում, մի բաժակ էլ լցրեց, խմեց, մի կտոր հաց ու երշիկ էլ կերավ։ Հետո ուրախացավ, տեսնելով, որ սեղանին թել֊պանիր էլ կա, մի կտոր էլ պանիր կերավ։

Արյունը խաղաց երակներում։ Պարզվեց միտքը։ Մովսես ապերը ետ ընկավ աթոռին ու արդեն ոչ առաջվա երկյուղով նայեց շուրջը։

Նվագախումբը հիմա հայկական պար էր նվագում ու թեև պարողներից մի քանիսը շարունակում էին առաջվա նման գալարվել ու ոստոստել տեղում, բայց մեծ մասը հենց հայերեն էլ պարում էր, և դա շատ դուր եկավ Մովսես ապորը։ Նրան շատ դուր եկավ հատկապես այն, որ պարողներից մեկը թեև կարծես թե ռուս աղջիկ էր՝ առատ, շեկ մազերով ու կապույտ աչքերով, բայց նա էլ էր պարում հայերեն՝ նազանքով օրորվելով ու իբր թե ամոթից խոնարհելով աչքերը։

Մովսես ապոր կողքի սեղանին չորս ջահել տղաներ էին նստած։ Երևում էր, որ մի քիչ շատ էին խմել։ Այսինքն՝ սեղանից էր երևում, սեղանը շշերով լիքն էր։ Չորսն էլ քանդած օձիքներով վերնաշապիկներ էին հագել, ծխում էին ու լարված, առաջ թեքված, հետևում էին այդ աղջկա պարին։

Տղաներից մեկը, որ աղջկա նման երկար, փայլուն մազեր ուներ, վեր կացավ, մի քիչ օրորվելով մոտեցավ աղջկան, կանգ առավ, նայեց, նայեց ու ինչ֊որ թղթադրամ, թե ի՞նչ թղթադրամ, չտեսավ Մովսես ապերը, գրպանից հանելով, ուղղակի խցկեց աղջկա ափի մեջ։ Աղջիկը մի պահ նրան նայեց, ժպտաց, հետո նորից, ասես ամաչելով խոնարհեց աչքերն ու շարունակեց պարել։

Այդ ժամանակ տեղից վեր կացավ տղաներից երկրորդը, որ բարակ, սև բեղեր ուներ, եկավ, կանգնեց աղջկա ճանապարհին, բարձրացրեց ձեռքերը, Մովսես ապորը թվաց, թե տղան ուզում է պարել։ Սակայն տղան չպարեց, ուղղակի երկու ձեռքն էլ պարզեց աղջկան ու նրա յուրաքանչյուր ափի մեջ մի֊մի թղթադրամ դրեց։

Դա էլ դուր եկավ Մովսես ապորը։ «Լավ է, որ իրենց պապական սովորությունները պահում են»,— մտածեց նա, հիշելով իրենց գյուղական հարսանիքները։

Նվագը կտրվեց։ Աղջիկը քայլեց դեպի նվագախումբը, ձեռքի դրամները անփութորեն նետեց մորուքավոր թմբկահարի ոտքերի տակ և գնաց նստեց մի սեղանի մոտ, որտեղ ճաղատ գլխով մի մարդ կար նստած։ Գնաց նստեց ու արդեն առանց խոնարհելու գլուխը՝ այնտեղից սկսեց իր սիրուն, կապույտ աչքերով նայել տղաներին ու ժպտալ։ Եվ դա բոլորովին դուր չեկավ Մովսես ապորը։ «Քո մարդու հետ նստած ես, էլ ի՞նչ ես սրան֊նրան ծիկրակում»,— մտքում դատապարտեց նա աղջկան և մի բաժակ էլ օղի խմեց։

Նա միանգամից զգաց, որ նվագախումբն էլ չի նվագում, որովհետև սկսեց լսել մարդկանց ձայները։ Լսեց, նայեց չորս կողմն ու սարսափեց։ Մի հսկա դահլիճ, լեփ֊լեցուն սեղաններ և բոլորը միաժամանակ ուտում են ու խմում, խոսում են ու խմում, ծիծաղում են ու խմում։ Մի հսկա դահլիճ ծամողներ։

«Սրանց կեր հասցնե՞լ կլինի,— անհանգստացած մտածեց Մովսես ապերը։— Սրանց երկի՞ր կդիմանա։ Խեղճ գյուղացին ինչքան պիտի աշխատի, որ սրանք էսպես ամեն օր, ամբողջ տարին ուտեն»։

Իսկ կողքի սեղանի չորս տղաներից համեմատաբար մեծը, որի վերնաշապկի վրա օտար լեզվով ինչ֊որ բաներ էին գրված, ծույլ֊ծույլ ծամելով, նախատում էր իր ընկերներին՝ խեթ հայացքներ նետելով շեկ մազերով աղջկա կողմը։

— Արա, ի՞նչ եք թիթիզություն անում, արա, ո՞վ ա էդ... է,— նա մի շատ վատ խոսք ասաց աղջկա հասցեին,— որ քսանհինգանոցներ եք շպրտում։

Բարակ բեղերով տղան աքլորացավ։

— Տո, քեզ ինչ,— ասաց նա,— արա, ես քեզնից եմ ուզո՞ւմ... դուրս գալիս ա, տալիս եմ...

Մովսես ապերը չհավատաց ականջներին։ Ինչպե՞ս թե քսանհինգանոցներ։ Ո՞նց են շպրտում, որտեղի՞ց... կամ հետո ո՞նց են նորից ետ վերցնելու։ Այդ նվագողը հո կխառնի։ Ո՞նց է հիշելու, թե ումից ինչքան է վերցրել։

Նա նորից իրենց գյուղական հարսանիքները հիշեց, իրենց զուռնաչուն, որի հետ նախօրոք պայմանավորված, քեֆը տաքացնելու համար, մի երեք ռուբլիանոց, մի հինգ ռուբլիանոց էին տալիս պարող հարս ու աղջիկների ձեռքը, իսկ հետո ետ վերցնում զուռնաչուց։ Նորից էին տալիս ու նորից ետ վերցնում։ Հիմա սրանք ինչպե՞ս են ետ վերցնելու իրենց փողերը։

— Հը, գործերդ ո՞նց են,— լսեց նա Ներսեսի ձայնը և շատ ուրախացավ, որ Ներսեսը նստեց իր կողքին։— Այ տղա, էս ինչի՞ չես ուտում։

— Կուշտ եմ, Ներսես ջան,— ասաց Մովսես ապերը։— Համա թե վախում եմ։

— Ինչի՞ց ես վախենում,— ծիծաղեց Ներսեսը։

— Էն աղջկան տեսնո՞ւմ ես,— մատով ցույց տվեց Մովսես ապերը։— Էս տղերքը կռիվ են անելու նրա համար։ Վախում եմ։

Ներսեսը նորից ծիծաղեց։

— Հիմի աղջկա համար ո՞վ ա կռիվ անում, այ տնաշեն,— ասաց նա։— Էդ ժամանակներն անցել են։ Արի մի֊մի բաժակ իրար հետ խմենք, արի...

Նա թիկունքը դեպի դահլիճը դարձրեց, բաժակը չխկացրեց ընկերոջ բաժակին ու ասաց.

— Մեր հողի կենացը, ա Մուս, խաշամի տակից ջուր խմած տղերքի կենացը։

Մովսես ապոր սիրտը լցվեց։

— Երկու օր ա եկել եմ, համա սիրտս արդեն ճաքում ա, ոնց որ թե մի տարի օտարության մեջ ըլեմ։ Դու ո՞նց ես դիմանում, այ տնաքանդ...

— Մարաթա ծառերը կա՞ն,— հարցրեց Ներսեսը՝աչքերի մեջ տխրություն ու կարոտ։

— Մինն ա մնացել,— ասաց Մովսես ապերը։— Էն էլ էսօր֊էգուց վեր կընկնի։

— Վախ, վախ,— հառաչեց Ներսեսը,— Միտդ ա՞ ինչ հարսանիքներ ենք արել էդ ծառերի տակ...

«Հարսանիք» բառը Մովսես ապորը նրան տանջող հարցը հիշեցրեց, և նա հետաքրքրվեց, թե նվագողները ո՞նց են ամեն մեկին իր տված փողը վերադարձնելու։ Բա չե՞ն խառնի։

Ներսեսը փռթկացրեց.

— Ո՞վ պիտի ետ տա, այ մարդ, առան՝ առան...

— Ո՞նց թե,— ապշեց Մովսես ապերը,— քսանհինգանոցներ էին այ տղա...

— Հացդ կեր, հացդ կեր,— ընկերոջ ուսին թփթփացրեց Ներսեսը։— Կեր, խմի, մի լավ քեֆ արա էսօր։ Ես մի քիչ հետո էլի կգամ։

Ու գնաց՝ հպարտ֊հպարտ անցնելով սեղանների արանքով։ Ինչպես տեր։

Բայց Մովսես ապերն արդեն թունավորվել էր։ Ոչ ուտել էր ուզում ու ոչ էլ խմել։

«Էդպես ո՞նց կլինի,— մտածում էր նա։— Բա ես օր֊ծերության ամբողջ օրը փուքսի առաջ կռացած կրակի ու երկաթի հետ կռիվ տալով, ծուխ֊մուխ կուլ տալով, թոքերս սևացնելով, թևերս կոտրելով աշխատեմ շան նման ու ամիսը ստանամ հարյուր մանեթ... հարյուր մանեթ... Իսկ էս մորուքավոր դհոլչի լակոտը մի քանի րոպեում հազարներ հավաքի՞... Բա էս բոլորը տեսնող չկա՞։ Բոլորը քոռացել ե՞ն։ Էս ի՞նչ է կատարվում, այ ձեզ մատաղ, էս փողերը ո՞րտեղից են գալիս ու ո՞րտեղ են գնում։ Էսպես հո հաստատ պատերազմ կլինի»։

Նա այնպես էր հուզվել, խճճվել դառը մտքերի մեջ, որ միանգամից չհասկացավ, թե ինչ է ասում սիրունադեմ մատուցողը։

— Սա ձեզ են հյուրասիրում,— ասում էր նա՝ ինչ֊որ փայլուն դույլի մեջ սրբիչով փաթաթած մի արծաթապատ մեծ շիշ ցույց տալով.

— Ի՞նչ,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Շամպայն գինի է,— ասաց մատուցողը։— Բացե՞մ...

— Չեմ ուզում, չէ,— հրաժարվեց Մովսես ապերը։

Մատուցողը ժպտաց.

— Չի կարելի, հայրիկ,— ասաց նա,— կվիրավորվեն։ Կնեղանան։

— Ո՞վ,— զարմացավ Մովսես ապերը։

— Այս շիշն ուղարկողը։ Այ, այն տղան,— նա գլխով ցույց տվեց կողքի սեղանին նստած տղաներից մեկին, որն առատ, գանգուր մազեր ուներ։

Տղան, հեռվից ժպտալով, նայում էր Մովսես ապորը։

— Իսկ էդ տղեն ո՞վ ա, բալա ջան, ու ինչի՞ ա ուղարկում։

Մատուցողը թոթվեց ուսերը և անօգնական հայացքով նայեց շամպայն հյուրասիրող տղայի կողմը։

Տղան երևի ըմբռնեց իրադրությունը, որովհետև բարձրացավ տեղից, մոտեցավ Մովսես ապորն ու նստեց նրա դիմաց։

— Բարև, Մովսես ապեր,— ասաց նա։

— Բարև, տղա ջան, դու ինձ ո՞րտեղից գիտես,— զարմացավ և ուրախացավ Մովսես ապերը։

Տղան խորամանկորեն աչքով արեց.

— Իսկ դու ինձ չե՞ս ճանաչում։

Մովսես ապերը երկար նայեց նրան։

— Երեսդ ոնց որ տեսած լինեմ, բայց թե ով ես, կարում չեմ գլխի ընկնեմ։

— Սեփունց Մուշեղի թոռն եմ։

— Սեփունց Մուշեղի՞,— հարցրեց Մովսես ապերը։— Ո՞րի տղեն ես։

— Քնարիկի։

— Քնարիկի՞։ Իսկ հե՞րդ ով ա, հերդ։

— Չես ճանաչի։ Երևանցի է։ Բա դու ինձ ո՞նց չես հիշում, ամառները որ գյուղ էի գալիս, ամբողջ օրը քո դարբնոցում էի, փուքս էի փչում։ Մի հատ էլ մանգաղ սարքեցի տատիս համար։ Դու էլ հավանեցիր։ Պապս, տատս ո՞նց են։

— Կան, էլի,— ասաց Մովսես ապերը, հետո անմիջապես ավելացրեց,— գետատար տատիդ աչքերը փառակալել են, համարյա չի տեսնում խեղճը։

— Հա, լսել եմ,— ասաց տղան։

— Իսկ քո անունն ի՞նչ է, տղա ջան,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Գարուշ,— ասաց տղան։

— Բա ի՞նչ ես անում, ի՞նչ գործի ես։

— Համարյա թե քեզ նման դարբին եմ, Մովսես ապեր։ Երկաթից կոճակ֊մոճակ եմ սարքում,— ծիծաղեց տղան։

— Լավ ես անում,— հավանություն տվեց Մովսես ապերը։— Արհեստը ոսկե բիլազուկ ա։ Հին խոսք ա, ասում են՝ արհեստավորը մինչև կեսօր սոված կմնա։

— Էդ կողմից փառք աստծո,— ժպտաց Գարուշը։

— Իսկ էդ կողքիդ տղե՞րքը ովքեր են,— հետաքրքրվեց Մովսես ապերը։

— Իրար հետ ենք աշխատում,— ասաց Գարուշը։

— Հա՞,— գլխով արեց Մովսես ապերն ու լռեց։

— Բա ինչի՞ չես խմում,— հարցրեց Գարուշը։— Ես քեզ պատիվ եմ տալիս, իսկ դու չես խմում։ Դու փաստորեն իմ առաջին ուստան ես եղել, բա ես իրավունք չունե՞մ քեզ համար մի շիշ շամպայն բացեմ...

Նա ձեռքը վերցրեց շամպայնի շիշը, մատը մտցրեց մետաղալարի օղակի մեջ։

— Բացիլ մի, խմում չեմ,— հաստատ ասաց Մովսես ապերը։

— Ինչի՞։

— Ես իմ իմացած բաներն եմ խմում։

— Գինի է, էլի, սրա մեջ ի՞նչ կա։

— Խմում չեմ,— ասաց Մովսես ապերը։

— Ես բացեմ, դու մի խմի,— համառեց տղան։

— Այ տղա, ինչի՞ ես փչացնում,— վրդովվեց Մովսես ապերը։

— Պահ,— արհամարհանքով ասաց Գարուշը,— ափսոսո՞ւմ ես, ուզո՞ւմ ես հարյուր հատ տրաքացնեմ կողքիդ... Դրա եղած֊չեղածն ի՞նչ է...

— Չեմ ուզում,— ասաց Մովսես ապերը։

Երևի լավ էր, որ ընդմիջում գնացած նվագախումբը նորից սկսեց նվագել։ Այնպիսի մի աղմուկ բարձրացավ, որ Մովսես ապերը, եթե ցանկանար անգամ, Գարուշի խոսքերը լսել չէր կարող։ Նա ձեռքը ականջին տարավ, հասկացրեց, որ ոչինչ չի լսում և նույն ձեռքով Գարուշին նրա սեղանը ցույց տվեց, որտեղից տղաներն անհամբեր շարժումներ էին անում։

Տղան դարձյալ ինչ֊որ բան ասաց, նայեց իր ընկերներին և շամպայնի շիշը Մովսես ապոր առջև թողած քայլեց դեպի իր սեղանը, բայց կես ճանապարհից ետ դարձավ, դարձյալ ինչ֊որ բան ասաց բաց ու խուփ անելով բերանը, ժպտաց, սեղանից վերցրեց շամպայնի շիշն ու հեռացավ։

Մովսես ապերը թեթևացած շունչ քաշեց։

Եվ որովհետև այդ հանդիպումից հետո բերանում մի տեսակ դառնություն էր մնացել, մի բաժակ օղի ևս խմեց, որպեսզի անցնի այդ դառնությունը։ Խմեց ու ինքն իրեն ասաց. «Էս մեկը չպետք է խմեի»։

Նա ավելի շուտ զգաց, քան տեսավ, որ կողքի սեղանին ինչ֊որ բան է կատարվում։ Երկար մազերը աղջկա նման թիկունքին թափած տղան ուզում էր ինչ֊որ բան հանել գրպանից, իսկ նրա համեմատաբար տարեց ընկերը և Գարուշը չէին թողնում, ամեն անգամ քաշում էին թևից և նստեցնում տեղը։ Նրանց առջև, գլուխը խոնարհած, ծալված ձախ արմունկին սպիտակ անձեռոցիկը, համբերատար կանգնած էր ալեհեր մի մատուցող։

«Երևի ուզում է սեղանի հաշիվը փակել»,— ուրախացած մտածեց Մովսես ապերը, որը, չգիտես ինչու, շատ էր ուզում, որ այդ խումբը հեռանա ռեստորանից։

Ի վերջո, երկար մազերով տղան ցույց տվեց, թե իբր ենթարկվում է և ձեռքով հրելով տարեց մատուցողին՝ նրան հեռացրեց սեղանի մոտից։

Բայց հաջորդ վայրկյանին շատ արագ բարձրացավ տեղից, համարյա վազելով նվագախմբի մոտ գնաց ու ինչ֊որ թղթադրամներ նետեց ձեռքի փայտիկներով այստեղ ու այնտեղ հարվածող և իր աթոռի վրա վեր֊վեր ցատկող մորուքավոր թմբկահարի մեծ թմբուկի վրա։ Մի ձեռքով շարունակելով հարվածել ու վեր֊վեր թռչել, թմբկահարը զարմանալի ճարպկությամբ մյուս ձեռքով թմբուկի վրայից հավաքեց դրամները և թեքվեց առաջ՝ պատվերը լսելու համար։

Հետո տղան ուղղվեց դեպի այն սեղանը, որտեղ կապույտ աչքերով աղջիկն ու ճաղատ մարդն էին նստած, թեքվեց, աղջկա ականջին ինչ֊որ բան ասաց։

Հենց այդ վայրկյանին նվագախումբը սկսեց կատարել հայկական պար։

Ճաղատ մարդը առաջ թեքվեց, ասես թե միջամտել էր ուզում, բայց ոչ տղան նայեց նրան, ոչ էլ աղջիկը։ Աղջիկը ելավ տեղից, ժպտաց կուրացնող գեղեցկությամբ, ձեռքի սեթևեթ շարժումով դեն նետեց ոսկեգույն֊շեկ վարսերը, վեր պարզեց ձեռքերն ու պարելով դեպի տղան, դեպի կենտրոն շարժվեց։ Իսկ տղան չէր պարում, նայում էր աղջկան ու ետ֊ետ քաշվում միայն։ Իսկ երբ աղջիկը ճկուն իրանը օրորելով և ձեռքերը նազանքով շարժելով հասավ պարահրապարակի կենտրոն, տղան գրպանից ինչ֊որ թղթադրամներ հանեց։ Մեկ֊մեկ բացեց աղջկա մատները և յուրաքանչյուր մատի արանքում մի֊մի թղթադրամ դրեց։

Պարողներից ոմանք կանգ առան ու նրանց էին նայում։ Կողքի սեղանների շուրջը նստած մարդիկ, որոնց մեջ ֆինանսների մինիստրության աշխատողի համազգեստով երկու հոգի ևս կային, գլուխները շրջելով նայում էին այդ տարօրինակ զույգին։

Աղջիկը պարում էր զարմանալի գեղեցիկ, զարմանալի քնքշությամբ ու նազանքով։ Նա սև ներկված թարթիչների տակից շողացող կապույտ աչքերով նայում էր երկար մազերով տղային և ճախրում, խաղում, կաքավում նրա շուրջը։ Իսկ տղան կանգնել էր անշարժ, շրջապատի նկատմամբ բացարձակ անտարբեր, ձեռքերը տաբատի գրպանների մեջ խոր խրած և ժպտալով աղջկան էր նայում։ Ասես աղավնի խաղացնող լիներ, որ բաց էր թողել իր սքանչելի թռչունին ու հիմա հիանում էր նրա ձևերի կատարելությամբ, սլացիկ թռիչքով, շեշտակի, շաչող, գլխապտույտ շրջադարձով։

Մովսես ապերը չնկատեց նույնիսկ թե ինչպես հրապարակում հայտնվեց Գարուշը։ Նա հայտնվեց հանկարծակի, կանգնեց իր երկարամազ ընկերոջ ու պարող գեղեցկուհու արանքում։ Արագորեն մոտեցավ աղջկան, գրպանից մի կապ թղթադրամ հանեց, քանդեց, ոտքերի տակ նետեց կապը պահող թղթե կապույտ ժապավենը։

Մի անասելի իրարանցում սկսվեց։ Մատուցողները թողեցին իրենց գործը և վրա պրծան թղթադրամներին, նվագողները ճարպկորեն ցած թափվեցին իրենց հարթակի վրայից, հարևան սեղանների շուրջը նստածները և նրանց թվում՝ ֆինանսների մինիստրության համազգեստով մարդիկ կռացել ու սեղանի, աթոռների տակից ջանասիրությամբ հավաքում էին թղթադրամները, հավաքում էին և հպարտ ժպտալով, թե տեսեք մենք ինչքան ազնիվ ենք, տեսեք, չենք թաքցնում, չենք յուրացնում, գրպաններս չենք դնում, թղթադրամները ցուցադրաբար պարզած մեկնում էին նվագողներին։

Այնպիսի մի աղմուկ էր պարահրապարակում և այնպիսի մի շփոթ, որ ոչ ոք, բնականաբար, ուշադրություն չդարձրեց մոխրագույն վերնաշապիկով, կիսամաշ, սև բաճկոնով և սև, ծնկների մոտ փայլփլող շալվարով տարեց մարդուն, որը եկել, կանգ էր առել շրջապատի իրարանցմանը այդպես էլ անհաղորդ մնացած, կապույտ աչքերով գեղեցկուհուն արդեն հպարտ և նույնիսկ մի տեսակ հեգնանքով նայող Գարուշի դեմ֊դիմաց։

— Այ տղա, բա դու տափը չես մտնո՞ւմ,— դողացող շրթունքներով շշնջում էր Մովսես ապերը։— Այ տղա, բա դու նամուս չունե՞ս։ Էս ի՞նչ ես անում, խայտառակ մարդ...

— Գնա էստեղից, Մովսես ապեր, գնա, գնա,— միայն մի պահ զարմանալիորեն շփոթվեց Գարուշը։

— Քո Մուշեղ պապը յոթանասուն տարեկան մարդ ա, համա դեռ հունձ ա անում, որ տունը պահի, քո Մագթաղ տատը քոռացել ա, համա մի կարգին շոր չունի, որ հագցնեն, Երևան բերեն աչքի բժշկի մոտ։ Իսկ դու էստեղ փողեր ես շաղ տալիս, հա՞, շան լակոտ։

Ոսկեգույն մազերով գեղեցկուհին արդեն վախեցած աչքերով մեկ Մովսես ապորն էր նայում, մեկ Գարուշին։ Եվ Գարուշը բարկացավ.

— Այ մարդ, դու հո գիշերվա երազ չես... գնա, ասում եմ...

Նա բռնեց Մովսես ապոր ձեռքն ու թեթևակի հրեց։ Մովսես ապերը ետ֊ետ գնաց, թիկունքով կպավ ինչ֊որ մեկի, կորցրեց իրեն, նորից առաջ եկավ, իր ծանր կոշտուկապատ ձեռքով, այն ձեռքով, որով մի օր էլ իր որդի Մարկոսին էր խփել գողության համար, որքան ուժ ուներ, ամուր շրխկացրեց գանգրահեր պատանու դեմքին։

Ապտակն այնքան շառաչուն էր, որ շրջապատում անմիջապես լռեց աղմուկը և բոլորի հայացքներն ուղղվեցին դեպի գազազած ծերունին։

— Յա՜,— զարմանքից ու ցավից ճչաց Գարուշը,— տո, դու ո՞վ ես, որ ինձ խփում ես։

Մովսես ապոր աչքերի առաջ լողում, իրար էր խառնվում ամեն ինչ, նա չէր էլ կարողանում տեսնել Գարուշի դեմքը և դրա համար էլ գոռաց այն կողմ, որտեղից նրա ձայնն էր գալիս, գոռաց ընդհանրապես.

— Էդ ես չխփեցի քեզ, էդ քո պապ Մուշեղը խփեց, նեռի զավակ... Փողեր եք շաղ տալիս, հա՞... Էլ աշխարհի մեջ ոչ մի սոված մարդ չկա, հա՞... Բոլորին հաց եք տվել, կշտացրել եք, հա՞... Պապիդ տան կտուրը քանդվել ա, իրեք հատ իտերնիդ չի կարում առնի, որ փակի անձրևի դեմը, դուք էստեղ պարում եք, հա՞... Վեր֊վեր եք թռչում, հա՞։ Կամ ձեր էդ ինչո՞վ եք վեր֊վեր թռչում,— իր հաջորդ ասելիքի կամուրջը գտավ Մովսես ապերը։— Էդ ի՞նչ եք արել, որ վեր֊վեր եք թռչում, ասեք՝ մենք էլ ուրախանանք, վեր֊վեր թռչենք։ Էդ ի՞նչ եք արել, որ քեֆ եք անում ամեն օր, ամեն ամիս, ամեն տարի... շան ծնունդներ։

Ռեստորանն իր գոյության ընթացքում այդպես լուռ չէր եղել։

— Դուք էլ ապրեք, դուք էլ լավ եք անում,— դարձավ նա ֆինանսիստի հագուստով մարդկանց, որոնց, հավանաբար, իշխանության ներկայացուցիչների հետ շփոթեց։— Փոխանակ էս լակոտների ձեռը բռնեք, չորեքթաթ եք տալիս, փողերն եք հավաքում, ապրեք, շա՜տ ապրեք։ Վայ մեզ, որ մեր տերը դուք եք։ Վա՜յ մեզ։ Վա՜յ մեզ։ Վայ մեզ, որ մեր հույսը դուք եք, վա՜յ մեզ...

Մինչ Մովսես ապերը անձամբ Գարուշին էր դիմում, գրեթե բոլորը նրան լսում էին եթե ոչ բացահայտ գոհունակությամբ, ապա գոնե լուռ համակրանքով։ Իսկ երբ նա սկսեց ծավալվել և արդեն ռեստորանային ողջ հասարակությանն ուղղեց իր խոսքերը, նորից աղմուկ բարձրացավ։

— Սա՞ որտեղից ծլեց։ Էս էլ մի նոր Կարաբալա...

— Բայց սա հո խուլիգանություն է, ինչո՞ւ միլիցիա չեն կանչում։ Երբ որ պետք են, նրանց չես գտնի։

— Ո՞նց են ներս թողել, այ մարդ։

— Տեսնես ո՞վ է հարբեցրել, գժվեցրել բիձուկին, ոտքի վրա չի կանգնում։

— Լավ է, որ արտասահմանից մարդիկ չկան, ի՞նչ կարծիք պիտի կազմեին հայ ժողովրդի մասին։ Ահա մեր դարավոր մշակույթը... Ահա մեր փառավոր երկրի ներկայացուցիչը...

Զայրացած մարդկանց շղթան ճեղքելով առաջ եկավ հաղթանդամ մետրդոտելը՝ անթերի կարված սպիտակ կոստյումով և սև թիթեռնիկ֊փողկապով։

— Հանգիստ, հանգիստ, դուք ո՞վ եք, ընկեր, ինչո՞ւ եք խուլիգանություն անում։ Դուրս անմիջապես, դուրս այստեղից։ Դուք գիտե՞ք, թե որտեղ եք գտնվում։

Մովսես ապերն իրոք որ չէր կարողանում ոտքի վրա մնալ, պտտվում էր գլուխն ու խառնում էր սիրտը։ Նա ինքն էլ՝ ուզում էր հեռանալ, բայց չգիտեր ինչպես և որտեղից դուրս գալ։ Դրա համար էլ մնում էր տեղում կանգնած և օրորվում էր։ Ու մեկ էլ գիտակցության շատ֊շատ խորքում Մովսես ապերն զգում էր, որ լացը գալիս է, զարմանում ու սարսափում էր դրանից, բայց, միևնույն է, գիտեր, որ լացը գալիս է։ Վարսենիկը մեռավ, պահեց իրեն, լաց չեղավ մարդկանց առաջ, իսկ հիմա զգում էր, որ չի կարողանալու զսպել արցունքները։

Ու երբ ինչ֊որ մեկը վրդովված, որ իր խնջույքը խանգարվել է, բղավեց. «Դե դուրս արեք, պրծեք, դա ով է, է»,— Մովսես ապերն այլևս չդիմացավ, քանդվեց։

— Ես դարբին եմ,— ասաց նա դողացող ծնոտով,— հիսունհինգ տարվա դարբին եմ գյուղում։ Ես որ հիշում եմ ինչ օրեր եմ քաշել, լացս գալիս ա, հա, հա՛... ու լավ եմ անում, որ լաց եմ լինում։ Իսկ դուք ո՞վ եք, է։— Նա ձեռքի կոշտ մատներով սրբեց աչքերից թափվող արցունքը։— Ուտողներ չե՞ք։ Հը՞։ Ուտողներ չե՞ք։ Ձեզ մի չանգյալն էլ քիչ է, չեք կշտանում, մեր արցունք֊քրտինքով դատած հացը արդեն իրեք֊իրեք դանակ֊չանգյալով եք կտրում, ուտում։ Էդ չե՞ք... Ու փոխանակ ես ձեզ հարցնեմ, թե ո՞վ եք դուք, դուք եք ինձ հարցնում, թե ես ով եմ, հա՞...

Եվ հանկարծ կատարվեց մի անսպասելի բան, ինչ֊որ մեկը սրահի պրկված լռության մեջ հեռուստատեսության հանրածանոթ հաղորդավարի ձայնով ասաց.

— Դուք լսեցիք զրույց բարոյախրատական թեմաներով։ Այժմ լսեցեք լուրեր։

Մովսես ապերն ամեն ինչի սպասում էր, բայց ոչ նման արձագանքի։ Եվ կարծեց, թե խելագարվում է, երբ ծիծաղ լսեց։ Նա արցունքոտ, պղտորված աչքերով նայեց շուրջը և տեսավ, որ բոլորն էլ ծիծաղում են և ոչ թե սոսկ ծիծաղում, ուշաթափվում, գալարվում են ծիծաղից, շնչասպառ են լինում, հենվում են իրար, թփթփացնում իրար թիկունքի ու ծիծաղում են։ Ծիծաղում էին բոլորը՝ թե սեղանների շուրջը նստած կանայք ու տղամարդիկ, թե նվագախմբի տղաները, թե ֆինանսիստի համազգեստով պաշտոնյաները, թե մատուցողները, թե Գարուշն ու կապույտ աչքերով գեղեցկուհին և թե նույնիսկ մատուցողների շեֆը, որ անթերի կարված սպիտակ կոստյում ուներ հագին և սև թիթեռնիկ ժապավեն։

Եվ Մովսես ապերը վերջնականապես խորտակված նրանց պարզեց դողդողացող, կոշտուկապատ ձեռքերը...

— Ինչի՞ եք ծիծաղում,— հևաց նա,— ինչի՞ եք ծիծաղում, այ ձեր ցավը տանեմ... Լացի վրա եք ծիծաղո՞ւմ...

* * *

Երազում տեսավ, թե իբր տուն է եկել դարբնոցից, հոգնած ու մրի մեջ կորած, իսկ Վարսենիկը կանգնած է լայն բակի մեջտեղում ու սպասում է...

— Արի, արի, ջուր լցնեմ գլխիդ, սևամորթ,— կանչում է նա։

Կնոջ ոտքերի մոտ արևից տաքացած ջրի մի մեծ տաշտ կար։ Մովսես ապերը հանեց բլուզն ու կռացրեց գլուխը, Վարսենիկը պղնձե թասով ջուր լցրեց Մովսես ապոր գլխին, խառնեց մազերն ու ծիծաղեց.

— Մուր է թափում, մուր տնաշեն...

Ու հանկարծ Մովսես ապերը զգաց, որ մրսում է։

— Ջուրը սառն ա, այ աղջի,— փնչալով տրտնջաց նա,— էդ ինչ ես անում, սառն ա...

Եվ անմիջապես էլ արթնացավ։ Ձեռքը ակամա գլխին տարավ ու տեսավ, որ գլուխն իսկապես թաց է։ «Էս անձրևը ե՞րբ եկավ»,— զարմացած մտածեց նա, ականջ դնելով ջրի խշշոցին և վերջնականապես արթնանալով՝ իրեն գտավ հրապարակի ջրավազանի քարե սառը բազրիքին նստած։ Գիշերային քամին երբեմն֊երբեմն շատրվանից ջրափոշի էր պոկում ու բերում ցանում սալերի վրա։

«Հա՜,— հիշեց Մովսես ապերը, մի կողմ քաշվելով,— էդ անտեր ռեստորանից որ դուրս եկա, մի քիչ նստեցի ու...»։

— Օ՜, ահա մի սքանչելի պատկեր, մարդը՝ ձուլված արհեստական բնությանը։ Մեկ սիգարեթ իր կրակով չի՞ գտնվի ձեզ մոտ, անծանոթ բարեկամ։

Մովսես ապերը բարձրացրեց գլուխն ու տեսավ, որ օրորվելով իրեն է մոտենում բարձրահասակ, նիհար մի մարդ։

— Ի՞նչ,— հարցրեց նա սրտնեղած։

— Ասում եմ՝ պատահաբար իր կրակով մեկ սիգարեթ չէ՞ր գտնվի ձեզ մոտ։

— Ես քաշում չեմ,— ասաց Մովսես ապերը։

Անծանոթը ձեռքը պահեց ջրափոշու տակ, քսեց ճակատին ու նստեց Մովսես ապոր կողքին, քարի վրա։

— Ահա՜ թե ինչ,— ասաց նա։— Ուրեմն, չեք ծխում... Ուրեմն, թույլ տվեք հարցնել՝ ինչու...

— Ի՞նչը ինչու։

— Ուզում եք երկա՞ր ապրել,— հարցրեց անծանոթը։

Մովսես ապերը շատ էր ընկճված ու հոգնած, որպեսզի կարողանար բարկանալ։

— Այ մարդ, ի՞նչ ես ուզում ինձանից,— հարցրեց նա գրեթե տխուր։

Անծանոթը ծիծաղեց։

— Յուրաքանչյուր հարց իր պատասխանն է պահանջում,— ասաց նա։— Ուզում եք երկա՞ր ապրել։ Թե՞ դուք էլ համոզված եք, որ երկրորդ անգամ եք ծնվելու։ Օ՜,ոչ, անծանոթ բարեկամ, սխալվում եք։ Երկրի վրա անմահություն չկա։ Հանգիստ ծխեք ու հավատացեք ինձ՝ բոլորն էլ, ի վերջո, մեռնելու են։ Բոլորը...

Մովսես ապերը զգաց, որ ծիծաղը գալիս է։

— Էդ ե՞րբ իմացար, տղա ջան,— հազաց ու հարցրեց նա։

— Է՜, դա ես վաղուց գիտեմ, մի ծաղրեք ինձ, անծանոթ բարեկամ։— Հարբածի լրջությամբ ասաց տարօրինակ մարդը։— Ես դա վաղուց գիտեմ։ Բայց ահա շատերը չգիտեն։ Շատ֊շատերը։ Նրանք կարծում են, թե այս մեկը հենց այնպես են ապրում, փորձի համար, և մի ավել կտոր հացի կամ պաշտոնական սանդուղքով մի աստիճան բարձրանալու համար դիմում են ամեն տեսակի ստորության, շողոքորթում են, կեղծավորում են, խաբում են, խարդախում են, դավեր են նյութում, կողոպտում են մերձավորին, լքում երեխաներին ու ծնողներին, քծնում են ղեկավարներին, դավաճանում ու մատնում ընկերներին, շնանում են... Որովհետև մտածում են, թե նորից են աշխարհ գալու։ Ոչինչ, ասում են, այս մի կյանքը մի կերպ անցկացնենք, իսկ մյուս անգամ որ ծնվենք... արդեն ուրիշ տեսակ կապրենք, ինչպես մադուն է վայել... հաշվի կառնենք անցյալի սխալներն ու ազնիվ կապրենք։ Հավատացեք ինձ, անծանոթ բարեկամ, այդպես շատերն են մտածում։ Իսկ ես այ այսպես, մեկ֊մեկ մոտենում եմ մարդկանց ու նրանց հիշեցնում, որ բոլորն էլ մեռնելու են։ Բոլորը։ Հավատացնում եմ, որ ոչ ոք չի մնալու և ոչ ոք չի ծնվելու նորից։

Մովսես ապերը ժպտաց.

— Բա էդ բոլորը ինչի՞ ես խմած ժամանակ ասում, տղա ջան...

— Որովհետև լուրջ ժամանակ ամաչում եմ, բարեկամս,— ասաց մարդը։— Խմում եմ, հարբում եմ, որպեսզի համարձակություն ձեռք բերեմ։ Որովհետև ստելու համար համարձակություն պետք չէ, ճշմարտությունն ասելու համար է պետք համարձակությունը։ Դուք հասկացա՞ք ինձ, անծանոթ բարեկամ։

Մովսես ապերը բարձրացավ տեղից.

— Ոնց որ թե հասկացա,— ասաց նա,— մենակ թե շատ ափսոս, որ ծխող չեմ։ Սրտանց քեզ սիգարեթ կտայի... ոնց որ դու ես ասում՝ իրա կրակով։

Մարդը թույլ֊թույլ ծիծաղեց.

— Օ՜, ոչ, ոչ, մի ափսոսացեք... Ես ևս ծխող չեմ... սիգարեթը առիթ էր՝ ձեզ մոտենալու համար... Իսկ հիմա թույլ տվեք հեռանալ ու շարունակել իմ աշխատանքը... Ես կարծես թե գտա ևս մեկին։

Նրա հայացքի ուղղությամբ նայելով, Մովսես ապերը տեսավ մի ջահել տղայի, որը կարճլիկ ցայտաղբյուրից ջուր էր խմում։

— Ընկեր, ընկեր,— դեպի նա շտապելով՝ բացականչեց տարօրինակ քարոզիչը։— Ընկեր... մի սիգարեթ չի՞ գտնվի ձեզ մոտ՝ իր կրակով...

Մովսես ապերը դանդաղորեն բարձրացավ Նալբանդյան փողոցով։

«Էս քաղաք ասածիդ մեջ ինչ տեսակ մարդ ասես կճարվի»,— մտածեց նա։

* * *

— Կարծես թե դեռ շուտ է, պապ,— ասաց Արշակը։— Շամշադինի ավտոբուսը դեռ չկա։

Նա իր «Ժիգուլիով» Մովսես ապորը ավտոկայան էր բերել։

— Այ տղա, վայ թե ուշացել ենք,— անհանգստացավ Մովսես ապերը։

Արշակը ցած իջավ ավտոմեքենայից, կայանի շենքը մտավ ու քիչ անց դուրս գալով՝ ավտոմեքենային մոտեցավ այն կողմից, որտեղ Մովսես ապերն էր նստած։

— Իմաստուն մարդ ես, էլի, պապ,— ասաց նա մեղավոր ժպիտով, լայն մորուքը պատուհանից ներս մտցնելով,— մեկը գնացել է արդեն, իսկ մյուսն էլ կեսօրին է գնալու։

— Բա որ ասո՜ւմ էի,— վշտացավ ծերունին,— բա որ ասո՜ւմ էի... Հազար անգամ ասացի՝ վեր կաց, այ տղա։ Բայց, դե, քեզ վեր կացնե՞լ կլինի։ Արջի քուն ես մտնում։

Արշակը մորուքի տակ քորեց ծնոտը։

— Հա, բայց ո՜վ էր տեսել, որ Շամշադինի ավտոբուսը ժամանակին գնա,— վրդովվեց նա։— Դու այդպիսի բան կյանքումդ տեսե՞լ էիր։ Սա փաստորեն կազմակերպված գործ է։

— Է՜,— խռոված տնքաց Մովսես ապերը։

— Այսինքն, ո՞վ գիտե, գուցե աստծու մատն է խառը,— ասաց Արշակը։— Գուցե աստված ասում է՝ Մովսես... գիտես, չէ՞, որ նա Մովսես անունով մի աշխատակից է ունեցել... Ասում է՝ Մովսես, մի շտապիր, բարեկամ, մի անգամ ևս կշռադատիր՝ ինչո՞ւ ես գյուղ գնում, հիմա ո՞վ ունես գյուղում։ Մնա Երևանում, հանգիստ ապրի, էլի...

Նա հենց այդպես, մեքենայի լուսամուտից պապի կողմը թեքված, գրկեց ծերունու խորշոմապատ վիզն ու մորուքը նրա գլխին սեղմեց։

— Ո՞ւր ես գնում, պապ ջան, մնա, էլի...

Մովսես ապերը չպատասխանեց։ Նա նայում էր Արշակին ու իր հորն էր հիշում։ Նա էլ արդեն տարիքն առած մարդ էր, երբ Մարկոսը ծնվեց։ Տասը թոռ ուներ, բայց այդ խոսքը ոչ մեկի առիթով չէր ասել։ Հա, իսկ երբ ծնվեց Մարկոսն ու Ալեքսան ապերը փայտե օրորոցի ծածկոցը բարձրացնելով, նայեց սպիտակ, փափլիկ թոռանը, հանկարծ միանգամից լցրեց աչքերը՝ «Ես գնացի, ա խալխ,— ասաց,— իմ փոխարինողը եկավ»։

Հավաքվածները բոլորը միանգամից հարձակվեցին Ալեքսան ապոր վրա, նախատեցին, ծիծաղեցին, համոզեցին, որ նա դեռ մի տասը թոռ էլ է տեսնելու և պարելու է բոլորի հարսանիքներին...

Բայց Ալեքսան ապերը թափահարեց գլուխը, նորից նայեց փայտե մահճակալի մեջ խաղաղ, անվրդով քնած մանկանը, երկար նայեց ու ասաց.

— Չէ, ժողովուրդ ջան, սա իմ տեղն ա եկել, ես գնացի...

Եվ երկու ամիս էլ չանցած՝ մեռավ։

Հիմա Մովսես ապերն իր թոռանն էր նայում և սրտի խորքում զգում էր, որ ուրիշ փոխարինողի չի տեսնելու։ Որ, այ, հենց սա, Արշակն է, որ աշխարհ է եկել իր փոխարեն։ Ոչ թե Տիգրանը, ոչ թե Մամիկոնը, ոչ թե Սարգիսը, լավն են բոլորը, երկար ապրեն... բայց նրանք ուրիշների տեղն են եկել, իսկ սա, էս մորուքավոր հսկա տղան ծնվել է միայն և միայն իրեն՝ դարբին Մովսեսին աշխարհի վրա փոխարինելու համար։

Եվ այդ միտքը չէր վշտացնում Մովսես ապորը։ Ընդհակառակը, նա ուրախ էր, որ իր տեղը գրավողը բարի, ազնիվ, մաքուր սիրտ ունեցող մարդ է։ Եվ երկաթի հետ գործ ունեցող մարդ է։

Մովսես ապերը չէր պատասխանում, և Արշակը բոլորովին այլ կերպ բացատրեց նրա լռությունը։ Նա գլուխը դուրս հանեց պատուհանից, պտտվեց մեքենայի շուրջը, նստեց իր տեղը, միացրեց շարժիչն ու ասաց։

— Գնացինք, պապ։

— Ո՞ւր,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Շամշադին,— ասաց Արշակը՝ մայրուղի դուրս բերելով ավտոմեքենան։

— Այ տղա, դու հո շաշ չե՞ս,— գոռգոռաց Մովսես ապերը։— Հինգ ժամվա ճամփա է։

— Էդ՝ քո ավտոբուսի համար,— ծիծաղեց Արշակը։— Իսկ ես քեզ սարով եմ տանելու, սարով, Մրղուզի նոր ճամփով։ Այնպես որ՝ երեք ժամ հետո գառը մորթում ես։

— Մորթեմ, քե մատաղ,— խոստացավ հուզված Մովսես ապերը։ Ոտքիդ տակ մորթեմ։

Շոգ առավոտ էր։ Աստծո կրակ էր թափվում երկնքից։ Քրտինքը հոսում էր Մովսես ապոր ճակատից, մազերի տակից և նա թաց, ճմռթված թաշկինակով սրբում հա սրբում էր գլուխն ու վիզը։ Արշակը գլուխը թափահարելով ծնկներին էր թափում քրտինքն ու մխիթարում պապին.

— Դժվարը քաղաքից դուրս գալն է։

Ավտոմեքենաները ոչ թե ընթանում, այլ սողում էին իրար գրեթե դիպչելով, երկար կանգ էին առնում խաչմերուկներում, փնչում, ծուխ շնչում մեկը մյուսից։ Տապից խեղդվող վարորդները ավտոմեքենաների թաց պատուհաններից գրգռված բղավում էին իրար վրա, մեկը մյուսից թեկուզ մեկ մետր առաջ անցնելու համար կատաղորեն պոկվում էին տեղից՝ անընդհատ վտանգելով մեքենաներն էլ, իրենց էլ։ Թվում էր, թե ուզում են որևէ կերպ որևէ բանի խփել, ջարդել, փշրել մեքենաները, որպեսզի պրծնեն դրանցից էլ, շոգից էլ, ծխից էլ, քաղաքից էլ։

Մովսես ապերը հարյուր անգամ վախից այն աշխարհը գնաց ու նորից ետ եկավ, մինչև որ արդեն վերևում, շամպայն գինիների գործարանի մոտ, Արշակը պոկվեց բեռնատարներից ու թեթևորեն սլացավ առաջ։

— Ո՜ւֆ,— հառաչեց Մովսես ապերը՝ թաց թաշկինակը պատուհանից դուրս դրոշակի նման ծածանելով։

— Հը, վերջին անգամ եմ հարցնում, թե միտքդ փոխել ես, դեռ ուշ չէ, շրջեմ ավտոն, մեր տուն տանեմ քեզ։

— Չէ,— ամենայն լրջությամբ ասաց Մովսես ապերը։

Նրա հոգում ոչ մի դառնություն չկար կոնկրետ որևէ մեկի դեմ, ոչ մեկի դեմ։ Նույնիսկ՝ որդու և հարսի։ Մովսես ապերը նույնիսկ ժպտաց բեղի տակ՝ հիշելով իրենց բաժանումը։ Նրանք երջանիկ էին որ Մովսես ապերը, չգիտես որտեղ անցկացնելով օրը, այնքան ուշ տուն վերադարձավ, որ հյուրերն արդեն ցրվել էին։ Եվ, ուրեմն, չհասցրեց ու չկարողացավ իրար խառնել բոլորին, իր սևամաշ փայլփլող սև կոստյումով չնստեց սեղանի մոտ, չկոտրեց որևէ բան և մշուշապատ խոսքերով զանազան հնաբույր ճշմարտություններ չասաց բարության և ազնվության թեմաներով։ Այո, այո, Մարկոս Մարգարյանն ու տիկին Սիրարփին այնքան էին ուրախացել դրանից, որ նույնիսկ մի տեսակ երախտագիտության զգացումով էին լցվել Մովսես ապոր նկատմամբ։ Այնքան, որ երբ Մովսես ապերը հայտարարեց, թե առավոտ շուտ գյուղ է վերադառնալու, որդին ու հարսը նախ շատ զարմացան և ապա համարյա անկեղծորեն խնդրեցին չանել այդ բանը.

— Ախր, ինչո՞ւ, ա՛ հեր, ինչու, ինչու, ինչո՞ւ,— անընդհատ հարցնում էր մի քիչ հարբած Մարկոս Մարգարյանը, նույնիսկ իր չորս մազը մոռացած՝ ճակատը տրորելով։

— Լավ բան չեք անում, հայրիկ, գյուղում ի՞նչ կմտածեն մեր մասին։ Չե՞ն ասի, թե գոնե մի քանի օր չկարողացան պահել մարդուն,— հուզված ասում էր տիկին Սիրարփին։

Մովսես ապերը բարկացավ։

— Իսկ էդ ո՞վ պետք է ասի, է՜... Բա ես կթողնե՞մ, որ մեկն ու մեկը ծպտուն հանի ձեր մասին։

— Բա ուրեմն էլ ինչո՞ւ ես գնում, ապեր,— հարցրեց Մարկոսը։— Ումի՞ց ես նեղացած՝ ինձնի՞ց, Սիրարփո՞ւց...

— Ես ոչ մեկից էլ նեղացած չեմ,— կտրեց Մովսես ապերը։

Մարկոսը հանգստացավ։

— Ուրեմն, բանից դուրս է գալիս, որ մի հարբած լակոտի պատճառո՞վ ես խռովում քաղաքից։ Բա եղա՞վ, ապեր։ Մի տեղ, որ էդքան մարդ իրար գլխի հավաքվեն, հո բոլորն էլ մի տեսակ չեն կարող լինել։ Հարբեցող էլ կլինի, գող ու ավազակ էլ... Հիմա ի՞նչ ես ասում, այդ մի քանիսի պատճառով քաղաքը փակե՞ն։

Մովսես ապերը նեղացավ.

— Ա՛յ տղա, էդ ինչե՞ր ես խոսում։ Ես հո երեխա՞ չեմ։ Էդ քո ասածներից գյուղում չկա՞ն։ Նախիրն առանց քոսոտ մոզու կլինի՞...

— Ուրեմն, ինչո՞ւ եք սրտնեղում, ջղայնանում, Մովսես ապեր,— հարցրեց Սիրարփին։

— Աղջիկ ջան, դու կարծում ես, թե գյուղում ես չե՞մ ջղայնանում ու սրտնեղում, իմ բնավորությունն է էդպես։ Որ փիս բան եմ տեսնում, պիտի մեջ ընկնեմ, պիտի ասեմ... պիտի կռիվ անեմ... ի՞նչ անեմ, ես էլ էդ տեսակ եմ սարքած։ Ողորմածիկ Վարսենիկն ասում էր. դու որ մարդ չտեսնես, քեզ հետ ու քո շողքի հետ կռիվ կանես...

— Հա, բայց այդպես դժվար է ապրելը, չէ՞, ապեր,— ժպտաց Մարկոսը։

— Ինձ համար ուրիշ տեսակ ապրելն ա դժվար, տղա ջան... Թե չէ քաղա՜ք... Քաղաքն ի՞նչ, քաղաքն էլ մի մեծ գյուղ ա, էլի, ա՜յ բալա։ Էլի նույն գյուղացիք չե՞ն ապրում։ Փորձ էր, արեցի... ու տեսա, որ մեկ ա, ես առանց մեր տան ապրել չեմ կարող։ Հենց որ գյուղը հիշում եմ՝ քթիս ծուխը դուրս ա գալիս... Ոնց որ անտեր թողած լինեմ.

— Ուրեմն՝ չես ուզում մնալ...— անկեղծորեն տխրած, ասաց Մարկոսը։

Մովսես ապերը վճիտ աչքերով նայեց որդուն.

— Վարսենիկը մենակ ա, տղա ջան,— ասաց նա։— Հետո՝ արդեն իմ կյանքն ապրած մարդ եմ։ Իմ տարիքի մարդը էլ աշխարհը չպիտի պտտի, իր տան չորս կողմը պիտի պտտի մենակ... Գնամ բաց անեմ մեր տան դուռը... մեղք է...

Տիկին Սիրարփու շրթունքը դողաց...

— Ես հասկանում եմ հայրիկին,— ասաց նա։— Մի գրքում կարդացել եմ, որ երբ փղերը զգում են իրենց մոտալուտ մահը, որտեղ էլ լինեն, գնում, հասնում են իրենց ծննդավայրը ու... Հետաքրքիր է, չէ՞, Մարկ...

Մարկոսը գունատվեց.

— Այդ գիրքը տասնհինգ տարի առաջ մորդ պիտի տայիր, որ կարդար,— պոռթկաց նա։

Տիկին Սիրարփին շփոթվեց։

— Ինչպե՞ս... Մի՞թե ես որևէ սխալ բան ասացի... Գրքում իսկապես այդպես էր գրված, Մարկ... Հայրի՜կ...

— Դու իմաստուն բան ասացիր, հարս ջան,— հանգիստ ասաց Մովսես ապերը։— Շատ իմաստուն բան ասացիր։

— Տեսա՞ր,— ուրախացավ Սիրարփին...

Արշակը թեթևությամբ վարում էր ավտոմեքենան ու կողքից նայում Մովսես ապոր մռայլ, կենտրոնացած դեմքին։ Է՜հ, շատ է ծերացել պապը։

— Ասում եմ, ես էլ չգա՞մ գյուղ։

— Ի՞նչ,— հարցրեց Մովսես ապերը։

— Ասում եմ՝ իբր թե ե՞ս ինչ գործ ունեմ քաղաքում։ Գործիք֊մործիքներս վերցնեմ, գամ։ Աղմուկ չկա։ Հեռախոս չկա։ Աշխատեմ օր ու գիշեր։ Մի սենյակ ինձ կտաս, չէ՞, պապ...

— Ամբողջ տունը,— ժպտաց Մովսես ապերը։— Ճի՞շտ ես ասում։ Կգա՞ս Արշակ։

— Ինչո՞ւ չպետք է գամ,— ամենայն լրջությամբ պատասխանեց Արշակը։— Մի քանի գործ ունեմ, կվերջացնեմ ու կգամ։ Ձեռքերս քոր են գալիս։ Ախր մաման, պապան կյանքս ուտում են՝ թե թխկթխկացնում ես, չխկչխկացնում ես, օր ու գիշեր տանում ես գլուխներս։ Իսկ քեզ մոտ՝ հեքիա՜թ։ Մի լավ կաշխատեմ։ Համ էլ դու կողքիս կլինես, խորհուրդներ կտաս, կսովորեցնես... Ես քեզանից շատ բան ունեմ սովորելու, պապ։

— Է՜,— բողոքեց Մովսես ապերը, թեև նրան շատ հաճելի էին թոռան խոսքերը։— Ես քեզ ինչ պետք ա սովորեցնեմ, դու տեղով մեկ պրոֆեսոր ես։

— Մի ասա, մի ասա, պապ, բա ձի՞ն,— աչքով արեց Արշակը։

— Հա՜, դե...— ծիծաղեց Մովսես ապերը,— ուրեմն, դեռ միտդ ա՞...

— Բա դա մոռանալո՞ւ դաս էր,— գլուխն օրորեց Արշակը։

Որոշ ժամանակ լուռ էին։

— Բալա ջան,— դեպի թոռը շրջվեց Մովսես ապերը։— Մի բան պիտի խնդրեմ... Որ գաս, էն... էն նկարն էլ կբերես հետդ... հա՞...

— Տատի՞,— ձևացնելով, թե միանգամից չհասկացավ, հարցրեց Արշակը։— Անպայման, պապ։ Անպայման կբերեմ... Կգամ իրար հետ կապրենք, պապ։

— Հա, ցավդ տանեմ,— ժպտաց Մովսես ապերը։— Հետո որ Սաքոն գա, սնդուկս հետը կուղարկես։

Ու նորից լռեցին՝ ամեն մեկն իր մտքերի մեջ։

Մովսես ապերը գիտեր, որ թոռը երբեք գյուղ չի գա։ Կտնքա, կփնթփնթա, կբողոքի քաղաքից, բայց երբեք գյուղ չի գա, որովհետև չի կարող ապրել առանց այդ ծխի ու աղմուկի, առանց հեռախոսի, առանց սալապատ զուգարանի, առանց ասֆալտի ու Տուզիկ շան, առանց սրճարանի ու գունավոր տեսամագնիտոֆոնի։

Արշակն էլ գիտեր, որ պապը հիանալի գիտե, թե իրականում ինչ է մտածում ինքը, բայց չգիտեր, թե ուրիշ ինչ կարելի է անել, որ պապը չտխրի, որ մենակ չզգա իրեն, որ ապրի։

Եվ Շամշադին տանող երկար ու ձիգ ճանապարհին, նեղլիկ ավտոմեքենայի մեջ ուսերով իրար հենված, սուտ֊սուտ խոսում ու ծիծաղում, խորամանկում ու մխիթարում էին իրար ծեր դարբին Մովսես ապերն ու աշխարհում նրան փոխարկելու եկած Արշակ թոռը։

Որպեսզի կարողանան ապրել։

1987

ՍԻՐԻ՛Ր ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

Ա

Արդեն քառասունն անց, տարիքով մարդ էր Վիրաբը, շատ ցավ ու կրակ էր տեսել կյանքում և հաճախ մտածում էր, թե այլևս որևէ բան զարմացնել, հավասարակշռությունից հանել չի կարող իրեն։ Որովհետև ամեն ինչ տեսել է։ Իսկ հիմա նստել֊մնացել էր փողոցում՝ ավտոբուսի կանգառի մոտ դրված փայտե նստարանին ու սպասում էր, որ ուշքի գա։ Ու մտածում էր, թե ինչ է ասելու հետո, երբ ուշքի գա։ Այսինքն՝ ասելը դեռ ոչինչ, ամեն ինչ էլ կարելի է ասել, բայց ի՞նչ է անելու։ Ի՞նչ է անելու հետո, երբ ուշքի գա։

Նա նման հարվածի չէր սպասում։ Սկզբում նույնիսկ ականջներին չհավատաց։ Կանգ առավ քարացած։ Հետո նորից լսեց նույն բառերը։ Սուսանը լաց էր լինում ու կրկնում՝ արցունքից խեղդվելով.

— Որ իմանա, չի ուզի։ Չի ուզի, էլի, մա՛մ։ Որ իմանա, չի ուզի...

Բավականին ուշ էր, որ Վիրաբը տուն եկավ։ Բայց իրեն մեղավոր չէր զգում, որովհետև մեղք չուներ։ Մարգոյին զգուշացրել էր, որ ակադեմիկոս Պարսամյանի տանն է լինելու։ Մենակ է ծերունին և ձանձրանում է, նարդի խաղացող չկա հետը։ Դրա համար էլ մեկ֊մեկ երեկոները հրավիրում է Վիրաբին։ Թեյ են խմում իրար հետ, զրուցում են։ Իսկ այսօր հիվանդ էր։ Ավելի ճիշտ՝ ընկճված էր մի տեսակ, լցված էր սիրտը, խոսել էր ուզում։ Իսկ երբ մարդը, և այն էլ ի՜նչ մարդ՝ խոսելու կարիք ունի, հո չես կարող ձեռքդ բարձրացնել ու նայել ժամացույցին։

Այդ պատճառով էլ ուշացավ։ Բայց քանի որ, այնուամենայնիվ, շատ ուշ էր, զանգ չտվեց։ Իր բանալիով անաղմուկ բացեց կողպեքը, անձայն ներս մտավ, զգուշորեն փակեց դուռը, ոտքերի թաթերին հենվելով անցավ խոհանոցի մոտով ու մեկ էլ զգաց, որ տնեցիները քնած չեն։ Հենց խոհանոցից էլ լսվում էր դստեր սրտաճմլիկ ձայնը.

— Որ իմանա, չի ուզի։ Չի ուզի, էլի, մա՛մ։ Որ իմանա, չի ուզի։

Վիրաբը կանգ առավ զարմացած։

— Ի՞նչ գիտես, այ աղջի,— հարցրեց Մարգոն։

— Գիտեմ, էլի,— լաց էր լինում Սուսանը։— Որ իմանա՝ հայրս աղբ հավաքող է, չի ուզի։ Աղբ հավաքողից ո՞վ աղջիկ կուզի, ա՛յ մամ։

— Իսկ դո՞ւ ինչու ես ասում, թե աղբ թափող է, ասա վարորդ է,— ասաց Մարգոն։

— Չի՞ հարցնի, թե ինչ վարորդ է։ Ասում ես, էլի... Ավտոբուս է քշո՞ւմ, թե տաքսի։ Ի՞նչ ասեմ։ Էս ի՞նչ դժբախտություն է, մամ ջան, ի՜նչ դժբախտություն։

Խոհանոցում մի պահ լռություն տիրեց և այդ լռության մեջ Վիրաբը լսեց, թե ինչպես է ցավով, տագնապահար, անկանոն զարկում սիրտը։

Հիմա Մարգո՞ն ինչ կասի։ Տեսնես ի՞նչ կպատասխանի Մարգոն։

— Բա ե՞ս ինչ ասեմ,— հանկարծ աղջկա լացակումած ձայնով ասաց Մարգոն,— ե՞ս ինչ ասեմ, որ ամբողջ կյանքում եմ ամաչել։ Այնքան սուտ եմ ասել, որ մի տոկոսն էլ հերիք է դժոխքի կրակի մեջ խորովվելու համար։ Բայց ի՞նչ կարող ենք անել, աղջիկ ջան, մեր ճակատին էլ դա է գրված։ Ի՞նչ կարող ենք անել։

Մարգո՛ն։ Դա արդեն այնքան աներևակայելի էր, որ Վիրաբը հանկարծ զգաց, թե ինչպես միանգամից թուլացան ծնկները։ Մարգո՛ն։ Դա արդեն հարված էր թիկունքից։ Սրտին։ Ուզեց խոհանոց մտնել, չկարողացավ։ Ոտքերը հազիվ քարշ տալով ետ դարձավ, կամացուկ բացեց դուռը ու նորից հայտնվեց աստիճանավանդակում։ Խոր շունչ քաշեց, հենվեց բազրիքին ու ցած նայեց։ Մութ էր։ Միայն առաջին հարկում, ասես մշուշի միջից, ինքն իրեն հազիվ լուսավորում էր մի աղոտ լապտեր։

Նա գողունի քայլերով, անշշուկ իջավ սանդուղքով ու կրկին փողոց դուրս եկավ։ Տոթ, խեղդուկ գիշեր էր։ Օդում կարծես թե ամպրոպի հոտ կար։ Նա վեր, դեպի երկինք նայեց ու տեսավ, որ ամպերը կուտակվել, ծխի ու փոշու հետ խառնվել, կախվել են ցած։ Գոնե անձրև գար, մտածեց նա ու անմիջապես էլ մտածեց, թե ի՞նչ է փոխվելու դրանով, եթե անձրև գա։ Ոչինչ էլ չի փոխվելու, ոչինչ։

Ոտքերը ցավում էին և ասես մշուշի մեջ լողում էր գլուխը։ Վիրաբը դանդաղ, շատ դանդաղ մոտեցավ ավտոբուսի կանգառի մոտ դրված փայտե նստարանին ու նստեց։ Մի դատարկ ավտոբուս եկավ։ Խղճով վարորդ էր. կանգ առավ, բացեց դռները, սպասեց, բայց որովհետև Վիրաբը չէր շարժվում, մտածեց, թե քնով է ընկել ու թեթև ազդանշան տվեց։

Ու Վիրաբն իրեն չգիտես ինչու մեղավոր զգալով, տարածեց ձեռքերը, կարծես անձայն ասելով. «Նստեմ ո՞ւր գնամ, եղբայր, պտտելու ես քաղաքով մեկ ու էլի մեր տուն ես բերելու։ Նստեմ ո՞ւր գնամ, եղբայր»։

Ավտոբուսը շրխկոցով փակեց դռներն ու հեռացավ։ Եվ մենակ մնաց Վիրաբը։ Բայց նա մենակ չէր. գիշերային խոր լռության մեջ ավելի պարզորոշ աղմուկով նրա ականջին շարունակ֊շարունակ հնչում էին նույն ձայները։ Սուսանը հեծկլտում էր անընդհատ, ինչ֊որ բաներ էր ասում, իսկ Մարգոն դստեր ձայնով մխիթարում էր նրան։

Վիրաբն ամուր փակեց ականջները, որ չլսի։

Ուրեմն՝ անպտուղ ու սո՞ւտ է եղել ապրած ամբողջ կյանքը։

* * *

Երբ Վիրաբն առաջին անգամ տեսավ Մարգոյին, կյանքում առաջին անգամ էլ հասկացավ, թե ինչ բան է կարեկցանքը։ Որովհետև առաջին անգամ էր հանդիպում մեկին, որն ավելի թշվառ լիներ ու օգնության կարոտ, քան ինքը։ Ներսում ինչ֊որ բան ճմլվեց, բարձրացավ կոկորդով ու շատ ցավաց։ Նա առաջ էլ նման զգացում ունեցել էր, բայց միայն կենդանիների նկատմամբ։ Մի անգամ, երբ շատ փոքր էր, անտեր, անօգնական, անձրևի տակ թրջված կատվի ձագ տեսավ, որը դողդողում էր ամբողջ մարմնով ու մլավում խղճալի։ Գրկեց, կրծքին սեղմեց ու շոյեց, շոյեց, շոյեց ձագի թաց, անհարթ, մոխրագույն մորթին, որի տակ փափուկ ջլերի նման այս ու այն կողմ էին սահում փոքրիկ ոսկորները։ Այնքան շոյեց, մինչև դողն անցավ։ Ձագը փակեց աչքերն ու հանկարծ սկսեց հանդարտ, խաղաղ մռմռալ, ու հենց այդ ժամանակ Վիրաբն զգաց, որ ինչ֊որ բան ճմլվեց, բարձրացավ կոկորդով ու սկսեց խեղդել նրան։ Զգաց, բայց չհասկացավ, թե դա ինչ է ու հանկարծ լաց եղավ։ Լաց էր լինում լուռ, առատ արցունքներով, ինքն էլ զարմանալով, թե ինչու է լաց լինում։ Բայց ինչ֊որ տեղ հոգու խորքում, թե ավելի հեռու և ավելի խորը՝ բնազդների մեջ հիշում էր, որ ինքն էլ ճիշտ այս ձագի նման դողում էր խղճալի ու ինչ֊որ մեկը կարծես թե շնչով տաքացնում ու շոյում էր նրան։ Ինչ֊որ մեկը։ Դե երևի մայրն է եղել։ Ասում են, թե մայրերն են այդպես անում։ Ասում են... Միայն ասելով գիտեր Վիրաբը։ Որովհետև մայր չէր տեսել։

Աղջիկը կծկվել էր երկրորդ հարկ տանող բետոնե սանդուղքի տակ ու լաց էր լինում։ Նիհար, ոսկրոտ ուսերը ցնցվում էին պատռված չթե շորի միջից։

— Աղջի՛,— կամացուկ ձայն տվեց Վիրաբը։

Աղջիկը չլսեց։

— Աղջի՛,— ձայնը բարձրացրեց տղան,— ինչի՞ ես լաց լինում։

Աղջիկը շրջվեց միանգամից, Վիրաբին նայեց վախեցած, ավելի կծկվեց ու հանկարծ արցունքի միջից անասելի ատելությամբ լի մի հայացք նետելով, ասաց.

— Չմոտենաս, կկծեմ։ Կկծեմ, մորս արև...

— Վա՛յ, դու հո վայրենի՞ չես,— ծիծաղեց Վիրաբը,— ինչի՞ ես ուզում կծել։

— Բա դո՞ւ ինչ ես ուզում ինձանից, դո՞ւք ինչ եք ուզում ինձանից, խուժաննե՛ր,— պոռթկաց աղջիկն ու նորից լաց եղավ բարձրաձայն, կեղտոտ մատներով տրորելով աչքերը։— Ես ձեզ ի՞նչ եմ արել։ Մեղք եմ, էլի։ Ասում եք արի սիրեմ ու ցավացնում եք։ Տես, դե տես, տես,— նա մանկական անմեղ անամոթությամբ բարձրացրեց փեշն ու ցույց տվեց սրունքների կապտուկները, հետո կուրծքը բացեց, ու երբ նոր կապտուկներն էր ցույց տալիս, կրկին նկատեց, որ պատռվել է շորը ու լաց եղավ բարձրաձայն, անմխիթար։— Վա՜խ, իմ շորը, վա՜խ, իմ շորը,— հեծկլտում էր նա։— Մերս որ իմանա, կսպանի... Շորս ինչի՞ եք ճղում, ախր շո՞րս ինչի՞ եք ճղում... Դուք եք առե՞լ, որ ճղում եք։

— Անունդ ի՞նչ է,— հարցրեց Վիրաբը։

— Մարգո,— լաց լինելով, ասաց աղջիկը։

— Էդ ո՞վ է... ցավեցրել քեզ։

— Դու, ո՞վ։

— Ե՞ս,— ապշեց Վիրաբը։

— Դու ու քեզ նմանները։

— Այ աղջիկ, դու հո գիժ չե՞ս,— վիրավորվեց Վիրաբը։— Ես քեզ առաջին անգամ եմ տեսնում։ Ի՛նձ նայիր, մի լա՛վ ինձ նայիր, ես քեզ ձե՞ռք եմ տվել։ Նայի՛ր, նայի՛ր...

— Ի՞նչ նայեմ,— մղկտաց աղջիկը,— բոլորդ էլ իրար նման, քաչալ խուժաններ եք։

Վիրաբը պատկերացրեց տեխնիկումի իր նոր ընկերներին ու ծիծաղեց։ Ճիշտ որ... բոլորն էլ իրար նման քաչալ խուժաններ...

— Իսկ դո՞ւ ինչ ես անում էդ քաչալ խուժանների մեջ,— ծիծաղելով հարցրեց նա։

— Ես էստեղ եմ ապրում,— ասաց Մարգոն։

— Տեխնիկումի հանրակացարանի մե՞ջ։

— Հա։ Մամաս հավաքարար է։ Մեզ տուն են տվել ներքնահարկում։ Բա դո՞ւ ով ես, որ մեզ չես ճանաչում։

— Նոր եմ ընդունվել։ Սպեցռեուից։ Հատուկ արհեստագործական ուսումնարանից։ Լսած կա՞ս։

— Չէ։

— Մարգո՛,— ասաց Վիրաբը,— ուզո՞ւմ ես տղաներին ասեմ, որ քեզ ձեռք չտան։

Աղջիկը դուրս եկավ սանդուղքի տակից ու նրան նայեց զարմացած ու անվստահությամբ։

— Քեզ ո՞վ կլսի,— մրմնջաց նա։

— Կլսեն,— ասաց Վիրաբը։— Իսկ հիմա արի գնանք մեր սենյակը, ես թել ու ասեղ ունեմ, տեղն ու տեղը կկարեմ շորդ։

Աղջիկը նորից սանդուղքի տակ մտավ։

— Բա չէ, որ հիմի էլ դու կսմթե՞ս, հա՞... Ձեզ լավ գիտեմ։

Վիրաբը թոթվեց ուսերը։

— Իսկ որ թել ու ասեղ բերեմ, դու կկարողանա՞ս կարել։

— Բեր,— ասաց աղջիկը։

Եվ այդտեղ էր։ Ճիշտ հենց այդտեղ էր, որ Վիրաբն զգաց, թե ինչպես է ներսից, ինչ֊որ տեղից բարձրանում ու կոկորդում կուտակվում անտանելի, խեղդող ցավը։ Մարգոն առանց քաշվելու, վայրկենապես հանեց չթե շորը, գրեթե մերկ նստեց շրջած աղբի դույլին, ձեռքն առավ թելն ու ասեղը ու սկսեց կարել շորի պատռված տեղը, հետն էլ մղկտալով.

— Վախ, մերս որ իմանա, կսպանի... Վախ, ինչ լավ է, որ չի տեսնում մերս...

— Ո՞նց թե չի տեսնում,— փշաքաղվեց տղան։

— Հիվանդ է, սպիտակել են աչքերը։

— Բա... բա ո՞նց է աշխատում։

— Տասը տարի է, ավլում ու ավլում է նույն տեղերը... իմ խեղճ մերը։ Ամեն ինչ գիտի անգիր։ Հետո, արդեն մի տարի է, չեմ թողնում չարչարվի, ես եմ նրա գործն անում։ Համ սովորում եմ, համ աշխատում,— հանկարծ հպարտ ժպտաց Մարգոն ու անմիջապես էլ մռայլվեց,— մենակ թե չխանգարեն խուժան լակոտները։ Չեն թողնում աշխատեմ։

Վիրաբի սիրտը կծկվեց։

— Հեր չունե՞ս, Մարգո։

— Չէ։

— Ես էլ չունեմ,— ասաց Վիրաբը։— Ոչ հեր եմ տեսել, ոչ մեր։

Մարգոն ձեռքը քսեց Վիրաբի մազերին։

— Խե՜ղճ տղա,— ասաց նա։

— Չէ, հա՛,— գլուխը թափ տվեց կարեկցանքի անսովոր տղան,— հեչ պետքս էլ չի։

— Անունդ ի՞նչ է,— հարցրեց Մարգոն՝ ատամներով կծելով֊կտրելով թելը։

— Վիրաբ։ Լավ է գոնե, որ Հաղթանակ չեն դրել,— ծիծաղեց Վիրաբը։— Գիտե՞ս ինչի, ախր ըստ մանկատան հաշվումների, ծնվել եմ Հաղթանակի օրը, 1945 թվականի մայիսի 9֊ին։ Ծիծաղելի է, չէ՞, հաղթանակն ու ես։

— Ես քեզ նման տղա չէի տեսել,— ժպտաց Մարգոն։— Ինչ լավ է, որ դու կաս, Վիրա՛բ։— Նա բարձրացավ դույլից ու մնաց կանգնած՝ կրծքի վրա պահած չթե շրջազգեստը։ Տղայի սիրտը ալեկոծվեց։

— Ինչի՞, ես ի՞նչ արեցի որ...

— Դու ուրիշ տեսակ տղա ես,— ասաց Մարգոն։— Դու խիղճ ունես։

Վիրաբը մտածեց, որ եթե չունենար էլ, անհնարին է, որ այդ խոսքերից հետո սրտում չծնվեր խիղճը։

— Հագնվի՛ր, ա՛յ աղջի, կմրսես,— ասաց նա կամացուկ։

Մարգոն նրան նայեց խոնարհած աչքերի տակից, ամաչելով.

— Դե շրջվի՛ր...

— Ի՞նչ,— ապշեց Վիրաբը։

— Շրջվիր, որ հագնվեմ։

Վիրաբը ծիծաղեց բարձրաձայն, սրտանց։

— Ա՛յ աղջի, մի ժամ տկլոր նստած ես դիմացս, ամաչելդ նո՞ր հիշեցիր, ի՞նչ պատահեց։

— Չգիտեմ,— ասաց Մարգոն։— Շատ եմ խնդրում, շո՛ւռ տուր գլուխդ։ Հա՞...

Վիրաբը շրջեց գլուխն ու ժպտաց։ Նրան մի պահ թվաց, թե թիկունքում այն փոքրիկ, թրջված կատվի ձագն է, որը հենց նոր կտրեց դողը ու հիմա մռմռում է խաղաղ, երանությունից փակած աչքերը։ Եվ նորից ինչ֊որ բան ներսից ցավեցնելով բարձրացավ ու խեղդեց նրան։

Իսկ երեկոյան հանրակացարանի մի սենյակում, իր նման տասնմեկ տղաների (Մարգոն ինչպե՞ս ասաց, հա՛, քաչալ խուժանների) հետ ծանոթանալուց հետո, Վիրաբը պառկել էր անկյունում՝ իր երկաթե մահճակալին ու միայն մի բան էր երազում, միայն մի բան էր խնդրում աստծուց, որ տղաները հանկարծ Մարգոյի անունը չտան։

Բայց երևի անհնարին էր դա, երևի դա պարզապես թեմա էր քնելուց առաջ, որովհետև, երբ հանգցրին լույսը, ինչ֊որ մեկը հանկարծ երգեց.

— Մարգո, Մարգո, սիրո ծաղիկ Մարգարիտա, Մարգո...

Բոլորը քրքջացին և արդեն մեկ ուրիշը հարցրեց.

— Հա, էսօր ո՞վ է հոտ քաշել մեր սիրո ծաղկից... Ձեն հանող չկա՞։

— Սենոն էր հոտոտում, բայց ոնց որ թե փուշը ծակեց,— հռհռաց ինչ֊որ մեկը։

— Նրան փո՞ւշ որտեղից, ա՛յ տղա,— ձայնեց երևի Սենոն,— գոնե ոսկոր ասեիր, հասկանայինք։ Շան աղջիկը մի կտոր միս չունի վրան։

— Էլ մի՞ս ենք թողել, կերել֊պրծել ենք,— քրքջաց մեկ ուրիշը։

Վիրաբն զգաց, որ եթե վեր չկենա, կմեռնի։ Նա բարձրացավ տեղից, բոբիկ ոտներով դռան մոտ հասավ ու վառեց լույսը։ Ավտոտեխնիկումի տասնմեկ սովորողներ աղմուկով շարժվեցին մահճակալների վրա ու լույսից կկոցած, զարմացած աչքերով նայեցին Վիրաբին։ Վիրաբը գրեթե վազելով մոտեցավ իր փոքրիկ պահարանին, բացեց դռնակը ու ինչ֊որ փալասի միջից հանեց պողպատե սայրով, սուր, փայլփլուն մի դանակ, որ ինքն էր թաքուն տաշել դեռ այնտեղ՝ արհեստագործական ուսումնարանում, բռնեց գույնզգույն բռնակից, բարձրացրեց գլխից վեր, որ բոլորը տեսնեն ու ասաց հուզմունքից խռպոտած, դողացող ձայնով.

— Ես ձեզ մի բան եմ ասում ու առաջին և վերջին անգամ եմ ասում, տղե՛րք։ Ով որ սրանից հետո Մարգոյի անունը կտա ու էլ չեմ ասում՝ կփորձի նեղացնել էդ աղջկան, էս դանակը մինչև կոթը փորը կխրեմ։ Ես անտեր տղա եմ ու թքել եմ կյանքի վրա։

Զարմանալի մի լռություն տիրեց։ Հետո ինչ֊որ մեկը, երևի հենց Սենոն էր, բղավեց.

— Յա, դո՞ւ ով ես, տո։

— Իմ անունը Վիրաբ է,— ասաց տղան։— Պլանի գլխին՝ պոլիտեխնիկ ինստիտուտի մոտ, ում էլ հարցնեք, կասի, թե ես ով եմ։

— Հա, բայց քե՞զ ինչ, Մարգոն քո ի՞նչն է, որ տեր ես կանգնում,— տեղից բարձրացավ Սենոն։

— Իմ քույրն է,— ասաց Վիրաբը։

— Դե ուրեմն մենք էլ քո փեսաներն ենք, էլ ինչի՞ ես կռվում,— վերմակի ետևում թաքնված փորձեց սրամտել ինչ֊որ մեկը, բայց ոչ ոք չծիծաղեց։

Բոլորն էլ ասես հմայված՝ դանակի փայլուն շեղբին էին նայում։

— Ես իմ խոսքն ասացի,— ասաց Վիրաբը, հանգցրեց լույսն ու վերմակի տակ մտավ։— Ով ուզում է, թող փորձի իր բախտը։

Ոչ ոք ձայն չհանեց։ Այնպիսի լռություն տիրեց, որ քիչ անց ինչ֊որ մեկի շշուկը պարզ լսելի դարձավ բոլորին։ Իսկ այդ ինչ֊որ մեկն ասում էր.

— Գործ չունես դրա հետ, արա՛, հատուկ արհեստագործականից է, դրանք բոլորը լրիվ որբեր են, ու էնքան են ծեծ կերել, որ ծեծը նրանց համար հեչ։ Հարցրեք, տեսե՛ք, էլի, բոքսի չեմպիոնները բոլորն էլ որբեր չե՞ն, «Աշխատանքային ռեզերվներից» չե՞ն։ Դրանք ահ ասած բանը չունեն։

Վիրաբը բավարարված ժպտաց մթության մեջ, շրջվեց կողքի ու քնեց միանգամից, այնուամենայնիվ, ձեռքի ափում ամուր սեղմած դաշույնի ողորկ բռնակը։

* * *

Արհեստագործական ուսումնարանն ավարտելը նույնն էր, թե միջնակարգ դպրոց ես ավարտում, այդ պատճառով էլ Վիրաբին միանգամից ընդունեցին տեխնիկումի երկրորդ կուրս։ Եվ Վիրաբը, ինչպես ասում են, ոտքով ու գլխով թաղվեց դասերի մեջ։ Պարապում էր գիշեր ու ցերեկ, կարդում էր ագահաբար։ Ոչ մի դասից չէր փախչում և չեղավ մի օր, որ անպատրաստ ներկայանար սեմինար պարապմունքներին։ Նման աշակերտներին, որպես կանոն, ոչ ոք չի սիրում։ Նման աշակերտներին ծաղրում են, աշխատում նվաստացուցիչ դրությունների մեջ գցել։ Փորձում են վարկաբեկել ընկերների և ուսուցիչների աչքին, դիտմամբ քաշքշուկ են սարքում ու ծեծում համերաշխորեն։ Բայց դե ի՞նչ կարող էին անել Վիրաբի նկատմամբ, որը տեխնիկումի բռնցքամարտիկների խմբակն էր ղեկավարում։

Վիրաբն այնքան էր տարվել դասերով, որ նույնիսկ Մարգոյին չէր հիշում։ Առաջին օրերին հետևեց աննկատ, համոզվեց, որ նրան ոչ ոք չի նեղացնում և հանգստացավ. մոռացավ աղջկան։

Բայց, ինչպես երևում է, աղջիկը չէր մոռացել նրան, և մի երեկո, երբ տղան հանրակացարանին էր մոտենում, հանկարծ հայտնվեց նրա առաջ։

— Բարև, Վիրա՛բ։

Մարգոյի հագին բրդե սրճագույն մի շրջազգեստ կար, որ, անկասկած, նախկինում մորն էր եղել, որովհետև փոքրացնելուց հետո խախտվել էին բոլոր համաչափությունները և շորն ասես թե մեխից էր կախված։ Եվ գլխին էլ նույն կտորից կարված մի բերետ կար, որի տակից ուսերն ի վար փռված էին սև մազերը։

— Բարև,— աղջկա պարզած ձեռքը բռնելով՝ փռթկաց Վիրաբը։ Մարգոն ցնցվեց օձից խայթվածի պես։

— Ինչի՞ ես ծիծաղում։

— Այ աղջի, բերանիդ ներկ ես քսե՞լ,— հարցրեց Վիրաբը։

— Ո՞վ։

— Դու, ո՞վ։

— Ե՞ս, ի՞նչ ներկ։

— Հրե՛դ կարմիր ներկ ես քսել, էլի,— զարմանալով, որ դա իրեն ջղայնացնում է, մատն աղջկա դեմքին պարզեց Վիրաբը։— Էս ի՞նչ է, ներկ չի՞։

Եվ հանկարծ կատարվեց մի անսպասելի բան։ Մարգոն կտրուկ շարժումով բռնեց նրա պարզած մատը, դեմքին մոտեցրեց ու սկսեց արագ֊արագ, գրեթե կատաղությամբ, շրթունքներին քսել։

— Ներկ է՞, ներկ է՞, ներկ է՞,— հևում էր նա։

Վիրաբը քաշեց ձեռքը, ակամա մատին նայեց, աղջկա վառ կարմիր շրթունքներին, վիրավորանքից արցունքակալած աչքերին ու ծիծաղեց.

— Բա ինչի՞ է էդքան կարմիր։ Ոնց որ պոմիդոր լինի։

— Երևի հասել է,— խայթեց Մարգոն։

Տղան մտածեց, որ հարկավոր է փոխել խոսակցության նյութը ու հարցրեց.

— Հը՞, էն քաչալ խուժաններն էլ քեզ չե՞ն մոտենում։

— Չէ,— դեռ խռոված ասաց աղջիկը,— բայց ի՞նչ օգուտ։

— Օգո՞ւտ։ Իսկ ի՞նչ օգուտ էիր ուզում,— զարմացավ Վիրաբը։

— Ի՞նչ օգուտ, որ դու էլ չես մոտենում։ Ոնց որ՝ ես չկամ։ Գոյություն չունեմ։ Կողքովս անցնում ես, ոնց որ պատի մոտով անցնես։

— Սպասի՛ր, սպասի՛ր, ես քեզ չե՞մ բարևում, Մարգո՛։

— Ավելի լավ էր՝ չբարևեիր։ Որ չբարևեիր, կմտածեի, թե չես տեսել։ Քո արևով դա էլ բարև է, հա՞։

Վիրաբն սկսեց բարկանալ.

— Լսի՛ր, դու ինձանից ի՞նչ ես ուզում,— ձայնը բարձրացրեց նա։— Ես քեզ պա՞րտք եմ։

— Պարտք ես, բա ի՞նչ ես։ Բա մի անգամ պաշտպանում են ու մի կողմ են գցո՞ւմ։ Տիրություն ես անում, մինչև վերջ տիրությո՛ւն արա։ Ոչ թե խայտառակի աշխարհով մեկ...

— Ե՞ս եմ քեզ խայտառակում,— աղջկա ապերախտությունից պարզապես ապշած՝ գոռաց Վիրաբը։

— Դու, բա ո՞վ,— չընկրկեց Մարգոն։— Էն խուժան լակոտներից ով տեսնում է, ընկերոջը բարձր֊բարձր ասում է՝ դրա հետ գործ չունես, դա Վիրաբինն է։ Վիրաբի՜նն է։ Իսկ Վիրաբի համար ես եղած կամ չեղած, մի հաշիվ է։ Ասա՝ չէ՛, ասա՝ սուտ է... Դե ասա՛, է՜...

Նրա խոսելու ընթացքում, գլխի ցնցումներից բրդյա փոքրիկ բերետը թեքվել էր աջ ու կամաց֊կամաց ներքև էր սահում՝ հազիվ կառչած փոքրիկ մի մազափնջից և Վիրաբին ամեն վայրկյան թվում էր, թե հիմա ուր որ է ցած է ընկնելու։

— Ձայն չես հանում, չէ՞,— չէր հանգստանում Մարգոն։— Հիմա ուզո՞ւմ ես՝ ես ասեմ։ Ասե՞մ։ Դու ինձ չես մոտենում, որովհետև վախենում ես։

— Ե՞ս,— նորից ծիծաղեց Վիրաբը։

— Հա՛, դու, դու վախենում ես։ Դու վախկոտ ես։ Դու ավելի վատն ես, քան թե էդ քաչալ խուժանները, հա՛, հա՛, որովհետև նրանք ձևեր չեն թափում քեզ նման։ Նրանք ինչ֊որ ուզում են, ասում են... առանց ամաչելու... տղամարդու նման...

Բերետն արդեն լրիվ կախվել ու ընկնում էր, և Վիրաբն ակամա պարզեց ձեռքը՝ գլխարկը բռնելու համար։ Մարգոն այդ շարժումը սխալ հասկացավ, ետ քաշվեց ու ճչաց.

— Մի՛ խփի։ Մի՛ խփի, ցա՛վդ տանեմ։ Ինչի՞ ես ուզում խփել։ Առանց այդ էլ ինձ շատ են խփել։ Մի՛ խփի, Վիրա՛բ ջան, ցավում է։

Վիրաբը կռացավ, վերցրեց գետնին ընկած գլխարկը ու մնաց շփոթահար կանգնած։

— Քեզ ո՞վ է խփում, ա՛յ աղջի, դու հո փորձա՞նք չես։

Մարգոն լաց եղավ։

— Ուրեմն, չէիր խփո՞ւմ,— հարցրեց կամացուկ, բերետն ու տղայի մատները տենդորեն սեղմելով ափի մեջ։— Ուրեմն ինձ վրա չե՞ս ջղայնանում, Վիրա՜բ ջան։ Ախր ինչի՞ ես ինձանից փախչում։ Ախր ինչ֊որ ուզես, ես կանեմ քեզ համար։ Ինչ ուզես։ Ուզո՞ւմ ես, համբուրի՛ ինձ, հա՞, ուզում ես, համբուրի՛։

Վիրաբը մանկատանն էր մեծացել։ Տղաների մանկատանը։ Որովհետև այն ժամանակներում թե՛ դպրոցներում, թե՛ մանկատներում տղաներն ու աղջիկներն առանձին֊առանձին էին։ Հատուկ արհեստագործական ուսումնարանում ևս միայն տղաներ էին։ Վիրաբը երբեք որևէ ընկերուհի չէր ունեցել, երբեք որևէ գործ չէր ունեցել աղջիկների հետ։ Միայն ավարտական հանդեսների ժամանակ էր, որ մոտակա դպրոցից օրինակի համար մի քանի աղջիկներ էին բերում արհեստագործական ուսումնարան։ Տղաները վառված, քաղցած աչքերով նայում էին թիթեռնիկների նման հագնված աղջիկներին, իսկ նրանք անմատչելի ու լուրջ խոնարհում էին գլուխները վայրենի հայացքների տակ։ Շտապում էին վայրկյան առաջ արտասանել, երգել ու պարել ու անմիջապես մաքուր օդ դուրս գալ, հեռու այդ գորշ ու կեղտոտ շենքից, նավթի ու ախտահանող ինչ֊որ նողկալի դեղի հոտով ներծծված տախտակապատ դահլիճից, մուգ մկնագույն, կոշտ ու կոպիտ շորեր հագած, խուզած մազերով, սև դեմքերով ու ճահճատենդից դեղնած բիբերով տղաներից, որոնցից նույն այդ ախտահանող դեղի նողկալի հոտն էր գալիս շարունակ։

Վիրաբն աղջիկներին միայն գրքերից գիտեր, քնքուշ սիրավեպերից ու նովելներից, որոնց մեջ աղջիկները բարի էին, նուրբ ու հեզանազ։ Խոսում էին ցածր, կրծքային ձայնով, շատ խելոք ու գեղեցիկ բառերով, և երբ հառաչում էին թախծալի, հառաչում էր նաև Վիրաբը։

Նա գիտեր նաև պատմավեպերի օրիորդներին և «տիկնանց փափկասուն Հայոց աշխարհի», որոնք, երբ հարկ էր լինում, ցած էին դնում ձեռագործները ու զենք վերցնում՝ ընդդեմ հայրենիքի թշնամիների։ Եվ ռազմի դաշտ մեկնելուց առաջ, մեծ նախնիների անունները տալով՝ չափազանց սիրուն ու սրտաշարժ խոսքերով հորդորում էին իրենց ամուսիններին ու որդիներին՝ մարտնչել անահ ու անձնվեր, հանուն հայրենի երկրի փառքի ու հարատևման։ Եվ նրանց զրնգուն խոսքերը կարդալիս, պրկվում էին Վիրաբի բռունցքները։

Իսկ Մարգո՞ն... Մարգոն բոլորովին նման չէր այն տիկնանց ու աղջիկներին։ Վիրաբը ոչ մի գրքում այդ տեսակ աղջկա չէր հանդիպել։ Դրա համար էլ առանց խղճի խայթ զգալու, ամենայն անկեղծությամբ ասաց.

— Չի լինի, Մարգո՛։ Դու իմ ուզած աղջիկը չես։

— Ինչի՞,— հարցրեց Մարգոն։— Ինչի՞, Վիրա՛բ ջան։

— Որովհետև,— սկսեց Վիրաբը, սկսեց ու նոր մտածեց՝ ասի, թե չասի, ասի, թե չասի ու ասաց,— որովհետև ես կուզենայի, որ իմ սիրած աղջիկը էդ հարցը չտար։ Որ իմ սիրած աղջիկը աշխարհի ամենահպարտ ու ամենահամեստ աղջիկը լիներ։ Որ նրա մարմնի վրա կապույտ տեղեր չլինեին։

— Ուրեմն՝ ես եմ մեղավոր, հա՞,— լաց եղավ Մարգոն։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը։— Դու քեզ էնպես պիտի պահես, որ ոչ ոք չմոտենա, ոչ ոք չհամարձակվի մոտիկ գալ քեզ։

— Որ շան երես ունեն, ես ի՞նչ անեմ։

— Դու էլ գայլի երես պիտի ունենաս։

— Հենա դու ունես, էլի, հերիք չի՞,— չդիմացավ, խայթեց Մարգոն։

— Ինձ հերիք է,— ծիծաղեց Վիրաբը։— Ու դու մի նեղանա, Մարգո՛ ջան։ Եթե պետք լինի, իմա՛ց տուր։ Ես քեզ միշտ, ամեն տեղ կպաշտպանեմ։ Բայց դու ինձանից ուրիշ բան մի՛ սպասիր, հա՞։ Ես էդպես էլ ասել եմ մեր տղերքին։ Ասել եմ, որ դու իմ քույրն ես։ Կուզե՞ս սրանից հետո ես քո եղբայրը լինեմ։ Մինչև կյանքիս վերջը։

Աղջիկը նրան էր նայում միանգամից ցամաքած, այրվող աչքերով՝ ասես նոր միայն հասկանալով իր ողորմելի վիճակը, ափսոսալով իր անկեղծության համար, իր խոցված արժանապատվության համար։ Եվ երբ խոսեց, շրթունքներն առաջվա նման այլևս կարմիր չէին և դողում էին վիրավորանքից։

— Պա՜հ, շատ պետքս է քեզ նման ախպերը, ֆեզեոյի որբ֊անտեր։

Ու քայլեց դանդաղ, ուսերից կախ ընկած մուգ սրճագույն շորի մեջ ասես դիտմամբ, մեծավարի օրորվելով՝ ձեռքին ամուր սեղմած նույն կտորից կարված փոքրիկ բերետը։ Մարգոյի աչքերից առատ արցունքներ էին թափվում, և նա ակամա անընդհատ աչքերին էր ուզում տանել բերետը, բայց պրկված ջղերով, կամքի ողջ լարումով պահում էր իրեն, որ Վիրաբը թիկունքից չնկատի ոչինչ, և ինքը կարողանա հենց այնպես, անհոգ քայլերով հասնել հանրակացարանի պատին։ Իսկ այնտեղից արդեն հեշտ է։ Մնում է իջնել պատի կողքով, երկաթաճաղ ժանգոտ սանդուղքով ու հայտնվել փոքրիկ ներքնահարկում, որտեղ ինչքան սիրտդ ուզի՝ կարող ես լաց լինել, որովհետև ոչ ոք չի կարող տեսնել արցունքներդ։

Ո՛չ անսիրտ Վիրաբը, ո՛չ խեղճ մայրդ, և ո՛չ էլ նույնիսկ արևի լույսը։

* * *

Մոտենում էր քննությունների շրջանը։ Գարուն էր։ Ծառերի ճյուղերից վաղուց թափվել էին ծաղկաթերթերը, և նորաբաց զմրուխտ տերևների արանքում ուռչում, ջրակալում էին սալորն ու ծիրանը։ Այսինքն՝ դրանք դեռ սալոր կամ ծիրան չէին, խակ ու թթու էին դեռ և կոչվում էին ցոգոլ։ Ցոգոլ։ Տղաների և նորահարսերի երազանքը։ Ո՞ր երևանցի պատանին մի քանի ցոգոլի համար բոբիկ ոտքերով Զանգվի ձոր չի հասնի կամ էլ Այգեստան։ Հարցը հո միայն ուտելու մեջ չէ։ Հետաքրքիրը և հրապուրիչը «թռցնելն» է։ Երբ կարող ես ընկերների հիացած հայացքի տակ զարմանալի ճարպկությամբ թափանցել ռազմական ամրոցի նման խիստ պաշտպանված այգին, բարձրանալ ծառը, սրտատրոփ թաքնվել սաղարթների մեջ, ծոցդ ու գրպաններդ լիքը լցնել կանաչ ցոգոլով ու հետախույզի զգուշությամբ աննկատ դուրս պրծնել այգուց, քանի դեռ չի որոտացել այգու տիրոջ՝ վառոդի փոխարեն աղ լցրած որսորդական հրացանը։

Վիրաբը ընկերների հետ նոր էր վերադարձել Զանգվի ձորի այգիները կատարած հաջող արշավանքից, նոր էր մահճակալին թափել երկար թևերով մայկայի մեջ պռնկեպռունկ լցված կանաչ ավարը, երբ բացվեց հանրակացարանի սենյակի դուռը և դռան մեջ հայտնվեց Մարգոյի մայրը։ Նա, իրոք, այլևս ոչինչ չէր տեսնում, որովհետև, չնայելով կոնկրետ ոչ մեկի, լայն բացած, սպիտակ աչքերը հառած ինչ֊որ տեղ դիմացը, ձայնեց.

— Վիրա՛բ։

— Հա,— ձգվեց, հողոտ ձեռքերը ակամա թիկունքին տարավ Վիրաբը։

— Քեզ ընկեր Թոռչյանն է կանչում,— գլուխը ձայնի կողմը թեքելով, ասաց Մարգոյի մայրը։

— Ո՞վ,— ապշեց Վիրաբը։

— Դիրեկտորը։

Ուրեմն՝ լուսամուտից տեսել է, մտածեց Վիրաբը, երևի տեսել է, թե ինչպես եմ ցոգոլով լիքը մայկաս ուսիս գցած տուն գալիս։ Ու հիմա դասս կտա։

Երևի ճիշտ նույն կարծիքի էին նաև նրա ընկերները, որովհետև վախեցած ու կարեկցանքով նայեցին Վիրաբին ու լռեցին։ Ի՞նչ ասեին։ Սա այն դեպքը չէր, որ կարողանային որևէ կերպ օգնել նրան կամ նրա մեղքը իրենց վրա վերցնել։ Եթե դիրեկտորը տեսել է Վիրաբին, ուրեմն՝ իրենց էլ է տեսել։ Որովհետև երբեք և ոչ մի բան չի վրիպում դիրեկտորի ամենատես աչքից։ Ոչ մի բան։

Արգամ Թոռչյանը շարունակում էր լուսամուտից դուրս նայել, երբ Վիրաբը նրա առանձնասենյակը մտավ։

«Ըհը,— մտածեց Վիրաբը,— հենց էստեղից էլ տեսել է»։

— Մոտիկ արի,— առանց ետ նայելու, կամացուկ ասաց դիրեկտորը։ Վիրաբը մոտեցավ նրա գրասեղանին ու կանգ առավ։

— Հասե՞լ է,— հարցրեց Թոռչյանը։

— Ի՞նչը։

— Ծիրանը։

— Ի՞նչ ծիրան, ընկեր Թոռչյան։

— Ընդհանրապես,— ասաց դիրեկտորը,— ընդհանրապես ծիրանը։

— Ի՞նչ իմանամ,— ուսերը շատ անկեղծորեն թոթվեց Վիրաբը։ Դիրեկտորը դեպի նա դարձավ։

— Ի՜նչ իմանամ,— հեգնեց նա։— Ի՞նչ պիտի իմանաս։ Թողնո՞ւմ եք հասնի, որ իմանաք։ Ցոգոլ֊ցոգոլ ուտում եք։

Դիրեկտորը ժպտում էր, և Վիրաբը համարձակություն առավ։

— Որ հասնի, էլ մեզ կհասնի՞,— կամացուկ հարցրեց նա։

Թոռչյանը քրքջաց.

— Ի՞նչ, ի՞նչ, որ հասնի՝ էլ ձեզ կհասնի՞։ Հիանալի բառախաղ էր։ Չի հասնի, ճիշտ ես, տղաս, հաստատ չի հասնի։ Լավ եք անում, որ թռցնում եք։ Համն ու հոտը դրա մեջ է։ Շուկայից առածը չի ուտվում, ազնիվ խոսք։ Ես էլ որ ձեր տարիքին լինեի, այգիներից դուրս չէի գա։ Որ փոքր էի ու ամռանը գյուղ էի գնում, մեր գյուղացիները այգուց այգի ձայն էին տալիս. «Էհե՜յ, զգո՛ւյշ մնացեք, Թոռչիենց Արգամն եկել է»։

Վիրաբը ժպտաց։

— Դու ինձ սխալ չհասկանաս, Վիրա՛բ,— հանկարծ հարկ համարեց ուղղել Թոռչյանը։— Ես գողությանն ընդհանրապես դեմ եմ։ Ես ատում եմ գողությունը։ Բայց երբ փոքրիկ տղան այգուց մի գրպան միրգ է թռցնում, ես դա գողություն չեմ համարում։

Վիրաբը տեխնիկումի դիրեկտորին երբեք այդքան բաց, հուզված, մանկացած չէր տեսել։ Նրա աչքերի մեջ բոցկլտում էին հին, անցած օրերի կրակները։

— Դե ասա՛ տեսնեմ,— ծիծաղում էր նա։— Այնպիսի այգի կա՞, որ հնարավոր չլինի մտնել։ Ասա՛...

— Ես ի՞նչ իմանամ,— այնուամենայնիվ զգաստացավ Վիրաբը։

— Չէ՛, ասա՛, կա՞, թե՛ չէ։

— Չէ՛,— ասաց Վիրաբը։

— Իսկ եթե պարիսպը բարձր է, փշալարով պատած ու դրանից բացի էլ պարսպի վրա կոտրտած ապակիներ են շարել, ո՞նց կմտնես։ Վիրաբը մտածեց.

— Էդպիսի պարսպի հետ ի՞նչ գործ ունեմ։ Կանցնեմ այգի մտնող առվի հունով կամ էլ՝ հենց միջով։

— Ճիշտ է,— ուրախ գոռգոռաց Արգամ Թոռչյանը։— Ճիշտ է, միակ մուտքն է, որ լրիվ փակել հնարավոր չէ։ Ապրե՛ս,— Վիրաբի ուսին խփեց տեխնիկումի դիրեկտորը։— Ու հերն էլ անիծած, չէ՞, որ շորերդ կթրջվեն ու կպատառոտվեն, որ կոշիկներդ կցեխոտվեն ու կծռմռվեն, որ տանը հերդ կամ մերդ մի լավ ջարդդ կտան, կծեծեն...

— Ինձ ոչ մի հարազատ կյանքումս չի ծեծել,— հանկարծ խռպոտած ձայնով ասաց Վիրաբը։

— Ճի՞շտ,— զարմացավ Արգամ Թոռչյանը, հանկարծ հասկացավ, ամաչեց չգիտես ինչու ու տխրեց միանգամից։

Ու այդպես էլ տխուր֊տխուր բացեց գրասեղանի գզրոցը, ցածի դարակից հանեց Վիրաբին լավ ծանոթ նիկելապատ սուր շեղբով և գույնզգույն օղակներով զարդարված բռնակով ֆիննական դանակը, դրեց իր առջև, սեղանին ու ասաց.

— Իսկ սրա համար հաստատ արժեր ծեծել քեզ, Վիրա՛բ։ Ափսո՛ս, շա՛տ ափսոս, որ ծեծող չես ունեցել, տղաս։

Վիրաբը մանկատնից գիտեր, որ ոչ մի արարք խոստովանել չի կարելի։ Օրենքի պես գիտեր, որ խոստովանելը վախկոտություն ու դավաճանություն է։

— Իմը չի,— զարմանքը հազիվ թաքցնելով, շտապով ասաց նա։

— Քոնն է։

— Իմը չի,— պնդեց Վիրաբը։

— Քոնն է,— ավելի հանգիստ կրկնեց դիրեկտորը։— Եվ ես միայն մի բանի համար եմ ուրախ, որ չի գործածվել։ Նստիր։

Նա քայլեց Վիրաբի շուրջը, ասես ուսումնասիրելով, հայացքը չկտրելով նրանից, հետո նստեց իր աթոռին, արմունկները տարածեց սեղանին, կզակը բռունցք դարձրած ձեռքերին իջեցրեց և, մի տեսակ ներքևից վերև տղային նայելով, հարցրեց.

— Ամռան արձակուրդներին ի՞նչ ես անելու։

— Ի՞նչ իմանամ,— ասաց Վիրաբը։

— Տեղ ունե՞ս գնալու։

— Ե՞ս,— հարցրեց Վիրաբը,— ո՞ւր պիտի գնամ։

— Ուրեմն՝ ոչ մի տեղ չունես գնալու։

— Չէ՛։

— Գուցե ճամբա՞ր ուղարկեմ։

— Չէ՛,— շտապով ասաց Վիրաբը։— Ամբողջ կյանքում շարք եմ կանգնել։ Հերի՛ք է։ Զզվել եմ։

Դիրեկտորը բարձրացավ տեղից։

— Ամբո՜ղջ կյանքում,— հեգնեց նա՝ ձգելով բառերը։— Էդ ի՞նչ կյանք ես անցել։ Քո ամբողջ կյանքը դեռ դիմացդ է։

Վիրաբը դիրեկտորի աչքերին նայեց ու որպես լիակատար համաձայնության նշան՝ տմբտմբացրեց գլուխը։

— Ես քո գլխին քարոզ չեմ կարդում,— ակամա ժպտաց Թոռչյանը։— Ես գիտեմ, որ երբ մենք ճառ ենք ասում, դուք ձեր լսողությունն անջատում եք։ Նայում եք մեր աչքերին, տմբտմբացնում եք գլուխներդ՝ իբրև լիակատար համաձայնության նշան ու անջատվում եք։ Գիտեմ։ Դրա համար էլ քարոզ չեմ կարդա։ Արհեստագործական ուսումնարանի ո՞ր խումբն ես ավարտել։

— Խառատների։

— Ի՞նչ կարգ ունես։

— Չորրորդ։

— Եվ այդ մակարդակին ես հասել՝ դանակներ տաշելո՞ւ համար։

Վիրաբը չպատասխանեց։

— Ես քեզ տղամարդու արժանի գործ եմ առաջարկում,— ասաց Թոռչյանը։— Ավելի ճիշտ՝ երկու գործ միանգամից։ Մենք խառատային մի փոքրիկ հաստոց ունենք ներքնահարկում։ Որպեսզի ամռանը պարապ֊սարապ քարշ չգաս, աշխատեցրու հաստոցը։ Ինչ մասեր ուզես՝ կտանք։ Եվ երկրորդը՝ ցանկապատի մոտի ավտոները տեսե՞լ ես։

— Էն խլա՞մը։

— Հա՛։ Տե՛ս՝ կարո՞ղ ես այդ երեք ավտոմեքենայից մի կարգին ավտո հավաքել։ Դուրս գրված են, բայց ափսոսս գալիս է դեն գցել։

Վիրաբը ժպտաց։

— Ինչո՞ւ ես ժպտում։ Ուզում ես ասել, թե մեռելներին ինչքան էլ գումարես իրար, մի ողջ մարդ դուրս չի՞ գա։

— Հա՛,— ծիծաղեց Վիրաբը։

— Ո՞վ իմանա,— ասաց Արգամ Թոռչյանը։— Դու փորձի՛ր։ Կորցնելու ի՞նչ ունենք։ Ես դա կհամարեմ քո ավարտական քննությունը։ Իսկ դրանից բացի,— դիրեկտորը նշանակալից բարձրացրեց մատը,— դրանից բացի, երեք ամիս քեզ կվճարեմ լրիվ աշխատավարձ, իբրև չորրորդ կարգի խառատի։

Դիրեկտորը բացահայտ ուրախություն էր փնտրում Վիրաբի դեմքին, բայց չգտավ ու շատ զարմացավ։

— Հասկացա՞ր,— ասաց նա,— քո թոշակից բացի, ամիսը կստանաս ևս հարյուր ռուբլի։

— Ինչի՞ս է պետք,— ուսերը թոթվեց Վիրաբը։

— Ի՞նչը,— ականջներին չհավատաց դիրեկտորը։

— Փողը,— ասաց Վիրաբը։

— Փո՞ղը,— Արգամ Թոռչյանը կյանքում առաջին անգամ էր մեկին տեսնում, որին փող պետք չէր։

— Փողն իմ ինչի՞ն է պետք, ընկե՛ր Թոռչյան,— շատ պարզ ու շատ հանգիստ բացատրեց Վիրաբը։— Մեր չունեմ, որ էդ փողով պահեմ, քույր չունեմ, որ շոր առնեմ նրա համար, ախպեր չունեմ, որ կոնֆետներ լցնեմ գրպանները։ Ես իսկի տեղ էլ չունեմ, որ էդ փողը պահեմ։ Փողն իմ ինչի՞ն է պետք։

Երկար տարիներ մանկավարժ էր Արգամ Թոռչյանը, շատ֊շատ երեխաներ էր տեսել և տարբեր, զարմանալի տարբեր երեխաներ, բայց, իրո՛ք, առաջին անգամ էր տեսնում մեկին, որն այդպես սառնասրտորեն խոսի իր ցավի մասին և կարծես թե նույնիսկ ինչ֊որ խորը, ներքին բավականություն ստանա դրանից։ Արգամ Թոռչյանը զարմացած ու լուռ նայում էր տարօրինակ պատանուն և մտածում, որ նա այդպես էլ աշխարհին չի կարողանում ներել իր դժբախտ մանկության, իր մենակության, իր որբության համար։ Եվ վախեցավ։

— Եվ, ուրեմն, այս արար աշխարհում չկա՞ մեկը, որին դու ուզենաս օգնել, լավություն անել,— հարցրեց նա։

— Չէ՛,— ասաց Վիրաբը։

— Ու ոչ մեկը չկա՞, որը քո կարիքն ունենա։

«Երևի միայն Մարգոն»,— մտքում ծիծաղեց Վիրաբը և բարձրաձայն ասաց.

— Չէ՛։

— Ուրեմն՝ ես քեզ փող չեմ տա,— վճռեց դիրեկտորը,— որովհետև այն փողը, որ մարդուն պետք չէ, նրան դժբախտություն է բերում։ Ես քո աշխատավարձը կհավաքեմ, քո անունով կգցեմ խնայդրամարկղ ու կպահեմ այնքան, մինչև որ մի օր դու գաս ինձ մոտ ու ասես՝ ինձ փող է պետք, ընկեր Թոռչյան, շատ եմ խնդրում, տուր ինձ իմ փողը։

Նա այդ խոսքերն այնպես բարակ, մուրացողի ձայնով ասաց, որ Վիրաբը ծիծաղեց։

— Չե՛մ գա։

— Կգա՛ս,— վստահ ասաց դիրեկտորը։— Կգա՜ս... Եվ երևի շատ շուտ գաս։ Իսկ երբ կին ու երեխաներ կունենաս, և այդ կինն ու երեխաները կսեղմեն կոկորդդ...— Նա երևի զգաց, որ այն չի ասում, ինչ կուզեր, այս ու այն կողմ քաշքշեց սեղանի թղթերը ու բարձրացավ տեղից։— Դե ինչ, շատ խոսեցինք, գործը հա՞նձն ես առնում, Վիրա՛բ։

— Կանեմ,— ասաց Վիրաբը։

* * *

Նա տեխնիկումի և հանրակացարանի միջև ընկած բակն անցավ շախմատի ձիու նման՝ մեկ առաջ ու աջ, մեկ առաջ ու ձախ ցատկոտելով, խուսափելով ջրափոսերից։ Այն մի քանի տասնյակ րոպեների ընթացքում, որ անց էր կացրել դիրեկտորի առանձնասենյակում, վարար անձրև էր տեղացել, լճակներով ծածկել ամբողջ բակը և նույնիսկ շեղակի թրջել, մգացրել շենքի տուֆե պատերը։

Հիմա լվացքս կարգին թրջված կլինի, մտքում ծիծաղեց Վիրաբը՝ հանկարծ հիշելով, որ միակ անթև մայկան լվանալուց հետո փռել էր բաց պատշգամբում։ Նա վերև նայեց, բայց մայկան չտեսավ։ Ուրեմն՝ տղաները ժամանակին հավաքել են, հանգստացավ նա, աջ ձեռքը մեկնելով բացեց հանրակացարանի մուտքի դուռը և դռան առջևի ջրափոսը թռչելով՝ միանգամից թափով բախվեց ինչ֊որ մեկի։

«Վա՜յ, արևդ թաղեմ, վայրենի՛»,— ճչաց այդ ինչ֊որ մեկը արդեն հատակից՝ խալաթի փեշով բնազդաբար ծածկելով ծնկները։

— Մարգո՞։

— Դո՞ւ ես, Վիրա՛բ ջան,— տնքաց Մարգոն։— Էդ ի՞նչ արիր, անխի՛ղճ...

Վիրաբը շփոթվեց, թեքվեց ցած՝ ձեռքը ակամա պարզելով աղջկան։

— Հո որևէ տեղդ չի՞ կոտրվել,— հարցրեց կարեկցաբար։

— Հեռո՛ւ տար ձեռքդ,— ետ քաշվեց Մարգոն։

— Ի՞նչ։

— Ձեռքերդ քե՛զ պահիր։

Վիրաբը ծիծաղեց.

— Պա՜հ, պա՛հ, պա՛հ, հենց ուշքս էլ գնում էր քեզ ձեռք տալու համար։ Դե վե՛ր կաց։ Վե՛ր կաց, լա՞վ...

Մարգոն շարժվեց տեղում և խուլ ճչաց.

— Չէ, չէ՛, ցավում է։ Վա՜խ, մամա՜ ջան...

— Որտե՞ղ է ցավում,— հարցրեց Վիրաբը։

— Քո գործը չի։

Վիրաբը նորից ծիծաղեց։

— Հասկացանք։ Բա հիմա ի՞նչ պիտի անենք։

— Գնա, ի՞նչ պիտի անես, արածդ արեցիր,— տնքալով ասաց Մարգոն։— Ես մի կերպ տուն կհասնեմ։

— Չէ, էդպես չի լինի։ Էն էլ՝ քարոզ լսելուց հետո,— ժպտաց Վիրաբը, թեքվեց ու փետուրի նման բարձրացրեց աղջկան։— Ձեռքերովդ բռնիր վիզս։

Մարգոն լուռ ու մունջ հնազանդվեց ու երևի չափից ավելի ամուր գրկեց տղայի պարանոցը։

— Ծտի քաշ ունես,— ասես կշռելով աղջկան վեր ու վար արեց Վիրաբը և միայն հիմա հասկանալով իր ծիծաղելի վիճակը և սարսափելով այն մտքից, թե տղաներից մեկն ու մեկը կնկատի իրեն, ոտքի մի հարվածով լայն բացեց մուտքի դուռը, դուրս թռավ և վազելով պատի կողքով, սկսեց արագ֊արագ, գրեթե ցատկելով իջնել ներքնահարկ տանող երկաթե բաց սանդուղքով։

— Կամա՜ց, կընկնես, աննորմա՛լ,— նրա գրկում ծղրտում էր Մարգոն՝ ավելի սեղմելով տղայի վիզը։

— Մերդ տա՞նն է,— դռան մոտ կանգ առնելով, հևաց Վիրաբը։— Ցա՛ծ իջիր։

— Չէ, ներս տար,— նորից տնքաց Մարգոն։

— Աղջի, չես կարո՞ղ քայլել,— ջղայնացավ Վիրաբը։

— Որ կարողանայի, կքայլեի, էլի, շա՜տ պետքս էիր։

Վիրաբն զգուշությամբ բացեց դուռը, ներս մտավ ու կանգ առավ սենյակի կեսը գրաված միակ լայն թախտի առաջ։

— Իջի՛ր,— ասաց նա

Մարգոն ձայն չհանեց։

— Իջի՛ր, ա՛յ աղջի,— կրկնեց Վիրաբը։

— Չեմ իջնում,— ասաց Մարգոն։

Վիրաբը թեքվեց թախտի վրա։

— Ձեռքերս բաց եմ թողնում։ Իջի՛ր, ասում եմ...

Նա բաց թողեց ձեռքերը, բայց աղջիկը շարունակում էր կախված մնալ նրանից, բարակ թևերով ամուր գրկած տղայի վիզը։

— Հիմա որ ցավոտ տեղիդ մի հատ հասցնեմ...— սպառնաց Վիրաբը։ Բայց Մարգոն չսպասեց, որ նա սպառնալիքն իրականացնի, ցատկեց թախտին ու սկսեց վեր֊վեր թռչել։

— Խաբեցի, խաբեցի, ոչ մի տեղս էլ չի ցավում, դե գնա՛, համբա՛լ։

— Չէ՛, քո մի տեղը հաստատ ինչ֊որ բան պակաս է,— մատը քունքին տանելով, ավելի շատ վշտացած, քան զայրացած՝ ասաց Վիրաբը։

— Ինչի՞, Վիրա՛բ ջան, ինչի՞, ազի՛զ ջան,— միանգամից լրջացավ Մարգոն,— ասա՛, ուրիշ ի՞նչ անեի, որ դու գրկեիր ինձ, ասա՛...

— Իսկ ինչո՞ւ պետք է գրկեի քեզ,— ճշմարիտ բարկացավ Վիրաբը։

— Քե՛զ ասա,— ծիծաղեց Մարգոն։— Ե՞ս քեզ խնդրեցի։ Չէի՞ ասում՝ ձեռք չտաս ինձ։

— Ա՜խ, Մարգո՛ աղջիկ,— հոգնած ասաց Վիրաբը,— ես քեզ մի օր երևի ձեռք կտամ ու էնպես ձեռք կտամ, որ...

— Ո՞ր օրը,— հարցրեց Մարգոն։— Երանի այդ օրվան։

Վիրաբը ձեռքը թափ տվեց, շարժվեց, որ դուրս գա և հայացքն ակամա ընկավ սենյակի մի կողմից կապված պարանին, որից տղամարդու մի մայկա էր կախված։

— Սա՞ ումն է,— զարմացած հարցրեց նա։

— Հեչ,— ասաց Մարգոն։

— Սա ո՞ւմ մայկան է, Մարգո՛։

— Ասում եմ՝ հեչ, էլի, այ տղա։ Էստեղ մեկը կա՝ նրանն է։

— Ո՞ւմը,— ինքն էլ զարմանալով, թե ինչու է կորցնում իրեն, խուլ ձայնով կրկնեց Վիրաբը։

— Քոնը,— ասաց Մարգոն։

— Ի՞մը... Հա, էլի, իմ մայկան ի՞նչ գործ ունի էստեղ, ա՛յ աղջի։

— Ի՞նչ անեի, թողնեի անձրևի տա՞կ։

— Հա՛, բայց ո՞նց իմացար, որ դա իմ մայկան է։

— Պա՜հ, կարծես թե հարյուր հատ ունես։ Էդ մեկն է, էլի...

— Լա՛վ, բայց էնտեղ ուրիշ մայկաներ էլ կային փռած, չէ՞։ Ինչի՞ց իմացար, թե որն է իմը։

— Հոտից,— ասաց Մարգոն։— Քո հոտից։ Ե՞րբ ես կարգին լվանում, որ...

Վիրաբը հուսահատ թոթվեց ուսերը։ Նա չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում իր հետ։ Զգում էր, որ տանել չի կարողանում այդ աղջկան, նրա անհեթեթ խոսքերն ու ավելի քան անհեթեթ արարքները, ծամոնի նման կպչուն բնավորությունն ու հետն էլ կծու, հունից հանող լեզուն, միշտ գզգզված, իրար խառնված մազերն ու բարակ, երկար ոտքերը՝ տղայավարի քերծված ծնկներով։ Ոչինչ, աղջկա մեջ գրեթե ոչինչ դուր չէր գալիս Վիրաբին, բայց զարմանալիորեն լավ էր զգում իրեն, երբ Մարգոն կողքին էր։ Նա հազվադեպ էր ծիծաղում, բայց երբ Մարգոն կողքին էր լինում... Տարօրինակ բան է, ուզում էր զայրանալ, բայց փոխարենը ծիծաղում էր։ Այդպես էր ստացվում ակամա։ Ուզում էր թողնել հեռանալ, բայց մնում էր կանգնած։

Հիմա էլ՝ քայլ արեց, որ դուրս գա մութ ու խոնավ ներքնահարկից, բայց անմիջապես էլ շրջվեց ու ասաց բարկությամբ.

— Քեզ ո՞վ է խնդրել, որ վերցնես ու լվանաս,— նա մեկնեց ձեռքը, պարանից պոկեց մայկան ու ծալեց բռունցքի մեջ։— Ի՞նչ գործ ունես դու ինձ հետ։ Ասա՛, ասա՛ տեսնեմ՝ ի՞նչ ես ուզում ինձանից։

Մարգոն արդեն նստել էր թախտին, ծալապատիկ ոտքերի վրա ու գզգզված մազերի տակից տխուր աչքերով Վիրաբին էր նայում։ Իսկական դերասան էր այդ աղջիկը։ Նա դեմքի արտահայտությունը վայրկյանը մեկ կարող էր փոխել։

— Վիրա՛բ ջան, ես քեզանից ոչինչ֊ոչինչ չեմ ուզում։ Միայն խնդրում եմ՝ թույլ տաս, որ լվացքդ մեկ֊մեկ ես անեմ, ի՞նչ կլինի։

— Լվա՜ցքդ,— հեգնեց Վիրաբը,— իմ ունեցած—չունեցածը երկու մայկա է ու մի...

— Թո՛ղ՝ ես լվանամ, էլի...

— Ինչի՞ համար։ Որ մի շաբաթում մաշես֊վերջացնե՞ս...

— Ասեմ, ասեմ, մի բարկանա։ Էն տղաներն էլի սկսել են պտտվել չորս կողմս, Վիրա՛բ։ Հենց դու ձեռք ես քաշում ինձնից, նրանք իսկույն մեկնում են իրենց կեղտոտ ձեռքերը։ Քեզնից ի՞նչ է գնում, ցա՛վդ տանեմ, թող մեկ֊մեկ լվանամ շորերդ, որ նրանք մտածեն, թե մենք իրար հետ ենք։ Ախր ես իսկականից ուզում եմ լավ աղջիկ դառնալ...

Վիրաբը չգիտեր՝ հավատա, թե չհավատա։

— Ո՞վ, կոնկրետ ո՞վ,— զայրացավ նա։— Ասա՛, էլի, կոնկրետ ո՞վ։

— Որ ասեմ, դրանից հետո էլ ո՞վ կմնա,— ծիծաղեց Մարգոն ու հանկարծ, ձեռքը պարզելով, կատվի քնքշությամբ շոյեց֊շոշափեց տղայի բազուկը,— ո՜ւհ, մուսկուլ եմ ասել, հա՜...

Վիրաբը ծիծաղեց ակամա... ետ քաշեց ձեռքը և շոյանքից ստացած դողն ու շփոթությունը թաքցնելու համար, սրտնեղած նետեց.

— Մազե՛րդ սանրի, մազե՛րդ, ոնց որ հոպոպ լինես...

Մարգոն ժպտաց իր ամենապայծառ, իր ամենաթովիչ ժպիտով.

— Վիրա՛բ ջան, բա դու իսկի չորս կողմդ չե՞ս նայում։ Հիմա մոդան է էսպես, ա՛յ որբ֊անտեր,— ասաց նա կոտրատվելով։

* * *

Ամառը շատ արագ անցավ։

Կամ գուցե Վիրաբին էր այդպես թվում, որովհետև ողջ ամառ նա, ինչպես ասում են, գլուխ բարձրացնելու ժամանակ չունեցավ։ Զանգվի ձորի այգետերերը կարող էին խորին շնորհակալություն հայտնել Արգամ Թոռչյանին։ Արգամ Թոռչյանը լավ գիտեր, թե ում է հանձնարարություն տալիս։ Վիրաբը կարգի բերեց խառատային հաստոցը, հարկավոր հին մասերը տաշել֊տաշտշելով, հազար ու մի տեղից ու հազար ու ձևով նորերը ճարելով, նա հավաքեց բակում ընկած հին գազիկներից մեկը, թափքը ներկեց տեխնիկումի ունեցած միակ մուգ կանաչ ներկով և նոր համար հանեց, որը նրա հպարտությունն էր, որովհետև ցույց էր տալիս Վիրաբի ծննդյան թիվը՝ 19֊45, եթե հաշվի չառնվեր զույգ թվերի արանքում ընկած փոքրիկ գիծը։

Նա անհամբեր սպասում էր, թե երբ առողջարանից կվերադառնա տեխնիկումի դիրեկտորը, որ հենց իր գազիկով էլ գնա երկաթուղային կայարան՝ նրան դիմավորելու։ Իսկ մինչ այդ երեկոները տրաքտրաքոցով միացնում էր շարժիչը, իր հավատարիմ, իր անդավաճան օգնականներին՝ կից բակերի՝ ճամբար գնալու հնարավորություն չունեցող մանրիկ երեխաներին բարձրացնում թափքի մեջ ու պտտվում, հա պտտվում տեխնիկումի ընդարձակ բակում՝ պստիկների ճիչ֊աղաղակներով լցնելով շրջապատը։

Մի անգամ էլ Մարգոն աղաչանք֊պաղատանքով ավտոմեքենա բարձրացավ, նստեց Վիրաբի կողքին, գլուխը ետ գցեց, փակեց աչքերը և երանությամբ ասաց.

— Ես երջանիկ եմ, Վիրա՛բ։

Հետո ինքն էլ վախեցավ իր խոսքից, ներքևից վերև Վիրաբի կենտրոնացած դեմքին նայեց, շոյեց ղեկը բռնած նրա ձեռքն ու ասաց.

— Գիտե՞ս, ես իմ մասին կյանքումս առաջին անգամ ասացի երջանիկ բառը։ Անցյալ տարի մեր դասատուն ազատ շարադրություն էր տվել՝ «Ի՞նչ բան է երջանկությունը» թեմայով։ Ես ոչ մի բան չկարողացա գրել ու «երկու» ստացա։ Երջանկությունից։ Ծիծաղելի է, չէ՞, Վիրա՛բ։ Շատ ծիծաղելի է, չէ՞...

Եվ Վիրաբի ներսում ինչ֊որ տեղ մի ցավ սկսվեց, բարձրացավ կոկորդով ու խեղդեց նրան։ Ինչպես այն ժամանակ, սանդուղքի տակ։

Մի քանի օր էր մնացել մինչև ուսումնական նոր տարվա սկիզբը։ Ներկարարները արագ֊արագ սպիտակեցրել էին ինչ պատահի ու թողել գնացել՝ ապականելով ամբողջ շրջապատն ու լուսամուտների ապակիները։ Եվ ավտոմեքենայով բակում շրջելիս Վիրաբը երբեմն֊երբեմն մեկ այս, մեկ այն լուսամուտի ետևում Մարգոյի և նրա մոր՝ Վարդանուշի ստվերներն էր տեսնում, որոնք ջանասիրությամբ մաքրում֊փայլեցնում էին ապակիները։ Եվ Վիրաբն ամեն անգամ մտածում էր, թե, այնուամենայնիվ, շատ վտանգավոր է, երբ ապակիներն է սրբում գրեթե կույր կինը։ Ինչպե՞ս է, որ մարդիկ չեն զգուշացնում։ Ինչո՞ւ կտրականապես չի արգելում Մարգոն։ Կամ գուցե ամեն մեկը կարծում է, թե մյուսը արդեն զգուշացրած կլինի։ Կամ գուցե մտածում են, թե կարելի է վաղն էլ միջամտել ու կանխել։ Դա կյանքում ամենամեծ ու ամենադառը դասը եղավ Վիրաբի համար։ Եվ տեղի ունեցած ցնցող ողբերգության մեջ Վիրաբն ամբողջ կյանքում իրեն էլ էր հանցավոր համարում։ Որովհետև կարող էր զգուշացնել ու չարեց։ Որովհետև կարող էր մոտենալ ու ասել.

— Զգո՛ւյշ մնա, Վարդանո՛ւշ մայրիկ, կընկնես։

Եվ, ով գիտե, գուցե թե տեղի չունենար այն, ինչ ունեցավ։

Վիրաբը երեխաներով լեփ֊լեցուն ավտոմեքենայով պտտվում էր բակում, երբ հանկարծ ինչ֊որ ուժգին թմփոց լսվեց և սարսափաձայն աղաղակներ։ Երեխաները բռունցքներով սկսեցին թմբկահարել ավտոյի խցիկի թիթեղյա տանիքին, և Վիրաբը կանգ առավ.

— Երրորդ հարկի պատուհանից մեկը ցած ընկավ,— իրար խանգարելով ու լրացնելով՝ լալիս ու ճչում էին վախեցած մանուկները։

Վիրաբը արգելակեց մեքենան, դուրս ընկավ խցիկից ու վազեց դեպի այն կողմ, որտեղ մատնացույց էին անում երեխաները։ Պատից բավականին հեռու՝ փշրված ապակիների կտորտանքների մեջ, կծկված֊ընկած էր Վարդանուշ մայրիկի մարմինը։

Հետո մի սրտակեղեք ճիչ լսվեց ու, «Վա՜խ, մամա ջան» կանչելով, հրապարակում հայտնվեց Մարգոն։ Վիրաբը կտրեց նրա ճանապարհը, բայց աղջիկը խելացնորի ուժով դուրս պրծավ նրա ձեռքից, ճեղքեց երեխաների օղակը և ընկավ մոր արնաշաղախ մարմնի վրա։ Գոռում ու համբուրում էր այդ արնաշաղախ մարմինը, մեկիկ֊մեկիկ բարձրացնում էր անզոր թևերն ու համբուրում, բաց մնացած սպիտակ աչքերն էր համբուրում մեկիկ֊մեկիկ, գլուխը դնում մոր դեռ տաք կրծքին ու ճչում խելագար։

Ու խոսում էր շտապով, շտապով, ինչ֊որ խոսքեր էր մրմնջում, որոնցից գրեթե ոչինչ հնարավոր չէր հասկանալ. ինչ֊որ մտերիմ, շատ անձնական բաներ, որ երևի միայն աջիկը կարող է ասել մորը։ Միայն մի խոսք էր, որ կրկնվում ու կրկնվում էր անընդհատ։ Մարգոն ասում էր. «Ինձ ո՞նց թողեցիր, մա՛մ, ինձ ո՞նց թողեցիր, անխի՛ղճ, բա հիմա ես մենակ ինչպե՞ս պիտի ապրեմ աշխարհում»։

Չգիտես՝ ում կանչով, ինչպես դեպքի վայրը հասավ շտապօգնության ավտոմեքենան։ Բժիշկը թղթի մի կտոր գտավ, փռեց գետնին, մի պահ ծնկեց զգուշորեն, թեքվեց Վարդանուշ մայրիկի մարմնի վրա, հետո բարձրացավ տեղից, ուղղեց ակնոցն ու հարցրեց.

— Տեր ունի՞։

— Ի՞նչ տեր,— հարցրեց Վիրաբը։

— Տեր, էլի՝ հայր, մայր, քույր, եղբայր, որդի...

«Ուրեմն, եթե իմ մասին հարցնեն, պիտի ասեն՝ անտեր է»,— մտածեց Վիրաբը։ Նա մատնացույց արեց պատի տակ կծկված, ողբացող Մարգոյին։

— Աղջիկն է։

— Հիմա ո՞վ է մեզ հետ գալիս, մենք անատոմիկում ենք գնում,— անհամբեր ասաց բժիշկը։

— Ես,— ասաց Վիրաբը...

Վարդանուշ մայրիկին թաղեցին Կիրզայի գերեզմանատանը։

Վիրաբը կյանքում առաջին անգամ հասկացավ, թե ինչ բարդ բան է մեռնելը։ Ավելի ճիշտ՝ հուղարկավորություն կազմակերպելը։ Նախ պարզվեց, որ Վարդանուշ մայրիկի տանը կար ընդամենը տասներկու ռուբլի։ Անատոմիկումի աշխատողը հասկացրեց, որ եթե հնարավորություն չունեն թաղելու, կարող են դիակը թողնել անատոմիկումում։ Վիրաբը սկզբում ոչինչ չհասկացավ ու գլխով արեց, բայց երբ մի պահ նայեց Մարգոյի աչքերին, հասկացավ անմիջապես և շտապով ասաց.

— Չէ՛ պետք չէ, մենք կթաղենք։— Իսկ հետո ավելացրեց գրեթե չարությամբ։— Նա անտեր չի։

Ասաց, բայց ինքն էլ չէր հասկանում, թե ինչ պիտի անի։ Եվ երբ Մարգոն, որը ուժգին հիստերիկայից հետո խոր անտարբերության մեջ էր, հարցրեց.

— Բա փո՞ղ որտեղից պիտի ճարեմ, Վիրա՛բ...

— Հարևաններից,— ասաց Վիրաբը։— Պարտք կանենք։

Ու միանգամից էլ հիշեց, որ ինքը փող ունի ստանալու։ Մի ամբողջ երեք հարյուր ռուբլի։ Եվ թող ընկեր Թոռչյանը նեղություն չքաշի՝ խնայդրամարկղի գրքույկի մեջ գցելու համար։ Նա հիշեց, թե ինչպես ընկեր Թոռչյանն ասաց. «Կգաս և երևի շատ շուտ կգաս»։ Ո՞նց գիտեր այդ մարդը։ Մարգարե՞ էր, ինչ է։

Վիրաբն այնքան ուրախացավ, որ նույնիսկ ժպտաց ու հանգիստ ասաց.

— Պարտք կանենք, Մարգո՛։ Ես ահագին փող ունեմ ստանալու։ Իմ ինչի՞ն է պետք։

Գերեզմանատանը Մարգոյից ու Վիրաբից բացի միայն տեխնիկումի մոտ ապրող երեք հարևաններ կային, հենց նրանք, որ պարտք էին տվել։ Նրանք էլ լաց եղան մի քիչ՝ ո՞վ գիտի՝ իրենց որ հանգուցյալին հիշելով ու երբ ցածրիկ հողաթումբը պատրաստ էր արդեն, շրջվեցին ու իջան բլուրն ի վար։

— Սպասե՛ք, ես ձեզ ավտոյով կտանեմ,— ձայն տվեց նրանց ետևից Վիրաբը։

— Չէ՛, տղա՛ ջան,— ասաց նրանցից մեկը,— մենք ուրիշ գերեզմաններ էլ ունենք տեսնելու։

Վիրաբը նստեց մի գերեզմանաքարի ու սպասեց, որ Մարգոն վերջացնի գործը։ Իսկ Մարգոն վայրի ծաղիկներ էր քաղում ճամփեզրից, սալաքարերի արանքից, չորացած առվի հունից։ Քաղում էր կարճ ցողուններով ինչ֊որ դեղին ու սպիտակ ծաղիկներ, բերում ու կամացուկ դնում ցածրիկ հողաթմբի վրա ու գնում նորից էր բերում։ Երևի ամաչում էր, որ կողքի հողաթմբին պսակներ ու ծաղիկներ շատ կան, իսկ իր մոր գերեզմանին չկան։

— Մարգո՛,— հարցրեց Վիրաբը,— դու տեսա՞ր, թե ոնց եղավ...

— Չէ՛,— ասաց Մարգոն։— Բայց ես գիտեի...

— Ո՞նց թե,— ապշեց Վիրաբը,— ի՞նչ գիտեիր...

— Ինքն էր ասել։

— Ասել էր, որ իրեն պետք է ցա՞ծ գցի։

— Հա՛։

— Ինչի՞ համար... Կուրանալո՞ւ...

— Հա՛,— ասաց Մարգոն։— Չէր ուզում ապրել։

Վիրաբը նրան էր նայում չթաքցրած զարմանքով։ Նույնիսկ բարձրացավ քարից։ Էս ի՞նչ է ասում։ Էս ի՞նչ տեսակ արարած է։

— Սպասի՛ր, դու գիտեիր ու... Մայրդ քեզ ասել էր ու... Ու դու հանգիստ սպասում էիր, թե երբ է ինքնասպան լինելու։ Էդ ի՞նչ ապուշ բան ես ասում, էդ ի՞նչ ստոր բան ես ասում, Մարգո՛։

Մարգոն փլվեց, լաց եղավ միանգամից, երեխայավարի ու դրանից կնճռոտվեց, տգեղացավ դեմքը, արտասուքները հոսում էին փոշոտ այտերի վրայով՝ ասես ակոսներ բացելով, իսկ նա հողոտ մատներով իբր սրբում էր այտերը՝ փոշին ու արցունքը ավելի խառնելով իրար, և նայելով նրան՝ Վիրաբը մտածեց, որ հիմա, հենց հիմա ինքը բոլորովին չի խղճում նրան և ընդհակառակը՝ ատում է։

— Էդ ի՞նչ ես ասում... Ուրեմն նա քեզ ասել էր, ու դու չէի՞ր փորձում համոզել, չէի՞ր փորձում խանգարել...

— Ախր ո՞վ կհավատար,— հեծկլտում էր Մարգոն։

— Դու նրա կողքից մի քայլ չպետք է հեռանայիր... Դու չպիտի թողնեիր, որ նա աշխատի ու էն էլ՝ ապակիներ լվանա... Դու պիտի... Էհ, թե ե՞ս ինչու եմ ավելորդ տեղը ուշացած խոսում...

— Վիրա՛բ ջան, դու ինձ սխալ հասկացար,— հեկեկոցի միջից ընդհատ֊ընդհատ պոռթկում էր Մարգոն։— Էդպես չի եղել, Վիրա՛բ ջան։ Հինգ տարի շարունակ, այն օրվանից, երբ սկսեցին ցավալ աչքերը, նույնն էր ասում... Ասում էր, եթե կուրանամ, ինձ ցած կգցեմ երրորդ հարկից... մի օր էլ չեմ ապրի։ Ես ի՞նչ իմանայի... Մտածում էի՝ ցավ է, էլի, մտածում էի՝ խոսք է, էլի... Իսկ դու էնպիսի բաներ ես ասում։ Բա ես... բա ես կուզենայի՞ մենակ մնալ արար աշխարհում... Ախր ես իմ մորից բացի ոչ ոք չունեմ, ոչ ոք... Ես ո՞նց եմ ապրելու սրանից հետո...

«Էլի՝ ես, դարձյալ՝ ես,— սրտնեղելով մտածում էր Վիրաբը։— Ես, ես, ես... Անուղղելի եսասե՞ր է, թե՞ չի հասկանում։ Չի հասկանում, իհարկե, չի հասկանում։ Ուղղակի չի հասկանում,— մտածեց Վիրաբը։— Չի հասկանում ու դրա համար էլ մեղք չունի։ Եթե հասկանար, չէ՞ որ այդպես չէր խոսի, ուրիշ բան կասեր, բոլորովին ուրիշ բան։ Կամ գոնե կկեղծեր, կխաբեր, իրեն կվերագրեր արարքներ, որ չի կատարել և խոսքեր, որ չի ասել։ Կաշխատեր խելոք երևալ, ցույց տալ, որ շատ կարեկից ու սիրող աղջիկ է եղել։ Իսկ հիմա ինչ ասում է՝ իր դեմ է ասում։ Եվ ասում է ոչ թե զղջալով, ոչ թե մեղադրելով ու դատապարտելով իրեն, այլ որովհետև չի հասկանում, թե ուրիշ ինչ պիտի ասի կամ ինչպես պիտի ասի։ Ու դրանից էլ անկեղծ է այս աղջիկը ու մեղք է։ Շատ մեղք է»։

— ... Ո՞նց եմ ապրելու... Ի՞նչ եմ անելու։ Որ ինձ նեղացնեն՝ ո՞ւմ մոտ եմ լաց լինելու։ Ավելի լավ չէ՞ր ինձ էլ հետդ տանեիր, մամա՛ ջան,— մրմնջում էր Մարգոն։— Բռնեիր թևս ու նոր ընկնեիր, մամա՛ ջան։ Բա մերն էլ երեխային աշխարհ կբերի ու կթողնի անտե՞ր...

Վիրաբին թվաց, թե հարվածեցին իրեն։ Նա նույնիսկ մի պահ ետ նայեց, որ տեսնի, թե ով էր հարվածողը։ Այդ ի՞նչ հարցրեց Մարգոն։ Ի՜նչ ասաց։ Բա մայրն էլ երեխային աշխարհ կբերի ու կթողնի անտե՞ր։ Այդ նույն հարցը միլիոն անգամ մտքում աղաղակել էր Վիրաբը։ Նա զարմանալիորեն հորը չէր հիշում կամ ավելի շուտ՝ երբեք չէր մեղադրում, չգիտես ինչու համոզված լինելով, որ եթե ինքը պատերազմի վերջին օրն է ծնվել, ուրեմն հայրը զոհվել է պատերազմում։ Համոզված էր, որ ջահել է եղել հայրը, ամուսնացել է, անմիջապես պատերազմ են տարել և պատերազմում էլ զոհվել է։ Իսկ մայրը, մայրը... Այսինքն՝ նա մորն էլ վաղուց չէր մեղադրում։ Արդեն մեծ տղա էր և գիտեր, որ աշխարհում հնարավոր է ամեն ինչ։ Ամեն լավ բան և ամեն վատ բան։ Բայց համոզված էր, որ մայրը կա։ Ապրում է ինչ֊որ տեղ, մոտերքում։ Ուրիշ ամուսին ունի և ուրիշ երեխաներ։ Սկզբում հնարավորություն չի ունեցել պահելու որդուն, հետո հնարավորություն չի ունեցել տեսնելու որդուն, հետո հնարավորություն չի ունեցել հիշելու որդուն։ Բայց մի՞թե հնարավոր է դա։ Վիրաբը յուրաքանչյուր կնոջ մեջ մորն էր փնտրում։ Ուսուցչուհիների մեջ մորն էր փնտրում։ Որտեղ ապրում էր՝ հարևանների մեջ մորն էր փնտրում։ Եվ ամենազարմանալին այն էր, որ նրան թվում էր, թե հենց որ հանդիպի, անմիջապես կզգա, կճանաչի։ Թե առաջինը, համենայն դեպս, ինքը կճանաչի։ Երկար կնայի աչքերի մեջ ու կճանաչի։ Կճանաչի ու կասի. «Մա՛մ ջան, բա մերն էլ իր երեխային աշխարհ կբերի ու կթողնի անտե՞ր»։ Չէ, ավելի շուտ՝ կասի. «Մա՛մ ջան, բա ես իսկի պետք չե՞մ քեզ։ Մեծ տղա եմ, գուցե թե մի բանով պետք եմ գալիս քեզ։ Բա դու իմ կարիքը չե՞ս զգում, մա՛մ»։

Վիրաբը գրպանից հանեց թաշկինակն ու Մարգոյին մեկնեց.

— Սրբի՛ երեսդ, ամբողջը ցեխ է, ա՛յ աղջի։

Մարգոն մեքենայաբար վերցրեց թաշկինակը, դեմքին տարավ, բայց անմիջապես էլ ետ մեկնեց շտապով.

— Կկեղտոտվի,— ասաց նա։

— Հիմա՜ր,— նրա ձեռքը նորից ետ ծալելով, սրտանց ասաց Վիրաբը,— անխելք աղջիկ ես, էլի։ Եվ Մարգոն խղճալի ժպտաց։

Մարգոն ժպտաց խղճալի։ Եվ այդ ժպիտն էլ վճռեց ամեն ինչ։

«Ինչքան նման ենք իրար,— հանկարծ շատ պարզ գիտակցեց, ասես հայտնագործեց Վիրաբը,— էս ինչքա՜ն նման ենք իրար։ Մենակ թե ես ցույց չեմ տալիս, ինչ մտածում եմ, իսկ նա ցույց է տալիս։ Չի թաքցնում։ Ձևեր չի թափում։ Ես իմ մտքում եմ ասում. «Բա մերն էլ իր երեխային աշխարհ կբերի ու կթողնի անտե՞ր»։ Իսկ նա բարձր ձայնով է ասում։ Ու երկուսս էլ որբ ենք ու անտեր։ Մենք էլ ո՞ւմ ենք պետք աշխարհում, եթե ոչ իրար։ Կամ գոնե ես հո գիտեմ, որ նրան պետք եմ։ Ոչ մեկին պետք չեմ ու մենակ նրան եմ պետք։ Ախր ես որ ուզենամ, Մարգոն երջանիկ կլինի։ Իսկ քի՞չ բան է, որ կյանքում գոնե մեկին տեր կանգնես, որ երջանիկ լինի»։

Այդպես կամ մոտավորապես այդպես էր մտածում Վիրաբը։ Իսկ բարձրաձայն ասաց.

— Մարգո՛, լսի՛ր, թե ինչ եմ ասում։ Տե՛ս. էս իրիկունն է, դու ես, ես եմ ու մորդ գերեզմանն է։ Ու ես մորդ գերեզմանի առաջ երդվում եմ, որ էլ երբեք, քանի կամ, քեզ մենակ չեմ թողնի։ Լսո՞ւմ ես. աշխարհի ինատու ես ամեն ինչ կանեմ, որ դու բախտավոր լինես։ Շան պես կչարչարվեմ, կտանջվեմ, որ իսկի հնար չունենամ, կգնամ համբալ կաշխատեմ, կգնամ աղբ կթափեմ ու կպահեմ քեզ։ Կպահեմ թագուհու նման, հավատա՛, դու ոչ մի բանի պակասություն չես ունենա։ Ոչ մի բանի։ Աշխարհի ամենասիրուն շորերը կառնեմ քեզ համար ու ամենափայլուն կոշիկները, ամեն մատիդ մի մատանի կհագցնեմ ու կթողնեմ ամեն օր վարսավիրանոց գնաս, որ ուրիշները սանրեն էդ գզգզված մազերդ, Մարգո՛ ջան։

Նա ուզում էր շատ բաներ ասել, շատ լավ ու բարձր բաներ, բայց երևակայությունը դրանից այն կողմ չէր անցնում։ Մտածեց, մտածեց ու հիշեց և շատ ուրախացավ հիշելով, որ Մարգոն տուն էլ չունի, և ինքը կարող է տուն էլ նվիրել նրան։

— Հա՛, հետո քեզ կհանեմ էդ պադվալից ու կտանեմ իմ ձեռքով սարքած տունը՝ բարձր սյուներով ու մեծ պատշգամբով։ Մենք իրիկունը կնստենք մեր պատշգամբում, թեյ կխմենք ու կնայենք իմ տնկած ծառերին։ Իսկ երբ մութն ընկնի, իրար հետ կգնանք ու ցոգոլ կթռցնենք հենց մեր ծառերից, հը՞... Ու դու էլ ինձ էն օրվա նման, հիշո՞ւմ ես, էն օրվա նման, երբ նստած էիր կողքիս, ավտոյի մեջ, կասես. «Ես երջանիկ եմ, Վիրա՛բ»։ Հը՞... Կասե՞ս...

Բայց երևի չափազանց շատ էր այդ ամենը Մարգոյի համար, որովհետև նա սկզբում իջավ ծնկների վրա, ասես միանգամից թուլացան ոտքերը, հետո երեսնիվար ընկավ փխրուն հողաթմբին ու դեմքը թաքցրեց սպիտակ ու դեղին մանրացողուն վայրի ծաղիկների մեջ, որ իր ձեռքով էր քաղել գերեզմանատան փոշոտ ճամփեզրից, սալաքարերի արանքից ու չորացած առվի ճաքճքած հունի միջից։

Իսկ Վիրաբը թափով բարձրացավ ավտոմեքենան, միացրեց շարժիչը, հենվեց ոտնակին, գազն ավելացրեց, որքան կարող էր, դղրդյունով ցրեց գերեզմանատան լռությունը և սեղմեց ձայնի կոճակը։ Սեղմեց երկար֊երկար ու ընդհատ֊ընդհատ, Մարգոյին կանչելով իր մոտ, շտապեցնելով, որ գա, որ գնան, որ հեռանան գերեզմանատնից՝ իրենց նոր կյանքին ու ճակատագրին ընդառաջ։

Բ

Երբ Վիրաբը գերեզմանատանը իր անկեղծ սրտառուչ խոսքն էր ասում, կամ, ինչպես հետագայում էր ծիծաղում՝ հանդես էր գալիս թեզիսներով ու ծրագրային ճառով, մտքով ամենևին էլ չէր անցնում, թե որքան մոտ է իրականությանը և ճակատագիրը որքան բառացիորեն կհասկանա իր խոսքերը, հատկապես՝ աշխատանքի հարցում։

Նշանակումները նոր էին սկսվել, երբ նրան իր առանձնասենյակը հրավիրեց տեխնիկումի դիրեկտոր Արգամ Թոռչյանը։

— Ես քեզնից շատ գոհ եմ, Վիրա՛բ,— ասաց նա։— Եվ որպեսզի դու իմանաս, թե որքան գոհ եմ, առաջարկում եմ մնալ տեխնիկումում։ Ե՛վ արհեստանոցը կղեկավարես, և՛ գործնական պարապմունքներ կանցկացնես աշակերտների հետ, կսովորեցնես ավտո վարել։

Եվ որովհետև Վիրաբը լռում էր, դա վերագրեց իր մատուցած անակնկալին, ժպտաց և նույնիսկ հարկ համարեց կատակել.

— Հը՞, ուրախությունից կծեցի՞ր լեզուդ։ Մի՛ զարմանա, հին խոսք է, ասում է՝ մեծ է որբի աստվածը։

— Որբի դիրեկտորն է մեծ, ընկե՛ր Թոռչյան,— ինքն էլ չսպասելով, թե ընդունակ է նման խոսք ասելու՝ իր նկատմամբ դիրեկտորի ողջ բարյացակամության և հոգատարության համար շնորհակալ եղավ Վիրաբը։— Շատ եմ խնդրում՝ աներես տղա չհամարեք ինձ, բայց ինձ բնակարան է պետք։ Բնակարան կարո՞ղ եք տալ։

— Բնակարա՞ն,— հանկարծակիի եկավ Թոռչյանը,— ո՞րտեղից, տղա՛ս, քսան տարվա դիմումներ ունենք։

— Ինձ տուն է պետք,— ասաց Վիրաբը,— ի՞նչ անեմ։

Արգամ Թոռչյանը սրտանց բարկացավ և երբ խոսեց, նրա խոսքերը միայն Վիրաբին չէին ուղղված։

— Ի՜նչ զարմանալի սերունդ եք, ա՛յ մարդ,— ասաց նա։— Ամեն ինչ ուզում եք միանգամից ունենալ, պատրաստի։ Այդպես ո՞նց կլինի։ Ես...— նա մատը ուժգին կրծքին խփեց։— Ես ինստիտուտ եմ ավարտել, տասը տարի է դիրեկտոր եմ այս տեխնիկումում, տասը տարի էլ գյուղական դպրոցներում եմ աշխատել ու միայն անցյալ տարի են ինձ բնակարան տվել։ Այն էլ՝ ի՞նչ բնակարան, դեռ վերանորոգումը չեմ վերջացրել։ Իսկ դու... Իսկ դուք... քեզ հիանալի աշխատանք եմ առաջարկում, հնարավորություն կունենաս աշխատելու և հեռակայելու ինստիտուտում... Ես քեզ ապագա եմ առաջարկում։ Իսկ դու...

— Ինձ տուն է պետք,— ասաց Վիրաբը։— Ես մենակ չեմ, ընկեր Թոռչյան...

— Դե, ուրեմն էլ ի՞նչ ես ուզում ինձանից։ Գնա՛, իրենք են խնդրում,— նա մատով հիմա էլ թխկթխկացրեց սեղանին ընկած ինչ֊որ թղթի։— Գնա՛ շրջսովետի գործկոմի սանսեկտոր, այսինքն՝ մաքրման գրասենյակ ու աշխատի... գնա՛...

— Տուն կտա՞ն,— հարցրեց Վիրաբը։

— Անմիջապես։ Եվ աշխատավարձն էլ շատ բարձր է։ Բայց գիտե՞ս ինչ ես անելու, ընկե՛ր Վիրաբ, աղբ ես հավաքելու, հասկացա՞ր, ա՛ղբ։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը,— եթե տուն են տալիս, կգնամ։

— Լո՞ւրջ ես ասում,— սրտանց զարմացավ Արգամ Թոռչյանը։— Լա՛վ մտածիր, տղա՛, ես քեզ անկեղծ եմ ասում՝ դու տաղանդավոր մարդ ես։ Դու ամեն ինչ էլ կարող ես դառնալ, որովհետև քո մեջ ամեն լավ բանի սկիզբը կա։ Հասկացա՞ր։ Քեզ մնում է միայն քո սրտի ուզած գործը գտնել, որ հետո չափսոսաս։ Լավ, եթե դասատու չես ուզում դառնալ ու ինժեներ, որ իմ առաջարկի նպատակն է, գոնե մաքուր, ջահելին վայել գործ ընտրի։ Կուզե՞ս՝ խոսեմ՝ գնա տաքսակայանում աշխատի կամ գոնե՝ ավտոբուսի վրա։ Չէ՞, չէ՞, ուրեմն ուզում ես ա՞ղբ հավաքել։ Ախր դու չգիտես, թե դա ինչ գործ է, տղա՛ս։ Իսկ ես գիտեմ։ Գնալու ես խրվես ու մնաս այդ աղբի մեջ, հավատա ինձ, որովհետև տուն ես ստանալու, բարձր աշխատավարձ ես ստանալու և կարծելու ես, թե դրանից այն կողմ աշխարհ չկա։ Հասկացա՞ր։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը։— Կգնամ։

Դիրեկտորը երկար, լուռ նայում էր նրան։ Եվ երբ նորից խոսեց, արդեն բարկացած չէր կարծես թե։

— Գիտե՞ս ինչ, Վիրա՛բ։ Իհարկե, լավ ու վատ աշխատանք չկա։ Գլխով չանե՛ս,— հանկարծ բղավեց նա,— ես քեզ քարոզ չեմ կարդում։ Բայց դու սպորտսմեն ես ու պետք է անմիջապես հասկանաս։ Ծանրամարտի մրցում տեսել ես, չէ՞։ Խելացի մարզիկը սկզբում թեթև քաշ է դնում ծանրաձողին և հետո է կամաց֊կամաց ավելացնում քաշը։ Ճի՞շտ է։ Ըհը։ Իսկ դու միանգամից մեծ բեռի տակ ես մտնում։ Եվ ոչ միայն ֆիզիկական, այլև, ավելի շատ, բարոյական, հոգեբանական բեռի տակ։ Չես դիմանա ու կկոտրվես, տղա՛ս։ Երբևէ տեսած կա՞ս, որ աղբահավաք մեքենայի վարորդը ջահել լինի։ Չես էլ տեսնի։ Որովհետև ծանր գործ է դա ու ոչ մի հեռանկար չունի... Ուրեմն արժի՞ մի բնակարանի համար...

Վիրաբը հիշեց Մարգոյի խղճալի ժպիտն այնտեղ՝ գերեզմանատանը։ Իրիկուն էր, Մարգոն էր, ինքն էր ու Վարդանուշ մայրիկի գերեզմանը՝ վայրի աղքատիկ ծաղիկներով ծածկված։ Հիշեց ու ասաց.

— Մեզ տուն է պետք, ընկեր Թոռչյան։

* * *

Մարգոն ներքնահարկի մթության մեջ ամուր գրկել էր Վիրաբի ուսը, գլուխն ականջին էր մոտեցրել, համբուրում էր նրա քրտնած պարանոցը ու հետն էլ շշնջում.

— Հետո՞, հետո՞, Վիրա՛բ...

— Ա՛յ աղջի, ամբողջ շենքում ես ու դու մեն֊մենակ ենք, ինչի՞ ես փսփսոցով խոսում,— ժպտաց Վիրաբը։

— Վախենում եմ՝ սատանաները լսեն,— շշնջաց Մարգոն՝ նորից համբուրելով տղայի վիզը, հետո թեքեց գլուխն ու թքեց երեք անգամ,— թյու, թյու, թյու...

— Տո գժի՛ մեկը,— սուտ բարկացավ Վիրաբը,— ինձ պաչում ես, հետո թքո՞ւմ...

— Էդ սատանաներին էր ուղղված,— կամացուկ ծիծաղեց Մարգոն։— Որ մեզ մոտիկ չգան։ Որ չլսեն մեր պլանները ու չխանգարեն։ Ախր ես երջանիկ եմ, Վիրա՛բ։ Հետո՞, հետո՞, դու ի՞նչ ասացիր...

— Ասացի մտածեմ ու կասեմ վաղը։

— Ես քո ցավը տանեմ, Վիրա՛բ։ Որ ասել ես մտածեմ, նշանակում է՝ մտածենք, չէ՞։

— Բա ի՞նչ։

— Մտածենք։— Նա նորից համբուրեց տղայի մկանուտ վիզը,— մտածենք։ Ի՜նչ աղի է։

— Ի՞նչն է աղի։

— Քրտինքը։

— Աղի է՝ մի պաչի։

— Յա՜,— շշնջաց Մարգոն,— աղի էլ լինի կպաչեմ, կծու էլ լինի՝ կպաչեմ։ Քե՞զ ինչ, իմը չի՞, իմը չի՞,— նա մանրիկ տաք համբույրներով ողողեց տղայի վիզը, այտերը, աչքերը։— Վա՜յ, էս ինչ հոտ է գալիս քեզանից, շնչում եմ ու չեմ կշտանում, Վիրա՛բ։

— Աղբի հոտ է,— ծիծաղեց Վիրաբը։

— Թեկուզ աղբի հոտ լինի, ինչի հոտ ուզում է լինի, բայց որ քեզնից է գալիս, ուրեմն՝ քո հոտն է ու ես պաշտում եմ էդ հոտը, Վիրա՛բ։

— Հանաք եմ անում, ա՛յ աղջի,— ծիծաղեց Վիրաբը։— Օրը երկու անգամ ցնցուղի տակ եմ մտնում։ Կյանքումս՝ իրար գումարած, էդքան լողացած չկայի, ինչքան էս երեք ամսում։

— Օ՜ֆ, շատ մի՛ խոսի, թող մի լավ շունչ քաշեմ։

Վիրաբը ծիծաղեց հաճույքից, ազատ աջ ձեռքը մեկնեց, կամացուկ շոյեց Մարգոյին։

— Չէ՛, չէ՛, չէ՛,— ետ քաշվեց Մարգոն։— Մտածենք։

— Մտածենք,— ձեռքը ետ քաշելով, խոնարհ համաձայնեց Վիրաբը։

Մարգոն բարձրացավ տեղից, մատը շուրթերին տարավ, որ ուռել ու քաղցր ցավում էին, ժպտաց մթության մեջ ու ասաց.

— Թող քո ուզածը լինի, վերցնենք պետական շենքի բնակարանը։

— Ինչի՞,— կողքի թեքվեց Վիրաբը։

— Ասեմ,— ասաց Մարգոն,— նախ՝ հենց վաղն էլ կարող ենք տեղափոխվել։ Ամեն ինչ պատրաստ է։ Ջուրը մեջը, գազը մեջը, լողասենյակը մեջը... Հա, դու ասացի՞ր, որ մենք աճող ընտանիք ենք։

— Ինչ ես ասում, այ աղջի, ամոթ չի՞։

— Ոնց թե ամոթ է,— բարկացավ Մարգոն,— չենք աճելո՞ւ։

— Թյու, է՞դ ինչ բառ է,— իր հերթին բարկացավ Վիրաբը։— Դա ասելու խո՞սք է։ Առանց ասելու չե՞ն հասկանա։

— Եսիմ,— ասաց Մարգոն,— ո՞վ գիտի՝ ինչ մտածեն։

— Մարգո՛,— ընդհատեց Վիրաբը,— ավելի լավ չի՞ լինի, որ հողամաս վերցնենք, սարքենք մեր ձեռքով, մեր ուզածի պես, ծառեր տնկենք, փոքրիկ բանջարանոց գցենք, կանաչի ցանենք, պոմիդոր ու բադրիջան, իրիկունը նստենք մեր պատշգամբում...

— Որ պետական պատշգամբում նստես, ի՞նչ կլինի,— կտրեց Մարգոն։

— Բան չի լինի։ Բայց ասում են սեփականն ուրիշ է...

— Սեփականի հոգսն էլ է ուրիշ,— կամացուկ, համոզիչ ձայնով ասաց Մարգոն,— հարցրել եմ, գիտեմ։ Ախր ի՞նչ գործ ունենք, ա՛յ մարդ։ Կարծում ես քի՞չ հոգսեր ենք ունենալու։ Հետո, խոսք ես տվել, չէ՞, Վիրա՛բ ջան, որ դու աշխատելու ես, իսկ ես՝ սովորեմ։ Բա քեզ կսազի՞, որ քո կինն անգրագետ մնա։ Իսկ հետո, որ ես ավարտեմ, ես կաշխատեմ, դու կսովորես, հա՞...

— Մտածենք,— նկատելի կոտրված ասաց Վիրաբը։

— Հա՛, հա՛, մտածենք,— անմիջապես համաձայնեց Մարգոն, պառկեց նորից ու ձեռքը քնքշորեն տղայի կրծքին դրեց։— Մենակ թե՝ պետական շենքի մասին մտածենք, հա՞։

Վիրաբը մթության մեջ ակամա գլխով արեց, հետո միանգամից ինչ֊որ բան հիշեց ու սարսափեց, սարսափեց ու շատ ուրախացավ, որ Մարգոն չնկատեց գլխի շարժումը։ Ճիշտ այդպես ամեն ինչին գլխով էր անում մանկատան դիրեկտորներից մեկը՝ ընկեր Կոթիկյանը։ Այսինքն՝ նրա բացակայությամբ ոչ ոք ընկեր Կոթիկյան չէր ասում։ Բոլորն էլ ասում էին՝ Ձին։ Ձին եկավ, Ձին գնաց, Ձին ասաց։ Այդ անունը նրան կպցրել էին ոչ միայն գլխի համար, որն իրոք ձիու գլխի նման բարակ ու երկար էր, այլ ավելի շատ՝ գլուխ տալու համար։ Ինչ հարցով դիմեիր՝ նախ գլխով էր անում ու հետո միայն մտածում պատասխանի մասին։ Մի անգամ մանկատան երեխաներին կոլեկտիվ կարգով կրկես տարան։ Ու հենց որ համարներից մեկի ժամանակ մանեժի կենտրոնում հայտնվեց մի ձի և հեծյալի կարգադրությամբ սկսեց աջ ու ձախ գլուխ տալ հանդիսականներին, մանկատան երեխաները միահամուռ բղավեցին.

— Ընկեր Կոթիկյանը...

— Բարև ձեզ, ընկե՛ր Կոթիկյան...

Սովորաբար մանկատան դիրեկտորները հատուկ ընտրված խիստ ու դաժան մարդիկ են լինում։ Հիմնականում՝ նախորդ աշխատանքի վայրերում տապալված միլիցիայի ղեկավար աշխատողներ, որոնք, չգիտես ինչու, հարկ են համարում իրենց արդարացի կամ անարդարացի հալածողների նկատմամբ ունեցած ողջ ոխն ու զայրույթը փոխադրել անմեղ մանուկների վրա։ Իսկ ընկեր Կոթիկյանը բոլորովին ուրիշ էր։ Ընկեր Կոթիկյանը մանկատան դիրեկտորի պաշտոնում իսկական դիրեկտորների համեմատությամբ ոչ թե բացառություն, այլ պարզապես թյուրիմացություն էր։ Եվ երբ նրան հեռացնում էին աշխատանքից, երբ համերաշխորեն քննադատում էին նրան հեղինակություն չվայելելու, անգործության, թուլության և հազար ու մի ունեցած ու չունեցած մեղքերի համար, ընկեր Կոթիկյանը շարունակ գլխով էր անում և այդպես գլխով անելով էլ հեռացավ մանկատնից։

Մանկատունն այդ թեմայով ապրում էր մի քանի օր։

— Լավ, ինչո՞ւ Ձիուն հեռացրին։ Նա ոչինչ չէր անում, չէ՞, խեղճն ի՞նչ էր արել, որ հեռացրին։ Ոչ աշխատում էր, ոչ սխալներ էր թույլ տալիս, բա դրա համար մարդ են հեռացնո՞ւմ։ Հեռացնում էին, թող կնոջը հեռացնեին,— ասում էին մարդիկ։ Եվ նրանց ասածի մեջ ճշմարտություն կար։ Մանկատունը փաստորեն տիկին Կոթիկյանն էր ղեկավարում՝ լինելով ընդամենը գրադարանավարուհի։ Նա էր ցուցումներ տալիս, թե դիրեկտորն ինչ պետք է անի այդ օրը և երբ ընկեր Կոթիկյանը կնոջ թույլտվությամբ որևէ տեղ խորհրդակցության էր գնում, կինն էր նստում նրա դիրեկտորական աթոռին։ Եվ ինչ որ ասում էր՝ խոնարհ գլխով էր անում ընկեր Կոթիկյանը։

Ահա թե ինչից սարսափեց Վիրաբը, երբ զգաց, որ գլխով է անում մթության մեջ ճիշտ և ճիշտ ընկեր Կոթիկյանի նման։ Սարսափեց ու վճռեց մեկընդմիշտ լուծել այդ հարցը։

— Մարգո՛,— ասաց նա խիստ, կրծքից հեռացնելով կնոջ տաք ձեռքը, կծկելով մկանները և ձեռքերը դնելով ծոծրակի տակ,— տունը մի գլուխ պիտի ունենա։ Եվ այդ գլուխը տղամարդը պետք է լինի։ Ե՛ս։

— Վա՜յ, ի՞նչ է պատահել, ա՛յ տղա,— անհանգստացավ Մարգոն։

— Էլ ի՞նչ պետք է պատահի։ Քեզ ու քեզ հարցեր ես լուծում։ Ասում ես՝ մտածենք ու հետն էլ ստիպում ես, որ քո ուզածի մասին մտածեմ։

— Բա չմտածե՞նք, Վիրա՛բ ջան,— անմիջապես խեղճացավ Մարգոն։— Ախր էդ տանը ավելի շատ ես եմ լինելու, ցավդ տանեմ։ Դու առավոտ շուտ գնալու ես, գիշերը՝ գաս։ Ո՞վ է ավլելու, թափելու, լվացքդ անելու, ճաշ պատրաստելու, ո՞վ է երեխայի համար հագուստ կարելու, բարուրներն ու տակաշորերը լվանալու, փռելու, չորացնելու։

— Ի՞նչ երեխա,— դեռ բարկացած հարցրեց Վիրաբը,— Կիկոսի պատմությունն ես սարքո՞ւմ։

— Թե անունն ինչ կդնես, դա քո գործն է,— կամացուկ ասաց Մարգոն,— տան գլխավորը դու ես, դու էլ կորոշես։ Բայց ես մեր երեխայի մասին եմ խոսում։

— Ի՞նչ,— հարցրեց ու շունչը պահեց Վիրաբը, պահեց շունչը ու զգաց, գրեթե լսեց, թե ինչպես է բարձրաձայն զարկում սիրտը։

— Մեր երեխայի։

— Մարգո՛... Մարգո՛, հո հանաք չե՞ս անում։ Մարգո՛, էդ ի՞նչ ես ասում։ Մարգո ջան, ճի՞շտ, ճի՞շտ։ Մարգո՛ ջան, ախր էդպես ո՞նց կլինի, ախր ինքներս դեռ երեխաներ ենք, մեզանից ի՞նչ երեխա։

— Իմ խելա՛ռ,— երջանիկ ծիծաղեց Մարգոն ու անմիջապես էլ ավելացրեց առաջին կնոջ հետևողականությամբ,— հիմա ի՞նչ ես ասում, դու որոշի, ուզում ես պետական շենքում ապրենք, ուզում ես հողամաս վերցրու.— Լռեց մի քիչ ու հարցրեց,— պետակա՞ն...

Եվ Վիրաբը ուրախությունից խելագար արագ֊արագ գլխով արեց, ճիշտ և ճիշտ ընկեր Կոթիկյանի նման՝ մխիթարելով իրեն, թե Մարգոն չի տեսնի գլխի շարժումը։

* * *

Նա մի անգամ ևս պտտվեց երկու կողմից երկարացված կլոր սեղանի շուրջը, ուշադիր զննեց կանոնավոր դասավորված պոմիդորի, վարունգի ու բիբարի սալաթները, պանրի, երշիկի, բաստուրմայի ու սուջուխի ափսեները, ստուգեց, թե յուրաքանչյուր սպասքի տակ անձեռոցիկ կա, Մարգոն հո չի՞ մոռացել բացիչները, իր ձեռքով տեղավորեց կոնյակի, օղու, գարեջրի ու լիմոնադի շշերը, նորից նայեց ու գոհ մնաց։

— Հը՞, հանձնաժողովն ընդունե՞ց սեղանը,— պասուց տոլմայով լի սկուտեղը ձեռքին ներս մտավ Մարգոն։

— Գերազանց,— զեկուցեց Վիրաբը։

— Հյուրերը չե՞ն ուշանում։

— Էլ ի՞նչ հայ, որ չուշանան,— ծիծաղեց Վիրաբը,— չգիտե՞ս, որ եթե ուզում ես մարդիկ ժամը յոթին հավաքվեն, պիտի խնդրես, որ հինգին գան։

— Երբ ուզում են՝ գան՝ ես արդեն պատրաստ եմ,— ասաց Մարգոն։— Միրգն էլ լվացի պրծա։

— Դե ես էլ ասում եմ գան, նոր կրակը վառեմ,— մտահոգ ասաց Վիրաբը։— Խորովածը որ սառի՝ ո՞ւմ է պետք։

Մարգոն գլխով արեց, իբրև համաձայնության նշան ու արագ֊արագ գնաց խոհանոց։ Իսկ Վիրաբը պատշգամբ դուրս եկավ, մի անգամ էլ բացեց բաստուրմա դրած մսով լի թասի բերանը, հոտ քաշեց հաճույքով, տեղը դրեց ու պատշգամբից կախված նայեց քաղաքին։ Քաղաքը վառվում էր աշնան գույների մեջ։ Մինչև պատշգամբ հասած բարդիների կատարները դողում էին մանրիկ ու դեղին տերևներ թափում մայթերի վրա։ Իսկ դիմացը՝ այնքան մոտիկ, որ թվում էր՝ պարզես ձեռքդ՝ կհասնի, Արարատի գագաթներն էին։ Վիրաբը նայեց, նայեց աշխարհի գեղեցկությանը, սրտաշարժվեց ու հանկարծ բարձրաձայն ասաց.

— Փառքդ շատ, տե՛ր Աստված։

— Օհո՜, իմ ուսանողը աստվածապաշտ է եղել ու չե՞մ իմացել,— հնչեց Վիրաբի թիկունքում, և Արգամ Թոռչյանը ձեռքը դրեց Վիրաբի ուսին։

— Ընկե՛ր Թոռչյան, ինչ լավ արեցիք, որ եկաք,— սրտանց ուրախացավ Վիրաբը։

— Եվ հյուրերից առաջինը ե՞ս եմ։

— Իմ հյուրը դուք եք, ընկեր Թոռչյան, մնացածը Մարգոյի գծով է, ես գործ չունեմ,— չթաքցրած սրտնեղությամբ ասաց Վիրաբը։— Այնպես որ՝ մենք կարող ենք նստել։

— Ընդհակառակը, օգտվենք առիթից ու մի քիչ խոսենք, Վիրա՛բ, սեղանի շուրջը, միևնույն է, խոսել չի լինի։ Այնպես որ՝ նստիր ու զեկուցիր, տղա՛ս՝ ինչ կա, ինչ չկա, ոնց ես, ոնց չես...

Վիրաբը ժպտաց.

— Ամեն ինչ էլ կա, ընկե՛ր Թոռչյան։ Հերթով կպատմեմ։

Արգամ Թոռչյանը, իր բոլոր առաքինությունների հետ, մի մեծ առաքինություն էլ ուներ։ Նա կարողանում էր լսել։ Դա իրոք, մեծ առաքինություն է, որովհետև հիմա մարդկանց մեծ մասը միայն խոսում է, լսող չկա։ Իսկ Արգամ Թոռչյանը լսում էր և այնպես էր լսում, որ ուզում էիր ակամա պարզել սիրտդ նրա առջև, վստահել նվիրական բոլոր գաղտնիքներդ՝ համոզված, որ նա կհասկանա քեզ։

Վիրաբը պատմեց, թե սկզբում ինչ թերահավատությամբ ընդունեցին իրեն մաքրման գրասենյակում։ Բացեիբաց երեսին ասացին՝ «Գիտենք, քեզ նմաններն էլի են եկել։ Մի երկու ամիս աշխատում են, բնակարան ստանում ու փախչում»։ Առաջարկեցին պայմանագիր կնքել գոնե երեք տարվա համար։ Վիրաբը համաձայնեց։ Էլի չհավատացին։ Բոլորովին նոր աղբատար մեքենաներ էին ստացել։ Վիրաբին տվեցին ամենահինը։ Տասը գիշեր֊ցերեկ արհեստանոցից դուրս չեկավ։ Հավաքեց, կարգի բերեց, ներկեց֊փայլեցրեց ավտոմեքենան և երբ գործի դուրս եկավ, մաքրման գրասենյակի պետն ասաց.

— Ա՛յ տղա, դու հրա՞շք ես։

Տեղն ու տեղը նորն առաջարկեց, բայց Վիրաբը չհրաժարվեց իր ավտոմեքենայից, որի վրա այդքան չարչարվել էր։ Սկզբում շատ էր նեղվում բանվորից։ Ծույլ, անբան մարդ էր։ Հենց կանգնում էին մի տեղ, աղբի միջից որևէ լրագիր կամ ամսագիր էր վերցնում ու սկսում հեգելով կարդալ և կարդացած լուրերը Վիրաբին պատմում էր որպես օրվա նորություններ։ Հումորից բացարձակապես զուրկ էր։ «Ոզնին» կարդում էր ու խանդավառված բացականչում.

— Տե՛ս, դե, տե՛ս, է՜, մերոնք մի ժամացույց են հնարել, որն ավելի արագ է աշխատում, քան թե ճապոնական ժամացույցները։

— Ի՞նչ կլիներ՝ մի քիչ էլ դու արագ աշխատեիր, Սիմո՛ն,— հոգոց էր հանում Վիրաբը՝ նրա փոխարեն աղբը բահով լցնելով ավտոմեքենայի թափքի մեջ։

— Չէ՛, չէ՛, տե՛ս, է՜,— չէր հանգստանում Սիմոնը,— ուրեմն մեր հայ գիտնականները հիմա աշխարհում առաջին տեղն են գրավում, հա՞...

— Ո՞րտեղից հնարեցիր,— ծիծաղում էր Վիրաբը։

— Ո՞նց թե, հրես պարզ գրված է. նշանավոր անասնագետ Վարդան Վարդանյանը կովերի գլխաքանակն ավելացնելու նպատակով ստեղծել է յոթգլխանի կովեր։

— Է՜հ,— փնչում էր Վիրաբը։

— Էլ ի՞նչ «էհ», հրես գրված է, աչքերի՞ս հավատամ, թե քեզ։ Մեր թերթերը սուտ բան կգրե՞ն։

Վիրաբի համբերությունը սպառվեց և նա Մարգոյի հետ խորհրդակցելուց հետո, մտավ մաքրման գրասենյակի պետի առանձնասենյակը։

— Ընկե՛ր Նշանյան,— ասաց,— կներեք, բայց քանի որ բանվորի տեղն էլ եմ ես աշխատում, ի՞նչ կլինի՝ նրա աշխատավարձի կեսը տաք ինձ ու էլ բանվոր չտաք։

Նշանյանը շատ գոհ էր Վիրաբի աշխատանքից և մտածեց ավելի մեծ լավություն անել.

— Ձերոնցից մեկն ու մեկին բեր, ձևակերպեմ ու բանվորի աշխատավարձը լրիվ դու ստացի, Վիրա՛բ։

— Ո՞ւմ,— զարմացավ Վիրաբը։

— Ում ուզում ես՝ հորդ, մորդ, կնոջդ, երեխայիդ...

— Ինձ կեսն էլ հերիք է,— խռպոտած ձայնով ասաց Վիրաբը։— Եթե օրենքով հասնում է, տվե՛ք, չի հասնում՝ մի տվեք։ Մեկ է՝ ես եմ աշխատելու։

Նշանյանը նրան նայեց զարմացած, թոթվեց ուսերն ու հրաման գրեց։

Մաքրման գրասենյակում աշխատելու վեցերորդ ամսում Վիրաբին առաջարկեցին սափրվել, հարդարել մազերը, կոստյում հագնել, կապել փողկապ ու ներկայանալ դիրեկտորին։

Թե ինչի համար, հայտնի չէր։

Ելք չկար, ստիպված կոստյում պիտի գնեին։ Մարգոն ու Վիրաբը հինգ֊վեց ժամ չափչփեցին բոլոր խանութները, բայց այնպիսի կոստյում չկար, որ թե լավը լիներ, թե էժան։ Ի վերջո կանգ առան ութսունչորս ռուբլիանոց շերտավոր մի կոստյումի վրա։ Բայց այնքան չափչփեցին, այնքան շոշափեցին պիտակը, այնքան նայեցին գնին, որ վաճառողը չդիմացավ ու ծաղրեց։

— Ախպե՛ր ջան,— ասաց,— եթե ուզում ես ավելի էժան լինի, երկու համար փո՛քր առ։

Վիրաբը նայեց նրա վտիտ կերպարանքին, կարճ բոյին ու ծիծաղեց.

— Քեզ ի՞նչ կա, դու քո կոստյումը խաղալիքների խանութից ես առնում։ Ասե՞մ, թե որ տիկնիկի վրայից ես հանել։

Վաճառողն իրոք իր կոստյումները մանկական խանութից էր գնում, դրա համար էլ լռեց ու կուլ տվեց վիրավորանքը։

Կոստյումը գնեցին։ Գնեցին նաև սրճագույն մի փողկապ և մի սպիտակ վերնաշապիկ։ Եվ Վիրաբը հագած֊կապած, վիզն անընդհատ աջ ու ձախ թեքելով անտեր նեղ օձիքի մեջ՝ մտավ դիրեկտորի առանձնասենյակը։ Եվ պարզվեց, որ այդ ամբողջ պատմությունը լուսանկարվելու համար է եղել։ Իմանային՝ ուղղակի լուսանկարչատուն կգնային, էլի, այնտեղ Վիրաբի նման մարդկանց համար մեխից կախված կոստյում էլ կա, փողկապ էլ...

Ինչևէ, երկու օր անց Վիրաբի լուսանկարը փակցված էր գրասենյակի միջանցքում՝ «Մեր առաջավորները» վերնագրով ցուցափեղկի մեջ։ Եվ ամեն անգամ ներս ու դուրս անելիս Վիրաբն իր լուսանկարին էր նայում ակամա։ Նայում էր ու ծիծաղում։

— Օրհնվի՛ էդ լուսանկարիչը, կոստյումի տեր դարձանք։

... Արգամ Թոռչյանը ծիծաղեց։

— Իսկ հիմա որքա՞ն ես ստանում։ Գո՞հ ես, Վիրա՛բ։

— Ես միշտ էլ գոհ եմ եղել, ընկե՛ր Թոռչյան, իսկ հիմա, գոհ ու գոհ եմ, ամեն ինչը իրար հետ՝ ամսական մոտ հինգ հարյուր ռուբլի աշխատավարձ եմ ստանում։

— Պա՛հ,— անկեղծորեն զարմացավ տեխնիկումի դիրեկտորը,— ակադեմիկոսի աշխատավարձ է, էլի։

— Ակադեմիկոս Պարսամյանն էլ նույնն է ասում,— ծիծաղեց Վիրաբը։

— Ակադեմիկոս Պարսամյանի՞ն որտեղից գիտես։

— Նրա աղբը ես եմ թափում, ընկե՛ր Թոռչյան։

Մի պահ լուռ էին։

— Է՜հ, խրվեցիր, մնացիր,— գլուխը թափահարեց Արգամ Թոռչյանը։

Վիրաբը հիշեց նույն խոսքերը դեռ այն ժամանակ, դիրեկտորի առանձնասենյակում։

— Ա՛յ, էսքան էլ չեմ փոշմանել, ընկե՛ր Թոռչյան,— ասաց,— ոչ միայն նրա համար, որ շատ եմ ստանում։ Դա էլ քիչ բան չի։ Ապրում ենք մարդավարի։ Գոհ եմ ավելի շատ գիտե՞ք ինչի. այնպիսի մարդկանց հետ եմ հանդիպում, որ ուրիշները հազարներ կծախսեն հետները ծանոթանալու համար։ Իսկ ես հանդիպում եմ ամեն օր, ձեռքով բարևում են ինձ, տուն են հրավիրում, թեյ են հյուրասիրում, նստում զրույց են անում ինձ հետ։ Բա դա քի՞չ է... Ես հիմա չեմ էլ պատկերացնում, թե ուրիշ ինչ գործ այսպես սրտանց կանեի։

— Ախր դու փայլուն հեռանկարներ ունեիր, տղա՛ս,— դեռևս հին ափսոսանքով ասաց Արգամ Թոռչյանը։— Իսկ հիմա ահա աղբ ես հավաքում, գոհ ես ու այլևս ոչնչի չես ձգտում։ Ես հենց սրանից էլ վախենում էի...

Վիրաբը ժպտաց հանգիստ, բայց ներքուստ վիրավորված էր.

— Մեկն ու մեկը պիտի հավաքի՞ աղբը, թե՞ չէ, ընկե՛ր Թոռչյան։ Կներեք, իհարկե, բայց եթե բոլորը ձեզ նման մտածեին, աշխարհը հո կթաղվեր աղբի մեջ։

Արգամ Թոռչյանը ամաչեց։ Ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց հենց նույն վայրկյանին լսվեց Մարգոյի ուրախ կանչը.

— Ընկե՛ր Թոռչյան, Վիրա՛բ, նե՛րս եկեք, ծանոթացեք Ալլա Կարպովնայի և մեր մյուս թանկագին հյուրերի հետ։

— Օ՜Ֆ, օֆ,— հառաչեց Վիրաբը՝ ընդառաջ գնալով նոր հյուրերին։

Ալլա Կարպովնան այլևս չթողեց, որ որևէ մեկը վերցնի նախաձեռնությունը։

— Ես այստեղ միայն ձեզ ծանոթ չեմ,— ասաց նա, պայծառ աչքերով նայելով տեխնիկումի դիրեկտորին։— Ես Ալլա Կարպովնան եմ, երկրորդ բաժակից հետո արդեն Ալլան, արհմիութենական գործիչ, Մարգարիտա Պետրովնայի աշխատանքային ընկերուհին։ Ահա և իմ ամուսինը՝ երաժշտական դպրոցի կոնցերտմեյստեր Վահագն Միրզոյանը։ Եվ մեր սիրելի բարեկամը, թույլ տվեք ներկայացնել՝ երաժշտական դպրոցի դիրեկտոր, երաժշտագիտության թեկնածու, պրոֆեսորի պաշտոնակատար Կարեն Բզնունի։

Անմիջապես պարզ, անբռնազբոս մթնոլորտ ստեղծվեց։ Բոլորը տեղավորվեցին աղմուկով, տնավարի, արագորեն բացեցին շշերն ու սկսեցին հյուրասիրել իրար։

— Դուք ի՞նչ եք խմում, ընկե՛ր Բզնունի,— Մարգոյի սևեռուն հայացքի տակ հարցրեց Վիրաբը։

Կարեն Բզնունին ծիծաղեց.

— Ես խմում եմ օղի, առանց փողի և սրտի դողի,— մի շնչով ասաց նա։

Սրամտությունն աշխարհի նման հին էր, բայց բոլորը ծիծաղեցին։

Մարգոն ոչ մի րոպե չէր նստում, պտտվում էր հյուրերի չորս կողմը, խորտիկներ հրամցնում։

— Ալլա՛ Կարպովնա, խնդրում եմ, փորձե՛ք այս սալաթը։ Եթե դուր գա, բաղադրատոմսը կասեմ։

— Օ՜, հաճույքով,— մռլտում էր Ալլա Կարպովնան։— Իսկապես ֆենոմենալ է։

— Վահա՛գն Անդրանիկովիչ, ես կխռովեմ, ինչո՞ւ ոչնչի ձեռք չեք տալիս։

— Սիրելի Մարգո, թող աչքերս կշտանան, հետո։ Եվ թողեք վայելեմ... Որ ուտեմ, էլ խմիչքի համը չեմ զգա։

— Ընկե՛ր Բզնունի, բաստուրմա՛ն փորձեք, իմ ձեռքով եմ սարքել։

— Սիրով։ Բայց ինչպես մեր չքնաղ Ալլոչկան է ասում՝ երկրորդ բաժակից հետո ես Կարեն եմ։

— Վա՜յ, ինչ եք ասում... ընկե՛ր Թոռչյան, ձեզ...

— Ես ընկեր Թոռչյանին նայում եմ,— ասաց Վիրաբը։

Արգամ Թոռչյանը զգուշորեն թեքվեց Վիրաբի ականջին.

— Որևէ առիթ կա՞,— հարցրեց նա։

— Բա ոնց,— շշուկով ասաց Վիրաբը,— Մարգոն ուզում է մեր Սուսանին երաժշտական դպրոց ընդունել։

Արգամը նոր միայն նկատեց պատի տակ դրված սև դաշնամուրը, ժպտաց ու ձեռքն առավ բաժակը։

— Բարեկամնե՛ր,— ասաց,— ձեր մեջ գտնվող տարեց մարդու իրավունքով, խախտելով որոշ օրենքներ՝ ես առաջարկում եմ խմել այս օջախն ստեղծողների՝ Վիրաբի ու Մարգոյի կենացը։

— Ընկե՛ր Թոռչյան...— փորձեց բողոքել Վիրաբը։

Արգամ Թոռչյանը ձեռքով ընդհատեց նրան։

— Նրանք իմ որդիներն են, մեծացել են իմ աչքի առաջ, մեր տեխնիկումում... Մարգոն...

— Այդ դեպքում Մարգոյին կանչենք,— ճչաց Ալլան և բոլորը համերաշխորեն ծափ տվեցին ու կանչեցին.— Մար֊գո՛, Մար֊գո՛, Մար֊գո՛...

Մարգոն գոգնոցով շտապ սրբեց ձեռքերը, հյուրասենյակ նետվեց.

— Ի՞նչ է պատահել...

— Քո կենացը, Մարգո՛, Վիրաբի կենացը։ Դուք մեր ժողովրդի նման որբ ու անտեր եք եղել,— ասաց Թոռչյանը։— Բայց մեր ժողովրդի նման էլ ձեր կենսունակությամբ, ձեր աշխատասիրությամբ, ձեր տաղանդով ու փոխադարձ սիրով կարողացել եք ոտքի կանգնել ու մի նոր, իսկական հայկական օջախ ստեղծել։ Հալալ լինի ձեզ, դուք արժանի եք ամենալավ կյանքի, ի՛մ զավակներ...

— Մարգո՛, ուրեմն դու է՞լ ես ավտոտեխնիկում ավարտել,— զարմացավ Ալլա Կարպովնան։ Վիրաբն ուզեց ինչ֊որ բան ասել, բայց Մարգոն, այնուամենայնիվ հասցրեց կանխել նրան։

— Մայրս էր աշխատում այնտեղ։

Բոլորը ոտքի կանգնեցին և ջերմ, անկեղծ խոսքերով խմեցին Վիրաբի ու Մարգոյի կենացը։

— Սուսանին չկանչե՞մ՝ նվագի, Ալլա՛ Կարպովնա,— հարցրեց Մարգոն։— Դո֊ռե֊մի֊ֆա֊սոլը անգիր գիտի։

Ալլան հարցականորեն Կարեն Բզնունուն նայեց։

— Ի՞նչ միտք ունի,— ժպտաց երաժշտական դպրոցի դիրեկտորը,— համարե՛ք ընդունված։

— Կարեն, տի պրոստո բոժեստվո,— հիացմունքով նրան նայեց Ալլա Կարպովնան։

Արգամ Թոռչյանը հին մարդ էր, չդիմացավ։

— Իսկ եթե լսողություն չունի՞,— նկատելի հեգնանքով հարցրեց նա։

Կարեն Բզնունին ժպտաց ներողամտորեն։

— Մեր նպատակը, կոլեգա՛, տաղանդներ աճեցնելը չէ։ Տաղանդն իրեն֊իրեն էլ սիզախոտի նման, ասֆալտը ճեղքելով, դուրս կգա։ Մեր նպատակն է, որ մեր երեխաները, հա՛յ երեխաները,— շեշտեց նա,— կուլտուրական մարդիկ դառնան, կարողանան որոշ չափով նվագել և երաժշտություն հասկանան։

— Ես էլ այդ եմ ասում, էլի, ընկե՛ր Բզնունի, ցավդ տանեմ,— բաժակը դիրեկտորի բաժակին խփելով՝ հուզված բացականչեց Մարգոն։— Բայց դուք չկարծե՛ք, թե Սուսանս բոլորովին սլուխ չունի։ Կուզե՞ք կանչեմ նվագի։ Ես փորձել եմ, քանի անգամ թխկթխկացնում եմ, ինքն էլ ճիշտ այդքան թխկթխկացնում է։

— Դե, եթե դուք փորձել եք, տիկի՛ն Մարգո, ինձ էլ ի՞նչ է մնում,— հաճոյախոսեց Կարեն Բզնունին՝ ձախ ձեռքով բռնելով Մարգոյի բաժակը պահած աջը ու համբուրելով։

— Մարգո՛, տոլման ի՞նչ եղավ,— խելագարվեց Վիրաբը՝ զգալով, թե ինչպես է արյունը ցավեցնելով տրոփում քունքի մեջ։

Մարգոն կաս֊կարմիր կտրեց։

— Բերում եմ, Վիրա՛բ ջան, բերում եմ։ Քեզ ի՞նչ պատահեց, սրտաճաք արեցիր,— իրար խառնվեց նա։ Իսկ երբ մսով լցոնված պոմիդորով, բադրիջանով, բիբարով ու կաղամբի տերևով ամառային շքեղ տոլման սեղանին դրեց, այնուամենայնիվ, մոտեցավ Վիրաբին, թիկունքից գրկեց նրան ու ականջի տակ շշնջաց.

— Մի քիչ դիմացի՛ր, էլի, վայրենի հո չե՞ս։

Վիրաբը թեքեց գլուխն ու ատելությամբ ասաց.

— Մեկ էլ որ թիթիզություն ես արել, կսատկացնեմ։

— Ե՞ս նրան խնդրեցի, որ ձեռքս պաչեր,— լացակումեց Մարգոն։— Ես քեզ ասում էի՝ տանը մի մնա, չէ՞...

— Տանը մի՜ մնա,— փնչաց Վիրաբը։— Ես քեզ «տանը մի մնա» ցույց կտամ։ Թող հլա գնան...

Մարգոն սսկվեց ու անհետացավ խոհանոցում։

Իսկ հյուրերն այնքան տաքացած էին, որ այլևս ոչինչ չէին նկատում, ուտում ու խմում էին աղմուկով, ծիծաղում էին բարձրաձայն, անամոթ անեկդոտներ պատմում, որոնցից ամեն մեկը դանակի նման Վիրաբի սիրտն էր խրվում, գրկում էին իրար, ձեռքերն օղակելով «բրուդերշաֆտ» խմում ու իրար համբուրում չմփոցով։

Եվ Վիրաբը հանկարծ այնպես ավելորդ զգաց իրեն իր տանը, այնպես մենակ ու անօգնական, որ երբ ակնհայտորեն խեղճացած Արգամ Թոռչյանը նրան կամացուկ ասաց, թե հոգնել է, տուն է ուզում գնալ, Վիրաբն ուրախացավ, որ ինքն էլ կարող է մաքուր օդ դուրս գալ։

Նրանց հեռանալը ոչ ոք չնկատեց, ասես չկային, չէին եղել սեղանի շուրջը։

Նրանք քայլում էին դեղին տերևներով ծածկված մայթով լուռ ու մռայլ, մտքերի մեջ խորասուզված և երբ Արգամ Թոռչյանն ասաց.

— Տուն գնա, Վիրա՛բ...

Վիրաբը ցնցվեց։

— Կներեք, ընկե՛ր Թոռչյան,— ասաց նա խուլ ձայնով,— մի տեսակ ուրախ չստացվեց։

— Ոչինչ, տղա՛ս,— ասաց Թոռչյանը,— միշտ այդպես է լինում, երբ սեղանի շուրջը տարբեր մարդիկ են հավաքվում։ Մի՛ վշտանա ու սրտիդ մոտ մի՛ ընդունիր, Վիրա՛բ։

Նրանք քայլում էին լուռ ու մտազբաղ՝ շրշացող տերևների վրայով։ Արգամ Թոռչյանը հազաց մի երկու անգամ, ասես ուզում էր ինչ֊որ բան էլ ասել, բայց շարունակեց լռել։

Եվ, այնուամենայնիվ, երբ բաժանվում էին, չդիմացավ, գրկեց իր նախկին ուսանողին ու ասաց.

— Բայց, իհարկե, ուրախ եմ, որ այդ ամենը քեզ էլ դուր չի գալիս, տղա՛ս։ Այդ նշանակում է, որ ես սխալվում եմ, և դու դեռ չես խրվել աղբի մեջ։ Իսկ հիմա՝ գնա՛։ Մարգոյին մենակ մի՛ թող։ Գնա՛։

Ասաց ու հեռացավ՝ գիշերվա զովից թե իր մտքերից կծկելով ուսերը։

Երբ Վիրաբը հյուրասենյակ մտավ, ծիծաղն ու աղմուկը դեռ շարունակվում էին, բայց ինչ֊որ փոփոխություն էր տեղի ունեցել։ Վիրաբն ավելի ուշադիր նայեց ու տեսավ, որ երաժշտական դպրոցի դիրեկտոր Կարեն Բզնունին ոչ թե առաջվա նման ամուսինների կողքին էր նստած, այլ արանքում։ Նստել էր, անընդհատ սղալում էր ձյութի պես սև և առատ մազերն ու բացականչում.

— Վահա՛գն, ախպե՛րս, էքստրա՜...

Վահագն Միրզոյանը ծիծաղում էր հարբած, ետ էր գցում գլուխն ու բաժակի պարունակությունն ուղիղ լցնում բերանը։

— Բրավո՜, մաեստրո,— գոռում էր Կարեն Բզնունին։

Մարգոն ննջարանից դուրս եկավ կկոցած աչքերով ու Վիրաբին ասաց.

— Խորոված չես անո՞ւմ, Վիրա՛բ։

— Էլ սրանք խորոված ուտո՞ղ են։ Դո՞ւ ինչ էիր անում, ա՛յ աղջի։

— Սուսանին քնեցրի։ Խեղճ երեխան սպասեց֊սպասեց, որ նվագի, այդպես էլ լսող չեղավ։ Լաց էր լինում։ Հոգիս դուրս եկավ, մինչև հանգստացրեցի։

— Լավ էլ լսողներ ես գտել,— մռայլ ասաց Վիրաբը, աչքերով հյուրերին ցույց տալով։

— Ի՞նչ անեմ,— չարացած ասաց Մարգոն,— երաժշտական դպրոց ընդունելու համար հիմա գիտե՞ս ինչքան են ուզում։ Կրակը վառի, ամոթ է, Վիրաբ ջան, ասել եմ, որ խորոված ենք տալու։

Վիրաբը քթի տակ փնթփնթալով պատշգամբ դուրս եկավ ու վառեց մանղալը։ Չոր փայտերը ճտճտացին, ու բոցը միանգամից դեպի առաստաղ բարձրացավ։ Նա արագ֊արագ շամփուրների մեջ խրեց պոմիդորները, բադրիջաններն ու բիբարները և շամփուրները վերևից դրեց հենց բոցի վրա։

— Վահա՛գն, ախպե՛րս, էքստրա՜,— լսեց նա սենյակից, շրջվեց ու տեսավ, թե ինչպես է կոնցերտմեյստեր Վահագն Միրզոյանը գլուխը ետ գցած կուլ տալիս բաժակի օղին։

Եվ միաժամանակ տեսավ, թե ինչպես Կարեն Բզնունին, «բրավո՜, մաեստրո» բղավելով, իր բաժակի կոնյակը տարավ դեպի բերանը, բայց անմիջապես էլ ետ բերեց ու թափեց լիմոնադի մեծ բաժակի մեջ, որն արդեն բերնեբերան լիքն էր։ Եվ միանգամից էլ հիշեց, որ շատ անգամ է տեսել այդ շարժումը, բայց մտքովը չի անցել, թե ընկերն ընկերոջ նկատմամբ կարող է այդպես ստորություն թույլ տալ։ Ինքը շատ անգամ էր նկատել այդ շարժումը, հա, բայց կարծել էր, թե դպրոցի դիրեկտորը բաժակի մնացած կաթիլներն է թափում միայն։

«Սա՞ ինչ բան է։ Ինչո՞ւ է ուզում հարբեցնել»,— ապշեց Վիրաբը, նորից նայեց ու հանկարծ այնպիսի մի բան տեսավ, որ զգաց, թե ինչպես են գլխի մազերը ամբողջ մաշկի հետ դեպի վեր բարձրանում։ Վիրաբը տեսավ, որ Կարեն Բզնունին մի ձեռքով «բրուդերշաֆտ» է իբր թե խմում հարբած ընկերոջ հետ, իսկ մյուս ձեռքով սեղանի տակ սեղմում է նրա կնոջ՝ Ալլա Կարպովնայի բաց ազդրը։

Վիրաբը ձեռքի ափով ծածկեց աչքերը և նստեց մանղալի մոտ դրված փայտե դատարկ արկղի վրա։ «Գուցե աչքի՞ս երևաց,— մտածեց նա,— էդպես ո՞նց կլինի»։ Նա բացեց աչքերը, այս անգամ ավելի ուշադիր նայեց ու տեսավ, պարզ տեսավ, իր աչքով տեսավ, որ Կարեն Բզնունին սեղանի տակ շոյում է իր ընկերոջ կնոջ բաց ազդրը, շոյում է ներքևից վերև, ներքևից վերև... ավելի ու ավելի բարձրացնելով նրա շրջազգեստի փեշը։ Հետո տեսավ, որ Ալլա Կարպովնան ևս առաջ թեքվելով, ցած սահեցրեց ձեռքը, բռնեց Կարեն Բզնունու մատներն ու սեղմեց...

Վիրաբն զգաց, որ հենց հիմա կմեռնի, եթե որևէ բան չանի ու կանչեց խռպոտած ձայնով.

— Ընկե՜ր Բզնունի, ընկե՜ր Բզնունի...

— Լսում եմ, բարեկա՛մս,— սենյակից հնչեց դպրոցի դիրեկտորի բարիտոնը։

— Խնդրում եմ եկե՛ք տեսե՛ք խորովածը եղե՞լ է, թե՞ չէ...

— Բայց ես ի՞նչ եմ հասկանում, ես ընդամենը ուտող եմ,— ծիծաղեց Կարեն Բզնունին՝ պատշգամբ դուրս գալով։

Դուրս եկավ, նայեց մանղալին, ածխացած պոմիդորներին ու բիբարներին և զարմացավ.

— Բայց այստեղ խորոված չկա, սիրելի՛ս, վառել եք...

Հետո նայեց Վիրաբի սփրթնած դեմքին, ցասումից ուռած այտամկաններին ու սրված ծնոտին ու կարծես թե ինչ֊որ բան հասկացավ, որովհետև փորձեց ետ դառնալ, բայց Վիրաբը մի ձեռքով բռնեց նրա օձիքն ու մի կողմ քաշեց.

— Քե՛զ պիտի վառել, քե՛զ պիտի խորովել, շո՛ւն,— ասաց, թեթևակի հրեց Կարեն Բզնունուն և երբ նա սարսափած ետ֊ետ էր գնում, առանց որևէ ջանքի, սովոր շարժումով աջ ձեռքի բռունցքով խփեց նրա ստոծանուն։

Երաժշտական դպրոցի դիրեկտորը անձայն տապալվեց հատակին։

Վիրաբը մի պահ թեքվեց, նայեց նրան՝ ասես սպասելով, որ դատավորը, ինչպես կարգն է, հաշվի մինչև ինը, հետո բարձրացավ տեղից հանգստացած ու գոհ և, սենյակ մտնելով, դերասանի նման կերպարանափոխված, զարմացած բացականչեց.

— Ընկեր Բզնունին ընկավ ու էլ վեր չի կենում։

Ալլա Կարպովնան ճչաց.

— Ինչպե՞ս թե ընկավ, ինչպե՞ս թե ընկավ...

Նրա ճիչը լսելով՝ խոհանոցից վախեցած ներս նետվեց Մարգոն։

— Որտե՞ղ ընկավ, ա՛յ տղա։

— Բալկոնում է,— ասաց Վիրաբը,— երևի շատ խմեց, հա՞...

— Նա ոչ մի գրամ էլ չի խմել,— պատշգամբ վազեց Ալլա Կարպովնան,— ոչ մի գրամ...

«Դե դա դու լավ կիմանաս, փչացած»,— բավարարված վրիժառությամբ մտքում ասաց Վիրաբը, և ինքն էլ համենայն դեպս շտապեց պատշգամբ։

Այսինքն միայն Վահագն Միրզոյանը չշարժվեց տեղից։ Ճիչ֊աղաղակները լսելով՝ նա ընդամենը մի պահ սեղանից բարձրացրեց գլուխը, պղտորված աչքերով նայեց այս ու այն կողմ նետվող մարդկանց ու գլուխը նորից սեղանին խոնարհեց։

Իսկ պատշգամբում Կարեն Բզնունին ինչպես ընկել, այնպես էլ մնում էր նույն տեղում։

— Շտապօգնություն կանչե՞մ,— վախեցած հարցրեց Մարգոն։

— Երևի կարիք չկա,— ասաց Վիրաբը,— ջո՛ւր լցրեք գլխին։

Մարգոն խեթ֊խեթ նայեց Վիրաբին ու վազեց խոհանոց՝ ջուր բերելու, իսկ Ալլա Կարպովնան խոնարհվել էր ընկած մարմնի վրա, ինչ֊որ խոսքեր էր շշնջում կարծես ռուսերեն ու լաց էր լինում՝ քիթը անընդհատ վեր քաշելով։

Երկրորդ բաժակ ջրից հետո Կարեն Բզնունին բացեց արնակալած աչքերն ու զարմացած ու վախեցած շուրջը նայեց, հետո տեսավ Վիրաբին, նորից սարսափած փակեց աչքերն ու խորը տնքաց։

— Մի բաժակ էլ ջուր լցրու, Մարգո՛։ Ա՛յ աղջի, միանգամից մի՛ լցրու, բռո՛վ ցանի, էլի, ոնց որ խառը կանաչու վրա ես ցանում,— բարկացավ Վիրաբն ու հետն էլ ասաց,— բա՞, ընկեր Բզնունի, ես, ասում եմ ընկավ, բայց ինձ չեն հավատում։

Բզնունին տնքաց նորից ու խորը հառաչեց։

— Ընկա՛, ընկա,— մրմնջաց նա՝ առանց բացելու աչքերը,— ոտքս սայթաքեց ու... օ՜ֆ...

Կես ժամ տևեց, մինչև որ Վիրաբն ու Մարգոն, մեկ սրա թևը բռնելով, մեկ նրան գրկելով, սանդուղքով ցած իջեցրին ու տաքսի նստեցրին հյուրերին։ Իսկ երբ ավտոմեքենան հեռացել էր արդեն, Մարգոն շրջվեց դեպի Վիրաբն ու հարցրեց կասկածով.

— Դո՞ւ խփեցիր, ա՛յ տղա։

— Ե՞ս,— զարմանք ձևացրեց Վիրաբը՝ ինքն էլ զարմանալով, թե ոնց է սովորել խաղալ։

— Դո՛ւ, դո՛ւ, քո ձեռքերը չգիտե՞մ։

— Երևի չգիտես, Մարգո՛,— լրջորեն ասաց Վիրաբը,— հաստատ լավ չգիտես, բայց Սուսանի արևով եմ երդվում, եթե դու մեկ էլ դրանց մեր տուն ես բերել, տանը լինեմ, թե չլինեմ, նշանակություն չունի, եթե դրանք մեր տուն են մտել, կիմանաս։

— Էսքան էլ ծախս արեցի ու հեչ,— հառաչեց Մարգոն։

* * *

Գարնան մի առավոտ, երբ Վիրաբը պատրաստվում էր աշխատանքի գնալ ու աղբահավաք ավտոմեքենան նոր էր դուրս բերել գրասենյակի դարպասից, նկատեց, որ դիմացից իր «Մոսկվիչով» գալիս է գրասենյակի պետ Նշանյանը։ Նշանյանը բարձրացրեց ձեռքը, և Վիրաբը, կարծելով, թե ողջունում է իրեն, ինքն էլ ձեռքը բարձրացրեց ու դանդաղ անցավ «Մոսկվիչի» կողքով։ Հետո ազդանշաններ լսեց, արգելակեց մեքենան ու, գլուխը խցիկից դուրս հանելով, հարցական նայեց պետին։

— Մի էստե՛ղ արի, Վիրա՛բ,— ձայն տվեց Նշանյանը։

Վիրաբը մոտեցավ։

— Վիրա՛բ,— հարցրեց Նշանյանը,— դու նամակ գրե՞լ ես քաղսովետի նախագահին։

Վիրաբը ծիծաղեց.

— Ընկե՛ր Նշանյան,— ասաց,— եթե հարցնեիք, թե կյանքումս ընդհանրապես որևէ նամակ գրել եմ, էլի հանգիստ կասեի՝ չէ։

— Ա՛յ քեզ բան,— չգիտես՝ զարմացած, թե մտահոգ ասաց Նշանյանը։— Իսկ երեկ սեսիայում նախագահը ճիշտ ու ճիշտ քո խոսքերն էր կրկնում։

— Առավոտ գիշերով ձեռք եք առնո՞ւմ, ընկե՛ր Նշանյան։

— Չէ՛, չէ՛, Վիրա՛բ։ Հաստատ բան եմ ասում։ Նրա զեկուցման հիման վրա էլ որոշում ընդունվեց։ Ամսի մեկից նոր ձևով ենք աշխատելու, ոնց որ դու էիր ասում։

— Բան չհասկացա, ընկե՛ր Նշանյան։

— Ա՛յ տղա, դու չէի՞ր ասում, թե լավ կլինի շենքերի բակերից վերացնել մանր֊մունր աղբարկղերը, որտեղ ամբողջ օրը աղբ է հավաքվում ու աղբի վրա էլ կատուներ, շներ ու ճանճեր, թե մեղք է ժողովուրդը՝ ամռան շոգին էլ մարդիկ փակում են լուսամուտները, որ աղբի հոտը տուն չլցվի։ Թե մանր֊մունր երեխաները խաղում են էդ աղբարկղերի մոտ, որոնք ոտքով֊գլխով հիվանդության բուն են։ Դու չէի՞ր ասում։

— Ես էի ասում։

— Դե նույնն էլ նախագահն ասաց։ Ամսի մեկից ավտոմեքենան մտցնում ես շենքի բակը կամ էլ կանգնեցնում մայթի մոտ ու զանգ ես տալիս։ Բնակիչները դուրս են բերում աղբը, լցնում մեքենայի մեջ ու վերջ։ Ո՛չ աղբարկղ, ո՛չ հիվանդություն։

— Բա էն մարդիկ, որ երկրորդ հերթ են աշխատում, որ անքուն են, ակադեմիկոս Պարսամյանի պես գիշերներն աշխատում, առավոտներն են քնում, նրա՞նք ինչ անեն։

— Նրանց համար էլ երեկոյան ես մի պտույտ տալիս։

— Իսկ մենք տուն չունե՞նք, ընկե՛ր Նշանյան։

— Աշխատավարձներդ համարյա կիսով չափ բարձրացնում են, Վիրա՛բ։

— Լավ որոշում է,— ուրախացավ Վիրաբը։

Բաժանվելուց առաջ Նշանյանը մի անգամ էլ հարցրեց.

— Ա՛յ տղա, ուրեմն ասում ես նամակ չե՞ս գրել կամ պատահաբար բան չե՞ս ասել իրեն։

— Վա՜յ,— նեղացավ Վիրաբը։

— Ախր ճիշտ քո խոսքերն էր կրկնում,— դեռևս թերահավատ փնթփնթաց Նշանյանը՝ գլուխը տարուբերելով։

— Ա՛յ ընկեր Նշանյան,— ասաց Վիրաբը,— եթե ես մտածել եմ, ուրեմն ուրիշն ու ուրիշներն էլ են մտածել և նախագահն էլ է մտածել, էլի... Կամ խոսել֊խոսելով խոսքը գնացել վերևներն է հասել, դրա մեջ ի՞նչ կա, որ տանջվում եք։

— Ո՞վ գիտե... Երևի,— գլխով արեց Նշանյանը և ազդանշան տվեց, որ դարպասի դուռը բացեն։

— Ընկե՛ր Նշանյան,— վերջին պահին ծիծաղելով ասաց Վիրաբը,— որ աշխատավարձ բարձրացնելու հարց կա, մեր ավտոպարկի նոր վարիչին համենայն դեպս զգուշացրու։ Մեղք է...

Նշանյանը թափ տվեց գլուխն ու ավտոմեքենան արագորեն պոկեց տեղից։

Իսկ Վիրաբը պարկի հին վարիչ Լեռնիկին հիշեց ու նույնպես թափ տվեց գլուխը։

Մի քանի տարի տաքսապարկում մեխանիկ֊դիսպետչեր էր աշխատել Լեռնիկը, սովորել էր ռուբլի֊ռուբլի հարկ հավաքել վարորդներից, որպեսզի աչք փակի նրանց ավտոմեքենաների մանր֊մունր թերությունների վրա և թույլ տա ուղերթի դուրս գան։ Հավաքել, հավաքել էր ու մի օր էլ բռնվել։ Հեռացրել էին աշխատանքից, վեց֊յոթ ամիս պարապ ման էր եկել, մինչև որ համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դասախոս քեռու միջոցով մի հարմար տեղ գտնի, և, իսկապես, գտել էր մաքրման գրասենյակի ավտոպարկի վարիչի աթոռը։

Ահա այդ Լեռնիկն էր, որ երբ մի օր Վիրաբն աշխատավարձի ցուցակն էր ստորագրում, նրա գլխի վրայից նայեց նշված թվին, ծտտացրեց լեզուն և աշխատանքից հետո Վիրաբին հրավիրեց անձնական զրույցի՝ մի գավաթ գարեջրի շուրջ։

— Մեր տղա՛,— ասաց Լեռնիկը, սեփական ավտոմեքենայի բանալու օղակից կախված արտասահմանյան փոքրիկ խարտոցով խարտելով եղունգները և ցուցադրելով ձախ ձեռքի մատնեմատի վառ կապույտ ակով ոսկե մեծ մատանին,— բա որ քեզ էդքան փող են դուրս գրում, մենք մեջտեղը հե՞չ, մենք մեջտեղը ֆռռի՞կ։

Վիրաբը ցած դրեց գարեջրի գավաթը։

— Ես ինչքան աշխատում եմ, էնքան էլ ստանում եմ։

— Իսկ, ի՞նչ ա, ուրիշները չլիկ֊դաստա են խաղո՞ւմ։

— Էդ լեզուն թող,— ասաց Վիրաբը,— էդ լեզուն ես վաղուց մոռացել եմ։ Ասա տեսնեմ ի՞նչ ես ուզում, ընկեր Լեռնիկ։

— Ուզում եմ, որ համ դու ապրես, համ մենք ապրենք։

— «Մենքն» ովքե՞ր են։ Քանի՞ հոգի եք։

— Ես եմ, դիրեկտորն է, գլխավոր ինժեներն է։

— Ու էդ բոլորդ ուզում եք իմ հաշվի՞ն ապրել։

— Ինչի՞ քո հաշվին, մեր տղա, բոլոր շոֆերներն էլ մաս են հանում։ Առաջին անգամ ե՞ս լսում։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը,— իսկապես առաջին անգամ եմ լսում։ Կմտածեմ։

— Մտածի,— քմծիծաղ տվեց Լեռնիկը,— մանավանդ որ՝ նոր ավտո ստանալու հարց կա։

Առավոտ շուտ Վիրաբը գրասենյակի պետի առանձնասենյակը մտավ ու հարցրեց հանգիստ։

— Ընկե՛ր Նշանյան, որ ձեզ փող է պետք, ինչի՞ եք ուրիշի միջոցով ասում։

— Ո՞ւմ, ի՞նչ փող,— տեղից վեր թռավ ու վայրկենապես գունատվեց Նշանյանը։

— Լեռնիկի,— ասաց Վիրաբը։— Ասաց, որ բոլոր վարորդներն էլ փող են հավաքում ձեզ, գլխավոր ինժեների ու իր համար, և որ ես էլ պետք է վճարեմ։

— Լեռնիկի՞...— Նշանյանը ամուր սեղմեց սեղանի մահուդի տակ թաքնված զանգի կոճակը։

Հաջորդ օրը Լեռնիկը ազատվեց աշխատանքից՝ համաձայն իր դիմումի և նորից հայտնվեց իրավաբան քեռու տնօրինության տակ։ Բայց հեռանալուց առաջ, երբ սեփական մեքենան վերջին անգամ դուրս էր բերում ավտոպարկից, գլուխը դուրս հանեց լուսամուտից ու Վիրաբին ասաց.

— Դու դեռ ձեռքս կընկնես, մե՛ր տղա։

Վիրաբը ժպտաց, իսկ պահակ Սենեքերիմ քեռին պատասխանեց նրա փոխարեն.

— Գնա՛ եկեղեցում մոմ վառի, որ հանկարծ ձեռքդ չընկնի, ընկե՛ր Լեռնիկ։ Մուռտառ մարդ ես, բայց ինչքան գիտեմ՝ երեխու տեր ես։

Այդ ժամանակ ո՞ւմ մտքով կանցներ, որ երկրագունդը պտտվելու֊պտտվելու է, և Վիրաբն ու Լեռնիկը հանդիպելու են իրար։

Արդեն տասը տարի էր ինչ աշխատում էր Վիրաբը տղամարդու նման համառորեն, կետ առ կետ իրականացնելով բոլոր խոստումները, որ տվել էր Մարգոյին դեռ այն ժամանակ, այնտեղ, գերեզմանատանը, ինչպես ինքն էր ասում՝ աշխարհի ինատու։ Ստիպեց, որ Մարգոն հեռակա կարգով ավարտի ֆինանսական տեխնիկումն ու Արգամ Թոռչյանի օգնությամբ նրան աշխատանքի տեղավորեց ավտոտրանսպորտի աշխատողների արհմիությունում, որպես հաշվետար։ Մարգոն հագնվում էր ըստ ցանկության և արդեն ուներ իր վարսավիրը։ Վիրաբը ոչինչ չէր խնայում նրա համար, ոչինչ։ Մարգոն ինչ հավաներ, առանց աչք թարթելու ասում էր.

— Վերցրո՛ւ, Մարգո՛ ջան։

— Երկո՛ւսը վերցրու, կնի՛կ ջան։

Ու երբ Մարգոյի համար որևէ թանկ բան էր առնում, առաջինն ինքն էր ուրախանում, աշխարհով մեկ էր լինում, չէր սպասում, որ Մարգոն խնդրի, հասկանում էր որևէ ակնարկից ու կանխում նրան։ Հենց այդպես գնեց կարակուլե մուշտակը։ Երկու֊երեք ամիս առաջ, ձմռանը, փողոցով անցնող մի կնոջ հագի կարակուլե մուշտակը ցույց տալով, Մարգոն հառաչելով ասաց.

— Ինձ էլ կսազեր, չէ՞...

Ասաց ու անցավ, էլ ոչ մի խոսակցություն չեղավ այդ մասին, բայց Վիրաբը մտքում պահեց Մարգոյի հառաչանքը։ Ու մի օր, երբ ունիվերմագի աղբն էր հավաքում, լսեց, որ կարակուլե մուշտակներ են ստացել, լսեց ու առաջինը հայտնվեց վաճառասեղանի առաջ։

— Ի՞նչ ես ուզում, Վիրա՛բ,— հարցրեց ծանոթ վաճառողը։

— Էդ բանից,— ասաց Վիրաբը, ամաչելով ասել «շուբա» ու չիմանալով դրա հայերենը։

— Մուշտա՞կ,— հարցրեց վաճառողը, որ ինքն էլ գնացուցակից էր սովորել այդ անունը,— շատ թանկ է, Վիրաբ ջան։

— Ի՞նչ արժե։

— Երկու հազար հինգ հարյուր։

— Նոր փողո՞վ, թե...

Վաճառողը ծիծաղեց.

— Դեռ հիշում ե՞ս հինը,— հարցրեց նա։— Նորով, նորով, իսկական, բնական կարակուլ է։ Էսքան տարի աշխատում եմ, առաջին անգամ ենք ստանում։

— Մեկը փաթաթի,— ասաց Վիրաբը,— փողն իրիկունը կբերեմ՝ կտամ։

— Ո՞ր համարը։

— Որ համա՞րը,— մտածեց Վիրաբը,— հիսունը կլինի։

Հենց միայն նրա համար, որ երեկոյան ուրախացնելու է Մարգոյին, Վիրաբն ամբողջ օրը բարձր տրամադրության մեջ էր, րոպեն մեկ ժամացույցին էր նայում ու զարմանում, թե որքան դանդաղ են շարժվում սլաքները։ Ու հենց այդպես էլ ուրախ, ժպիտը դեմքին, երեկոյան տուն մտավ ու մեծ կապոցը թափով նետեց Մարգոյի ոտքերի տակ, գորգին։

— Էս ի՞նչ բան է,— վախեցած տեղից վեր թռավ Մարգոն,— հարբա՞ծ ես, այ տղա։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը։— Բաց արա։

Մարգոն ծնկի իջավ գորգին, մի թեթև պատռեց փաթեթաթուղթը, նայեց, ճչաց զարմացած ու լաց եղավ։

— Ինչի՞ ես լաց լինում, ա՛յ աղջի,— երջանիկ ժպտաց Վիրաբը։

— Վիրա՛բ ջան, արևիդ մեռնեմ, ձեռքդ ոնց է գնացել էս թանկ ու կրակ բանն առնելու, ախր սա մի հազար ռուբլի կարժենա։

— Երկու ու կես հազար,— հպարտ հայտարարեց Վիրաբը։

— Ինչքա՞ն։— Մարգոն շտապով, ասես տենդի մեջ փորձեց մատներով քանդել կապը, չկարողացավ, քաշեց, քաշքշեց թելից, որ կտրի, չպատեց ուժը ու ցաված ձեռքը թափ տալով, ներքևից վեր աղաչանքով Վիրաբին նայեց։— Մի մկրատ, ա՛յ տղա, ես մեռա...

Հետո հագավ շքեղ սև մուշտակը, որն ասես վրայով կարած լինեին, ետ ու առաջ քայլեց մեծ հայելու առաջ, երկու ձեռքով բարձրացրեց տաք ու փափուկ օձիքը, սեղմեց պարանոցին, վազեց հագավ երկարաճիտ սև կոշիկները ու մնաց կանգնած Վիրաբի առջև՝ երջանկությունից փայլող դեմքով։ Հետո նորից քանդեց կոճակները, ազատ արձակեց փեշերը, մոտեցավ ու փարվեց Վիրաբի կրծքին։

— Ես քեզ ո՞րտեղից գտա, տե՜ր աստված,— շշնջաց նա արցունքոտ աչքերով։

— Սանդուղքի տակից,— ծիծաղեց Վիրաբը։

— Էդ դու, էդ դու ինձ սանդուղքի տակից գտար ու հանեցիր, արև՛ ջան,— ասաց Մարգոն... Ու հաջորդ վայրկյանին նորից լաց եղավ։

— Լավ, հիմա՞ ինչի ես լաց լինում։

— Բա ի՞նչ անեմ,— արցունքի միջից ծիծաղեց Մարգոն,— ախր ուզում եմ հագնեմ... Բա մինչև ձմեռ ոնց եմ համբերելու, ա՛յ անխիղճ։ Մինչև ձմեռ հե֊հե՜յ, տես ինչքան կա։

Ի՜նչ տաք, երջանիկ օր էր։

Հազար ու մի տարօրինակություններ ուներ Մարգոն, բայց նրա բնավորության հատկապես այդ մի գիծը շատ էր դուր գալիս Վիրաբին։ Ուրիշ տներում էլ էր լինում, տեսնում էր, էլի։ Ամուսինը նվեր էր բերում կնոջը, ուրախ֊ուրախ մեկնում նրան, իսկ կինը առանց փաթեթը բացելու մի կողմ էր դնում։

— Կնի՛կ ջան, ախր բա՛ց արա, տե՛ս ինչ եմ առել։

— Ամա՜ն, հիմա հավես չունեմ, հետո կբացեմ, էլի։

Իսկ բացելուց հետո էլ ժպտում էր հեգնորեն։

— Իբր թե էս ի՞նչ ես առել... Հիմա ո՞վ է էսպիսի բան առնում։ Այ թե ճաշակ ունես, հա՜... Սրանից հիմա ամեն տեղ թափված է։

Եվ խեղճ ամուսինը մնում էր շվար ու մոլոր։

Իսկ Մարգոն՝ չէ։ Ինչ էլ տուն բերեր Վիրաբը, Մարգոն ուրախանում էր սրտանց, հագնում էր անմիջապես կամ դնում երևացող որևէ տեղ, գովում էր Վիրաբի ճաշակն ու զարմացած հարցնում, թե որտեղից է ճարել այդ նվերը։ Ախր ինքը վաղուց էր փնտրում ու չէր գտնում ոչ մի խանութում։

Եվ Վիրաբը ասում էր անկեղծորեն.

— Որ էդպես ուրախանում ես, քեզ ամեն ինչ հալալ է, Մարգո՛ ջան։

Ամեն ինչ անում էր Վիրաբը Մարգոյի համար, Մարգոյին ուրախացնելու համար, գրեթե երբեք չմտածելով իր մասին։ Եթե նույն Մարգոն ստիպելով նրան խանութ չտաներ կամ հուսահատված ինքը չգտներ Վիրաբին անհրաժեշտ որևէ բան, Վիրաբի մտքով էլ չէր անցնի, թե իրեն գուլպա է պետք կամ գլխարկ։

— Ինչի՞ս է պետք, Մարգո՛ ջան,— ասում էր նման դեպքում,— առավոտը գնում եմ, իրիկունը գալիս, ամբողջ օրն էլ պետական արտահագուստը հագիս է, առնում եմ ի՞նչ անեմ։ Հազար հոգս ունենք։

Ոչինչ չէր ուզում Վիրաբը իր համար։ Ոչինչ։ Այդ տարիների ընթացքում փաստորեն միայն մի անգամ նա իր ցանկությունը, հոգու խորքում պահած իր փափագը հայտնեց, բայց արձագանք չստացավ։ Երբ Մարգոն ավարտեց տեխնիկումն ու աշխատանքի անցավ, Վիրաբը մի օր խոսքի մեջ ասաց.

— Հը՞, Մարգո՛ ջան, հասա՞ր մուրազիդ։ Դե հիմա էլ դու տունը պահի, ես գնամ կամ թեկուզ հեռակայելու պոլիտեխնիկ ինստիտուտին։ Ինչքա՞ն պիտի էս նույն գործն անեմ, ի՞նչ ես կարծում։

Ու Մարգոն ծիծաղելով ասաց.

— Ա՛յ մարդ, ա՛յ ցավդ տանեմ, որ ավարտես՝ էսքան ստանալու ե՞ս։ Մեր հարևան Համբիկը աչքիդ առաջ չի՞. տասնհինգ տարի սովորել է, ինժեներ է աշխատում ու ստացածն ընդամենը հարյուր քսան ռուբլի է։ Քեզնից է սիգարետի փող ուզում։

Վիրաբը նեղացավ սրտի խորքում ու լռեց։ Մարգոն նկատեց, որ վիրավորվել է ամուսինը և փորձեց կատակի տալ։

— Ես քեզ համար եմ ասում, Վիրա՛բ ջան, զահլա ունե՞ս նորից սովորելու, քննություն տալու։ Ի՞նչդ է պակաս, թագավորի պես ապրում ես։

— Աղբի մեջ,— տեխնիկումի դիրեկտորին հիշելով, գոռաց Վիրաբը։

Մարգոն վախեցավ։

— Ինչի՞ ես նեղանում, ցա՛վդ տանեմ, ուզում ես՝ սովորի։ Ես ձեռքդ բռնե՞լ եմ։

Այնինչ Վիրաբն ուզում էր, որ նա՛ ուզի։ Որ նա՛ համոզի, ստիպի իրեն սովորելու։ Որ ասի. «Հերիք է, Վիրաբ ջան, հիմա հո ամեն ինչ ունենք, հո առաջվա նման որբ ու անտուն չենք, գնա սովորի, ախպեր ջան»։ Որ ասի՝ բա քեզ համար հե՞շտ էր. գիշեր֊ցերեկ աշխատում էիր ու հետն էլ պահում Սուսիկին, որ ես սովորեմ։ Հիմա էլ դու սովորի։ Ես ամեն֊ամեն ինչ կանեմ, որ պահեմ տունը, ինչի՞ մասին ես մտածում, Վիրաբ ջան, սովորի, ինչո՞ւ դու էլ բարձրագույն կրթություն չունես։ Ումի՞ց ես պակաս։ Մինչև ե՞րբ պիտի աղբ հավաքես, իմ տանջված ախպեր։

Բայց Մարգոն ոչ մի այդպիսի բան չասաց։ Ոչ մի բան։ Ու անմիջապես շուռ տվեց խոսքը։ Եվ Վիրաբը հանկարծ հոգով մենակ, անօգնական ու ավելորդ զգաց իրեն։ Վիրավորանքը երկար ժամանակ չէր կարողանում հանել սրտից։ Եվ նույնիսկ վրեժ լուծեց մի անգամ, փոքրիկ մի վրեժ, տղայավարի։

Նա վաղուց նկատել էր, որ Մարգոն ցերեկները, աշխատանքային ընդմիջման ժամանակ իր գործընկերուհիներին մեկ֊մեկ տուն է բերում՝ նախաճաշի։ Նկատել էր և ուրախանում էր դրա համար։ Մտածում էր, որ կյանքում ընկերուհի չի ունեցել Մարգոն և տուն էլ չի ունեցել, որ հրավիրի, ու հիմա տեղը հանում է։ Հրավիրում է, հյուրասիրում է, ցույց է տալիս իր ունեցած֊չունեցածն ու հպարտանում է։ Թող հպարտանա, թող ուրախանա, դրա իրավունքն ունի Մարգոն, Վիրաբը հենց դրա համար է ապրում։ Եվ նույնիսկ չէր նեղանում, երբ ցերեկները տուն գալով, հյուրասենյակից ծիծաղ ու աղմուկ էր լսում, բայց Մարգոն չէր ասում դու էլ ներս արի, այլ ընդհակառակը՝ խնդրում էր, որ խոհանոցում նախաճաշի։

— Կանանցով հավաքվել ենք, Վիրա՛բ ջան, քեզ ի՞նչ հետաքրքիր է։

Եվ Վիրաբը համաձայնում էր։ Ճիշտ որ, ներս գնա ի՞նչ անի։ Բոլորը կանայք են, սուրճ են խմում, շուռ տալիս բաժակներն ու շատախոսում անվերջ։ Միայն մի անգամ կասկած սողոսկեց մեջը, թե գուցե Մարգոն ամաչում է իր համար, ուղղակի չի՞ ուզում, որ հյուրերը տեսնեն իրեն։ Բայց անմիջապես էլ սրտից հանեց կասկածը. ամոթ է, ամոթ, ասաց ինքն իրեն, բան հնարեցիր։ Ու հանգիստ, անվրդով նախաճաշեց խոհանոցում։

Իսկ այդ օրը՝ հյուրասենյակից ձայներ լսելով, Վիրաբն այլևս չսպասեց միջանցքում, կամ ինչպես Մարգոն էր ասում՝ խոլում, մինչև որ կինը դուրս գա, այլ ինքը անմիջապես հյուրասենյակ մտավ։ Մտավ ու բարևեց ընդհանուր։ Հավաքվածները միջին տարիքի քսված֊մսված կանայք էին։ Մի զույգ կոշիկ էին դրել սեղանի կենտրոնում ու քննարկում էին տաքացած։ Վիրաբին տեսնելով՝ նրանք շփոթվեցին, լռեցին ու զարմացան, սպասումով նայեցին Մարգոյին։

Եվ Մարգոն ժպտալով ասաց.

— Ծանոթացեք, խնդրեմ, ամուսինս է, Վիրաբը։

Եվ կանայք կրկին աշխուժացան։

— Շատ հաճելի է,— ասաց մեկը։

— Ի՜նչ հետաքրքիր է, ոնց որ քույր֊եղբայր լինեք,— ասաց մյուսը։

— Ա՛յ աղջի,— սիգարետը ցած դնելով, ասաց երրորդը,— բա որ այսպիսի ամուսին ունեիր, ինչո՞ւ էիր թաքցնում։ Վախենում էիր՝ փախցնե՞նք։

Վիրաբը միայն մի ակնթարթ Մարգոյի կողմը նայեց, տեսավ, որ նրա առջև սիգարետ չկա, հանգստացավ ու նստեց ազատ աթոռին։

— Դե, եթե դուք ծխում եք,— ասաց՝ շրթունքները սեղմելով,— երևի ինձ էլ թույլ կտաք ծխել։

— Ամա՜ն, էս տղամարդիկ էլ որ չեն ծխում, սիրտս պայթում է,— քրքջաց սիգարետով կինը՝ ներկած աչքերն արագ֊արագ թարթելով։

— Վիրա՛բ, գիտեմ որ քաղցած կլինես հիմա, արի գնանք խոհանոց, ես քեզ կերակրեմ։

— Ինչո՞ւ, ես հո կատո՞ւ չեմ,— լրջորեն ասաց Վիրաբը։

Բոլորը ծիծաղեցին, Մարգոն սաստիկ շփոթվեց, և Վիրաբն ավելացրեց շտապով.

— Քաղցած չեմ, Մարգո՛։ Հիմնարկում նախաճաշել եմ։

— Իսկ որտե՞ղ եք աշխատում, եթե գաղտնիք չէ,— հետաքրքրվեց Վիրաբի կողքին նստած կինը, որ ասեղնագործ շալ ուներ ուսերին։

— Շրջսովերի գործկոմում,— անմիջապես միջամտեց Մարգոն։

— Օ՜, հիմա ամեն ինչ հասկանալի է,— ծիծաղեց սիգարետով կինը։— Ձեր բուֆետում, իհարկե, ամեն ինչ կլինի։ Եվ, հավանաբար, ղեկավար աշխատող եք։

— Այո՛,— ասաց Վիրաբը,— ամբողջ օրը ղեկը ձեռքիս է։

— Շատ սրամիտ էր,— արդեն քրքջաց կինը։

— Սրամտության բան չկա,— ասաց Վիրաբը՝ աչքի պոչով նկատելով, որ Մարգոն հուսահատությունից կոտրատում է մատները։— Մարգոն համեստությունից իմ աշխատանքի վայրի անունը կրճատեց։ Ես ոչ թե շրջսովետի գործկոմում եմ աշխատում այլ գործկոմի մաքրման գրասենյակում։

— Իսկ այդ ի՞նչ գրասենյակ է։ Ի՞նչ եք մաքրում,— դեռևս սպասելով, թե Վիրաբն ուր որ է կծիծաղի, ժպտաց կինը։

— Փողոցները,— ասաց Վիրաբը։— Փողոցներն ենք մաքրում և մայթերը, շենքերի աղբն ենք հավաքում։ Ես էլ հենց իսկական ղեկավար եմ, որ կամ։ Վարորդ եմ։ Աղբահավաք մեքենայի վրա եմ աշխատում։

— Մարգո՞,— չհավատալով՝ հարցական ընկերուհուն նայեց սիգարետով կինը։

Մարգոն թոթվեց ուսերը, իբր՝ ասում է, էլի։ Եվ անմիջապես փորձեց փոխել վտանգավոր խոսակցության նյութը։

— Աղջիկներ, ասում են Շառլ Ազնավուրն է գալիս։ Բայց ոչ ոք չարձագանքեց։

— Իմիջիայլոց,— անվրդով շարունակեց Վիրաբը,— ես ձեզ կարող է նույնիսկ պետք գամ։ Մեր ժողովուրդն ախր տարօրինակ ժողովուրդ է։ Հենց որ նոր կահույք է առնում, հինն իսկույն ուզում է դեն շպրտել։

— Իսկ ի՞նչ անի, շուկա կա՞, որ այնտեղ վաճառի,— ասաց շալով կինը։— Իսկ կոմիսիոն խանութն էլ այնքան ցածր գին է նշանակում, որ նույնիսկ տեղափոխող բեռնատարի վարձը չի փակում։ Նրանք գիտեն ինչ են անում։

Նա, անկասկած, որոշ տխուր փորձ ուներ այդ հարցում, դրա համար էլ Վիրաբը գլխով արեց ու շարունակեց։

— Այդ էլ կա։ Օր չի լինում, որ բնակիչներից մեկն ու մեկը չխնդրի ինձ, որպեսզի լավություն անեմ, տանեմ մի տեղ կորցնեմ իրենց համար հին, բայց գրեթե նոր պահարանները, թախտերն ու մահճակալները, որոնք, խոսքը մեր մեջ, միշտ ավելի որակով ու ամուր են, քան նորերը։ Ըհը, խնդրեմ, այս պահարանը տեսնո՞ւմ եք, որի վրա հեռուստացույցն է. դեն գցած պահարան է։ Այս սեղանը տեսնո՞ւմ եք։ Միայն փայլեցրել ենք։ Որտե՞ղ հնարավոր կլինի հիմա էսպիսի մեծ սեղան գտնել։ Ու դեռ ինչքան ապրանքներ եմ այդպես բերել ու նվիրել ուրիշներին։ Այնպես որ, եթե ամառանոց եք կառուցել կամ մտադիր եք կառուցել, Մարգոյի միջոցով իմաց տվեք ինձ։ Ես կահույքը երկու֊երեք ամսում կապահովեմ։

Ոչ ոք ցանկություն չհայտնեց հին կահույք ունենալ։ Բոլորը ժպտացին միայն։ Եվ Վիրաբը հարկ համարեց շարունակել խոսքը։

— Բա որ տեսնեք ինչքա՜ն գիրք են աղբարկղը լցնում և ի՜նչ գրքեր... Մեր գրապահարանները տեսնո՞ւմ եք, մեծ մասը ուրիշների դեն գցած գրքերն են։ Խնդրեմ, Լեոյի «Հայոց պատմության» հատորները, Ռափայել Պատկանյան, Միքայել Նալբանդյան, Վիլյամ Սարոյան...

— Նույն պատմությունն է,— երևի զրույցը որևէ կերպ պահելու համար, ասաց շալով կինը,— մակուլատուրա հանձնելը գլխացավանք է, իսկ բուկինիստական խանութներն էլ կոպեկներ են տալիս, չթափեն՝ ի՞նչ անեն։

— Հա, բայց «Հայոց պատմությո՞ւնը»,— ակամա բարկացավ Վիրաբը։— Մի բնակիչ էլ ունեմ, մսագործ է, ամբողջ տունը գրքերով լիքն է, բայց ձևի համար է առնում, չի կարդում։ Գիտի որ «կարգին» մարդիկ գրքեր պիտի ունենան ու առնում է։ Միայն թե կազմը փայլուն լինի։ Էլ տեղ չունի պահելու։ Հենց որ նոր գրքեր է առնում, հները նույն քանակով թափում է։ Երեկ մի կապոց բերեց, որ գցի մեքենան, վերցրի ձեռքից։ Բացեմ ու տեսնեմ ի՞նչ, բոլորն էլ հին հայերենով գրված գրքեր են, առաջին էջի վրա կնիքներ ու հին ռուսերենով գրված ազգանուններ։ Ուղիղ տարա ակադեմիկոս Պարսամյանի տուն։ Որ չտեսավ, ա՜խ քաշեց։ «Սրանք շատ հազվագյուտ ու թանկ գրքեր են, Վիրաբ, ի՞նչու ես ինձ բերել, տար բուկինիստական խանութ... Թեև այնտեղ, անկասկած, կփորձեն խաբել քեզ»։ Ամեն ինչ արել֊վերջացրել եմ, մնում է գիրք վաճառե՞լը, ծիծաղեցի ես։ Այնքան էր հուզվել, գրքերը ձեռքին պահած անընդհատ գլխով շնորհակալություն էր հայտնում, մինչև որ դուրս եկա։

— Ինչո՞ւ շնորհակալ չի լինի, գիտե՞ք հիմա շուկայում գիրքն ինչ արժի՛,— ասաց սիգարետ ծխող կինը։

— Հասկացողի համար,— վերջացրեց Վիրաբը։

Լռություն տիրեց և հանկարծ բոլորը միանգամից հիշեցին, որ ընդմիջման ժամը վաղուց է ավարտվել։ Նայեցին ժամացույցներին, բացականչեցին զարմացած և շտապեցին հրաժեշտ տալ Վիրաբին։ Պարզ է, որ Մարգոն ևս աշխատանքի պետք է գնար նրանց հետ, բայց չդիմացավ երևի ու հյուրերին ուղեկցելուց հետո մի վայրկյանով իրեն ներս նետեց։ Նայեց Վիրաբին չարությամբ, հիստերիկայից դողացող, կապտած շրթունքներով ու պարզապես ֆշշաց սեղմած ատամների արանքից.

— Հետո՞... Իբր թե ի՞նչ... Իբր թե ի՞նչ էիր ուզում դրանով ասել։

— Իսկ ի՞նչ է պատահել,— հանգիստ հարցրեց Վիրաբը։

— Էն է պատահել, որ չգիտեմ ինչու խայտառակեցիր ինձ իմ ընկերուհիների մոտ, տրորեցիր, գետնին հավասարեցրիր։ Քեզ ո՞վ էր խնդրում կյանքդ պատմել նրանց, քեզ ո՞վ էր խնդրում նրանց դեն նետած սեղան ու աթոռ առաջարկել։ Սա աղբի՛ միջից եմ գտել, սա աղբի՛ միջից եմ բերել։ Քիչ էր մնում ասեիր, թե ինձ էլ ես աղբի միջից գտել։ Ես ասում եմ շրջսովետի գործկոմում է աշխատում, իսկ դու, իսկ դու... դիտմամբ...

— Ի՞նչը դիտմամբ։

— Ասում ես, թե աղբ հավաքող ավտոյի վրա եմ աշխատում։

— Է՜, հա՛, սո՞ւտ է։

— Սուտ չէ, բայց ի՞նչ կարիք կա աշխարհով մեկ հայտարարելու։

— Սպասի՛ր, Մարգո՛, քո խորհրդով չե՞մ ես էդ ավտոմեքենայի վրա աշխատում։ Ամաչո՞ւմ ես դրա համար, ինչ է։ Էդ ինչի՞ վաճառող աշխատելը ամոթ չի, հաշվապահ աշխատելն ամոթ չի, տաքսիի վարորդ աշխատելն ամոթ չի, իսկ իմ գործը ամոթ է։ Էդ ինչո՞ւ առաջ չէիր ամաչում, հիմա ես հանկարծ ամաչում։ Եվ վերջապես, քանի՞ անգամ եմ ասել, որ հոգնել եմ, ուզում եմ ուրիշ աշխատանքի անցնել։ Ուզում եմ սովորել, բարձրագույն կրթություն ստանալ, ինչո՞ւ ոչ մի ձայն չէիր հանում, սիրելի կնիկ։

— Չե՞մ ասել։ Ինչ որ ասել եմ, հիմա էլ եմ ասում. ինչ ուզում ես, արա...

— Հիմա էլ ոչինչ չեմ ուզում, ուշ է,— ասաց Վիրաբը,— հիմա ուզում եմ հանգիստ կատարել իմ գործը ու, երբ պետք լինի, առանց ամաչելու աշխարհով մեկ հայտարարել, թե ինչ գործ եմ անում։ Էդքան բան։ Իսկ եթե դա քեզ դուր չի գալիս, մտածիր, որոշիր, թե ինչ ես անում։

— Շատ լավ,— ժամացույցին նայելով, նետեց Մարգոն ու դուռը շրխկացնելով դուրս եկավ տնից։

Իսկ երեկոյան, երբ Վիրաբը տուն եկավ, պատերազմական մթնոլորտի ոչ մի հոտ չկար տանը։ Ընդհակառակը, խոհանոցից Վիրաբի սիրած բոզբաշի հոտն էր գալիս, երկու շիշ գարեջուր էր սառչում ջրի ծորակի տակ, իսկ հյուրասենյակից լսվում էր Մարգոյի մեղմ ձայնը.

— Դե լավ, Սուսի՛կ ջան, ինչ անում ես՝ առանց աղմուկի, հա՞... Հայրիկը եկել է ու հոգնած է։ Կարծում ես հե՞շտ է ամբողջ օրը ավտոմեքենայի աղմուկի մեջ։

Վիրաբը ժպտաց։ Ինչ ուզում ես արա՝ Մարգոն մնում է Մարգո։

... Հիշելով այդ ամենը՝ Վիրաբը հիմա էլ ժպտաց ճիշտ նույն ժպիտով, ինչպես այն օրը, ավտոմեքենան դուրս բերեց մայրուղուց, ղեկը շրջեց դեպի Առափնյա փողոց, մոտեցավ առաջին տանը, արգելակեց ավտոմեքենան ու սկսեց իր ամենօրյա գործը։

Հենց առաջին աղբարկղը դատարկելու ժամանակ Վիրաբը մի խաղալիք տիկնիկ տեսավ, որ հավանաբար փոքրիկ երեխաներից մեկն էր գցել՝ ծնողների օրինակով։ Գցել էր ու այլևս չէր կարողացել հանել կամ մոռացել էր։ Երեխան հիմա երևի փնտրում է ամեն տեղ ու լաց լինում։

Վիրաբը վերցրեց տիկնիկը, մաքուր լվաց ցայտաղբյուրի ջրի տակ ու դրեց նստարանին։ Երեխան կտեսնի՝ կուրախանա։ Տիկնիկը սկսեց օրորվել նստարանի վրա։ Սիրուն աղջիկ էր՝ սև մազերով, սև աչքերով, ձեռքերը կողքին կանթած և ինչ֊որ մեկին էր հիշեցնում։ Ներքևի մասում ծանրություն էր դրված և դրանից տիկնիկը չէր ընկնում։ Օրորվում էր, բայց չէր ընկնում։ Վիրաբը մեկ մի կողմ թեքեց, մեկ մյուս կողմ, բայց տիկնիկը համառորեն բարձրանում էր ու Վիրաբին էր նայում ծիծաղկոտ, սև աչքերով։ Վիրաբը մի անգամ էլ նայեց տիկնիկի դեմքին, հիշեց թե ում է նման, մտածեց, որ բնավորությամբ էլ շատ ու շատ նման է, երբեք կողի չի ընկնում, ծիծաղեց ու ասաց.

— Բարև, Մարգո՛, ո՞նց ես...

* * *

Իսկ Լեռնիկին հանդիպեց այնտեղ, որտեղ բոլորովին չէր սպասում, բայց զգում էր, որ մոտակայքում անպայման որևէ Լեռնիկ պիտի լինի։

Վիրաբի թաղամասը հաղթող ճանաչվեց «Մաքուր պահենք մեր քաղաքը» նշանաբանով անցկացվող քաղաքային ստուգատեսում։ Քաղսովետի գործկոմի նախագահը, որ Երևանին սիրահարված, խանդավառ մի մարդ էր՝ ճարտարապետի կրթությամբ և բանաստեղծի հոգով և իր քաղաքի մասին պատմելիս սիրում էր բացարձակ գրական լեզվով ու ճոխ համեմատություններով խոսել, անձամբ շրջեց բոլոր թաղամասերը, Վիրաբի թաղամասը ոտքով ծայրեծայր անցավ, ու հանկարծ հին երևանցի տղայի նման ասաց.

— Արա՛, դե որ ուզենան՝ մաքուր կպահեն, էլի։

Եվ հարցրեց.

— Ո՞ւմ թաղամասն է սա։

Վիրաբին առաջ հրեցին։

— Ապրե՛ս,— ասաց նախագահը։— Հիմա ի՛նձ լսիր, ես ոսկե ձկնիկն եմ, ասա՛, ի՞նչ ես ուզում, որ անեմ քեզ համար։

Վիրաբը ծիծաղեց ու համարձակություն առավ.

— Վախենում եմ վերջում էլի կոտրած տաշտակի առաջ կանգնեմ։

Նախագահը սրտանց ծիծաղեց և դառնալով տեղակալին՝ ասաց.

— Հերթից դուրս մի «ֆիատ» տվեք այս պայծառ մարդուն։

Ու նորից շրջվեց դեպի Վիրաբը։

— Կուզե՞ս։

Վիրաբը սկզբում ուզեց ասել, որ այդքան փող չունի, բայց ամաչեց ու հետն էլ պատկերացրեց, թե ինչպես է «ֆիատի» ղեկին նստած Ծաղկաձոր գնում, իսկ կողքին էլ Մարգոն է, ետ է ընկել փափուկ աթոռին, փակել է աչքերն ու ասում է. «Ես երջանիկ եմ, Վիրա՛բ»։ Մի վայրկյանում պատկերացրեց այդ ամենը Վիրաբն ու ասաց.

— Կուզեմ, ընկե՛ր նախագահ։ Շատ, շատ շնորհակալ եմ։

Նա մտածում էր, թե գոնե մի տարի կտևի, մինչև ավտոմեքենան տան ու այդ ընթացքում փող ետ կգցի և շատ զարմացավ, երբ մի շաբաթ հետո կանչեցին քաղսովետի գործկոմ ու մի թուղթ տվեցին, որով հենց նույն օրն էլ Վիրաբը կարող էր ստանալ իր ավտոմեքենան։

Դե գնա ու ստացի։ Նա ընդամենը երեք հազար ուներ։ Պետք էր ևս երկու հազար հինգ հարյուր ռուբլի։ Եվ Վիրաբը կրկին մենակ ու անօգնական զգաց իրեն։ Նրան միամտաբար թվում էր, թե եթե եղբայրներ ու քույրեր ունենար, հորեղբայրներ կամ քեռիներ, մի վայրկյանում կհավաքեր այդ գումարը։ Նա չգիտեր, որ հարազատները հիմնականում ստանալ են սիրում և ոչ թե տալ։ Չգիտեր և դժբախտ էր զգում իրեն։ Հիմնարկում ամաչելով ու գույն տալով֊առնելով, նա պարտք խնդրեց մի երկու հոգուց, որոնք իր կարծիքով պետք է ունենային։ Բայց մեկը հուսահատ տարածեց ձեռքերը, թե ինձ փող որտեղի՞ց, ինչ տուն եմ տանում՝ կանաչ֊կանաչ ուտում են, իսկ մյուսը անկեղծորեն ասաց, որ ունի, բայց տալ չի կարող։

— Ինչո՞ւ,— զարմացավ Վիրաբը,— չորս ամսից կվերադարձնեմ։

— Չեմ կարող,— ասաց ընկերը,— իմ ունեցածը բոլորը երեք տոկոսանոց փոխառություններ են, որ տամ՝ ինձ համար շատ ծանր կլինի, անընդհատ մտածելու եմ, թե գուցե հենց էդ համարները մեծ գումար կշահեին։ Այնպես որ՝ կներես, ախպեր։

Իսկ երրորդը բոլորովին ուրիշ բան ասաց.

— Որ փող չունես, ինչի՞ ես առնում, Վիրա՛բ։ Մեքենադ ինձ տուր, ես էլ քեզ երկու հազար ռուբլի տամ։ Միանգամից փողի տեր կդառնաս, էլ ի՞նչ ես ուզում։

Տուն դառնալուց առաջ Վիրաբը հենց այնպես, սիրտը թեթևացնելու համար այդ ամենի մասին պատմեց Սենեքերիմ քեռուն։ Սենեքերիմ քեռին տեղից վեր կացավ ու ասաց.

— Իմ պոստում կանգնի, հիմա գալիս եմ։

Նրա տունը մոտերքում էր, վերադարձավ մի տասը րոպեից և լրագրի մեջ փաթաթած ինչ֊որ բան մեկնեց Վիրաբին։

— Էս ի՞նչ է,— զարմացավ Վիրաբը։

— Երկու հազար ռուբլի է, ավել չունեմ, Վիրա՛բ ջան, հավաքել եմ, որ թոռանս համար կոոպերատիվ գրվեմ։ Էն էլ ձգձգում են։

— Ես քո ցա՛վը տանեմ, Սենեքերի՛մ քեռի,— հուզվեց Վիրաբը։

— Ինչի՞ ես էդպես ասում,— անկեղծորեն վիրավորվեց ծեր պահակը,— դու ջահել ես, ե՛ս քո ցավը տանեմ։ Մի անգամ ավտոդ կնստեցնես, տեղը դուրս կգա։

— Երբ ուզես,— գոռաց Վիրաբը,— երբ ուզես։

Տանը նա հրաժարվեց ճաշից, ուրախությունից փակվել էր ախորժակը և Մարգոյին ասաց.

— Հինգ հարյուր ռուբլի՛ ճարի, Մարգո՛։

— Ինչի՞ համար։

— Ավտո եմ առնում։ Ահա թուղթը։ Քաղսովետի նախագահը տվեց։ Իր գնով, հասկանո՞ւմ ես։ Նա սպասում էր, թե հիմա ուր որ է Մարգոն վեր֊վեր կթռչի, բայց կինն ընդամենը բարձրացավ նստած տեղից, նայեց վեր՝ կարծես առաստաղին ու սկսեց ինչ֊որ բան մրմնջալ։ «Աղոթո՞ւմ է, ինչ է»,— զարմացավ Վիրաբը։

— Էն ծաղկամանը իջեցրո՛ւ,— պահարանի վրա, պատին սեղմած ծաղկամանը ցույց տալով, ասաց Մարգոն։

Վիրաբը հնազանդորեն կատարեց նրա կարգադրությունը։

— Ինչ որ մեջը կա՝ հանիր,— ասաց Մարգոն։

— Իսկ ի՞նչ կա մեջը,— հարցրեց Վիրաբը, հետն էլ փոքրիկ մի փաթեթ դուրս բերելով ծաղկամանի միջից։

— Էլ ո՞ր օրվա համար եմ հավաքել, պահել դողդողալով։ Սրանից էլ լավ օ՞ր, հազար ռուբլի է,— ասաց ու նոր միայն հարձակվեց Վիրաբի վրա, գրկեց, պտտեցրեց սենյակով մեկ, հետն էլ ուրախությունից աղաղակելով,— ուռա՜, մենք ավտո ենք ունենալու, մենք ավտո ենք ունենալու...

— Հինգ հարյուրը հերիք է,— կնոջից մի կերպ ազատվելով, ասաց Վիրաբը։

— Չի իմացվի,— ասաց Մարգոն։

Հաստատ նա կյանքն ավելի լավ գիտեր, քան Վիրաբը։

Ավտոմեքենան տվեցին մի շաբաթում, բայց երեք ամիս տևեց, մինչև որ ստացան։ Ոչ մի կերպ չէր հաջողվում։ Մեկ՝ այսօր արի, մեկ՝ վաղն արի, մեկ՝ ստացել ենք, բայց շարժիչն ուրիշ մոդելի է, մեկ՝ բերել են, բայց ճանապարհին գնացքի վրա կողոպտել են մեքենաները։ Վիրաբը քիչ էր մնում լաց լինի։ Երբ ավտոմեքենայի հարկ չկար, պետքն էլ չէր, մտքով էլ չէր անցնում։ Իսկ հիմա օր ու գիշեր ավտոյի մասին էր մտածում. երազում ավտո էր տեսնում, փողոցում կանգ էր առնում «ֆիատների» մոտ և ուշադիր զննում թափքերը, լծակները, ցուցիչները։ Ավտոմեքենայից բացի ինչի մասին էլ խոսեին մոտը՝ ջղայնանում էր։ Մի խոսքով՝ ավտոցավով հիվանդացել էր Վիրաբը։

— Ա՜յ տղա,— նրա տառապանքը տեսնելով, մի երեկո ասաց Մարգոն,— գուցե փո՞ղ են ուզում։

— Ասում ես, էլի,— ձեռքերը թափ տվեց Վիրաբը։

— Ճիշտ եմ ասում, ա՜յ լուսնից ընկած, գնա ու կարգին հետաքրքրվի։

— Ասենք թե ուզում են,— զայրացավ Վիրաբը։— Տանեմ ո՞ւմ տամ կամ ո՞նց տամ։ Հետն ի՞նչ ասեմ։ Հանկարծ բռնեցին՝ խայտառակ արեցին, գրեցին հիմնարկ կամ էլ դատի տվեցին՝ համարելով կաշառք։

— Հա՜, հա՜, հա՜, բանտերը դրանցով լիքն են,— հեգնեց Մարգոն։— Ոչ մի բան էլ մի ասա, իմացիր ով է, սուս ու փուս տար ու տուր։

Հաջորդ օրն ընդամենը կես ժամ տևեց ճշտելը, թե փողն ում պիտի տա։ Բանվորներից մեկն ասաց.

— Էլ ո՞ւմ պիտի տաս, խանութի վարիչին։ Գնա մտիր մոտը, հարյուր մանեթ փաստաթղթերի մեջ դիր ու տուր իրեն։ Լեռնիկ է անունը։

— Լեռնի՞կ,— հարցրեց Վիրաբը, բայց մտքով էլ չանցավ, թե դա իրենց «ընկեր Լեռնիկը» կլինի։

Նա մի կես ժամ ևս աննպատակ շրջեց միջանցքներում, մտավ բուֆետ՝ կոմպոտ խմեց, գրպանից հարյուր անգամ հանեց ու տեղը դրեց փողերը, վերջը չորս հատ քսանհինգանոց դրեց փաստաթղթի մեջ ու մտավ այն առանձնասենյակը, որի վրա գրված էր «Ավտոխանութի վարիչ»։ Մտավ ու կանգ առավ ապշած։

Գրասեղանի ետևում նստած էր Լեռնիկը։

— Բե՛ր, բե՛ր,— ծիծաղեց Լեռնիկը,— բա որ ասում էի ձեռքս կընկնե՞ս, մեր տղա...

— Ընկեր Լեռնի՞կ...

— Բե՛ր, բե՛ր ստորագրեմ,— նրա ձեռքից թղթերը գրեթե խլելով և թռուցիկ հայացք նետելով դրամներին, ժպտաց Լեռնիկը։— Հենց հիմա քո ուզած մեքենան կտամ։ Ի՞նչ գույն ես սիրում։ Երևի սպիտակ, չէ՞։ Սպիտակն ամենալավն է, փոշին չի երևում։

— Սպիտակ,— ակամա ասաց Վիրաբը։

— Գնա՛ ներքև ու վերցրո՛ւ։ Ասա՛ Լեռնիկն է ուղարկել։

— Բա երեք ամիս...— սկսեց Վիրաբը և հանկարծ զգաց, որ արդեն դրսում է խոսում, իջնում է սանդուղքով ու խոսում է ինքն իրեն, հայհոյում ու իջնում, հա իջնում է ասես անվերջանալի, ոլոր֊մոլոր սանդուղքով։

Ուրեմն՝ երեք ամիս առաջ կարող էր նույնն անել և ոչ տառապել, ոչ էլ երազում ավտո տեսնել։ Իսկ եթե հիմա չաներ, ուրեմն՝ դեռ առնվազն երեք ամիս էլ պետք է գար ու գնար՝ հավատալով, թե դեռ ավտո չեն ստացել, թե ստացածը կողոպտել են ճանապարհին, իսկ այն ավտոները, որ բակում շարված են, ոչ մեկն էլ բանի պետք չէ, հետ են ուղարկելու գործարան՝ վերանորոգման։ Վա՜յ, Լեռնիկ, Լեռնիկ, վա՜յ, սրիկա, ոնց է պտտվել֊պտտվել ու էլի բուն դրել մի անկյունում, որտեղ կարող է փող պոկել մարդկանցից։ Վիրաբը խոցված էր մինչև հոգու խորքը։ Մի պահ նույնիսկ մտածեց ետ դառնալ ու նույն պատմությունը սարքել, ինչպես մաքրման գրասենյակում։ Բայց անմիջապես էլ թողեց այդ միտքը։ Նախ շատ երկար էր ու ոլոր֊մոլոր վերև տանող սանդուղքը։ Հետո ամաչում էր։ Ինչքան էլ տարօրինակ թվա՝ Վիրաբն ինքն էր ամաչում։

Նա բացեց տան դուռը և հրճվանքը զսպելով, որքան կարող էր անտարբեր, կնոջն ու աղջկան ասաց.

— Գնացե՛ք բալկոն ու ներքև՛ նայեք։

— Հը՞, եղա՞վ,— ծիծաղեց Մարգոն ու պատշգամբ նետվեց։

Իսկ երբ քիչ անց պատշգամբ ելավ նաև Վիրաբը, տեսավ, որ Մարգոն հպարտությունից շողացող աչքերով բակում հավաքված հարևաններին է նայում, իսկ Սուսանը պատշգամբի երկաթե ճաղերից բռնած վեր֊վեր է ցատկում ու երջանիկ ճչում.

— Մեր հայրիկի ավ֊տո՛ն, մեր հայրիկի ավ֊տո՛ն...

— Լա՜վ, ամոթ է, նե՛րս եկեք,— զգալով, որ կուրծքը ուռչում է հուզմունքից, սաստեց Վիրաբը։

— Հենց հիմա մեզ տանում ես ման գալու,— վճռեց Մարգոն։

— Չէ՛, Մարգո՛,— ասաց Վիրաբը,— մի՛ նեղանա, բայց այդ օրը ես էնքան եմ երազումս տեսել, որ ուրիշ տեսակ չեմ ուզում։ Վաղն իմ հանգստյան օրն է։ Ձու ես խաշում՝ թարխունով, կարտոֆիլ ես խաշում՝ սամիթով, միս ես խաշում ու կարմիր լոբի, իսկ մնացածն արդեն ինչ֊որ ուզում ես, վաղը լցվում ենք ավտոն, գնում ենք շուկայի մոտով, լավաշ ու միրգ ենք առնում ու թը՜ռ, դեպի Ծաղկաձոր։ Ո՞նց է։

Բայց Սուսանի երջանիկ ճիչ֊աղաղակը չթողեց, որ նա լսեր Մարգոյի պատասխանը։

Հետո, երբ Վիրաբը երբեմն֊երբեմն մտաբերում էր իր անցկացրած ուրախ օրերը, առաջին հերթին այդ օրն էր հայտնվում աչքի առաջ։

Բրդե հաստ ծածկոցները փռել էին բացատում, անտառի փեշին, ծաղիկների մեջ։ Սուսանը կուշտ կերել ու հիմա գառան նման խաղում էր խոտերի մեջ, ծաղիկներ քաղում ու մատների մեջ ամուր բռնած վազում ծնողների մոտ։

— Հայրի՜կ, էս քեզ համար եմ քաղել։

— Էս էլ քեզ համար, մա՛մ։

Վիրաբն ու Մարգոն այնքան բան ունեին իրար ասելու, որ խոսել չէին ուզում։ Նայում էին Սուսանին, նայում էին իրար ու ժպտում։ Հետո Մարգոն ասաց.

— Էս բարձը գլխիդ տակ դիր ու քնիր մի քիչ, կյա՛նք ջան։

Վիրաբը սուտ տրտնջաց.

— Ճանճերը հանգիստ չեն տա։

— Չե՛մ թողնի քեզ մոտիկ գան, կքշեմ,— ժպտաց Մարգոն ու ձեռքն առավ ուռենու ճյուղը, որով քիչ առաջ ճանճերին սփռոցից էր հալածում։

Վիրաբը պառկեց մեջքի վրա, գլուխը թաղեց փափուկ բարձի մեջ, դեպի երկինք նայեց ու մրմնջաց.

— Փա՛ռքդ շատ, որբերի՜ աստված։

— Ի՞նչ,— նրա վրա թեքվեց Մարգոն։

— Արգամ Թոռչյանին հիշեցի,— ասաց Վիրաբը՝ համարյա քնի մեջ։

Ու անմիջապես էլ երազ տեսավ։ Տեսավ՝ իբր կանգնած է բարձր մի քարաժայռի վրա ու ոտքերի տակ ալեկոծվող ծովին է նայում։ Այսինքն՝ ծո՞վ էր, թե Սևանա լիճն էր, Վիրաբը չէր կարողանում որոշել։ Միայն թե կանգնած էր քարաժայռի վրա, ոտքերի տակ ալեկոծվող ջրերին էր նայում ու այրվող, կարմիր մայրամուտին ու մրմնջում. «Փառքդ շատ, տե՜ր աստված»։

Ու մեկ էլ հանկարծ խորին զարմանքով նկատեց, որ մայր մտնող արեգակի բոսորագույն օղակների միջից հայտնվելով, ու ջրերի վրա արեգակի նետած շողշողուն ճառագայթի վրայով հանդարտ քայլերով, իրեն է մոտենում երկար մորուքով մի ծերունի։ Նրա հագուստն ասես փրփուրներից ու ամպի քուլաներից լիներ։ Որտե՞ղ եմ հանդիպել այս մարդուն, մտածեց Վիրաբը ու միանգամից դող անցավ մարմնով։ Հիշեց, որ Էջմիածնի Մայր տաճարում, սրբապատկերի վրա է տեսել։ Ուզեց ինչ֊որ բան ասել, կարկամեց լեզուն։ Իսկ ծերունին հանդարտ ու վեհաքայլ մոտեցավ քարաժայռին, կանգ առավ ալիքների բարձրացող մշուշի մեջ, բարձրացրեց ալեհեր գլուխն ու ասաց.

— Վերջերս շատ ես իմ անունը տալիս, Վիրա՛բ։

Վիրաբը ծնկի իջավ ակամա, ջերմեռանդորեն առաջ պարզեց ձեռքերն ու ինքն էլ զարմացած, թե ինչքան պարզ ու զրնգուն է հնչում ձայնը, բացականչեց.

— Շնորհակալ եմ քեզ, որբերի՜ աստված։

Բայց ծերունին դանդաղորեն բարձրացրեց աջը և ընդհատեց Վիրաբին.

— Քո դժբախտությունը առաքինություն և առավելություն մի՛ դարձրու, որդյա՛կ իմ։ Բոլոր մարդ֊արարածներն էլ իմ ստեղծածն են և հավասար են։ Ես ամբողջ մարդկության արարիչն եմ։

— Շնորհակալ եմ քեզ, տե՜ր աստված,— բացականչեց Վիրաբը՝ կրկին զարմանալով, որ այդքան զրնգուն է ձայնը ու ամաչելով, որ մի տեսակ կերկերուն են ստացվում խոսքերը և աստված կարող է մտածել, թե ինքը կեղծում ու շողոքորթում է։— Ես տո՛ւն չունեի, ու դու ինձ տուն տվեցիր, ես կահույք չունեի, և դու ինձ կահույք տվեցիր, ես ավտո՛ չունեի, և դու ինձ ավտո տվեցիր...

— Այդ բոլորը քեզ քաղսովետն է տվել,— հանկարծ զայրացավ աստված։

— Ի՞նչ,— ականջներին չհավատալով, հարցրեց Վիրաբը, բայց աստված հարկ չհամարեց անդրադառնալ այդ հարցին։

— Տուն, տեղ, ունեցվածք, դրանք անմիտ բաներ են, Վիրա՛բ, ունայնություն,— խստորեն ասաց ծերունին,— դու ամենակարևորն ես մոռացել, և ես ուզում եմ հիշեցնել քեզ ամենակարևորը։ Ես քեզ հոգի եմ տվել և ավելին՝ ես քեզ անմահություն եմ տվել հանձինս քո զավակի, որ քեզանից հետո երկիրը չամայանա։ Ահա թե ինչ եմ ես պարգևել քեզ։ Եվ դու պիտի հասկանաս, թե ինչու եմ ես քեզ հոգի տվել ու տվել զավակ, տղա՛ս։ Հոգի և զավակ... Հոգի և զավակ...

Վիրաբը, որ երկյուղածությունից խոնարհել էր գլուխը՝ ծերունու խոսքի ժամանակ, հանկարծ զգաց, որ աստծո ձայնը էլի է լսել։ Հատկապես, երբ ասաց. «տղա՛ս»։ Շատ ծանոթ ձայն էր։ Ու միանգամից հիշեց, որ այդ ձայնով ավտոտեխնիկումի դիրեկտոր Արգամ Թոռչյանն է խոսում, և միայն նա է, որ իրեն ասում է «տղա՛ս»։

«Սա՞ ինչ բան է»,— զարմացած մտածեց նա ու ընդոստ բարձրացրեց գլուխը... սառը քրտինքի մեջ կորած։ Մի պահ տրորեց աչքերը, չհասկանալով, թե որտեղ է գտնվում, սարսափեց միանգամից ու գոռաց.

— Սուսանս որտե՞ղ է, Սուսանս։

— Քեզ ի՞նչ պատահեց, ա՛յ տղա,— լսեց նա Մարգոյի ձայնը։— Երազ տեսա՞ր։ Երեխան հրեն խաղում է խոտերի մեջ։

Վիրաբը դեռ դողում էր։

— Ծանր երազ տեսա, շատ ծանր երազ,— դեռ կարգին չսթափվելով մղձավանջից, կմկմալով ու կցկտուր երազը պատմեց Վիրաբը։— Սուսանին կանչիր ինձ մոտ, Մարգո ջան։

Նա գրկեց աղջկան, որից ծաղկի ու հողի հոտ էր գալիս, համբուրեց տենդորեն, խելահեղ, այնքան ուժգին, որ Սուսանը չդիմացավ։

— Բա դա պաչե՞լ է,— ասաց նա լացակումած։

Իսկ երբ երեխան հեռացել էր նորից, երկար, երկար նայեց նրան ու դառնալով կնոջն, ասաց.

— Մարգո՛, երևի դա լավ բան չի, բայց ես Սուսանին էնքան եմ սիրում, էնքան եմ սիրում, որ երբ մտածում եմ, թե մի օր...չի լինելու, մեռնելու է,— նա նկատեց կնոջ ձեռքի ջղային շարժումը և շարունակեց շտապով,— հիմա չէ, է՜, աստված հեռու տանի, հետո՛, հետո՛, թեկուզ հարյուր տարեկան դառնա... Որ մտածում եմ, թե մի օր չի լինելու, ուզում եմ հենց հիմա սպանեմ ինձ։

Մարգոն, ինչպես միշտ, գործնական էր.

— Քո երազը նշան է,— ասաց նա։— Մյուս կիրակի Էջմիածնում իմ ձեռքով մի ոչխար եմ մատաղ անելու։ Դու ուզում ես արի, ուզում ես՝ մի արի։ Անելու եմ։

Գ

Վիրաբն ավտոմեքենան նորակառույց շենքի բակը մտցրեց, ձեռքը վերցրեց պղնձե զանգն ու սկսեց թափահարել։ Միանգամից խախտվեց վաղորդյան անդորրը, ճնճղուկները վախեցած դուրս թափվեցին ծառերի սաղարթների միջից ու սկսեցին տագնապահար ճախրել օդում, մանկական հրապարակում, հենց կարուսելի նստարաններից մեկի վրա քնած շունն արթնացավ ու փախավ հաչելով, շենքի լուսամուտների ետևում հայտնվեցին դժգոհ, քնաթաթախ դեմքեր։

Հիմա կսկսվի, մտածեց Վիրաբը՝ շարունակելով թափահարել զանգը։ Առաջինը տիկին Էմման հայտնվեց առաջին հարկի պատշգամբում, չարությամբ նայեց Վիրաբին, ինչ֊որ բան բղավեց ու մատով ցույց տվեց ձեռքի ժամացույցը։ Զանգի ղողանջների տակ Վիրաբը բնականաբար չլսեց, թե այսօր հատկապես ինչ է ասում տիկին Էմման, բայց քանի որ այդ արարողությունը կատարվում էր ամեն օր, Վիրաբն անգիր գիտեր տիկին Էմմայի հայտարարություն֊բողոքի բովանդակությունը։

— Ինչո՞ւ եք առավոտ շուտ արթնացնում մարդկանց, անխի՛ղճ անիրավներ, դեռ տասը րոպե կա։

Նրա ժամացույցը չգիտես ինչու միշտ տասը րոպե առաջ էր լինում։

Հետո շենքի մուտքերից հայտնվեցին մյուս բնակիչները՝ դույլերով, տուփերով, արկղերով, դեռ անլվա ու կարգին չհագնված, ամաչելով նայել իրար ու բարևել։ Մեկը շտապելուց մոռացել էր հագնել գուլպաները և մի գուլպայով էր եկել, երկրորդը բիգուդիների մի մասը գլխին ցցված էր եկել, երրորդն ուղղակի մերկ մարմնի վրա գցել էր խալաթը ու մի ձեռքով խալաթն էր բռնել, մյուսով՝ դույլը, չորրորդը եկել էր լրիվ հագնված, նույնիսկ քողը փետրավոր գլխարկից կախ՝ ասես թատրոն էր շտապում։ Իսկ հիմնականում աղբ թափողները տղամարդիկ էին. տարբեր հասակի, գեր ու նիհար մարդիկ՝ հագնված, կիսահագնված ու գրեթե մերկ։ Վիրաբը կարեկցանքով էր նայում նրանցից մեկին՝ իմանալով, որ մենակ մարդ է, և մյուսին, որովհետև երկար ժամանակ հիվանդ է կինը, ու գրեթե ատելությամբ կամ արհամարհանքով էր դիտում մեծ ու փոքր պաշտոնյաներին, որոնք հիմնարկում ման են գալիս քիթը ցցած, ահ ու դողի մեջ են պահում ստորադրյալներին, բայց չեն համարձակվում ոչ մի տեղ չաշխատող, քսված֊քսմսված իրենց կանանց համոզել, որ ոչինչ էլ չի պատահի, եթե մեկ֊մեկ էլ նրանք թափեն աղբը։ Նրան հատկապես զայրացնում էր կապի մինիստրի տեղակալը, որը իրեն սպասող վարորդի աչքի առաջ, ծանր֊ծանր քաշ տալով, տեղափոխում էր աղբով լի բաց արկղերն ու տուփերը՝ ծնոտով ամենավերևի տուփը պահելով, և դեռ թափելուց առաջ էլ վերև՝ իրենց տան պատշգամբին էր նայում, սպասելով բազրիքից կախված ջահել կնոջ վերջին կարգադրությանը։

— Մացա՛կ Գավրիլիչ,— ձայն էր տալիս կինը,— բոլորը գցի՛, բայց վերևի տուփը ե՛տ բեր։ Դատարկի նոր բեր, հա՜...

— Եղավ, Ալլոչկա,— սեղմած ծնոտների արանքից ասում էր մինիստրի տեղակալը,— եղավ, հոգի՛ ջան։

Տնքտնքալով ավտոմեքենայի թափքի մեջ էր լցնում արկղերը և դատարկ տուփը ձեռքին բռնած խիստ դեմքով դառնում էր Վիրաբին.

— Սա ի՞նչ խայտառակություն է, չեք կարո՞ղ մեքենան մեր մուտքի մոտ կանգնեցնել։ Ի՞նչ է, զանգ տա՞մ ձեր պետին։

— Զա՛նգ տվեք,— հանգիստ պատասխանում է Վիրաբը։

Նրան զարմացնում և ինչ֊որ չափով նույնիսկ վիշտ էր պատճառում, որ աղբ թափողների մեջ քիչ են ջահելները և երեխաները։ Եթե չլինեն, հասկանալի է, բայց կան, չէ՞։ Հրեն մեկը պատշգամբում վեր֊վեր է ցատկում պարանով, մյուսը պտտվում է առաստաղից կախված օղակների վրա, երրորդը զսպանակ է ձգում՝ մկաններն ուժեղացնելու համար։ Ինչո՞ւ իրենց ծնողներին չեն հարգում, ինչո՞ւ չեն ուզում թեթևացնել նրանց հոգսը, տեղում աննպատակ վազելու փոխարեն՝ աղբը ձեռքիդ մինչև ավտոմեքենան վազի, էլի։ Եվ շատ էր հուզվում, երբ փոքրիկների էր տեսնում, որոնք մի կողմի վրա թեքված, ծանր դույլը մյուս ձեռքին, կարմրատակած, բայց արժանապատվությամբ տանում էին իրենց բեռը։ Վիրաբը չէր էլ թողնում, որ նրանք ավտոմեքենային հասնեն, ընդառաջ էր գալիս, ձեռքերից վերցնում աղբը, դատարկում, ետ վերադարձնում դույլը և հետն էլ անպայման ասում.

— Ապրե՛ս, հայրդ թող ուրախանա, որ քեզ նման տղա ունի։

— Ապրե՛ս, աղջի՛կ ջան, ապագադ համարի ապահովված։

Իսկ ընդհանրապես գտնում էր, որ թե իր առաջարկները, թե այս որոշումը ճարահատված լինելու արդյունք է, ուրիշ ոչինչ։ Հիմա, ճիշտ է, անհամեմատ մաքուր են բակերն ու փողոցները, բայց ի՞նչ գնով։ Մարդիկ գերի են դարձել աղբին, րոպեն մեկ ցած են նայում լուսամուտից կամ անջատում ռադիոն, որ տեսնեն չի՞ զնգզնգում արդյոք աղբահավաք ավտոմեքենան։ Բոլորն էլ հո նույն տեղում չեն աշխատում. մարդիկ կան, որ տասը կիլոմետր ճանապարհ են անցնում՝ իրենց հիմնարկը հասնելու համար։ Սպասում են ավտոմեքենային, ուշանում են, դժգոհում են։ Բայց ի՞նչ անի ինքը։ Հո հնարավոր չէ նույն վայրկյանին ամեն տեղ լինել։ Ու այլևս չի վիրավորվում, այլ միայն ծիծաղում է, երբ հանկարծ որևէ բակից հեռանալիս մեկ էլ հուսահատ աղաղակներ է լսում.

— Ա՛ղբ, ա՛ղբ ջան, սպասի՛ր, ցա՛վդ տանեմ...

Ի՞նչ անեն մարդիկ, ամռանը տանը աղբ թողնե՞լ կլինի։ Չի լինի։ Դու ինչ որոշում ուզում ես ընդունի։ Որևէ կերպ հնարը գտնում են։ Աղբը շատ զգուշությամբ ու ճաշակով փաթեթավորում են, նույնիսկ՝ կապում ժապավենով, որ տեսնողը մտածի, թե հյուր է գնում մարդը և ահա, նվեր է տանում։ Ու փողոցում որևէ տեղ, երբ շրջակայքում ոչ ոք չի լինում, թողնում են նստարանին, նետում պատի տակ, դնում ծխախոտի կրճոնների կամ պաղպաղակի թղթերի համար նախատեսված փոքրիկ աղբանոթների վրա։ Ի՞նչ կարող ես անել։ Մարդիկ կամ քնով են անցել, կամ աշխատել են գիշերը, կամ ստիպված են շատ ավելի վաղ աշխատանքի գնալ։ Վիրաբը չի նեղանում նրանցից, չի սրտնեղում, ուղղակի պլանից դուրս, օրվա մեջ մի անգամ էլ է անցնում իր երթուղով ու հավաքում տոնականորեն ձևավորված փաթեթները։

Վիրաբը հիշեց ու ժպտաց։

Մի անգամ շատ ծիծաղելի բան ստացվեց։ Վիրաբը հավաքում էր այստեղ֊այնտեղ նետած գույնզգույն ժապավեններով կապված փաթեթներն ու տորթի տուփերը, երբ փաթեթներից մեկը, չգիտես ինչու, կասկածելի թվաց նրան։ Բացեց ու տեսավ, որ նվեր է. սեղանի մի գեղեցիկ զարթուցիչ, երկու զույգ գուլպա և տղամարդու օծանելիքի մի տուփ։ Ուրեմն՝ անկասկած մարդիկ երկու փաթեթով են դուրս եկել տնից ու շփոթել են. նվերը նետել են, իսկ աղբը տարել նվեր։ Սկզբում մի լավ ծիծաղեց Վիրաբը, բայց հետո մտածեց ի՞նչ անի, ինչպե՞ս գտնի տիրոջը։ Ո՞ւմ հարցնի։ Շենքը հսկայական, բնակիչները՝ հարյուրավոր։ Ու մեկ էլ աչքը նորից ընկավ զարթուցիչին, որի պատվանդանի վրա փորագրված էր. «Մեր սիրելի թոռնիկ Կարենին։ Պապիկ ու տատիկ Սուքիասյաններ»։ Վիրաբը հիանալի էր ճանաչում պապիկ ու տատիկ Սուքիասյաններին և նույնիսկ նրանց թոռնիկ Կարենին, որը վերջերս էր բնակարան ստացել Ավանում ու տեղափոխվել։ Այնպես որ երեկոյան, փաթեթը ձեռքին, սեղմեց Սուքիասյանների տան դռան զանգի կոճակը։

Թե ինչ կատարվեց, նկարագրելն անհնարին է։

Ծերունիները և՛ ծիծաղում էին, և՛ լաց էին լինում արցունքի միջից, իրար ընդհատելով պատմում, թե ինչ հիմար վիճակի մեջ ընկան, երբ թոռնիկը մյուս հյուրերի մոտ հանդիսավոր բացեց փաթեթը, Վիրաբին ստիպում էին էլի մի բաժակ թեյ խմել, իսկ իրենք նստել, հիացած, երախտագիտությամբ նայում էին նրան։

Իսկ մի անգամ բոլորովին հակառակը եղավ։

Արդեն այնտեղ, Սովետաշենի աղբանոցում մեքենան դատարկելու ժամանակ, Վիրաբը հանկարծ ինչ֊որ փոքրիկ, բայց շատ փայլուն բան նկատեց։ Վերցրեց ու տեսավ, որ մատանի է, հարսանեկան կլոր ոսկե օղ։ Ուղիղ երեք օր մատանու տիրոջն էր փնտրում Վիրաբը՝ զգուշորեն հարց ու փորձ անելով իր թաղամասի բնակիչներին և ի վերջո պարզվեց, որ բարձրահարկ շենքի բնակիչ Էմման է մատանին կորցրել, այն նույն տիկին Էմման, որ առավոտները ձեռքի ժամացույցի ապակուն է թխկթխկացնում՝ Վիրաբին տեսնելիս։ Նույն ձևով, երեկոյան Վիրաբը այցելեց տիկին Էմմային ու հարցրեց.

— Դո՞ւք եք մատանի կորցրել։

— Հա՛,— վեր թռավ տեղից տիկին Էմման։

— Ի՞նչ տեսակ մատանի է,— այնուամենայնիվ հարկ համարեց հետաքրքրվել Վիրաբը։

— Օղ է, հարսանիքիս իմ ամուսնու նվերը, մաքուր ոսկուց՝ 98 պրոբի։

— Սա՞ է,— հարցրեց Վիրաբն ու նրան մեկնեց մատանին։

Տիկին Էմման վերցրեց ոսկե օղը, զննեց, չգիտես ինչու հագցրեց մատին, հանեց, նորից հագցրեց ու հիմա էլ կասկածամտորեն Վիրաբին զննելով, հարցրեց.

— Բայց ես երեք օր առաջ եմ կորցրել, ինչո՞ւ ես հիմա բերում։

— Դրել էի մատիս, ուրախանում էի,— զայրացավ Վիրաբն ու դուրս եկավ։

Իսկ դրսում, այնուամենայնիվ, ժպտաց։ Ի՞նչ կարող ես ասել՝ որքան մարդ, այնքան բնավորություն։

Վիրաբն ավտոմեքենան հանեց մայրուղուց, թեքեց ու դանդաղ տարավ Առափնյա փողոցով։ Դա նրա սիրած փողոցն էր, տունն էր։ Այդ փողոցում ժամանակակից հսկայական երկնաքերներ չկային։ Ավելի շատ՝ առանձնատներ էին և մի քանի ցածրահարկ շենքեր, որ կոոպերատիվ կարգով, չորս֊հինգ հոգով միանալով, կառուցել էին բնակիչները։ Տասնհինգ տարուց ավելի Վիրաբն այդ փողոցով էր անցնում֊դառնում ամեն օր՝ օրական մի քանի անգամ տներից հեռացնելով աղբը։ Նա այդ փողոցի բնակիչներին ճանաչում էր մեկ առ մեկ, ծերունիներից սկսած մինչև մատնաչափ երեխաները, գիտեր թե ով որտեղ է աշխատում, ինչ է անում, ինչով է ապրում և դրա համար նույնիսկ կարիք չուներ որևէ մեկին որևէ բան հարցնելու։

Նրան ամեն ինչ պատմում էր աղբը։

Աղբը բաց գրքի նման դրված էր Վիրաբի առաջ և նրան մնում էր միայն կարդալ, որպեսզի իմանա, թե ում տանն ինչ է կատարվում։ Եվ դա հարյուր անգամ ավելի հեշտ էր, քան որսորդի համար, որը հետքեր է կարդում անտառի արահետների վրա։ Դե թե նախորդ օրն ինչ են կերել մարդիկ, դատարկ բան է իմանալ, հատկապես Երևանում, որտեղ ավելի շատ թափում են, քան ուտում։ Իսկ այդ թափածով էլ հանգիստ կարելի է որոշել, թե տանտերը նույն աշխատանքի՞ն է, թե տեղափոխել են, առա՞ջ են քաշել, թե հանել են գործից։ Դա հեչ։ Բայց Վիրաբը, նայելով աղբին, անմիջապես կարող էր որոշել նույնիսկ, թե, ասենք, տանտիրոջ երեխան փոխադրվել է հաջորդ դասարան, թե՞ մնացել նույն դասարանում։ Եվ այդտեղ մի առանձին բարդություն չկա. բավական է տարեվերջին հետևել, թե տվյալ տնից և՞ս կապոցներով դեն են նետում հին դասագրքերը, ինչպես մյուս տներից։ Կամ, եթե աղբի մեջ դեղորայքի դատարկ սրվակներ են, մանանեխաթղթի ճմռթված թրջոցներ, դժվա՞ր է որոշել, թե այդ տանը հիվանդ կա։ Իսկ եթե նյարդայնորեն գրված ու պատառոտված թղթեր են, պարզ չի՞, որ մարդուն հեռացրել են աշխատանքից, և նա ապարդյուն փորձում է վերականգնել իրեն։ Կամ եթե միայնակ կնոջ տնից, որի ամուսինը գործուղման մեջ է, առավոտ վաղ խմիչքի շշեր են թափում, մի՞թե իմաստուն պիտի լինել՝ հասկանալու համար, որ կինն այնքան էլ միայնակ չի եղել։

Մի անգամ Վիրաբը խիստ զարմացրեց ակադեմիկոս Պարսամյանին։

— Բժշկին կասեմ։

— Ի՞նչ,— տնքաց անկողնում պառկած հիվանդը։

— Որ նրա ասածները հաշվի չեք առնում ու չեք հետևում ձեզ։

— Ինչի՞ց եզրակացրիր, Վիրա՛բ,— զարմացավ ծերունին։

— Հոգիս դուրս եկավ ձեր դեղերը տուփերով թափելուց,— ասաց Վիրաբը։— Կասեմ։

Այնժամ ակադեմիկոսը ծիծաղեց, հազաց, հազաց ու հազի միջից ասաց.

— Մի հին անեկդոտ կա, Վիրա՛բ, բայց շատ է ինձ դուր գալիս։ Ասում է՝ բժիշկը դեղատոմս է գրում, որովհետև ուզում է ապրել։ Դեղագործն էլ դեղ է պատրաստում, որովհետև ուզում է ապրել։ Իսկ հիվանդն էլ դեն է գցում դեղը, որովհետև ինքն էլ է ուզում ապրել։ Լավ է, չէ՞։

Միայն հիվանդ ժամանակ չէ, որ Վիրաբը այցի է գնում ակադեմիկոսին։ Օրական երկու անգամ սեղմում է նրա զանգի կոճակը, որ անձամբ ինքը ակադեմիկոսի աղբը թափի։ Եվ դա այնպես է անում, ասես ակադեմիկոսը լավություն է անում իրեն։ Շատ է հարգում Վիրաբը ակադեմիկոս Պարսամյանին ու մի քիչ էլ խղճում է։ Մահացել է կինը, մնացել է մենակ։ Հիանալի որդի ունի, գիտությունների դոկտոր է, բայց նա էլ ինստիտուտ է ղեկավարում Կիրովականում և հասկանալի է, որ ընտանիքով այնտեղ էլ մնում է։ Ամեն կիրակի, առանց բացառության, որդին, հարսն ու թոռները այցի են գալիս ակադեմիկոսին։ Հարսը մի լավ աղջիկ է, ուրախ, ասող֊խոսող, սրբում, հավաքում է տունը, մի քանի տեսակ ճաշ է եփում, ամեն կաթսայի կափարիչի վրա թուղթ կպցնում, թե որն ինչ է, ու տեղավորում սառնարանում, լվանում, չորացնում, արդուկում է սկեսրայրի շորերը ու թե ոնց է այդ ամենը հասցնում, միայն ինքը գիտե։ Ավարտում է գործը, ու, մինչ ամուսինն ու երեխաները վազվզում են փոքրիկ այգում, նստում նարդի է խաղում ակադեմիկոսի հետ։ Ու այնպես է ստացվում, որ միշտ տարվում է՝ անասելի հրճվանք պատճառելով այդ մեծ երեխային։ Ակադեմիկոսը բավականությամբ շփում է ձեռքերը՝ հաղթական նայում հարսին ու հարցնում.

— Հը, ո՞նց ես, ո՞նց, հարսի՛կ ջան։

— Ո՞նց պիտի լինեմ, ձեր ձեռքը կրակն եմ ընկել,— հառաչում է հարսը։

Եվ ակադեմիկոս Պարսամյանը համբուրում է նրա ձեռքերն ու ասում.

— Սա իմ կողմից, սա էլ Թագուհուս կողմից,— ու շրջվում է, որ հարսն իբր չտեսնի իր արցունքները։

Վիրաբը սեղմեց զանգի կոճակը և, դռան հետևում հողաթափերի ծանոթ քստքստոցը լսելով, ուրախացավ։ Ուրեմն՝ ողջ֊առողջ է ակադեմիկոսը։ Ահարոն Պարսամյանը բացեց դուռը, ժպտաց.

— Բարի լույս, նե՛րս եկ, Վիրա՛բ։

— Չէ՛,— ասաց Վիրաբը,— գործը նոր եմ սկսում։ Աղբի ետևից եմ եկել։

Ակադեմիկոսը մեղավորի նման տարածեց ձեռքերը։

— Աղբ չկա, Վիրա՛բ։

— Ո՞նց թե չկա,— զարմացավ Վիրաբը։— Ոչինչ չե՞ք կերել։

Ծերունին ժպտաց.

— Ինչ որ կար, լրիվ կերել եմ։ Ոչինչ չեմ թողել, Վիրա՛բ։

— Թե չէ, գիտեք, հա՜, որ հարսիկին կասեմ,— սպառնաց Վիրաբը։

— Վաղը ե՛կ, մի քիչ զրույց անենք,— ասաց Պարսամյանը։

— Եթե չեմ խանգարի,— երջանկացավ Վիրաբը։

— Եթե խանգարեիր, դուռն էլ չէի բացի,— ծիծաղեց Պարսամյանը։

Որ Վիրաբը մեծ հաճույք էր զգում ակադեմիկոսի հետ զրուցելիս, ինքնըստինքյան հասկանալի էր նրան։ Բայց որ ակադեմիկոսն էր ուզում տեսնել Վիրաբին, զրուցել հետը՝ հպարտությամբ էր լցնում աղբահավաքի սիրտը։ Գրեթե քսան տարի էր, ինչ բարեկամություն էին անում նրանք և միայն մի հարցում էր շարունակ նեղվում Վիրաբը։ Թե ինչպես դիմի նրան։ Երևի պետք է ընկեր Պարսամյան ասեր, բայց չէր ասում, ամաչում էր։ Պարսամյանն իրեն ի՞նչ ընկեր։ Փորձեց անուն֊հայրանունով դիմել՝ ակադեմիկոսը կտրականապես արգելեց։ Հայերեն չէ, ասաց։ Մտածեց ասել՝ ընկեր ակադեմիկոս, բայց դա ավելի վատ էր հնչում, քան ընկեր Պարսամյանը։ Ի վերջո որոշեց որքան հնարավոր է՝ ոչինչ էլ չասել։ Երբ մի անգամ Թբիլիսի էր գնացել՝ առաջավոր փորձի փոխանակման, վերադառնալուց հետո ակադեմիկոսին հարցրեց.

— Շատ ներողություն,— բայց մենք «բատոնոյի» պես բառ չունե՞նք։

— Ունենք,— ծիծաղեց Պարսամյանը, որին վաղուց հայտնի էր Վիրաբի հետաքրքրասիրության գաղտնիքը։— Կարող ենք «պարոն» ասել, կարող ենք «տեար» ասել, բայց դրանք այլ իմաստ են ստացել, չեն տարածվում ժողովրդի մեջ և այդ հարցը թերևս պետականորեն պետք է լուծվի։

Վիրաբը հառաչեց ու էլ ոչինչ չասաց։

Ակադեմիկոս Պարսամյանի տան դիմաց ապրում էր «Գլխբակալեա» կոչվող գրասենյակի պահեստապետ Կառլոսը՝ կարճահասակ, կլոր որովայնով, շատ շարժուն ու շատ ճարպիկ մի մարդ, որն ուտում֊խմում էր ամբողջ օրն ու հատկապես երեկոները, իսկ առավոտյան փորձում էր վեր բարձրացնել ջինսի կախ ընկած գոտին, չէր կարողանում, վշտացած նայում էր դուրս ցցված փորին ու տնքում՝ բախտից նեղացած.

— Արա՛, էդքան էլ պահում եմ ինձ, բայց փորս չի իջնում, էլի։ Սուտ բան ա, Երևանի անտեր ջրից ա, ջրի՛ց։

Առաջին օրերին նկատելով, որ Վիրաբն ինքն է ակադեմիկոս Պարսամյանի տնից հանում աղբը, Կառլոսը մի առավոտ արագորեն մոտեցավ Վիրաբին, ապարդյուն վեր քաշեց ջինսը, գրպանից երկու հատ ճմռթված հինգանոց հանեց, մտցրեց Վիրաբի գրպանն ու ասաց.

— Էգուցվանից մեր աղբն էլ կհանես, ախպե՛ր։

— Չ՛ի լինի,— դրամը ետ վերադարձրեց Վիրաբը,— կարգ կա։

— Թե քի՞չ ա, էլի տամ,— զարմացավ Կառլոսը։

— Չէ՛,— ասաց Վիրաբը,— որ տասնապատիկ էլ տաս՝ չի լինի։

— Ինչի՞, դու էդ ինչի՞ տեր ես,— զարմացավ պահեստապետը։

— Իմ աշխատավարձը քոնից մի հինգ անգամ ավելի կլինի,— հանգիստ ասաց Վիրաբը։

— Աշխատավարձը...— հեգնանքով ձգեց Կառլոսը, բայց էլ ոչինչ չասաց։

Իսկ երեկոյան Վիրաբը լսեց, և Կառլոսը հաստատ դիտմամբ էր բարձր խոսում, որ նա լսի, թե պահեստապետն ինչ ասաց իր հարևան դերձակ Աբրահամին.

— Արա՛, որ սրան տեսնում եմ, պատռելս գալիս ա։ Ակադեմիկոսի աղբը ձրի թափում ա, իմը փողով չի թափում։

Պահեստապետին հակառակ, Վիրաբը խորին հարգանք ուներ նրա կնոջ նկատմամբ։ Համեստ, ամաչկոտ կին էր։ Որքան էլ տարօրինակ թվա, հարստությունը կարծես թե չէր փչացրել նրան։ Նա նույնիսկ անհարմար էր զգում իրենց ապրելակերպի և հատկապես աղբի համար, որ բերում էր թափելու։ Ամբողջ Առափնյա փողոցում ոչ մի տուն այդպիսի ապրանքներ չէր մտնում, ինչպես պահեստապետի տունը։ Ամեն ինչ արտասահմանյան էին՝ շշերը, շոկոլադների տուփերը, պահածոները՝ վառ, գունեղ պիտակներով ու էկզոտիկ նկարներով։ Եվ ամաչելով դրանից, տիկին Հասմիկը այդ ամենը խնամքով թաքցնում էր որևէ հին, տեղական արկղի մեջ ու նոր էր միայն բերում ու իր ձեռքով նետում մեքենայի թափքը։

Իսկ դերձակ Աբրահամը՝ հակառակը։ Սովորական աղբը առանձին էր բերում փաթաթած, իսկ ասենք իսպանական ձիթապտղի տուփը՝ առանձին և մի առանձնակի հպարտությամբ։ Տուփը ցույց էր տալիս Վիրաբին ու քմծիծաղ տալիս.

— Երկու օրում կերան լակոտները, զեյթուն եմ ասել։ Բա չէ՝ Բաքվի զեյթունը։ Խակ դամբուլ լինի ասես։

— Բեյրութում զեյթուն կա՞ր,— խոսեցնում էր Վիրաբը։

— Բեյրութո՞ւմ։ Բեյրութում ի՞նչ չկար, մա՛նչս։ Բեյրութում ո՞վ էր իսպանականի երեսին նայողը, հունական զեյթուն կուտեինք, սև, փայլուն, ամեն մեկը մի ընկույզի չափ, բաբա՛մ։ Բեյրութում ի՞նչ չկար՝ քիշմիշ չամիչն ասեմ, բադամն ու լեբլեբին ասեմ... Լեբլեբի կերած կա՞ս։ Բա՞... Մեջն ի՞նչ, քանդեցին, ավերակ դարձրին Իսրայելն ու Ամերիկան, գետինն անցնեն անիրավները։ Հեռատեսիլի մեջ կնայեմ՝ կտեսնեմ ու կուլամ, մա՛նչս։

Ակադեմիկոսի առանձնաշենքի շարքում հաջորդը մի տուն էր, որի տերը կնոջ անունով երեք սենյականոց բնակարան ուներ քաղաքի կենտրոնում, հենց «Անի» հյուրանոցի շենքի դիմաց, իսկ այս տունը վարձով էր տալիս ուսանողների և նորապսակների, մի խիստ զգուշացումով, որը նույնիսկ պայմանագրի մեջ էր արտահայտված. թե հենց երեխա ունեցան՝ անմիջապես պետք է ազատեն բնակարանը։

Այդ տնից աղբ գրեթե դուրս չէր գալիս, բացի խանութում վաճառվող փոքրիկ ձմերուկների բարեխղճորեն մաքրված, բարակ կեղևներից։

Չունևոր, բայց շատ հպարտ էր ուսանողների հարևանը՝ ֆիզկուլտուրայի դասատու Ստեփան Մադոյանը։ Եվ հպարտանալու իրավունք ուներ, որովհետև շատ մկանուտ էր ու գեղեցիկ։ Ամեն առավոտ, դեռ նախքան Վիրաբի հայտնվելը, ճիշտ իր նման երկու փոքրիկ որդիների հետ դուրս էր գալիս տնից։ Գրպանից հանում էր դատավորական սուլիչն ու սուլում։ Այդ ձայնի վրա մոտակա տներից ոտաբոբիկ ու սպորտային կոշիկներով դուրս էին թափվում տասնյակ մեծ ու մանրիկ երեխաներ, աչքերը տրորելով վազում ու կանգնում մարզչի առաջ։

Ստեփան Մադոյանը որդիների հետ շարք էր կանգնեցնում նրանց, մագնիտոֆոնը դնում ոտքերի տակ ու հատու հրահանգներով փոքրիկներին սովորեցնում լիցքային վարժություններ կատարել։ Հետո հայր ու որդիներ, ամբողջ խմբի առաջն ընկած, վազում էին Առափնյա փողոցով, գնում հասնում էին մինչև պուրակը, պտտվում էին պուրակի շուրջը, ինչ֊որ խաղեր խաղում ու ցատկոտում պարաններով ու վերադառնում կարմրատակած, մայթի մոտ դրված ցայտաղբյուրի ջրով լվացվում էին չփչփալով, ջուր շաղ տալիս իրար վրա, ճչալով ու աղմկելով երջանիկ։ Իսկ վերջում Ստեփան Մադոյանը նորից սուլում էր։

— Շարվի՜ր։

Եվ երբ տղաները հնազանդ շարք էին կանգնում, ասում էր.

— Իսկ հիմա ի՞նչ ենք անում։ Հիմա թոքերը վերջին անգամ մաքրելու համար, խորը շունչ ենք քաշում և արտաշնչելիս երեք անգամ բացականչում.

— Մա՛րդ մնանք, մա՛րդ մնանք, մա՛րդ մնանք։

— Մա՛րդ մնանք, մա՛րդ մնանք, մա՛րդ մնանք,— որոտում էր Առափնյա փողոցը։

— Մարդ մնաք,— մաղթում էր Ստեփան Մադոյանն ու սուլում վերջին անգամ։— Իսկ հիմա թռեք ձեր դպրոցները և ինձ համար բերեք «հինգեր»։ Միայն «հինգեր», «չորսն» էլ եմ սիրում, բայց «չորսն» ո՜ւր, «հինգն»՝ ո՜ւր... Տեսնեմ ձեզնից ո՞վ է այսօր ուրախացնելու ինձ։

Եվ երեխաները ցրիվ էին գալիս աղմուկով՝ իրենց մարզչի համար «հինգեր» բերելու հաստատ վճռականությամբ։

Ահա հենց այդ ժամանակ էր, որ հայտնվում էր Վիրաբն իր ավտոմեքենայով, և Ստեփան Մադոյանի հատու հրահանգներով նրա որդիները ինչ֊որ տուփեր էին բերում ու լցնում ավտոմեքենայի մեջ։

Թե որտեղից էր Ստեփանն ամեն անգամ այդ տուփերը ճարում, գաղտնիք էր մնում Վիրաբի համար։ Նա հո լավ գիտեր, որ գրեթե դատարկ էին լինում այդ տուփերը։

Ակադեմիկոս Պարսամյանը շատ էր հարգում ֆիզկուլտուրայի դասատուին և ամեն անգամ տեսնելիս հանում էր հնաոճ լայնեզր գլխարկը։ Իսկ մի անգամ Վիրաբին ասաց.

— Այս փողոցում ամենամեծ մարդը Ստեփան Մադոյանն է։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց Վիրաբը։

— Որովհետև առանց շահի ու առանց ակնկալիքի բարություն է անում մարդկանց։

Ու հանկարծ ծիծաղեց.

— Ասում են Իտալիայում, ինչ֊որ մի փոքրիկ քաղաքում ասեմ թե գյուղում, մի տարօրինակ գերեզմանատուն կա։ Գերեզմանաքարի վրա ամենուրեք արտասովոր թվեր են գրված. «Ապրել է հինգ օր», «Ապրել է հարյուր քսաներեք օր», «Ապրել է հինգ տարի, երեք ամիս և քսանչորս օր»։ Պարզվում է, որ այդ բնակավայրում մարդկանց ապրած կյանքը չեն հաշվում, այլ միայն այն օրերը, որ մարդն ապրել է ուրիշի, օտարի, բարեկամի հոգսով ու ցավով, ապրել է նրա համար։ Հանճարեղ է, չէ՞։ Ես եղել եմ Իտալիայում և, թող ծիծաղելի չթվա, նույնիսկ հետաքրքրվել եմ։ Ում հարցրել եմ, ոչ ոք կոնկրետ վայրը չի իմացել, բայց բոլորն էլ ասել են, թե իրենք էլ են լսել, թե ինչ֊որ տեղ հաստատ այդ բնակավայրը կա։ Բոլոր դեպքերում ինձ շատ է դուր գալիս, որ մարդիկ մտածում են այդ մասին։ Կա թե չկա այդ բնակավայրը, ամենակարևորը դա չէ։ Ամենակարևորն այն է, որ լեգենդը կա։ Իսկ լեգենդները մարդկանց երազներն են։ Եվ ահա, եթե ես այդ բնակավայրի հաշվառիչներից մեկը լինեի, ֆիզկուլտուրայի դասատու Ստեփան Մադոյանի ապրած օրերի մատյանում կգրանցեի նրա յուրաքանչյուր օրը։

Վիրաբը մտածեց, որ եթե այդպես լիներ, Ստեփան Մադոյանի տան դիմաց ապրող սանիտարական բժիշկ Շահեն Կարպիչի քարը դատարկ պիտի մնար։ Մի կին ուներ ու մի նիհար, չոփի նման աղջիկ, բայց շուկայից բերած նրա արկղերն ու տուփերը տեսնողը կմտածեր, թե առնվազն մանկապարտեզն է ապրանք ստանում։ Մսեղեն, միրգ, բանջարեղեն, լավաշ, սունկ, կաթնային սննդամթերքներ, այսինքն՝ այն ամենը, ինչ անցնում էր շուկայի սանիտարական բժշկի աչքի առջևով և նրա կնքելուց հետո պիտի վաճառվելու իրավունք ստանար։ Բերում էր, հևիհև լցնում տուն ու ձեռքերը շփելով նորից շուկա վերադառնում։ Իսկ կինը միշտ ամեն ինչից դժգոհ, հոնքերը կիտած ու ստամոքսը բրդյա շալով փաթաթած Էլյա Միխայլովնան, ապրանքները պահում էր մի օր ու մյուս օրը թափում Վիրաբի աղբահավաք մեքենայի մեջ, որպեսզի տեղ բացի նոր ապրանքների համար։ Իսկ Շահեն Կարպիչի պետքն էլ չէր, նա նույնիսկ չէր հետաքրքրվում, թե տանն ինչ են անում իր բերած ապրանքները։ Նա իր երջանկությունը գտնում էր բերելու մեջ և բերում էր։

Քանի անգամ մազ մնաց, որ պոռթկար Վիրաբը։ Նրա լացը գալիս էր թափվող ապրանքները տեսնելով։ Ուզում էր բռնել այդ հիվանդ ստամոքսը շալով փաթաթած կնոջ ձեռքն ու գոռար. էս ի՞նչ եք անում, էս ի՞նչ մարդ եք դուք, բա դուք մեր չունեք, հեր չունեք, ախպեր ու քույր չունեք... Կամ ասենք ոչինչ էլ չունեք, բա ձեր դիմաց ապրող ուսանողներին չե՞ք տեսնում։ Գողացել եք, թալանել եք, գլուխներդ քարը՝ ինչ զահրումար եք արել, տարեք որևէ ձևով էդ խեղճ ու սոված ուսանողներին տվեք, որ գոնե կարողանաք քնել գիշերները։ Բա դուք հեչ մարդ չե՞ք... Գոնե հենց ձեր հարևան Սաթենիկ մայրիկին տիրություն արեք, էլի... Միայնակ կին է։

Բայց նա սեղմում էր ատամներն ու լռում։ Որովհետև գիտեր, թե նման դեպքերում ինչ են ասում և ինչպես են ասում նման մարդիկ։

— Քո գործը աղբ թափելն է՝ թափի՛ր։ Քեզ դրա համար են փող տալիս։

— Ես գցել եմ, դու էլ հանի։ Ես հո չեմ տեսնում, թե դու ինչ ես անում մեր թափածները։

Եվ շատ ավելի վատ խոսքեր։ Շա՜տ ավելի վատ.

— Կրակն ենք ընկել, էլի։ Ում վրա շուն է հաչում, մեզ վրա կատու է մլավում։

Ի՞նչ անես։ Հո չես կարող կանգնել֊գոռալ փողոցով մեկ, կամ էլ ջահել օրերի պես վեր ծալել բլուզիդ թևքերը։

Նրանց հարևանուհին՝ Սաթենիկ մայրիկը, իհարկե, որևէ բանի կարիք չունի։ Ընդհակառակը, ամիսը երկու անգամ ինքն է թաղի երեխաներին գլխին հավաքում, զանազան մանր֊մունր նվերներ ու կոնֆետներ բաժանում։ Նրա գրպաններում միշտ սիրուն֊սիրուն կոնֆետներ կան, և երեխաները, դա լավ իմանալով, իրենց հատուկ խորամանկությամբ հաճախ են մոտենում Սաթենիկ մայրիկին.

— Տատի՛, ձեր ջուրը չի՞ կտրվել, ջուր բերեմ։

Կամ՝

— Նազիկ կատուն ձագ չի՞ բերել, Սաթենիկ տատի, մեկը կտաս ինձ, էլի՜...

Ասում են ու սատանայի նման սպասում, որ Սաթենիկ տատիկը ձեռքը գրպանը տանի։

Նա մի աղջիկ ուներ՝ Կիևում ամուսնացած, և մի տղա, որը Ուրենգոյ֊Եվրոպա գազատարի վրա էր աշխատում։ Տարիներով չէր տեսնում ու աչքը անընդհատ ճամփին էր։ Նրանք վատ երեխաներ չէին, ամեն ամիս ծանրոց էին ուղարկում Սաթենիկ մայրիկին, բայց դե ծանրոցները նրա ինչին էին պետք, երբ նա հարազատ մարդու էր կարոտ, իր զավակներին էր կարոտ։ Որևէ գործով զբաղվելու համար, թե ուղղակի կարիք ուներ՝ հոգ տանելու ուրիշների մասին, Սաթենիկ մայրիկը կատուներ էր պահում, անթիվ֊անհամար կատուներ, որոնք ազատ ել ու մուտ ունեին նրա տանը, արևկող էին անում պատշգամբում կամ էլ գզվռտվում լուսամուտի տակ։ Սաթենիկ մայրիկը անուն առ անուն ճանաչում էր նրանց, ճաշ էր եփում նրանց համար և բակում նույնիսկ հատուկ տեղեր էր պատրաստել, որ հանգիստ կարողանային ձագ բերել մայրացած կատուները։

Վիրաբը ընդհանրապես չէր սիրում կատու պահող մարդկանց, բայց Սաթենիկ մայրիկին ներում էր նրա այդ թուլությունը՝ ոչ թե այն պատճառով, որ նա միայնակ էր, չէ՛, այլ որովհետև շատ բարի դեմք ուներ և, Վիրաբի կարծիքով, իր մորն էր նման։

Թե ինչու էր այդպես կարծում, չէր կարող ասել։

Երբեք այդ մասին բարձրաձայն չէր խոսում Վիրաբը, բայց գոնե հո ինքը գիտեր, որ սրտի խորքում չի ներում մորը։ Գիտեր, գիտեր, բայց ի՞նչ աներ, որ նրան, այնուամենայնիվ, բարի դեմք ունեցող կանանց մեջ էր փնտրում միայն։ Մի անգամ, դեռ շատ առաջ, մայիսմեկյան շքերթի ժամանակ, Վիրաբը ուսերին դրեց Սուսանին, որն, ինչպես ջրի երկու կաթիլ, նման էր հորը և հատկապես նրա մանկական նկարներին, ու գնաց կանգնեց հրապարակից դուրս եկող ժողովրդի առաջ։ Անցնում ու անցնում էին մարդիկ, անցնում ու անցնում էին ջահել, տարեց ու ծեր կանայք, իսկ Վիրաբը գլխից բարձր պահել էր աղջկան, բարի դեմքեր էր որոնում, երեխային շրջում նրանց կողմը, որ, ով գիտե, գուցե թե մայրը հանկարծ տեսնի Սուսանին, ա՜խ քաշի ու Վիրաբին հիշի։

Բայց դե հրաշքները միայն հնդկական կինոնկարներում են լինում։

Մի քանի անգամ, զանազան առիթներով, աղբը հավաքելու ժամանակ Վիրաբը ասես թե հենց այնպես, շատ զգուշորեն ու խորամանկաբար որոշ ստուգողական հարցեր տվեց Սաթենիկ մայրիկին, տվեց, սպասեց սրտատրոփ, զգալով, թե ինչպես են քրտնում ձեռքի ափերը, սակայն պատասխանների մեջ ոչ մի շփոթություն կամ հուսադրող բան չնկատեց։ Բայց համառ էր Վիրաբը, և այնքան ահռելի էր մորը գտնելու նրա ցանկությունը, որ մի վերջին անգամ նայելով ուղիղ Սաթենիկ մայրիկի աչքերի մեջ, իրենից էլ անկախ ասաց.

— Իմ թղթերի մեջ գրված է, որ ես 1945 թվականին եմ ծնվել, Սաթենի՛կ մայրիկ։ Ուրեմն՝ հանգիստ կարող էի քո տղան էլ լինել, չէ՞։

— Իհարկե՛,— ժպտաց Սաթենիկ մայրիկը։— Իմ Աշոտն էլ հենց 45 թվականի ծնունդ է։ Իսկ դու ո՞ր ամսին ես ծնվել։

— Չգիտեմ,— խորտակված ասաց Վիրաբը։

Եթե հնար ունենար, Վիրաբը ավտոմեքենան չէր կանգնեցնի այն տան առաջ, որի ճակատին փակցված էր «13» համարը։ Բայց հնար չուներ ու կանգ առավ։ Դուռն անմիջապես բացվեց և շեմքին հայտնվեց նա՝ հրեշտակի նման գեղեցիկ, շեկ մազերով ու կանաչ֊կապույտ ծավի աչքերով Ցողիկը։ Նայեց հեռվից, ասես լույսի երկու ճառագայթ նետեց Վիրաբի վրա ու մոտեցավ թեթևակի օրորելով կոնքերը և ամեն մի շարժման հետ մեկ բացելով ու մեկ ծածկելով մուգ կապույտ խալաթի փեշերը։ Վիրաբը հեռացրեց աչքերը ու կռացավ՝ իբր անվադողի ամրությունն է ստուգում, սպասելով, որ Ցողիկը դատարկի դույլերը ու հեռանա։ Ու մեկ էլ ջահել կնոջ շնչառությունն զգաց և լսեց կրծքային փափուկ ձայնը.

— Չես գա՞։

— Չէ՛,— խուլ ձայնով պատասխանեց Վիրաբը։

— Դու գիտես,— շշնջաց Ցողիկը,— գիշերը տանը չի լինելու։

— Չեմ գա,— կրկնեց Վիրաբը։

— Վախկո՛տ,— ծիծաղեց Ցողիկը ու ծիծաղեց այնպես բարձրաձայն, ասես Վիրաբը նրան հենց նոր շատ սրամիտ անեկդոտ պատմեց։

Ծիծաղեց ու ծիծաղելով էլ հեռացավ՝ թեթևակի օրորելով անիծյալ կոնքերը։

Ամբողջ երկհարկանի տան մեջ միայն երկուսով էին՝ Ցողիկը և ամուսինը, ֆինանսների մինիստրության վերստուգիչ֊վերահսկիչ վարչության ավագ վերահսկիչ Անտոն Չալտիկյանը։ Հաշվապահների սարսափ Անտոն Եգորիչը, որի մասին լեգենդներ էին պատմում, թե ինչպես է հաշվապահական հսկա մատյանը արագ֊արագ թերթելով՝ մատը դնում սխալի կամ կեղծիքի վրա, տանը շատ մեղմ ու բարեհամբույր մարդ էր։ Այսինքն՝ նա ամենուրեք այդպիսին էր, բոլորի հետ էր մեղմ ու քաղաքավարի և նույնիսկ նրանց հետ, ում գործերն ստուգում էր։ Բայց քանի որ ոչ մեկի հետ գործարքի մեջ չէր մտնում, համաձայնության չէր գալիս, դաժան ու անբարիշտ մարդու համբավ ուներ։ Այդպես էր, թե այդպես չէր, բայց որ պրոֆեսիոնալ հմտությունից բացի, նա նաև բնածին, բնազդական տաղանդ ուներ իր գործում, ոչ ոք չէր ժխտում։ Ինչպես սրբագրիչն է անկարող հանգիստ որևէ գեղարվեստական գիրք կարդալ, առանց մատիտը վերցնելու ձեռքն ու տառասխալներն ընդգծելու, այնպես էլ Անտոն Եգորիչը ֆինանսական սխալներ ու կեղծիքներ էր գտնում՝ առանց ջանք թափելու։ Նստում էր, թղթերը նայում ու մեկ էլ, ոտքն ասես քարի առնի, ետ էր դառնում ու գործից հանում հենց այն թուղթը, որի մեջ, հեղինակների կարծիքով, հանճարեղ սարքված կեղծիք կար։ Հանում էր ու միամտորեն ասում.

— Ահա այս հաշվի հիմքերը բերե՛ք։

Եվ վերջ։

Ինչպես հաճախ է պատահում, նրա տաղանդն էլ հենց նրա դժբախտության պատճառը դարձավ։ ԽՍՀՄ ֆինանսների մինիստրությունում իմացան, որ այդպիսի ֆենոմենալ աշխատող կա Հայաստանում և երբ հանրապետությունում հարկ լիներ որևէ ծանր դեպք ստուգելու, Անտոն Եգորիչին էին հրավիրում։ Ու նա ստիպված՝ մեկ Կամչատկայում էր հայտնվում ու մեկ էլ Լվովում և փաստորեն օրերով, իսկ երբեմն նաև շաբաթներով մենակ էր թողնում Ցողիկին, որին, ինչպես հետագայում պարզվեց՝ մենակ թողնել չէր կարելի։

Ցողիկը շատ էր դուր գալիս Վիրաբին և ընդհանրապես անհնար էր, որ որևէ մեկին դուր չգար։ Վիրաբը երբեմն նույնիսկ ամաչում էր, երբ բռնում էր իրեն այն պահին, որ Ցողիկի ձեռքից վերցրել է դույլը, բայց մոռացել է դատարկել ու կանգնել, մանկամարդ գեղեցկուհուն է նայում՝ լայն բացած, հիացած աչքերով։ Վիրաբի մտքով ոչ մի այնպիսի բան չէր անցնում, չէ՜, նա պարզապես գեղեցկությանն էր նայում, նայում էր ինչպես անթերի քանդակին, արվեստի հրաշալիքին, ձևերի կատարելությանը կնայեն։

Ու մի օր արվեստի այդ հրաշալիքը ժպտաց Վիրաբին ու մարդկային ձայնով հարցրեց.

— Ներեցեք, ձեր անունը Վիրաբ է, չէ՞։

— Այո՛,— չգիտես ինչու հուզվեց Վիրաբը։

— Վիրա՛բ, ես ձեզ ուզում եմ մի բան խնդրել։ Անտոն Եգորիչը ջահ է գնել մեզ համար, բայց արդեն մի շաբաթ է՝ չենք կարողանում մեկին գտնել, որ հավաքի ու կախի։ Դուք մեզ չե՞ք կարող օգնել։

— Դրա մեջ ի՞նչ կա,— սրտանց ասաց Վիրաբը։

— Իսկապե՞ս կարող եք,— ուրախացավ Ցողիկը։— Ե՞րբ կգաք հավաքելու։

— Երբ ասեք,— ասաց ու զղջաց անմիջապես։ Հանկարծ ասի՝ հենց հիմա, ինքն ի՞նչ պետք է անի, հո կիսատ չի՞ թողնելու գործը։

— Երեկոյան եկեք,— ասաց Ցողիկը։— Աշխատանքից հետո ժամանակ կունենա՞ք։

— Կունենամ,— ուրախացավ Վիրաբը։

«Երևի ուզում է, որ ամուսինը տանը լինի,— մտածեց նա։— Եվ ճիշտ է անում՝ հազար ու մի աչք կա, հազար ու մի բան կասեն»։

Աշխատանքից հետո սովորականի պես նա մի լավ մաքրվեց ցնցուղի տակ, մարմինը կարմրացնելու աստիճանի սրբվեց կոշտ սրբիչով, ձեռքի ափով հանեց պատին կախված հայելու վրայի գոլորշին ու նայեց։ Մազակալած էր դեմքը։ Հենց գրասենյակի դարպասի դիմաց փոքրիկ վարսավիրանոց կար, մտավ սափրվեց՝ զարմացնելով վարսավիրին, որովհետև սովորաբար տանն էր սափրվում, ու իր սպիտակ «ֆիատը» դուրս բերելով, ուղևորվեց Առափնյա փողոց։

Հետո, երբ վերլուծում էր անցածը և գնահատում իր յուրաքանչյուր արարքը, Վիրաբը սափրվելու գաղափարը ևս համարում էր իր մեղքերից մեկը։

«Հենց էդ ժամանակ էլ քո մտքում ինչ֊որ բան կար»,— ասում էր Վիրաբը։

«Ի՞նչ պիտի լիներ, ա՛յ տղա, ամոթ էր, սափրված չէի»,— պատասխանում էր Վիրաբը։

«Քեզ հյուր չէին կանչել։ Էդ ո՞ր արհեստավորն է սափրվում, նոր գնում գործի»,— նեղում էր Վիրաբը։

«Վե՛րջ տուր, ախպոր պես,— ձեռքը թափ էր տալիս Վիրաբը։— Նա՝ ո՜ւր, ես՝ ուր։ Ո՞ւմ մտքով կանցներ»։

Այդ կռիվը հետո էր։ Իսկ այդ օրը Վիրաբը ավտոմեքենան կանգնեցրեց ուսանող Խոսրովի պատուհանի առջև (նա հետո դա էլ էր համարում իր մեղքերից մեկը), նրան խնդրեց հետևել, որ հանկարծ երեխաները ձեռք չտան, գործիքները վերցրեց ու գնաց֊սեղմեց Անտոն Եգորիչի դռան զանգը։

Դուռը Ցողիկը բացեց։ Նա խալաթով չէր։ Նրա հագին իրանը խիստ սեղմած թավշե կանաչ շոր կար։ Թևերն ու վիզը բաց էին։ Ամաչելով ուղիղ տանտիրուհու դեմքին նայել, Վիրաբն ասաց.

— Անտոն Եգորիչն եկե՞լ է։

— Չէ՛,— ասաց Ցողիկը,— բայց ուր որ է կգա։ Համեցեք։ Շնորհակալություն, որ եկաք,— ավելացրեց նա։— Ուրեմն՝ խոսքի տեր տղամարդ եք։

— Ո՞նց կարող էի չգալ,— շիկնեց Վիրաբը։

Նա հյուրասենյակ մտավ, տանտիրուհու հայացքի ուղղությամբ նկատեց անկյունում դրված տուփը, բացեց ու տեսավ, որ բյուրեղապակյա ջահ է։

— Սա երկար պատմություն է,— ասաց Վիրաբը,— կտորները առանձին֊առանձին են ու պիտի հավաքվեն։

— Ժամանակ չունեք, հա՞,— անհանգստացավ Ցողիկը։

— Չէ, ի՞նչ եք ասում, կհավաքեմ։

Տասներկու լապտերներով չեխական հրաշալի մի ջահ էր դա։ Վիրաբը նախ ուսումնասիրեց գծագրերը, ուշադիր նկարներին նայեց ու նոր միայն սկսեց հավաքել։ Սկզբում դժվարանում էր, բայց երբ ըմբռնեց գաղտնիքը, գործը շատ արագ սկսեց գնալ։ Նրա աշխատելու ժամանակ Ցողիկն անընդհատ ներս ու դուրս էր անում, գալիս թեքվում էր ջահի վրա, հրճվում երեխայի նման։ Իսկ մի անգամ էլ որ թեքվեց, պատահաբա՞ր, թե ով գիտե՝ կպավ Վիրաբի ուսին։ Եվ Վիրաբն զգաց, որ ուսն այրվեց։ Շունչը կտրվեց ու մթնեցին աչքերը։ «Պատահաբար կպա՞վ, թե՞...»,— մտածեց նա ու որոշեց ստուգել։

— Տիկի՛ն Ցողիկ, էս ջահը կախելու երկու ձև ունի։ Ինչպե՞ս կուզեք անեմ։

Ցողիկն անմիջապես եկավ, թեվեց, նայեց, ասաց՝ ինչպես կուզենար ինքը, բայց Վիրաբին չդիպավ։ Եվ Վիրաբը ամաչեց իր անամոթ մտքերի համար։ Կարծես թե ավելի շտապելով, որովհետև թե՛ ուզում էր մնալ ու թե՛ անմիջապես, հենց հիմա հեռանալ այդ տնից, Վիրաբը հավաքեց ջահն ու կախեց առաստաղից։ Մնում էր լարերը միացնել և, ուրեմն, պետք էր անջատել էլեկտրական հոսանքը։ Վիրաբը Ցողիկին խնդրեց մոմ վառել ու լուսավորել առաստաղը։ Երկուսն էլ կանգնել էին իրար մոտ՝ տարբեր աթոռակների վրա։ Վիրաբը լարերն էր փաթաթում՝ կողքին զգալով կնոջ խենթացնող շնչառությունը, իսկ Ցողիկը վեր էր պարզել մոմը պահած ձեռքը։

— Ոնց որ «Ախթամարի» Թամարը լինեմ, չէ՞,— հանկարծ ծիծաղեց Ցողիկը։

Վիրաբն էլ ծիծաղեց, թաքցրեց լարերն ու ասաց.

— Վերջ։

Ու անմիջապես լսվեց Ցողիկի սուր ճիչը։ Մոմն ընկել էր հատակին, բայց զարմանալիորեն չէր հանգել, վառվում էր ճտճտալով։ Կինը թեքվել, քիչ էր մնում ցած գլորվի աթոռից ու հենարան փնտրող ձեռքը Վիրաբի կողմն էր պարզել։ Վիրաբն արագորեն բռնեց նրա տաք, այրվող ձեռքերը ու մեկ էլ զգաց, որ Ցողիկը գրկել է իրեն։ Վիրաբը շնչասպառ լինելով իջավ աթոռից, իր հետ իջեցնելով նաև Ցողիկին, բաց թողեց նրան, կռացավ, վերցրեց մոմը, հանգցրեց ու էլ չհասկացավ ինչ եղավ։ Ցողիկը սեղմվել էր նրան ու դողում էր. համբուրում ու համբուրում էր Վիրաբի շրթունքները և Վիրաբն էլ նրան էր համբուրում և նրան թվում էր, թե դա սուտ է, բորբոքված երևակայության արդյունք, թե հիմա ուր որ է պատրանքը կանէանա, կցնդի։ Նա այնքան չէր հավատում իր երջանկությանը, որ երբ Ցողիկը միայն մի պահ պոկվեց նրա շրթունքներից, Վիրաբն ասաց հևալով.

— Բա Անտոն Եգորիչը...

— Չի գալու։ Չի գալու, սիրելի՜ս...

... Երբ գաղտագողի, ոտքերի թաթերի վրա նրանք մոտեցան դռանը, Ցողիկը անչափ զգուշորեն, կամացուկ պտտեց բանալին ու կիսաբաց արեց դուռը. դրսում երկինքն արդեն սկսել էր աղոտանալ։ Ցողիկը կամացուկ հորանջեց՝ փակելով բերանն ու շշնջաց.

— Հիմա էլի գալու է զնգզնգացնի...

— Ո՞վ,— նույնպես շշուկով հարցրեց Վիրաբը։

— Աղբահավաքն, ո՞վ,— ասաց Ցողիկը, միանգամից փարվեց Վիրաբին ու սկսեց ցնցվելով անձայն ծիծաղել, և Վիրաբը չհասկացավ՝ կատա՞կ էր անում, թե ակամա դուրս թռավ բերանից։

Վիրաբը չուզեց կես գիշերով աղմուկ բարձրացնել՝ գործի գցելով իր ավտոմեքենան, դրա համար էլ արագ քայլելով ու կասկածները փարատած֊հաղթանակած պատանու նման երբեմն֊երբեմն երջանիկ ժպտալով, դուրս եկավ մայրուղի, ծիծաղեց՝ նկատելով շտապօգնության պատահական մի ավտոմեքենա, ձեռք բարձրացրեց, նստեց վարորդի կողքին, տվեց հասցեն ու փակեց աչքերը, երբեմն֊երբեմն ժպտալով երջանիկ, նորից ու նորից հիշելով Ցողիկի տաք շշունջը.

— Վաղն էլ կգաս, չէ՞, սիրելի՛ս...

— Ջահն էդպես էլ չփորձեցինք, վառվո՞ւմ էր, թե չէ,— կամացուկ ծիծաղեց Վիրաբը։

— Կգաս կփորձենք, հա՞...

Երբ զգուշորեն բացեց իրենց տան դուռը, ներս մտավ ու շնչեց ծանոթ, հարազատ օդը, Վիրաբը նոր միայն խղճի խայթ զգաց ակամա։ Լուռ հանվեց ու անկողին մտավ գողեգող, հանցավորի նման։ Մարգոն տնքաց ու հանկարծ ինչ֊որ բան մրմնջաց։

— Ի՞նչ,— հարցրեց Վիրաբը։

— Էդ որտե՞ղ էիր, ա՛յ տղա։

— Ես էդ Վաղոյի հերն եմ անիծել,— ճանապարհին սովորածը անգիր կրկնեց Վիրաբը։— Գործի չէր եկել, Նշանյանը կպավ, թե դու ջրի մայթերը։

Մարգոն էլի ինչ֊որ բան փնթփնթաց քնաթաթախ։

— Ի՞նչ,— հարցրեց Վիրաբը։

— Ոնց որ լավ չես լվացվել, ա՛յ տղա, վրայիցդ աղբի հոտ է գալիս,— ասաց Մարգոն ու անմիջապես քնեց։

Իսկ Վիրաբի քունը փախավ։

Հասկացավ ու ակնա՞րկ արեց հեգնանքով, թե՞ հենց այնպես ասաց։ Ով կհասկանա կանանց։ Բայց չէ, եթե Մարգոն կասկածեր, կքնե՞ր, հիմա իրար էր խառնել տունը։ Այնուամենայնիվ, Վիրաբը բարձրացրեց գլուխը ու հոտ քաշեց ինքն իրենից։ Ինչ֊որ օծանելիքի թույլ հոտ առավ։ «Շառից֊փորձանքից հեռու»,— մտածեց Վիրաբը, և որովհետև քունը լիովին փախել էր, անշշուկ հագնվեց ու գնաց աշխատանքի՝ սրտում անընդհատ խղճի խայթ զգալով և հաստատ վճռելով, որ էլ երբեք չի գնա Ցողիկենց տուն։ Նրա սիրուն հերն էլ անիծած։

Բայց երեկոյան իրեն֊իրեն գնաց։

Ու գնաց նաև երրորդ օրը։

Իսկ չորրորդ օրը առավոտ վաղ, երբ երջանիկ, հոգնած ու անքուն Առափնյա փողոցի աղբն էր հավաքում ու դիտմամբ սովորականից էլ բարձր էր զնգզնգացնում զանգը Ցողիկի տան առջև, դուռը բացվեց և փոքրիկ դույլը թափահարելով, դուրս եկավ Անտոն Եգորիչը։

Վիրաբի ծնկները թուլացան սարսափից։ Ե՞րբ է եկել։ Ուրեմն՝ հենց ինքը դուրս է եկել, նա էլ տո՞ւն է մտել։ Բա որ հանդիպեին հանկարծ...

Որքան էլ փորձեց ցույց չտալ, բայց վախենալով նայեց Անտոն Եգորիչին, ու նկատեց, որ նա էլ անքուն ու տառապած դեմք ունի։

— Բարի լույս, Վիրա՛բ,— ասաց Անտոն Եգորիչը՝ դույլը դատարկելով։

— Բարի լույս, Անտո՛ն Եգորիչ,— հազիվ կարողացավ պատասխանել Վիրաբը։

— Ո՞նց ես,— հարցրեց ավագ վերահսկիչը՝ ասես մի տեսակ ուշադիր ու կասկածանքով նայելով Վիրաբին։

— Է՜հ,— գլուխը ծռեց Վիրաբը։

Ինքն էլ չհասկանալով, թե ինչպես հասավ ավտոմեքենայի դռանը, բացեց, մի ոտքը դրեց աստիճանին, որ վեր բարձրանա ու մեկ էլ հանկարծ լսեց սարսափով.

— Վիրա՜բ...

Վիրաբը փակեց աչքերը։ Ի՞նչ անի։ Ինչպե՞ս շրջվի։ Եթե հարցնի՝ ինքն ի՞նչ պետք է ասի։ Նման դեպքերում ի՞նչ են ասում ուրիշները։ Եվ վերջապես նրան ի՞նչ է հայտնի։ Միայն ջահի մասի՞ն գիտի, թե Ցողիկն ամեն ինչ խոստովանել է։ Կան, չէ՛, այդպիսի կանայք։ Սուտ խոսել չեն կարողանում, բռնվում են միանգամից։ Հիմա ի՞նչ անի ինքը, չլսելու տա ու փակի՞ դուռը։

— Վիրա՛բ,— կրկին ձայնեց Անտոն Եգորիչը։

Եվ Վիրաբը ետ նայեց։

— Վիրա՛բ,— մոտեցավ ու մի տեսակ դավադրաբար, շուրջը նայելով, շշուկով ասաց Անտոն Եգորիչը։— Ես քեզ մի բան պիտի հարցնեմ։

«Սկսվեց»,— քունքերի մեջ ցավ զգալով, մտածեց Վիրաբը։

— Վիրա՛բ,— սկսեց Անտոն Եգորիչը, լռեց, խորը հառաչեց ու ասես դժվարությամբ կուլ տալով բերանի դառնությունը, շարունակեց,— Վիրա՛բ, երկուսս էլ տղամարդ ենք ու հիմա ինչ֊որ պիտի ասեմ քեզ՝ տղամարդու համար, մարդու համար շատ դժվար է ասելը։ Շատ ծանր բան է։ Ես ուրիշին, ով էլ լիներ քեզնից բացի՝ չէի ասի։

Վիրաբը շունչ քաշեց։

— Իսկ քեզ ասում եմ, որովհետև վաղուց եմ ճանաչում և համոզված եմ, որ դու ազնիվ, օրինավոր մարդ ես։

Նրա յուրաքանչյուր խոսքը ասես ապտակ լիներ, և Վիրաբն ակամա թափահարեց գլուխը՝ ասես հարվածներից խուսափելու համար։

— Ես քեզ իմ եղբոր տեղ եմ դնում,— ասաց Անտոն Եգորիչը։— Թեև եղբորս էլ այդ բանը չէի ասի։ Դու ինձ լսո՞ւմ ես։

— Լսում եմ, Անտո՛ն Եգորիչ,— այլևս անկարող դիմանալու, գրեթե պոռթկաց Վիրաբը։

— Դու քո գործի բնույթով շատ հաճախ և հատկապես վաղ առավոտները մեր փողոցում ես լինում։ Երբևէ չե՞ս տեսել... չե՞ս նկատել, ասենք, որևէ կասկածելի բան, ասենք՝ որևէ անծանոթի, որ մեր տնից է դուրս գալիս։

Նա վերջին բառերը արագ֊արագ, կարծես ազատագրվելով, շնչակտուր ասաց։

— Ի՜նչ եք ասում,— պարզ զգալով, որ արյունը գլուխն է խուժում, մրմնջաց Վիրաբը։— Ի՜նչ եք ասում։

— Միայն թե անկեղծ, տղամարդավարի,— ասաց Անտոն Եգորիչը,— դա մատնություն չէ։ Հաշվիր, որ դու եղբորդ պատիվն ես փրկում։ Ես զգում եմ, ես զգում եմ, որ ինչ֊որ բան կարգին չէ մեր տանը։ Եթե ես իմանամ... Ես հո չե՞մ սպանելու նրան... Ես այդ մարդը չեմ... Ուղղակի կթողնեմ ու կհեռանամ... կգնամ Ռոստով։ Ես այնտեղ մայր ունեմ... Ոչինչ չե՞ս նկատել, Վիրա՛բ։

— Չէ՛,— վճռական ասաց Վիրաբը։— Չէ՛։

— Ոչ մի անծանոթ մարդո՞ւ։

— Չէ՛,— ավելի վճռական անկեղծ ասաց Վիրաբը՝ գոհ, որ հարցը այդպես տրվեց։— Չեմ տեսել։

— Ես քեզ հավատում եմ,— ասաց, բայց կարծես թե այնքան էլ չուրախացավ Անտոն Եգորիչը։— Ես քեզ հավատում եմ, Վիրա՛բ։ Եվ խնդրում եմ այս մեր խոսակցության մասին...

— Դա ի՞նչ ասելու բան է։

Վիրաբը նստեց մեքենան ու քշեց, գնաց Առափնյա փողոցով, մոռանալով հավաքել մնացած տների աղբը, նա դարուփոսերն անցնելիս վեր ու վար էր անում փափուկ նստատեղին՝ սկզբում ուրախացած, որ լավ պրծավ այդ ամբողջ պատմությունից, իսկ հետո կամաց֊կամաց տխրելով։ Նա հիմա էլ համառորեն փորձում էր ոչ մի բանի մասին չմտածել, ոչնչի... Որովհետև հենց մտածում էր, կյանքն անիմաստ ու տգեղ էր թվում նրա աչքին։

Նա նույնիսկ սկսեց սուլել՝ երբեմն֊երբեմն դուրս նայելով կողքի բաց պատուհանից, բայց այդ սուլոցն անգամ անկարող էր խլացնել նրա անհանգիստ, խռոված խղճի ձայնը, որը շարժիչի համաչափ թխկթխկոցի հետ համաչափ ու հոգեմաշ շշուկով ասում էր.

— Դու ստո՛ր ես, ստո՛ր ես, ստո՛ր ես, ստո՛ր ես...

Եվ նորից երկու Վիրաբները տաքացած կպան իրար։

«Բայց ինչի՞ եմ ստոր,— ինքն իրեն բարձրաձայն հարցրեց Վիրաբը։— Ինչի՞ եմ ստոր։ Ես ի՞նչ մեղավոր եմ։ Ես նրան աչքո՞վ էի արել, որևէ բա՞ն էի հասկացրել, որևէ ակնա՞րկ էի արել։ Իմ մտքով էլ չէր անցնում, որ մեկ էլ հանկարծ գիրկս կընկնի։— Նա հառաչեց ու դուրս նայեց պատուհանից։— Իսկ հետո, հետո՝ ես ի՞նչ կարող էի անել, մարդ եմ, չէ՞, ի վերջո մարդ եմ, չէ՞։ Հո քար չե՞մ։ Ամեն տեսնելիս կծիծաղեր ինձ վրա։ Ամոթից գետինը կմտնեի... «Իբր թե հիմա չի ծիծաղում ու ես էլ չեմ մտնում»,— ասաց նրան մյուս Վիրաբը։

Նա նորից սարսափեց, պատկերացնելով, թե ինչ կլիներ, եթե Անտոն Եգորիչը ներս մտներ հենց այն ժամանակ, երբ ինքը, դուռը կամացուկ բացելով, դուրս էր գալիս։ Կամ ավելի՛ շուտ։ Ի՞նչ կլիներ։ Անտոն Եգորիչը կխփե՞ր... Ի՞նչ կաներ... Գուցե ուղղակի կթքե՞ր երեսին։

«Դու, որ կողմնակի մարդ էիր, ո՞նց խփեցիր երաժշտական դպրոցի դիրեկտորին»,— քմծիծաղեց առաջին Վիրաբը։

«Բայց նա մի ձեռքով գրկել էր ընկերոջը, ասում էր՝ ցավդ տանեմ, իսկ մյուս ձեռքը դրել էր նույն ընկերոջ կնոջ ծնկանը։ Դա բոլորովին ուրիշ բան է։ Ես հո Անտոն Եգորիչի ընկերը չեմ։ Հո նրա հետ հաց չեմ կերել»,— արդարացավ երկրորդ Վիրաբը։

«Հա, դե, իհարկե, մեղմացուցիչ հանգամանք է, որ դու ընդամենը շատ ջերմ բարևում ես նրան»,— ծիծաղեց առաջին Վիրաբը։

«Է, հա, բարևի մեջ ի՞նչ կա։ Չէ, չէ, ազնիվ խոսք, շատ եմ մտածել։ Էդ հարցում ես էնքան էլ մեղավոր չեմ։ Մեղավորը նա էր, նա։ Ինձ ուղղակի կախարդել էր, ինչ էր արել, խելքս տարել էր էդ աղջիկը»,— գլուխը թափահարեց երկրորդ Վիրաբը։

«Կարեն Բզնունին էլ հաստատ նույնն է ասում ինքն իրեն,— բարկացավ առաջին Վիրաբը։— Եվ բոլորը, բոլորը նույնն են ասում։ Աշխարհում դեռ ոչ մի մեղավոր մեղավոր չի համարել իրեն։ Մեղավորը միշտ ուրիշներն են»։

Երկրորդ Վիրաբը միտք չուներ պատասխան տալու բոլորի համար և նպատակահարմար գտավ միայն մրմնջալ. «Կարծում ես հեշտ է, էլի։ Չլսեցի՞ր, էդքան պատմությունից հետո էլ հարցնում է՝ կգա՞ս»։

«Ի՞նչ, ի՞նչ»,— իբր թե չլսեց առաջին Վիրաբը։

«Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ»,— վախեցած լռեց երկրորդը։

* * *

Մեկ առ մեկ տներին ու շենքերին մոտենալով և թափահարելով պղնձե զանգը, Վիրաբը կտրեց֊անցավ ողջ Առափնյա փողոցը՝ իր տարօրինակ, տարբեր, բայց ամեն դեպքում ծանոթ, հին ու հարազատ բնակիչներով և կանգ առավ աջ կողմից վերջին տան առջև, որի դռանը, նոր կարած գեղեցիկ կոստյումը հագին՝ նրան էր սպասում Խոսրովը։

— Բարի լույս, քեռի Վիրաբ։

Խոսրովն առաջինն էր կյանքում, որ մի քանի տարի առաջ Վիրաբին քեռի ասաց։ «Դյադյա» ասողներ շատ էին եղել։ Բայց քեռի... Հետո շատ մտերմացան, և Վիրաբն իսկական քեռիություն էր անում Խոսրովին։ Բարակ֊մարակ մարմնով, նուրբ, քիչ գունատ դեմքով ու թավ, առատ ու սև մազերով այդ տղան շատ էր նման Վահան Տերյանին։ Կամ գուցե այնքան նման չէր, որքան ուզում էր նմանվել, որովհետև մի անգամ Վիրաբը նկատեց, թե Խոսրովն ինչպես է ուշադրությամբ դիտում պատից կախված Վահան Տերյանի դիմանկարը և աշխատում մազերը ճիշտ նույն ձևի սանրել։

Մանկավարժական ինստիտուտի գրականության ֆակուլտետի չորրորդ կուրսի ուսանող էր Խոսրովը։ Երևանում ոչ ոք չուներ։ Ծնվել էր Վրաստանի Բոգդանովկայի շրջանում։ Հենց այնտեղ, որտեղ Վահան Տերյանն էր ծնվել ու երջանիկ էր դրանով։ Աշխարհին պարզ, զարմացած, լայն բացած աչքերով նայող տղա էր։ Երբեք սուտ չէր խոսում ու դրա համար էլ հենց շատ փոքր հասակից արժանացել էր շրջապատի ծաղրին ու դատաստանին։ Հենց ինքն էլ այդ մասին պատմում էր ծիծաղելով ու զարմացած, մինչև վերջ էլ չհասկանալով, թե ինչի համար են հալածել իրեն։

Դպրոցի բակում գնդակ խաղալու ժամանակ մի անգամ գնդակը թռչում ու կոտրում է ուսուցչանոցի լուսամուտի ապակին, բակում ինչքան երեխա կա, կանչում են ուսուցչանոց։

— Ո՞վ է կոտրել,— խիստ հարցնում է դիրեկտորը։ Բոլորը լռում են։

— Ես ու Համբարձումը,— անմիջապես առաջ է գալիս Խոսրովը։— Ես գնդակը գցեցի, ինքն էլ խփեց ու...

Հետո, դպրոցի շենքի անկյունում Համբարձումն ու էլի ուրիշ տղաներ անգթորեն հարվածներ էին տեղում Խոսրովի վրա, Խոսրովը լաց էր լինում ու հարցնում միայն.

— Ախր ինչի՞, ինչի՞, ասեք՝ նոր խփեք, էլի՛...

Ամբողջ դասարանով որոշում էին դասատուին ասել, թե դասը չեն սովորել։ Բոլորը համաձայնում էին, Խոսրովից բացի։

— Ես սովորել եմ,— ասում էր։

— Բոլորս էլ գիտենք,— ջղայնանում էին դասարանցիները,— բայց որոշել ենք չպատասխանել, հասկանո՞ւմ ես, Խոսրով։

— Չէ,— ասում էր Խոսրովը։— Դուք ոնց ուզում եք, բայց որ հարցնի՝ ո՞վ գիտի դասը, ես կպատասխանեմ։

— Կսատկացնենք,— զայրանում էին տղաները։

— Ախր ինչի՞,— խեղճացած հարցնում էր Խոսրովը։

Եվ օր չկար, որ որևէ պատմության մեջ չընկներ, որից դուրս էր պրծնում արցունքոտ աչքերով և կապտած, քերծված դեմքով։

Նա նման չէր ուրիշներին, և նրան չէին ներում հենց այն, որ իրենց նման չէ։ Ոչ միայն նրա բնավորությունն ու արարքները, նրա գոյությունն անգամ խանգարում էր շրջապատի մարդկանց, խռովում նրանց հոգիները, զայրացնում էր։

Ֆիզիկապես այնքան ուժեղ չէր, որ կարողանար դիմադրել շատ հեշտ ձեռք բերած իր անթիվ, անհամար հակառակորդներին կամ գոնե առանձին֊առանձին վրեժ լուծեր նրանցից։ Նրանից չէին վախենում և դրա համար էլ պատժում էին։

Նույնիսկ աղջիկները լուրջ չէին ընդունում և ընկերություն չէին անում նրա հետ։ Ութերորդ դասարանում հանկարծ սիրահարվեց իր դասընկերուհի Լուսնթագին։ Գիշերները չէր քնում, հուզաթաթավ բանաստեղծություններ էր գրում, վերնագրի տակ անպայման ավելացնելով՝ «Իմ պաշտելի Լուսնթագին», բայց վախենում էր աղջկան տալ։ Եվ ճիշտ էր անում։ Միայն ափսոս, որ չդիմացավ մինչև վերջ և մի գիշեր երկար մի նամակ գրեց աղջկան, նամակը ողողելով արցունքներով, որի մասին նշել էր տեղն ու տեղը։ Այդ նամակում Տերյանից ու իր ստեղծագործություններից քաղվածքներ բերելով՝ նա իր մաքուր, անբիծ ու հրկեզ սերն էր խոստովանում աղջկան, հավատացնելով, որ նույնիսկ մահից հետո կբուսնի իբրև ծաղիկ, որպեսզի աղջկա տաք կրծքին թառամի։

Լուսնթագն այդ նամակը բարձրաձայն կարդաց դասարանում, բոլորի և հենց իր՝ Խոսրովի ներկայությամբ։ Եվ տղաները հռհռալով բռնեցին Խոսրովին, քաշ տալով բերեցին, գլուխը սեղմեցին Լուսնթագի կրծքին ու պահանջեցին, որ անմիջապես թառամի։

Դա մեծ հարված էր Խոսրովի համար, և նա սկսեց որքան հնարավոր է խուսափել ընկերներից, ամփոփվել ինքն իր մեջ ու գրքերի մեջ։ Ինչ չէր հաջողվում կյանքում, նա գրքերի մեջ գտավ։ Գրքերը նրա պաշտամունքն ու մխիթարությունը դարձան։ Գրքերը չէին հալածում ու չէին ծաղրում նրան։

Գրքերը հասկանում, օգնում էին նրան և պատասխանում նրան տանջող հազար ու մի հարցերին։ Նա բարեկամություն էր անում գրքերի հերոսների հետ, կռվում էր հետներն ու վիճում էր, ճշմարտությունն էր ասում նրանց երեսին, բայց նրան չէին ծաղրում, չէին հալածում՝ ինչպես կյանքում։ Նրա աչքին այդ հերոսները կենդանի, արյունով մարդիկ էին և հաճախ էր պատահում, որ նա համաձայն չէր լինում այդ հերոսների և նրանց հեղինակի հետ։

Կարծես դիտմամբ հենց նման մի դեպք պատահեց ինստիտուտում, ընդունելության քննությունների ժամանակ։

Հարցերից մեկը վերաբերում էր Րաֆֆու պատմավեպերին։ Խոսրովն այնպես հանգամանորեն և տրամաբանված պատասխանեց, որ տարեց պրոֆեսորը զարմացած ու հիացմունքով նայեց նրան։ Ապա բարձրացավ տեղից, նույն դահլիճում քննություն ընդունող մյուս դասախոսներին իր մոտ հրավիրեց և նոր, ավելի բարդ հարցեր տվեց Խոսրովին։ Տղան պատասխանեց շատ հանգիստ, և այնքան նրբորեն վերլուծեց Դավիթ֊Բեկի կերպարը, շատերի համար աննկատելի, կերպարը բնութագրող այնպիսի կարևոր հանգամանքներ հիշեց, որ նրան այս անգամ հիացած նայեցին բոլորը։

— Որտե՞ղ ես ծնվել, տղա՛ս,— հարցրեց պրոֆեսորը։

— Վահան Տերյանի հայրենիքում,— հպարտ ասաց Խոսրովը։

Բայց պրոֆեսորը Րաֆֆու մասնագետ էր և նորից Րաֆֆու թեմային անցավ։

— Ո՞րն է «Սամվել» վեպում քո ամենասիրած կերպարը։

— Մուշեղ Մամիկոնյանը,— անմիջապես պատասխանեց տղան։

Պրոֆեսորն այնքան համոզված էր, որ տղան հիմա Սամվելի անունն է տալու, որ մի պահ մնաց շվարած։

— Իսկ Սամվե՞լը,— հոնքերը կիտեց նա։

— Սամվելն էլ,— կամացուկ ասաց Խոսրովը։

Պրոֆեսորը շատ զարմացավ։

— Նրա կերպարն ինչ է, քեզ այնքան էլ դուր չի՞ գալիս։

Խոսրովը ամեն տեղ Խոսրով էր։

— Ո՛չ,— ասաց նա։

— Ո՞չ,— ականջներին չհավատաց պրոֆեսորը։

— Ինձ դուր չի գալիս,— պարզ ասաց Խոսրովը։

Բոլորը զարմացած էին, վշտացած ու հետաքրքրված։

— Ի՞նչը դուր չի գալիս,— շփոթված հարցրեց պրոֆեսորը։

— Որ նա սպանում է իր ծնողներին։

— Բայց չէ՞ որ նրանք հայրենիքի թշնամիներ էին,— սկսեց բարկանալ պրոֆեսորը։

— Իսկ ծնողները հայրենիք չե՞ն, ինչ է,— հանգիստ պատասխանեց Խոսրովը։— Հայրենիքը ծնողներից չի՞ սկսվում։

Պրոֆեսորը քրտնեց։

— Դու խելոք, տրամաբանող տղա ես,— ասաց նա համբերությամբ,— և պիտի հասկանայիր, որ Սամվելի ծնողները հայ ժողովրդի գաղափարական հակառակորդներն էին։ Նրանք դավաճաններ էին և ուրեմն՝ արժանի էին մահվան։

— Թող ուրիշներն սպանեին,— ասաց Խոսրովը։— Ով ուզում էր, թող սպաներ, բայց ոչ հարազատ որդին։

— Սակայն...— սկսեց պրոֆեսորը, բայց Խոսրովը գրեթե աղերսանքով նայեց նրան։

— Շատ եմ խնդրում,— ասաց,— ուրիշ հարցեր տվեք։ Այդ հարցում, միևնույն է, ես մնում եմ իմ կարծիքին։ Երդվում եմ, ես շատ եմ մտածել, շատ եմ տանջվել։ Ես սիրում եմ Սամվելին, միշտ, ամեն ինչում նրա հետ եմ, նրա հետ տառապելով և ուրախանալով հարյուր անգամ անցել եմ գրքի բոլոր էջերով, բայց վերջին էջը կարդալ չեմ կարողանում։ Չեմ ուզում կարդալ։ Սամվելն իրավունք չուներ։ Ես, օրինակ, ինչ էլ պատահի, ձեռք չեմ բարձրացնի իմ ծնողների վրա։ Ավելի շուտ՝ ինքս ինձ կսպանեմ։

— Եվ դա, քո կարծիքով, ավելի ճի՞շտ կլիներ,— չդիմացավ, միջամտեց դասախոսներից մեկը։

— Այո՛,— ասաց Խոսրովը։— Եթե Սամվելը ինքնասպան լիներ ծնողների աչքի առաջ, ես համոզված եմ, որ նրանք կցնցվեին, կհասկանային ու կզղջային։ Իսկ եթե չէ, հեղինակը միշտ էլ հո կարող էր սպանել նրանց։

— Այո՜...— մտազբաղ մրմնջաց պրոֆեսորը։

— Եվ հետո՝ պատահական հո չէ, որ հինգերորդ դարի պատմիչ Փավստոս Բուզանդը, որի գրքից էլ Րաֆֆին «Սամվելի» գաղափարն է վերցրել, այդ դեպքի մասին պատմում է զուտ որպես եղած փաստի և ոչ մի գնահատական չի տալիս Սամվելի արարքին։ Ոչ մի։ Ուրեմն երևի նրա համար էլ հեշտ չի եղել մի֊միակ պատասխան տալը,— ավարտեց իր խոսքը Խոսրովը։

Բոլորը լուռ էին, շփոթված, և պրոֆեսորը հանկարծ զգաց, որ աննախանձելի վիճակի մեջ է։ Ի՞նչ գնահատական դնի։ Միջինն անկարելի է. կամ գերազանց պետք է դնել և ընդունել, որ նա իրավացի է, կամ էլ պետք է կտրել քննությունից։ Բայց այս անգամ, Խոսրովի բախտից, որն այնքան քիչ էր ժպտում նրան, պրոֆեսորը լայնախոհ, առաքինի մարդ էր և իսկական գիտնական.

— Դե ի՞նչ,— ծիծաղելով դարձավ նա ներկաներին,— թող մեկն էլ ուրիշ կարծիք ունենա, ի՞նչ կլինի։

Ու Խոսրովի ստուգարքային գրքույկում գրեց «գերազանց»։

Ինստիտուտ ընդունվելուց և Առափնյա փողոցում ինչ֊որ հեռավոր ազգականի միջոցով փոքրիկ մի սենյակ վարձելուց հետո, Խոսրովի առաջին գործն այն եղավ, որ Բոգդանովկայից հետը բերեց իր բոլոր գրքերը, իր աշխարհը։ Եվ ոչ միայն գրքերը, դարակները բերեց, որոնց վրա կանոնավոր, գրադարանային աշխարհի բոլոր օրենքներով դասավորեց գրքերը։ Գյուղում շատ էին երևում դրանք, այստեղ քիչ թվացին և Խոսրովը իրեն հատուկ պարզությամբ, առանց փոքր֊ինչ անհարմար զգալու, կտրեց֊անցավ Առափնյա փողոցը ծայրեծայր, մտավ յուրաքանչյուր տուն։ Նրա խնդրանքը մեկն էր. գրքեր տվեք, իմ տանը ուզում եմ փոքրիկ գրադարան բացել, որից պետք է օգտվեն ձեր երեխաները և եթե ցանկանաք՝ նաև դուք։ Ոմանք ծիծաղեցին, ոմանք ընդունեցին շատ լուրջ, ոմանք չբացեցին անգամ դռան շղթաները, իսկ ոմանք հենց իրենց ձեռքով գրքերը բերեցին և հանձնեցին Խոսրովին։

Եվ Խոսրովի գրադարանը աղմուկ հանեց։

Թաղի գրեթե բոլոր երեխաները և տարեց մարդիկ բաժանորդագրվեցին գրադարանին։ Խոսրովը քարտադարան ստեղծեց, քարտեր բացեց յուրաքանչյուրի համար և նույնիսկ չափազանց լրջորեն՝ դռանը հայտարարություն փակցրեց, թե գրադարանը բաց է ամեն օր, բացի կիրակի օրերից, երեկոյան ժամը յոթից մինչև տասը։ Ընդ որում՝ նա երեխաներին հանձնարարում էր կարդալ հատկապես այն գրքերը, որ նրանք անցնելու էին հաջորդ քառորդում։

Երբ տեսան, թե իրենց երեխաները ինչ հափշտակությամբ են սկսել կարդալ և թե ինչպես են սովորում, որ նշված օրը գրքի բովանդակությունը պատմեն գրադանավարին, ծնողները նոր միայն հասկացան, թե ինչ մեծ գործ է սկսել այդ գունատ ու խենթ պատանին և Խոսրովի տունը բառացիորեն ողողեցին գրքերով։

Խոսրովը սովորեցնում էր ամեն ինչ՝ գիրքն ինչպես կարդալուց սկսած մինչև տողատակը հասկանալը։ Քննարկումներ էր անցկացնում, զրույցներ կազմակերպում։ Գրադարանի գործունեության երկրորդ տարում ակադեմիկոս Պարսամյանին ստիպեց զեկուցում կարդալ։ Ակադեմիկոսը սկզբում ծիծաղեց, հետո հրաժարվեց լրջորեն, հետո բարկացավ ու խռովեց, բայց երբ հարևանները նրան ասացին, թե փողոցի պատին հայտարարություն է փակցված նրա ելույթի մասին, նշված ժամին խելոք֊խելոք մտավ Խոսրովի տուն։ Բայց քանի որ՝ ի զարմանս ակադեմիկոսի, թաղի և հարևան շենքերի շատ բնակիչներ մնացել էին փողոցում կանգնած, որովհետև Խոսրովի տանը կեսի կեսն էլ չէին տեղավորվի, ակադեմիկոս Պարսամյանը իր տուն հրավիրեց մարդկանց և նույնիսկ կարգադրեց թեյ պատրաստել։

Հետո ծիծաղելով ձգեց Խոսրովի ականջից ու խոստովանեց, որ կյանքում զեկուցումից առաջ այսքան հուզված չի եղել։ Ի վերջո հարևաններ են, չէ՞, ամեն օր հանդիպում ես և հանդիպելու ես։ Հեղինակության հարց է։

Մի անգամ էլ ընդունելության քննությունների ժամանակ իրեն քննող պրոֆեսորին էր համոզել ու բերել հանդիպման և քանի որ նախապես բարձրդասարանցիներին հանձնարարել էր կարդալ նրա աշխատությունները, պրոֆեսորը քիչ մնաց արտասվի՝ երբ երեխաները սկսեցին վերլուծել նրա գրքերը։

— Զարմանահրաշ օր է ինձ համար,— ասում էր նա՝ գլուխն օրորելով։

Եվ մի օր հանկարծ գրադարանը փակվեց։ Դա այնպիսի անակնկալ էր, որ ամբողջ թաղամասը իրար խառնվեց ու պաշարեց Խոսրովի տունը։ Հարցերի տարափ տեղացին։ Խոսրովը լսեց բողոքները, ժպտաց ու ասաց.

— Ես արձակուրդ վերցնելու իրավունք չունե՞մ։

— Ուրեմն՝ նորից բացելո՞ւ ես, Խոսրո՛վ,— ուրախացան գրադարանի հաճախորդները։

— Տեսնենք,— խուսափողաբար պատասխանեց Խոսրովը։

Անհանգստացավ նաև նրա լավագույն բաժանորդներից մեկը՝ Վիրաբը, և հենց նույն երեկոյան, պատի հայտարարությունը իր աչքով կարդալուց հետո, մտավ Խոսրովի տուն։

— Բարի երեկո, Խոսրո՛վ ջան,— ասաց։

— Բարի երեկո, քեռի՛ Վիրաբ,— տեղից վեր կացավ Խոսրովը։

— Ի՞նչ է պատահել, ախպե՛րս,— հարցրեց Վիրաբը։

Խոսրովը տանջվեց, տառապեց, ինչպես ասում են՝ գույն տվեց, գույն առավ ու մրմնջաց.

— Սիրահարվել եմ, Վիրա՛բ քեռի։

— Լո՞ւրջ,— չգիտես ինչու հարցրեց Վիրաբը։

— Լուրջ, շատ լուրջ,— հաստատեց Խոսրովը։— Աչքիս էլ ոչինչ չի երևում։ Անընդհատ, ամենուրեք նրա մասին եմ մտածում, նրա հետ եմ խոսում։ Երազումս էլ նրան եմ տեսնում։ Ամոթ չի՞, որ այսպես խոսում եմ ձեզ հետ, Վիրա՛բ քեռի։

— Ամոթ չի,— լրջորեն պատասխանեց Վիրաբը։

— Ես կարծում էի, թե գրադարանն ինձ համար ամեն ինչ է։ Բայց հիմա կարդալ էլ չեմ ուզում, Վիրա՛բ քեռի։ Կարծես թե ափսոսում եմ ժամանակ կորցնել գրքերի վրա, ուզում եմ գիշեր֊ցերեկ նրա մասին մտածել, նրան հիշել։

— Իսկ ինքը գիտի՞,— հարցրեց Վիրաբը։

— Այո՛։

— Եվ ի՞նչ է ասում։

— Ոչինչ էլ չի ասում։ Ժպտում է։ Ոչ հա է ասում, ոչ՝ չէ։ Տանջում է։

— Աշխատո՞ւմ է, թե սովորում։

— Աշխատում է։ Մեր ինստիտուտի կողքի դեղատանը։

Վիրաբը լռեց, չիմացավ ինչ ասել։

— Մի անգամ ցավում էր գլուխս, մտա դեղատուն ու մոռացա, թե ինչու եմ եկել։ Կանգնել նրան էի նայում։ Ասում է՝ ի՞նչ եք ուզում։ Իսկ ես կանգնել նայում եմ նրան ու չգիտեմ, թե ինչ եմ ուզում։ Դեղի անունն էլ էի մոռացել։

— Պարզ է,— ասաց Վիրաբը։

— Ի՞նչ անեմ, Վիրա՛բ ջան։ Մի խորհո՛ւրդ տվեք, խնդրում եմ։ Ինչպե՞ս համոզեմ, որ ամուսնանա ինձ հետ։ Շուտով ավարտելու եմ, աշխատանքի նշանակվելու հարց կա։ Ինչպե՞ս իմանամ, ինձ հետ գյուղ կգա՞, չի գա։

— Գեղեցի՞կ է,— հարցրեց Վիրաբն ու անմիջապես էլ մտածեց, որ շատ հիմար էր հարցը։

— Աստվածային էակ է,— ասաց Խոսրովը,— որ նայում եմ, ուզում եմ ծունկ չոքել ու երկրպագել։ Նրա դեմքից ասես լույս է ճառագում։ Հիշո՞ւմ եք, ես ձեզ կարդացել եմ Չարենցի տողերը՝ «Լուսամփոփի պես աղջիկ, աստվածամոր աչքերով»... Նրա մասին է գրված։

«Տեսնես իրականում ինչի նման է»,— մտածեց Վիրաբը։

— Ի՞նչ անեմ, մի ե՛լք ցույց տվեք, Վիրաբ քեռի։ Չէ՞ որ դուք մեծ մարդ եք։ Փորձ ունեք։

«Է՜, տղա ջան,— մտածեց Վիրաբը,— իմ փորձը դժվար թե քեզ պետք գա»։

Իսկ բարձրաձայն ասաց.

— Ի՞նչ պետք է անես։ Սպասի՛ր, մինչև վերջացնի աշխատանքը, ճանապա՛րհ գցի։ Կամա՜ց֊կամաց խոսիր հետը։

Խոսրովը խորամանկորեն ժպտաց.

— Բա գրադարանն ինչո՞ւ եմ փակել, Վիրա՛բ քեռի։ Արդեն երկու օր է, ինչ թույլ է տվել ուղեկցեմ իրեն։ Միայն թե՝ հիմա էլ ես եմ ամաչում։ Այնքան լավ է հագնվում, այնքան ճաշակով ու գեղեցիկ, որ ես իմ շորերով կողքին ոնց որ խրտվիլակ լինեմ։ Նամակ գրեցի տուն, մայրիկիս խնդրեցի, որ մի քիչ դրամ ուղարկի, կոստյում առնեմ։ Տեսնենք երբ է ուղարկելու։

— Ես քեզ կարող եմ փող տալ,— ուրախացավ Վիրաբն ու ավելացրեց.— ինձ համար, Խոսրո՛վ ջան, քեզ փող տալը հիմա ավելի հեշտ է, քան թե խորհուրդ։ Ազնիվ խոսք։

— Որքան բարի մարդ եք, Վիրա՛բ քեռի,— աղբահավաքի դեմքին պարզ, մաքուր աչքերով նայելով, շշնջաց Խոսրովը։— Ես երախտագիտությամբ կօգտվեմ ձեր առաջարկից և հենց որ ստացա՝ կվերադարձնեմ անմիջապես։

— Էդ մասին մի՛ մտածիր,— ասաց Վիրաբը։— Վաղը կբերեմ։

* * *

Ահա այդ հանդիպումից հետո ընդամենը մի քանի օր էր անցել, երբ վաղ առավոտյան, իր առաջին պտույտի ժամանակ, Առափնյա փողոցի ծայրը հասնելով, Վիրաբը տեսավ Խոսրովին։ Սակայն, ինչպես արդեն գիտեք, Խոսրովի ձեռքին ոչ դույլ կար, ոչ էլ որևէ փաթեթ։ Նա կանգնած էր նոր, սրճագույն կոստյումով, որը զարմանալիորեն փոխել էր նրա արտաքինը, ուղղել թիկունքը, պատկառելի տեսք տվել։ Դեղին, շագանագույն շերտերով փողկապը, որ սեղմել էր տղայի սպիտակ, մաքուր վերնաշապիկի օձիքը, հիանալի բռնում էր կոստյումի հետ։ Ասես բոլորովին ուրիշ մարդ լիներ կանգնած Վիրաբի առաջ։ Վիրաբը հիշեց հին ասացվածքը՝ «Շոր տուր, շնորհք տամ», ու ժպտաց։

— Բարի լույս, Խոսրո՛վ։

— Բարի լույս, Վիրա՛բ քեռի,— հպարտ ժպտալով, ողջունեց Խոսրովը։— Հը՞, ինչպե՞ս է։

— Խոսք չկա,— անկեղծորեն ուրախացած, ասաց Վիրաբը։— Հիմա էլ ո՞վ կարող է մերժել քեզ։

— Ճիշտ է,— սրտանց ծիծաղեց ու նորից մանկացավ Խոսրովը։— Եվ հենց այդպես էլ եղավ, Վիրա՛բ քեռի։

— Ի՞նչ եղավ,— հարցրեց Վիրաբը։

— Վիրա՛բ քեռի, մի բան եմ ուզում նախօրոք խնդրել ձեզ։ Ես Երևանում ձեզանից ավելի մոտ, սրտացավ բարեկամ չունեմ, որ նրան ասեմ։

— Լսում եմ։

— Եթե հարկ լինի, իսկ ես կարծում եմ, թե շուտով հարկ կլինի, գնալ Մարինեենց տուն, ինչպես իրենք են ասում՝ խոսք ուզելու, դուք կգա՞ք ինձ հետ իմ ծնողների փոխարեն, որպես իմ բարեկամ, իմ հարազատ, ինձ համար երաշխավորող։

— Ուրեմն՝ ամեն ինչ կարգի՞ն է,— ժպտաց Վիրաբը։

— Կարծես թե ամեն ինչ կարգին է։

— Իսկ ինչո՞ւ քո ծնողներին չես կանչում։ Չե՞ն վիրավորվի։

— Հայր չունեմ,—միանգամից տխրած ասաց Խոսրովը,— իսկ մայրս հիվանդ է, և հետո՝ տուն֊տեղը չի թողնի։ Ինձնից բացի, տանը չորս երեխա էլ կա։ Հետո՝ կով ունենք... հավեր ունենք...

Երբ Խոսրովի հետ էր խոսում, Վիրաբն ինքն էլ դառնում էր բացարձակ անկեղծ։ Այդ էր պատճառը, որ ասաց, առանց մտածելու, թե կարող է մեղադրվել դեմագոգիայի մեջ։ Կամ որ հաճոյախոսության է սպասում։

— Խոսրո՛վ ջան,— ասաց նա,— իսկ ես ինչքանո՞վ եմ հարմար։ Վաղը, մյուս օրը կիմանան, որ եղած֊չեղածը աղբ հավաքող վարորդ եմ։

— Դո՞ւք,— զարմացած նրան նայեց Խոսրովը։— Դուք ինձ հանդիպած ամենամեծ մարդն եք։ Իսկ այդ որտե՞ղ է գրված, թե աղբ թափողն ավելի լավն է, քան աղբը հավաքող֊մաքրողը։ Մարինեն արդեն գիտի ձեզ, և հարգում է, ինչպես ես եմ հարգում։ Նա գիտի նույնիսկ, որ ես ձեր տված դրամով եմ գնել այս կոստյումը։

— Դա՞ ինչ ասելու բան էր,— վրդովվեց Վիրաբը։

— Իսկ ինչո՞ւ պետք է չասեի։ Լավի ու բարու մասին ամեն խաչմերուկում պետք է աղաղակել, Վիրա՛բ քեռի։ Ուրեմն՝ կգա՞ք։

— Մեծ ուրախությամբ,— ասաց Վիրաբը։— Մարգոյի թևը կբռնեմ ու կգամ։

— Ուրեմն, մի բան էլ պիտի խնդրեմ,— ասաց Խոսրովը։

— Ի՞նչ,— ժպտաց Վիրաբը։

— Այսօր երեկոյան շա՞տ զբաղված եք։

— Չէ՛։

— Ուրեմն՝ եկեք մեր տուն։ Շատ եմ խնդրում։ Ես ուզում եմ, որ դուք տեսնեք իմ Մարինեին։

— Խոսրո՛վ...

— Շատ եմ խնդրում։ Չէ՞ որ դուք էլ ընդունեցիք, որ իմ հարազատն եք։ Ընդունեցիք, չէ՞...

Վիրաբը ծիծաղեց շոյված։

* * *

Երեկոյան, ինքն էլ կարգին հագնված, Վիրաբն իր «ֆիատով», արդեն երրորդ անգամ, մտավ Առափնյա փողոց ու ավտոմեքենան կանգնեցրեց Խոսրովի սենյակի պատուհանի տակ։ Պատուհանն անմիջապես բացվեց և լույսի մեջ հայտնվեց Խոսրովը՝ երջանիկ ու հուզված։

— Եկա՞ք։ Ինչքա՜ն ուրախ եմ։ Հակառակի նման՝ Մարինեն էլ շտապում է, հազիվ եմ պահել, որ դուք տեսնեք։

Վիրաբը ներս մտավ, տեսավ ցածրիկ սեղանի կողքին, հյուսված աթոռակին նստած աղջկան և անմիջապես խոստովանեց ինքն իրեն, որ Խոսրովի խանդավառ բացականչությունները բոլորովին էլ հեռու չեն իրականությունից։ Եվ միաժամանակ զարմացավ, որ այդ աղջիկը խեղճ ու կրակ Խոսրովին է ընտրել։

Նրա առջև նստած էր գրեթե գեղեցկուհի։ Ճիշտ է, չափից ավելի շատ էին դեմքի գույները և նույնիսկ աչքերի կոպերին բրոնզի ինչ֊որ հատիկներ էին փայլփլում, բայց դա առաջ էր, որ հունից հանում էր Վիրաբին։ Նրա աչքը սովորել էր նույնիսկ շատ ավելի արտասովոր բաների։

— Ծանոթացեք,— լայն ժպտալով, ձեռքերը պարզեց Խոսրովը։

— Վիրա՛բ,— ասաց Վիրաբը։— Շատ ուրախ եմ։

— Մարինե՛,— տեղից գրեթե չշարժվելով, ձեռքը թույլ֊թույլ մեկնեց աղջիկը։

— Իհարկե, սա ձևականություն էր,— ծիծաղեց Խոսրովը,— որովհետև երկուսդ էլ շատ հիանալի գիտեք իրար։ Եվ, եթե իմ Մարինեն թույլ տա, շուտով ավելի մոտիկից կիմանաք։

Մարինեն ժպտաց։

— Վիրա՛բ քեռի,— հարցրեց Խոսրովը՝ նվիրված աչքերը չկարողանալով հեռացնել Մարինեից,— ես ճիշտ չէի՞ ասում։ Չքնաղ է, չէ՞։

— Ըհը՜, արդեն հարբել է,— հոնքերը կիտեց Մարինեն։

— Ճիշտ չէի՞ ասում, ճիշտ չէի՞ ասում,— քրքջաց Խոսրովը, և Վիրաբը նոր միայն նկատեց, որ նա իրոք հարբած է։

— Ճիշտ էիր ասում,— ծիծաղեց Վիրաբը։— Դու միշտ էլ ճիշտ ես ասել։

— Հա՛, ես այդպես եմ,— բացականչեց Խոսրովը ու շտապով մի փոքրիկ բաժակ դրեց Վիրաբի առջև։— Մի֊մի բաժակ չխմե՞նք այս նշանավոր օրվա առթիվ։

Վիրաբը նկատեց, որ սեղանին մի ափսե ծիրան կա և երկու փոքրիկ բաժակ, իսկ հենց Խոսրովի ոտքերի տակ՝ կոնյակի մի կիսատ շիշ։ Մինչ ուզում էր արգելել, Խոսրովն արագ֊արագ լցրեց բաժակներն ու իր բաժակը բարձրացնելով, ասաց.

— Խմենք այս օրվա կենացը։ Նրա համար, որ այսօր առաջին անգամ Մարինեն մտավ մեր տուն։ Նրա համար, որ Մարինեն առաջին աղջիկն է իմ կյանքում, որ այս տուն է մտնում։ Խմենք Մարինեի և իմ բախտավորության կենացը.— ու անմիջապես էլ դարձավ Վիրաբին։— Շա՞տ եմ խոսում, Վիրա՛բ քեռի, ախր կյանքումս այսքան չէի խմել։

— Ամեն ինչ տեղին է,— ասաց Վիրաբը։— Ձեր կենացը, Մարինե՛, քո կենացը, Խոսրո՛վ։ Երջանիկ լինեք։

Նա մեկնեց բաժակը, Մարինեն ևս իր բաժակը պարզեց ու նրա աջ ձեռքի միջամատին Վիրաբը մի մատանի տեսավ, որը շատ ծանոթ թվաց նրան։ Արծաթե օձ էր, որ գալարվել էր աղջկա մատին, փոքր֊ինչ բարձրացրել էր գլուխը և նայում էր սառը, փայլուն աչքերով։

Նա կարող էր երդվել, որ տեսել է այդ մատանին, բայց թե որտեղ՝ բոլորովին չէր հիշում։ Եվ անմիջապես էլ մտածեց, թե հո այդ մատանուց մի հատ չի՞ աշխարհում, սարքողը շատ սարքած կլինի, էլի։ Մտածեց այդպես, բայց չգիտես ինչու, կարծես թե ընկավ տրամադրությունը։ Իհարկե, նրա հետ միշտ էր այդպես լինում, երբ աշխատում էր որևէ բան հիշել ու չէր հիշում։ Բայց այս անգամ մի տեսակ ուրիշ էր։

— Դե, ես գնամ,— տեղից բարձրացավ Մարինեն,— կներեք ինձ։

— Մի՛ գնա, էլի, հոգի՛ս, մի՛ գնա էլի, չքնա՛ղս,— աղերսեց Խոսրովը։

— Պիտի գնամ,— շրթունքները սեղմեց աղջիկը։— Տանը հյուրեր ունենք, արդեն ուշացել եմ։

Վիրաբն անհարմար զգաց, որ ավտոմեքենայով է ու ձայն չի հանում։

— Կուզե՞ք, ես տանեմ ձեզ,— առաջարկեց նա սրտանց։

— Հանճարեղ գաղափար,— բղավեց Խոսրովը։— Վիրա՛բ քեռի, միասին տանենք ճանապարհենք իմ սրտի հատորին ու գանք։

— Խնդրեմ,— ասաց Վիրաբը։

Բայց աղջիկը նորից սեղմեց շրթունքները.

— Դու մնա տանը,— ասաց նա։— Բայց էլ չխմես։ Լսո՞ւմ ես։

— Չեմ խմի,— անմիջապես համաձայնեց Խոսրովը։— Բայց հիմա գամ, հա՞։

— Կարիք չկա,— ասաց Մարինեն։— Մինչև վաղը։

Վիրաբն ավելի շուտ դուրս եկավ, գործի գցեց մեքենան, մի սիգարետ հանեց, վառեց, սպասեց մինչև աղջիկը տեղավորվի իր կողքին ու պոկվեց տեղից։ Հենց նոր էին Առափնյա փողոցն անցել, երբ Մարինեն շտապով ասաց.

— Մի հատ սիգարետ էլ ինձ տվեք, էլի, վարպե՛տ, շունչս կտրվում է։

Վիրաբը համարյա ցնցվեց՝ լսելով այդ խոսքերը։ Նրան թվաց, թե ինչպես հեռուստացույցի վրա՝ կինոյի կադրերը կրկնվում են։ Ճիշտ նույն ձևով, ճիշտ նույն բառերը նա էլի էր լսել... Ո՞վ էր, ո՛վ. այն ժամանակ էլ նա ասաց.

— Մի հատ սիգարետ տվեք էլի, վարպե՛տ, շունչս կտրվում է։

«Շունչս կտրվում է»...

— Խոսրովը չի սիրում, որ ծխում եմ,— արդարացավ Մարինեն,— ես էլ աշխատում եմ խուսափել, բայց չի լինում։

Վիրաբը հանեց սիգարետի տուփը, Մարինեին մեկնեց ձեռքը, որ վերցնի և նորից, ցուցիչների աղոտ լույսի տակ նրա մատին տեսավ մատանի֊օձը՝ գլուխը քիչ վեր պարզած, փայլուն աչքերով։

Ու հիշեց։ Մռայլ, մառախլապատ, անձրևոտ առավոտ էր։ Իհարկե։

Վիրաբը թաքուն նայեց աղջկան։ Դե, իհարկե։ Մարինեն ասես մոռացել էր աշխարհում ամեն ինչ, կծկվել էր դռան մոտ ու ծխում էր արագ֊արագ, ագահորեն։ Ինչպես այն օրը։

Վիրաբն անցավ մայրուղին, թեքվեց դեպի երկաթուղային կայարան, նորից թեքվեց դեպի Էրեբունի ու գնաց երկար ու լայն փողոցով, որի ծայրում, բարձունքի վրա էլեկտրական լապտերներով ընդգծված էր բնիկ երևանցիների առաջին տունը՝ Էրեբունի ամրոցը։

— Այս ո՞ւր եք գնում,— հանկարծ սթափվելով, զարմացած բացականչեց Մարինեն։

— Ձեր տուն։ Չասացի՞ք, որ տուն եք գնում։

— Բայց ես իմ հասցեն չասացի։ Դուք որտեղի՞ց գիտեք։

— Ես ձեզ էլի եմ տուն տարել,— ասաց Վիրաբը։

Աղջիկը առաջ թեքվեց, հարցրեց երկյուղով.

— Ե՞րբ, ինչո՞վ։

— Աղբի մեքենայով,— ասաց Վիրաբը։

Աղջիկը ոչինչ չասաց։

— Առավոտյան ժամը հինգն էր։ Անձրև էր գալիս,— անողոքաբար շարունակեց Վիրաբը,— ձեր շունչն էլի կտրվում էր ու էդ օձն էլ ձեր մատին էր։

— Հիշեցի, լավ, լա՛վ, հերիք է, հիշեցի,— հանկարծ չարացավ Մարինեն։

Վիրաբը դանդաղեցրեց ընթացքը։

— Մարինե՛,— ասաց նա գրեթե խնդրելով։— Խոսրովը միամիտ, պարզ տղա է ու հոգով երեխա է դեռ...

— Իսկ ես փչացած եմ,— նետեց աղջիկն ու այս անգամ առանց հարցնելու, մի սիգարետ էլ վերցրեց֊վառեց։

— Ես էդպիսի բան չասացի,— գլուխը թափահարեց Վիրաբը։— Ես ո՞վ եմ, որ դատեմ ու դատապարտեմ մարդկանց։ Ես մի հասարակ աղբ հավաքող եմ։

— Բայց դա էիք ուզում ասել։

— Չէ՛,— ասաց Վիրաբը։— Ես միայն ուզում եմ ասել, որ դուք շատ տարբեր մարդիկ եք, լրիվ տարբեր։

— Որտեղի՞ց գիտեք, է՛,— գլուխը բարձրացրեց Մարինեն։

— Հաստատ գիտեմ, մի օր կհանդիպի մեկը, որը ձեզ համապատասխան կլինի։ Անպայման կհանդիպի։ Իսկ Խոսրովը մեղք է։ Վաղ թե ուշ նա ամեն ինչ կիմանա։— Էդ բաները թաքցնել չի լինում, կիմանա ու կդառնա աշխարհի ամենադժբախտ մարդը։ Եվ, ո՜վ գիտի, թե ինչ կլինի հետո... Եկեք ձեռք քաշեք նրանից, Մարինե՛։

Աղջիկը հանկարծ լաց եղավ։

— Իսկ եթե այդ մաքուր, միամիտ տղան իմ միակ հո՞ւյսն է... Իսկ եթե նրա կողքին ես էլ եմ մաքրվո՞ւմ։ Իսկ եթե միայն նա կարող է ինձ ազատել, փրկել իմ շրջապատի՞ց՝ իր սիրով, իր հավատո՞վ։ Տեսաք, չէ՞, նրա մոտ ես արդեն չեմ ծխում, ամաչում եմ, քիչ է՞,— հանկարծ երեխայի նման ավելացրեց նա։— Տեսնո՞ւմ եք, փորձում եմ...

Վիրաբը մտքերի մեջ ընկավ։

— Ի՞նչ իմանամ,— ասաց նա։— Ի՞նչ իմանամ։

Վիրաբն ավտոմեքենան կանգնեցրեց աղջկա տան մոտ, մեկնեց ձեռքն ու բացեց նրա կողմի դուռը։

— Իսկ դուք նրան...— տեղից չշարժվեց Մարինեն։

— Չեմ ասի,— անկեղծորեն ասաց Վիրաբը։— Միայն թե սիրտս շատ է ցավում նրա համար։ Ոնց որ իմ տղան լինի։ Մի՛ նեղացեք։

— Դուք մի ասեք, հա՞, խնդրում եմ,— աղջիկն օձի մատանիով ձեռքը դրեց վարորդի արմունկին ու անմիջապես էլ ետ քաշեց։— Ես կասեմ, իսկ ինքն ինչ ուզում է թող որոշի։ Ես ինքս կասեմ։ Հա՞։

— Ի՞նչ ասեմ,— ասաց Վիրաբը։

Աղջիկը, ասես չուզենալով, ցած իջավ ավտոմեքենայից, երկու քայլ էլ արեց ու ետ նայեց.

— Բարի գիշեր,— ասաց նա։

— Բարի գիշեր,— պատասխանեց Վիրաբը։

Նա դանդաղ վարում էր ավտոմեքենան գիշերային Երևանով և մտածում որ զարմանալի բան է կյանքը և առավել զարմանալի՝ մարդը։ Քիչ առաջ... քիչ առաջ, հենց որ ճանաչեց, զգաց, որ մինչև հոգու խորքը ատում է այդ աղջկան։ Իսկ հիմա, ահա՛, խղճում է։

«Երևի ծերանում եմ»,— առաջին անգամ կյանքում եզրակացրեց Վիրաբը։

Նա փորձեց իրեն դիտել դիմացի հայելու մեջ, բայց մութ էր, գրեթե ոչինչ չէր երևում։ Եվ ժպտալով ինքն իրեն ասաց. «Հայելո՞ւն պիտի նայես, որ իմանաս ծերանում ես, թե չէ։ Երեխայիդ նայիր։ Սուսանը քսան տարեկան է։ Տեսնես նա՞ ինչ տեսակ մարդ է։ Ես ի՞նչ գիտեմ նրա մասին։ Ե՞րբ եմ տեսնում նրան։ Մարգոն ճիշտ է ասում, էլի, որ ես միայն բերող եմ։ Առաջ նրան միայն դա էր պետք, իսկ հիմա չի բավարարվում։ Եվ ճիշտ է, էլի։ Քաղցած մարդը ե՞րբ է մտածում ծովափ գնալու մասին, կամ կոտորում իրեն՝ հեռուստացույցի վերջին տեսակն ունենալու համար։ Քաղցած մարդն իսկի բաղնիքի մասին չի մտածում կամ էլ լուսանկարվելու։ Դրանք բոլորը հետո են գալիս, երբ արդեն քաղցած չես»։

Նրա միտքը ցատկոտեց, ցատկոտեց ու նորից վերադարձավ Խոսրովին։ Եվ մտածեց, որ նրանց պատմությունից, միևնույն է, բան դուրս չի գալու։ Խոսրովը ոչ ընկեր է ունենալու և ոչ էլ կին, որովհետև միայն իր գրքերի հետ է ապրելու ամբողջ կյանքում։ Նա գրքեր է ուսումնասիրել, իսկ Մարինեն և ուրիշները ուսումնասիրել են կյանքը։ Նա գրքերից է սովորել, փորձ ձեռք բերել, Մարինեն և ուրիշները՝ կյանքից։ Գրքերը նրան ավելի բարի են դարձրել և ըստ գրքերի էլ նա քայլելու է կյանքում։ Քայլելու է ու սայթաքելու... քայլելու է ու ընկնելու, որովհետև ոտքերի տակ գրքերի գցած ճանապարհը չէ, այլ կյանքի ճանապարհը և շատ են, շատ֊շատ են քարերն ու փոսերը ու ոչ մի փոսի առջև կարմիր նշան չի դրված, թե զգուշացեք, փոս է, վտանգավոր է։

Իսկ կյանքից սովորածները անգիր գիտեն այդ ամենը, թեև երբեմն նրանք էլ են ընկնում, կարծելով, թե լավ գիտեն։

Ափսո՜ս, հառաչեց մտքում Վիրաբը։ Հաստատ՝ երկուսն էլ մեղք են, բայց բան դուրս չի գա։ Հետո հանկարծ ջղայնացավ և խեթ֊խեթ նայեց հայելում իր հազիվ երևացող դեմքին։

— Իսկ դու ի՞նչ գիտես, է՜,— հարցրեց նա հեգնանքով։— Դու ի՞նչ գիտես։ Դու ամեն ինչ գիտե՞ս, Վիրա՛բ։

* * *

Խորհրդակցության այն պահն էր, երբ ոչ ոք այլևս ոչ ոքի չի լսում, բոլորն էլ խոսում են միաժամանակ՝ կարմրատակած և թափահարելով ձեռքերը, դիմում են իբր իրար, բայց բոլորն էլ նայում են Նշանյանի կողմը, աշխատելով, որ նա լսի, թե ինչ են ասում իրենք և համոզվի, որ գոնե տվյալ հարցում մեղավորը իրենք չեն եղել։

Չէր խոսում միայն Վիրաբը։ Ոչ թե ասելիք չուներ, այլ վաղուց էր համոզվել, որ ոչ մի հարց խորհրդակցության ժամանակ չի լուծվում իրենց հիմնարկում։ Ուզում ես պատռի կոկորդդ, Նշանյանը երբեք մեկին չի ասի, թե դու ճիշտ ես, իսկ մյուսին՝ սխալ։ Լավագույն դեպքում կասի՝

— Կմտածենք։

Դա նշանակում է, որ պետք է համաձայնեցնի հարցը։

Իսկ սովորաբար հավատում է նրան, ով առաջինն է իր առանձնասենյակը մտնում։ Դրա համար էլ վաղ առավոտյան միշտ հերթեր են նրա դռանը։ Մի ժամ հետո գրեթե ոչ ոք չի լինում։

Տանջալիորեն սպասելով, թե երբ պետք է ավարտվի խորհրդակցությունը, Վիրաբը գլխավոր հաշվապահի առջևից վերցրեց «Երեկոյան Երևան» թերթի նախորդ օրվա համարը և շուռումուռ տվեց անտարբեր։ Երրորդ էջում նրա ուշադրությունը գրավեց մուգ, սև շրջանակի մեջ տպագրված մահախոսականը։ Նկարն ինչ֊որ մեկին էր հիշեցնում, և Վիրաբը նոր միայն կարդաց վերնագիրը՝ «Արգամ Խաչատուրի Թոռչյան»։

— Վա՜խ,— բացականչեց նա՝ զգալով, թե ինչպես միանգամից կծկվեց սիրտը։

Բայց խորհրդակցության ժամանակ ժխորի մեջ ոչ ոք չլսեց նրա ձայնը։

Վիրաբը շտապով կարդաց. «Կյանքի 65֊րդ տարում, երկարատև և ծանր հիվանդությունից հետո, մեզանից հեռացավ անհատական թոշակառու, Երևանի ավտոտեխնիկումի նախկին դիրեկտոր, 1942 թվականից ԽՄԿԿ անդամ...»։ Նայեց վերջին տողերին։ Թաղմանը մնացել է մի ժամ։

Վիրաբը լրագիրը ձեռքին մոտեցավ Նշանյանին, ցույց տվեց, ինչ֊որ բան ասաց, բայց Նշանյանը նրան նայեց չհասկացող աչքերով.

— Հիմա կվերջացնենք։

— Կուշանամ,— շշնջաց նա։

Նշանյանը զարմանալիորեն լսեց նրա շշունջը և նորից նայեց նկարին։

— Ո՞վ է։

— Համարյա հերս է,— ասաց Վիրաբը։

Նշանյանը կամ չլսեց, կամ լսեց ու չհավատաց ականջներին, բայց զարմացած նայեց Վիրաբին ու ասաց.

— Բա էլ ինչի՞ ես կանգնել։

Ու Վիրաբը դուրս թռավ։ Հենց ընդունարանից նա զանգահարեց տուն։ Երկար ժամանակ լսափողը ոչ ոք չէր վերցնում, և Վիրաբն ուզում էր արդեն անջատել հեռախոսը, երբ լարի մյուս ծայրում չխկոց լսվեց ու լսեց Մարգոյի դժգոհ ձայնը.

— Լսում եմ։ Ո՞վ է։

— Մարգո՛,— ասաց Վիրաբը,— Մարգո՛, Թոռչյանն է մեռել։

— Ո՞վ,— հարցրեց Մարգոն։

— Թոռչյանը,— բարկացավ Վիրաբը։— Մեր Թոռչյանը։

— Ե՞րբ,— հարցրեց Մարգոն։

— Երբ...— ավելի բարկացավ Վիրաբը,— ի՞նչ գիտեմ երբ։ Մի ժամից թաղում են։

— Որտե՞ղ,— հարցրեց Մարգոն։

— Թոխմախ գյոլի գերեզմանատանը,— գոռաց Վիրաբը։— Ես գնում եմ։ Գերեզմանատան դռանը կսպասեմ քեզ։

Մի պահ լռություն տիրեց։

— Ես ո՞նց եմ գալիս, ա՛յ տղա,— նյարդային ձայնով ասաց Մարգոն,— մուրաբա եմ եփում։

— Հետո կեփես։

— Կրակի վրա է, Վիրա՛բ,— ասաց Մարգոն։ Վիրաբը ցած նետեց լսափողը։

Նա ավտոն վարում էր արագորեն, մռայլված, գրեթե չնկատելով ճանապարհը։ Մի խաչմերուկում նույնիսկ չնկատեց կարմիր լույսը, անցավ ու դիմացից եկող ավտոմեքենայի տագնապահար ազդանշանները լսելով միայն հասկացավ, թե ինչ է պատահել։ Վարորդը գլուխը դուրս էր հանել ու մատը պտտեցնում էր քունքի մոտ։ Վիրաբը դանդաղեցրեց ընթացքը։

Ահա՛։ Իսկ ինքը չի էլ իմացել, որ երկարատև ու ծանր հիվանդ է եղել Արգամ Թոռչյանը։ Միակ մարդն աշխարհում, որ Վիրաբին ասում էր՝ տղաս։ Այն մարդը, որ օրենքները խախտելով, թույլ էր տվել, որ տեխնիկումի ներքնահարկում ապրեն անտեր, անապաստան Վարդանուշ մայրիկն ու Մարգոն։ Իսկ Մարգոն մուրաբա է եփում։ Այն մարդը, որ կես խոսքից հասկանում էր Վիրաբին, անհանգստանում նրա ապագայի համար և զգուշացնում էր հայրաբար՝ «Հանկարծ չխրվես աղբի մեջ ու մնաս, տղա՛ս»։ Գոնե զանգ տար մի անգամ, ասեր, որ հիվանդ է, ի՞նչ կլիներ։ Ի՞նչ կլիներ։ Իսկ ի՞նչ կլիներ, եթե դո՛ւ զանգ տայիր, դո՛ւ։ Դու չես էլ իմացել, որ նա թոշակի է անցել։ Հիշել ես, հա՛, հիշել ես, բայց միշտ մտածել ես, թե վաղը զանգ կտամ, մյուս օրը զանգ կտամ, հետո զանգ կտամ։ Դե տուր։ Էլ հետո չկա։ Ու չի լինելու։ «Հանկարծ չխրվես աղբի մեջ ու մնաս, տղա՛ս»։ Բա ի՞նչ է արել, որ չի չխրվել։ Էլ խրվելը ո՞նց է լինում, եթե քո ամենամտերիմ մարդը, քո ուսուցիչը երկարատև ու ծանր հիվանդ է եղել, իսկ դու չես իմացել։ Էլ խրվելը ո՞նց է լինում։ Սա՞ ինչ ցավ է։ Ինչո՞ւ է մեզ թվում, թե ժամանակը կանգնած է, ու մենք հավիտենական ենք։ Ինչո՞ւ։ Ինչո՞ւ ենք մտածում, թե ժամանակ դեռ շատ ունենք, դեռ կհասցնենք հատուցել մեր պարտքերը, շնորհակալություն հայտնել մեր բարերարներին, օգնության հասնել ընկերոջը, վտանգից զգուշացնել բարեկամին, սփոփել հարևանի վիշտը, ներողություն խնդրել նրանից, ում հանիրավի վիրավորել ենք և ճշմարտությունը նետել նրա դեմքին, ով մեր կյանքն է թունավորել։

Եվ ինչո՞ւ ենք այս ամենի մասին մտածում, փիլիսոփաներ դառնում միայն գերեզմանատան ճանապարհին, իսկ գերեզմանատնից դուրս գալուց հետո մոռանում իսկույն։

Որովհետև բոլորս էլ, անգիտակցաբար թե կամովին, խրվել ենք աղբի մեջ ու մնացել ենք։

Ճիշտ էիր ասում, ուսուցի՛չ։

Նա ավտոմեքենան թողեց գերեզմանատան վճարովի կանգառում ու գնաց կանգնեց մուտքի մոտ։ Նայեց ժամացույցին։ Դեռ տասը րոպե կար։ Մտածեց, թե լավ է, որ գոնե պատահաբար ձեռքը վերցրեց «Երեկոյան Երևանը», լավ է, որ եկավ հասավ։ Իսկ հետո չարացավ իր վրա. այսինքն՝ ի՞նչն է լավ։ Այլևս ի՞նչ լավ բան կարող է լինել։

Ոլորանի ետևից, ահասարսուռ ազդանշաններ տալով, հայտնվեց ավտոմեքենաների թափորը։ Առաջին ավտոմեքենայի ճակատին Արգամ Թոռչյանի խոշորացված նկարն էր, նույն նկարը, որ տպագրել էին թերթում և որը շատ քիչ նմանություն ուներ Վիրաբի ճանաչած Արգամ Թոռչյանի հետ։

Հավանաբար ավելի վաղ տեղ հասած փողային նվագախումբը դողացրեց ծնծղաները։ Արգամ Թոռչյանի դագաղն իջեցրին ավտոմեքենայի թափքից։ Առջևի կողմից դագաղն իրենց ուսին առան երկու թիկնավետ տղաներ, որոնք նման էին Արգամ Թոռչյանին։

Վիրաբը շատ էր ուզում մոտենալ ու գոնե մի քանի քայլ դագաղն իր ուսերին տանել։ Բայց ամաչեց։ Հուղարկավորների մեջ նրան ոչ մի ծանոթ մարդ չկար։ Դա սկզբում նրան շատ զարմանալի թվաց, բայց հետո մտածեց, որ գրեթե քսան տարի է անցել։ Քսա՜ն տարի։ Եվ, այնուամենայնիվ, տարօրինակ էր։ Հետո նորից մտածեց, թե գուցե նրանից է, որ Արգամ Թոռչյանը ոչ թե տեխնիկումի դիրեկտորի պաշտոնում է մահացել, այլ տանը, իբրև թոշակառու, իբրև կյանքն ավարտած մարդ։ Իսկ այդպիսի մարդիկ քչերին են հետաքրքրում։

Թափորը մոտեցավ փոքրիկ հրապարակին, հետո աջ թեքվեց ու ցրվեց։ Գերեզմանները շատ խիտ էին ու մարդիկ քայլում էին ծուռումուռ, նեղլիկ արահետներով, անցնում փոքրիկ վանդակաճաղերի գրեթե հողին հավասարված, մաշված գերեզմանաքարերի վրայով։ Ուշացածների մի մասը դեռ ճանապարհն էր փնտրում, այնինչ ելույթներն արդեն ավարտվելու վրա էին։ Այսինքն՝ երկու հոգի խոսեցին։ Մեկը՝ հարևանների անունից, իսկ մյուսը՝ գյուղացի մարդ էր, Վիրաբի նման հենց նույն օրն էր իմացել և եկել էր մասնակցելու իր համագյուղացու թաղմանը։ Շատ սրտառուչ խոսեց ու երկար, և ելույթի հիմնական իմաստն այն էր, որ եթե գյուղում, մաքուր օդում մնար, այդքան շուտ կյանքից չէր հեռանա Արգամ Թոռչյանը։ Եվ այդքան շուտ կյանքից չէին հեռանա սարերի սովոր նրա ծնողները։

Անտանելի շոգ էր։ Արևն այրում էր անխնա, և գերեզմանափոսի մոտ որդիներից բացի ոչ ոք չէր մնացել։ Բոլորն էլ քաշվել էին հեռու՝ պատսպարվել թփուտների տակ կամ գրանիտե բարձր հուշարձանների ստվերում, լրագրերը պահել էին գլխներին կամ դեմքերի մոտ, արագ֊արագ թափահարում էին թաշկինակները։ Եվ Վիրաբն ամաչեց, որ որդիներից բացի դագաղի մոտ ոչ ոք չկա։ Նա կամաց֊կամաց առաջ գնաց, կանգնեց Արգամ Թոռչյանի զավակների կողքին և առաջին անգամ նայեց ծաղիկների մեջ պառկած իր ուսուցչին։ Արգամ Թոռչյանի դեմքը հանգիստ ու խաղաղ էր, և կնճիռներն էլ ասես հարթվել էին։ Վիրաբը նայեց իր ուսուցչին, փոսի կողքի մարմարյա ցածրիկ սալիկներին, որոնց վրա Արգամ Թոռչյանի ծնողների անուններն էին գրված, նայեց իր կողքին կանգնած նրա գլխահակ որդիներին ու զգաց, որ սեղմվում է կոկորդը։ Եվ որովհետև սաստիկ վիրավորված էր, որ խոսողները կարծես թե այն չեն ասում, ինչ պետք է ասեին և սաստիկ վիրավորված էր, որ ավտոտեխնիկումից ոչ ոք չկա, կամ գոնե ելույթ ունեցող չկա, Վիրաբը հարյուր անգամ մտքում փորձեց իր ելույթը։ Վերջապես հաղթահարեց իրեն, մի քայլ առաջ եկավ ու ասաց.

— Ես ընկեր Թոռչյանի աշակերտն եմ եղել։ Հայր չեմ ունեցել, և նա խորհրդատու հայր է դարձել ինձ համար։ Հաց չեմ ունեցել, ինձ հաց է տվել ընկեր Թոռչյանը։ Աշխատանք չեմ ունեցել, ինձ աշխատանք է տվել ընկեր Թոռչյանը։ Տուն չեմ ունեցել, թույլ է տվել, որ տեխնիկումի շենքում ապրեմ՝ մինչև տուն ստանալը։ Եվ ոչ միայն ինձ համար, ավտոտեխնիկումի բոլոր ուսանողների համար իսկական հայր է եղել ընկեր Թոռչյանը։ Եվ եթե այսօր ավտոմեքենաները նստած, մի կտոր հացի տեր ենք դարձել ես ու ինձ նման հարյուրներ ու հազարներ, պարտական ենք ընկեր Թոռչյանին։ Բայց նա միայն հաց չի տվել մեզ։ Ընկեր Թոռչյանը մեզ սովորեցնում էր հարգել հացը, մեզ սովորեցնում էր բարի լինել և ազնիվ, օգնել իրար ու բոլոր նրանց, ովքեր օգնության կարոտ են։ Նա ուզում էր, որ մենք մարդ դառնանք և անընդհատ֊անընդհատ զգուշացնոււմ էր, որ հանկարծ չխրվենք֊մնանք կյանքի աղբի մեջ։ Եվ եթե մենք չենք կարողանում կատարել նրա իմաստուն խորհուրդները, մեղավորն ինքը չէր։ Մենք ժամանակ չունեինք։ Մենք հաց էինք կուտակում նեղ օրվա համար և մուրաբա էինք եփում։

Ես տեսնում եմ, դուք լաց չեք լինում ընկեր Թոռչյանի վրա և ճիշտ եք անում։ Ինչի՞ համար լաց լինեք։ Նա ապրել է այնպես, ինչպես կերազեր ապրել ամեն մարդ։ Նա ծնողներ է ունեցել և հիմա վերադառնում է իր ծնողների գիրկը։ Նա երկար է ապրել աշխարհում և ի պատիվ իրեն՝ կարողացել է ազնիվ ապրել ու խղճով ապրել։ Ու աշխատել է իր սիրած գործի մեջ, երեխաներ է դաստիարակել։ Եվ հիմա, երբ հեռանում է աշխարհից, երկու պայծառ տղաներ է թողնում, որոնք պիտի պահեն նրա անունը ու շարունակեն ազգը։ Տղաներ։ Տղե՛րք։ Ուրեմն՝ Արգամ Թոռչյանը ունեցել է սկիզբ, ունեցել է կյանք, ապրել է և ոչ թե մահացել, այլ անմահացել է իր զավակների մեջ։

Ահա թե ինչու եմ ասում՝ ճիշտ եք անում, որ լաց չեք լինում։

Ու եթե մեկն այստեղ պետք է լաց լինի, դա ես եմ։ Հա՛։ Որովհետև չգիտեմ, թե ովքեր են իմ ծնողները և նույնիսկ նրանց գերեզմանը չգիտեմ, որ մի օր գնամ ու պառկեմ նրանց կողքին։ Եվ որովհետև չկա մեկը, որ գոնե իմ ստեղծած ազգը շարունակի։ Ես տղա չունեմ։ Հարյուր անգամ ասացի՝ Մարգո, բեր մի երեխա էլ ունենանք, սիրտս վկայում է, որ տղա է լինելու։ Սկզբում՝ թե սովորում եմ, ինձ կխանգարի, հետո էլ թե հիվանդ եմ, հետո էլ թե ուշ է, ամոթ է։ Ու ես հիմա տղա չունեմ։ Ո՛չ հայր, ո՛չ տղա։ Այ թե ով պիտի լաց լինի։

Վիրաբն զգաց, որ փղձուկը բարձրանում է կոկորդով և միաժամանակ զգաց, որ դեմն առնել չի կարող։

Ու որովհետև ոչ մի քայլ առաջ չէր եկել ու ոչ էլ արտասանել իր սրտի խոսքը և այդ ամենը ընդամենը ասել էր մտքում, ափսոսանքը, վիշտն ու ցավը կուտակվել էին նրա ներսում ու խեղդում էին, ցավեցնում էին, ելք էին փնտրում։

Եվ Վիրաբը լաց եղավ։ Փղձկաց ու հանձնվեց, ճանապարհ տվեց արցունքներին։

Նա լաց էր լինում մանկատնից հետո կյանքում առաջին անգամ, որովհետև երբեք առիթ չէր ունեցել լաց լինելու։ Ամաչում էր ու լաց էր լինում։ Եվ հենց այդպես էլ հեծկլտալով ետ քաշվեց՝ զարմացած հայացքների տակ, անցավ թփուտների ստվերում կանգնած մարդկանց միջով ու օրորվելով սկսեց շրջանցել գերեզմանները։

— Էդ ո՞վ էր, տղեն է՞ր,— լսվեց ինչ֊որ մեկի ձայնը։

— Ինչ ես խոսում, տղերքը հրեն կանգնած են։

— Գուցե ուրիշ տղա էլ է ունեցել... Ի՞նչ գիտես...

— Է՜հ, խոսում եք, էլի...

— Ինչ ուզում եք ասեք՝ հարազատի լաց էր։

— Ամա՜ն... չես տեսնո՞ւմ՝ կոտորվում են հարազատները...

Իսկ Վիրաբն օրորվելով ու խուլ տնքալով անցնում էր գրեթե իրար կպած գերեզմանների միջով. լաց էր լինում և հետն էլ զգում, թե ինչպես է հետզհետե խաղաղվում հոգին ու թեթևանում սիրտը։ Ու քայլեց ավելի դանդաղ, սրբելով արցունքներն ու ակամա կարդալով գերեզմանաքարերի մակագրությունները։ Ինչե՜ր ասես, ինչե՜ր ասես գրված չկան։ Հետո բռնեց իրեն, որ ավելի շատ կանանց ճենապակյա նկարներին է նայում գերեզմանաքարերի վրա և ուշադիր կարդում է ծննդյան թվերը։

Հետո թափ տվեց ձեռքն ու բարձրաձայն ասաց.

— Հերիք է, հերի՛ք։ Վե՛րջ տուր, ա՛յ տղա։ Երեխա չես...

* * *

Վիրաբն Առափնյա փողոցը մտավ հակառակ ծայրից։ Ուզում էր տեսնել՝ բա՞ց է Խոսրովի գրադարանը, թե չէ։ Փակ էր։ Դա, իհարկե, դեռ ոչինչ չէր նշանակում, որովհետև երկու դեպքում էլ գրադարանը պետք է փակ լիներ։ Բայց Վիրաբը, այնուամենայնիվ, ուրախություն զգաց դրանից ու ժպտաց, որի իմաստը ժողովրդի հին ասացվածքն էր, թե «Որը բարին է, թող նա կատարվի»։

Ուղիղ պայմանավորված ժամին նա սեղմեց ակադեմիկոս Պարսամյանի տան դռան զանգի կոճակը, լսեց, թե ինչպես է ներսում ինչ֊որ տեղ ղողանջում զանգը, բայց ծանոթ հողաթափերի քստքստոցը չհետևեց դրան։ Ծանր նախազգացումով նա մի անգամ էլ սեղմեց զանգի կոճակը և հետն էլ ակամա հրեց դուռը։ Դուռը բացվեց։ Վիրաբը ներս մտավ արագորեն և դեռ միջանցքում շունչ քաշեց թեթևացած, լսելով ակադեմիկոսի ձայնը.

— Նե՛րս եկ, Վիր՛աբ, ես ննջարանում եմ։

Վիրաբը ներս մտավ։ Ահարոն Պարսամյանը կիսապառկած էր։ Նրա գլխի տակ երկու հսկայական բարձ կար։

— Ես դուռը քեզ համար էի բաց թողել,— ասաց նա։— Մինչև բարձրանայի տեղից...

— Ի՞նչ է պատահել,— անհանգստացած հարցրեց Վիրաբը։

— Չեմ հասկանում,— ուսերը թոթվեց ծերունին։— Ծնկներիս մեջ հանկարծ թուլություն զգացի։

— Բժիշկ կանչե՞մ։

— Ի սեր աստծո,— փնթփնթաց Պարսամյանը։— Կգա, նոր հիվանդություն կգտնի։ Հներն էլ բավական են ինձ։

— Բա ես ի՞նչ անեմ ձեզ համար։

— Հիմա վեր եմ կենում,— ասաց ակադեմիկոսը։— Պառկելուց հոգնեցի։ Դու թե՛յ դիր գազօջախին, ես հիմա գալիս եմ։

Երբ Վիրաբը վերադարձավ խոհանոցից, ակադեմիկոսի ձայնն արդեն հյուրասենյակից էր հնչում։

— Քաղցած չե՞ս, Վիրա՛բ։

— Չէ՛, ինչ եք ասում,— հրաժարվեց Վիրաբը, թեև իրականում քաղցած էր։

— Իսկ փոքր ժամանակ ծնողներդ քեզ չե՞ն ասել, որ սուտ խոսել չի կարելի։

— Ես ծնողներ չեմ ունեցել,— ասաց Վիրաբը։

Ակադեմիկոսը վշտացավ ու կորցրեց իրեն.

— Ների՛ր, Վիրա՛բ, դե իհարկե, ես գիտեի, ես հենց այնպես, խոսքի համար...

— Դո՛ւք ինձ ներեք,— անմիջապես վատ զգաց իրեն Վիրաբը,— չգիտեմ ինչու՝ կատակով պատասխանեցի։ Հաշվի մի առեք, խնդրում եմ։

Պարսամյանը գնաց խոհանոց ու երկար ժամանակ չէր վերադառնում։ Հետո հայտնվեց փոքրիկ սայլակ֊սեղանով, որի վրա թեթև խորտիկներ կային, մուգ կապույտ ճենապակյա սպասք և թեյի համար անհրաժեշտ ամեն ինչ։

— Եթե դու չուտես, ես էլ չեմ ուտի,— ասաց նա խռովկան երեխայի նման։

Վիրաբը ծիծաղեց։

— Խոստովանում եմ, որ սուտ էի ասում։

Ահարոն Պարսամյանը նրա վրա թափ տվեց մատը։

— Ինչ վերաբերում է իմ պատրաստած թեյին,— ասաց նա,— անձամբ Մարտիրոս Սարյանն է խմել ու բարձրացրել բութ մատը։ Եվ Բաղրամյանը։

— Հենց այստե՞ղ։

— Հենց այստեղ,— ասաց Պարսամյանը։— Հենց այստեղ։ Մի ժամանակ, սիրելի՛ Վիրաբ, այստեղ շատերն էին լինում։ Իմ պաշտոնակիցներով, իմ աշակերտներով լցվում էր տունը։ Չէին տեղավորվում, գիտե՞ս, մի մասը պատշգամբում էր հավաքվում։ Հիմա՝ չէ, հիմա, ինչպես տեսնում ես, բավականին հանգիստ եմ ապրում, բարեկա՛մս։

Ընթրեցին։ Ավելի ճիշտ՝ Վիրաբը ընթրեց։ Ակադեմիկոսը ձևացնում էր, թե մասնակցում է, սակայն, երկու բաժակ թունդ թեյ խմեց։

— Բա ձեզ կարելի՞ է,— հարցրեց Վիրաբը։

— Ինձ ամեն ինչ կարելի է,—ասաց ակադեմիկոսը, իսկ հետո ավելացրեց աշխուժով,— հիմա ի՞նչ ես ասում՝ նարդի չխաղա՞նք։

— Խաղանք։

Վիրաբը սայլակը խոհանոց տարավ և բերեց նարդին՝ իր փոքրիկ սեղանիկով։ Բացեց, դասավորեց քարերը և զառերից մեկը մեկնեց Պարսամյանին։ Բայց Պարսամյանն անսպասելիորեն զառը ցած դրեց ու ասաց.

— Սուտ բան է, ինձնից ճապոնացի դուրս չի գա։

Վիրաբը զարմացավ։

— Ճապոնացիները,— ասաց ակադեմիկոսը,— դարեր ի վեր՝ սերնդից սերունդ իրենց արյան հետ մի բացառիկ հատկություն են բերել ու պահպանել։ Երբ հյուր ունեն, ով էլ լինի այդ հյուրը, ճապոնացի տանտերը պարտավոր է ուրախ դիմավորել նրան, զբաղեցնել ու զվարճացնել, եթե նույնիսկ քիչ առաջ հեռագիր է ստացել, թե խորտակվել է իր ամբողջ կարողությունը հանդիսացող միակ նավը և ավելին՝ որ զոհվել է որդին։ Հյուրի մեկնելուց հետո նա կարող է ողբալ ու սգալ իր բախտը և նույնիսկ՝ ինքնասպան լինել, բայց հրաժեշտի պահին անգամ պետք է ժպտա։ Ես փորձեցի, Վիրա՛բ, բայց ոչինչ չի ստացվում։ Ես շատ տխուր եմ այսօր, եղբայր։

— Հո բան չի՞ պատահել,— սարսափեց Վիրաբը։

Պարսամյանը հասկացավ նրան։

— Չէ, չէ, փառք աստծո։ Աստվա՛ծ մի արասցե։ Ես դրան չէի դիմանա։ Եթե նույնիսկ ճապոնացի լինեի։

Նա ուշադիր նայեց Վիրաբին, կարծես մի անգամ ևս երկմտելով՝ ասե՞լ, թե՞ չասել, հետո հարցրեց.

— Դու աշակերտներ ունե՞ս, Վիրաբ։

— Ե՞ս,— տարակուսեց Վիրաբը,— աշակե՞րտ։ Չէ, իմ գործի մեջ ի՞նչ աշակերտ։

— Ուրեմն՝ դու քեզ կարող ես երջանիկ համարել,— ասաց ծերունին։— Իմ աշակերտն այսօր դավաճանեց ինձ։

Նա լռեց ու բարձրացրեց աչքերը, ասես Վիրաբին ժամանակ տալով, որ զարմանա, բայց դրա հարկը չկար, որովհետև Վիրաբը ցնցված էր։

— Ձե՞զ, դավաճանե՞լ...

— Այո՛,— վշտացած գլուխն օրորեց ծերունին։— Եվ, հաշվի առ. ո՛չ պատերազմ է, ո՛չ աղետ, ո՛չ արհավիրքի տարիներ և ո՛չ էլ նույնիսկ լինել թե չլինելու հարց է, որպեսզի ես գոնե որևէ կերպ փորձեմ արդարացում փնտրել։ Խաղաղ կյանք է։ Բայց դավաճանում են։ Հիմա կբացատրեմ,— ասաց նա,— շունչ քաշեմ ու բացատրեմ։ Թեյ չե՞ս ուզում, Վիրա՛բ։

— Չէ, շնորհակալ եմ։

— Իսկ ես ուզում եմ։

Նա հողաթափերը քստքստացնելով խոհանոց գնաց, թեյ բերեց սովորական բաժակով, դրեց իր առջև, սեղանին ու ասաց.

— Ուրեմն՝ մեկը զրպարտագիր է գրել իմ մասին...

— Ի՞նչ,— ապշեց Վիրաբը,— ուրեմն՝ ձեզ մոտ էլ էդպիսի բաներ կա՞ն։

— Կան,— գլխով արեց ծերունին։— Կան։ Դա մի մարդ է, որ ոչ մի տպագրված քիչ թե շատ լուրջ գիտական աշխատություն չունի։ Բոլորը ելույթներ են ժողովում։ Եվ ահա այդ մարդը ոչ ավել, ոչ պակաս, ինձ մեղադրում է անազնվության մեջ։ Ի՛նձ։ Եվ իր զրպարտագիրը տանում ու տալիս է մեր ինստիտուտի դիրեկտորին։ Իմ աշակերտին։ Եթե դո՛ւ լինեիր մեր դիրեկտորի փոխարեն, ի՞նչ կանեիր, Վիրաբ։

— Ե՞ս,— եփ գալով պոռթկաց Վիրաբը։— Ես պատառ֊պատառ կանեի էդ գրածն ու կշպրտեի նրա երեսին։ Ու կասեի՝ ես հիանալի գիտեմ իմ ուսուցչին, նա անազնիվ բան չի անի։ Գնա՛...

— Իսկ իմ աշակերտը, իմ սիրելի աշակերտը նպատակահարմար է գտնում հանձնաժողով կազմել, ստուգել փաստերը և զրպարտագիրը դնել քննարկման։ Եվ, պատկերացնո՞ւմ ես. այդ հանձնաժողով կոչվածը բոլորն իմ աշակերտներն են, պետք է հավաքվեն ու քննարկեն, թե արդյոք օրինավո՞ր մարդ եմ ես։ Թե օրինավո՞ր մարդ է արդյոք իրենց ծեր ուսուցիչը։

Վիրաբը տխրեց ու ընկճվեց.

— Չեմ հասկանում,— ասաց նա։

— Հարցն այն է, որ ես էլ չեմ հասկանում։

Նա մի կում թեյ խմեց, կնճռոտեց ճակատն, ասես ինչ֊որ բան էր ուզում հիշել ու հանկարծ մրմնջաց։

— Ինչ֊որ չափով խզվել է կապը, խզվել...

— Ի՞նչ,— առաջ թեքվեց Վիրաբը։

— Հասկանո՞ւմ ես, Վիրա՛բ,— խոսեց ծերունին,— հնում ասում էին՝ եթե մարդ ես դու՝ ծա՛ռ տնկիր, երեխա՛ ունեցիր, գի՛րք գրիր ու աշակե՛րտ դաստիարակիր։ Հիմա բացեմ. ծա՛ռ տնկիր, որպեսզի պահպանես հողը։ Երեխա՛ ունեցիր, որպեսզի պահպանես ցեղդ։ Գիրք գրիր, որպեսզի պահպանես քեզ և քո ժամանակը։ Աշակե՛րտ ունեցիր, որպեսզի պահպանես ու շարունակես քո գործը։

Մենք կտրում ենք ծառերը, ասես թե մեր երեխաներին դրանք պետք չեն գալու։ Չենք ուզում երեխա ունենալ, իսկ եթե ունենում էլ ենք, մեր երեխաներն անմիջապես հրաժարվում են մեզանից, չմտածելով, թե ինչ է լինելու իրենց հետ, երբ իրենք էլ երեխաներ ունենան։ Եվ գրքեր ենք գրում՝ ոչ թե մեզ և մեր ժամանակը պահպանելու համար, այլ որպեսզի հռչակ ձեռք բերենք և փող։ Եվ աշակերտներ ենք դաստիարակում, որոնք դավաճանում են իրենց ուսուցիչներին, իրենց գործին ու արհեստին՝ մի փոքրիկ, մի հպանցիկ շահի համար։

— Ես էդ մարդու հե՛րն եմ անիծել,— սրտանց զայրացած ասաց Վիրաբը,— ո՞նց է պղտորել ձեր հոգին։

Ակադեմիկոսը Վիրաբին նայեց կկոցած աչքերով.

— Չափազանցում եմ, չէ՞։ Հավանաբար, հավանաբար, բարեկա՛մս։ Ուրախ ժամանակ նման բաներ հազվադեպ ես հիշում։ Դու իրավացի ես։ Վիրաբն ամաչեց։

— Ուրեմն՝ էդ բոլոր ստորությունները մի կտոր հացի՞ համար են։

— Այո՛,— տեղից բարձրացավ ծերունին։— Այո՛, Վիրա՛բ։ Եթե հաց ասելով հասկանանք ստամոքսը։

— Հա, բայց ես ինչքան լսել ու կարդացել եմ՝ պատերազմի ժամանակ հացի հարցը շատ ու շատ ավելի դժվար է եղել, չէ՞։ Ինձ պատմել են, ասել են, հենց էստեղ, Երևանի փողոցներում մարդիկ մեռել են սովից։

— Ճիշտ է,— աշխուժացավ ծերունին։— Հազար անգամ ճիշտ է։ Բայց այն ժամանակ բոլորն էլ գիտեին, որ պատերազմ է և միավորվել էին, մի բռունցք էին դարձել ընդհանուր մեծ աղետի դեմ։ Իշխում էր բարձր ոգին, ֆաշիզմին դիմադրելու և հաղթահարելու վսեմ գաղափարը։ Նրանց համար անկարևոր մանրուք էր դարձել կենցաղը, ճղճիմ եսասիրությունը, փառամոլությունն ու ընչաքաղցությունը։ Նրանք մի նպատակ ունեին և մի հավատ՝ պետք է հաղթել։ Եվ իրենց վերջին կտոր հացը կիսում էին հարևանի հետ, կիսում էին բարեկամի հետ և տալիս օտարին, գուրգուրում, ծնող էին դառնում շիկամազ որբերի համար։ Եվ միակ սենյակի մի անկյունն էին քաշվում, իսկ մյուս անկյունում տեղ էին տալիս անտուն մնացած օտարին, որովհետև այն ժամանակ օտար չկար։ Բոլորն էլ զոհերն էին ընդհանուր պատերազմի և բոլորի գլխին էլ կախված էր նույն սուրը։

— Բա հետո...

— Իսկ հետո ավարտվեց պատերազմը, և ժողովուրդը շունչ քաշեց թեթևացած։ Շունչ քաշեց թեթևացած, բարձրացրեց գլուխն ու տեսավ, որ մահվան սպառնալիքն այլևս չկա, ճի՛շտ է, բայց հեշտ չէ նաև ապրելը։ Երկիրը կիսաքանդ, դաշտերում ականներ են, բանկերում դրամ չկա, գործարաններում այլևս զենք չեն արտադրում, բայց և չեն կարողանում արագորեն սրերից խոփեր կռել, ինչպես Վուչետիչն էր արել իր քանդակում։

Եվ ժողովուրդը կրկին ոտքի կանգնեց՝ այս անգամ նոր, բարեկեցիկ կյանք կառուցելու։ Բայց դա արդեն պատերազմ չէր և մահվան վտանգ չկար։ Եվ հայտնվեցին դասալիքներ, հոգնած մարդիկ, որոնք ասում էին՝ մենք կռվել ենք, թող հիմա էլ ուրիշները կռվեն, մարդիկ, որոնք բարեկեցության էին ձգտում զարտուղի ճանապարհներով, ոչ թե բոլորի համար, այլ միմիայն իրենց համար։ Եվ վերցնում էին այն, ինչ վատ էր պահպանվում, գիշերները թաքուն արտադրում էին ու ֆանտաստիկ գներով վաճառում այն, ինչ պետությունը դեռևս չէր հասցնում արտադրել բոլորի համար, և սողոսկում էին այն տեղերը, մագլցում այն աթոռները, որոնք պատերազմի ժամանակ թափուր էին մնացել։ Ահա այդպես ստեղծվեցին սուտ հռետորները, սուտ առաջավորները, սուտ գիտնականներն ու սուտ գրողները։

— Նրանցից մեկն էլ ձեր դեմ գրողն է, էլի,— դեռ իր մտքերի հետ ասաց Վիրաբը։

— Ճիշտ է, Վիրա՛բ, ճիշտ է։ Պատերազմի ժամանակ նա ծանր հիվանդ է եղել։ Հետո առողջացել է միանգամից։ Բայց վտանգավորը նրանք չեն, հասկանո՞ւմ ես։ Նրանք հատուկենտ մարդիկ են։ Վտանգավորը նրանց օրինակն է։ Նրանց վարակը։ Նոր սերնդի մի մասը, որ անցյալը չգիտի, ներկան է միայն տեսնում, այդ օրինակներն է տեսնում։ Եվ ասում է՝ ինչո՞ւ գլուխ կոտրեմ տասնհինգ տարի, երբ գարեջուր վաճառող անգրագետ մարդը նույնիսկ իմ ակադեմիկոս հորից լավ է ապրում։ Եվս տասնհինգ տարի արյուն֊քրտինք թափեմ և գործարանի դիրեկտոր դառնամ, որ ստանամ երեք հարյուր ռուբլի՞։ Բայց բենզին վաճառող մեր հարևանը երկու օրում է այդքան ստանում։ Եվ վերջապես՝ հետո չեմ ուզում, հենց հիմա, այսօր եմ ուզում թե՛ բնակարան, թե՛ կահույք, թե՛ ավտոմեքենա, թե՛ տեսամագնիտոֆոն, թե՛ վառվռուն շորեր... Ինչո՞ւ նա ունի, ես չունեմ։ Եվ հարցն այն է, որ ոչ մեկը չի ուզում իր աշխատանքով ձեռք բերել այդ իրոք անհրաժեշտ բաները։ Սողանցքներ են փնտրում, տարիներով քարշ են գալիս, մինչև հսկողությունից առայժմ դուրս մնացած անկյուններ գտնեն, ամեն օր փող մուրան կամ կորզեն մարդկանցից...

— Լեռնիկն է, մեր Լեռնիկը,— բղավեց Վիրաբը։

— Լեռնիկն ո՞վ է,— հարցրեց ծերունին։

— Մեկն ունեինք... այսինքն՝ կա,— ասաց Վիրաբը։

— Ուր էր, թե մեկը լիներ,— հառաչեց Պարսամյանը։— Եվ ամենասարսափելին այն էր, որ այդ տեսակ մարդիկ չեն ամաչում։ Ամաչելը դեռ ոչինչ, հպարտանում են։ Տարօրինակ բան է ստացվել։ Գյուղից եկած տղան, որ կտրվել է քննությունից, մնացել, ժամանակավորապես պաղպաղակ է վաճառում, հենց որ համագյուղացիներ է տեսնում, շրջում է գլուխը, ամաչում է, որ ձեռքին ոչ թե գերանդի է, այլ պաղպաղակ։ Իսկ գիտությունների դոկտոր իմ աշակերտը գնացել, ավտոտեխսպասարկման կայանում դիրեկտոր է աշխատում։ Ահա թե ովքեր են այսօր դավաճանները։ Գնա բուֆետապանների, բարմենների և տաքսու վարորդների գործերը նայիր, երեքից մեկը բանասեր է կամ անասնաբույծ, կամ մանկավարժ։ Քիչ չեն նաև կոչում ունեցողները։ Ահա թե ովքեր են դավաճանում այսօր։ Նախ իրենց են դավաճանում, իրենց կոչմանը, իրենց մասնագիտությանը, իրենց գործին, և հետն էլ մեզ՝ իրենց ուսուցիչներին։

Վիրաբը նկատեց, թե ինչպես է դողում ծեր ակադեմիկոսի ծնոտն ու վախեցավ.

— Շատ հոգնեցիք,— ասաց,— ձեզ հանգստանալ է պետք։

— Ո՛չ, ո՛չ,— վախեցած, որ Վիրաբը կթողնի կգնա, անհանգստացավ ակադեմիկոսը։— Հիմա մի կում էլ կանեմ...— նա մինչև հատակը դատարկեց բաժակը, ցած դրեց ու ասաց.— Իսկ դու գիտե՞ս, թե ինչ է ասել Ավետիք Իսահակյանը դեռևս 1903 թվականին։ Իսահակյանին կարդացել ես, չէ՞, Վիրաբ։

— Շատ բան անգիր գիտեմ,— ամաչելով ասաց Վիրաբը։— Պաշտում եմ։

— Ահա, ուրեմն, քո և իմ պաշտելի բանաստեղծը դեռևս 1903 թվականին զգուշացրել է։ Տես ինչ է ասել՝

Ես ձեզ ասում եմ՝ կգա Ոգու սով,
Եվ դուք կքաղցեք ճոխ սեղանի մոտ,
Կընկնեք մուրալու հափրած որկորով՝
Հրեղեն խոսքի, վեհ խոսքի կարոտ։

Հասկանո՞ւմ ես, ասում է դուք ճոխ սեղանից քաղցած վեր կկենաք, որովհետև ձեզ կպաշարի, կտիրի Ոգու սովը։ Ու ես վճռել եմ։ Այո՛։ Ես քեզ հավատացնում եմ, որ ես այս տարի այլևս ասպիրանտներ չեմ ընդունելու։

Հեռախոսը զնգաց, և երկուսն էլ ակամա ցնցվեցին՝ նայելով կարճ ընդհատումներով զնգացող սարքին։ Ակադեմիկոսը փութով բարձրացավ տեղից, մոտեցավ անկյունում դրված ցածրիկ պահարանին, որի վրա հեռախոսն էր, վերցրեց լսափողը, ականջ դրեց մի պահ ու լայն, երջանիկ ժպտաց.

— Փայլո՜ւն,— բղավեց նա,— ձայնիցս չի՞ զգացվում։ Հիանալի՜։ Վիրաբի հետ նստած նարդի ենք չխկացնում,— նա աչքով արեց Վիրաբին։— Այո՛, ջանի՛կս, այո՛, սիրելի՛ս, սառնարանը կամաց֊կամաց դատարկում եմ։

«Հարսի հետ է խոսում»,— մտածեց Վիրաբը։

— Ընկեր ռեկտո՞րն ինչպես է։ Ձեռքիցդ խլո՞ւմ է լսափողը։ Այո՛, լավ եմ, տղա՛ս։ Չէ՛, իսկապես լավ եմ։ Այս կիրակի նույնիսկ կարող եք արձակուրդ տալ ձեզ։ Արձակուրդ չե՞ս ուզում։ Ես էլ չեմ ուզում, տղա՛ս։ Շատ եմ կարոտում։ Նույնիսկ, երբ կողքիս եք, դարձյալ կարոտում եմ։ Հատկապես կորյուններիս։ Քնա՞ծ են։ Դե իհարկե... քնած պետք է լինեն։ Հանգիստ եղեք, հանգիստ... Ի՞նչ... Լսում եմ, ի՛մ ուրախություն, խմում եմ, իհարկե, խմում եմ...— նա նորից աչքով արեց Վիրաբին։— Ճիշտ նշանակված ժամերին, բալի՛կս...

«Նորից հարսի հետ է խոսում»,— մտածեց Վիրաբը։

— Դե բարի գիշեր, զավակնե՛րս, բարի գիշեր ձեզ։

Նա կամացուկ ցած դրեց լսափողը, շրջվեց, ուղղեց մեջքը, ձեռքերը թիկունքին դրեց և սկսեց ետ ու առաջ քայլել սենյակում։ Ո՞վ գիտե, գուցե նրան մի պահ թվաց, թե դասախոսություն է կարդում։

— Որտե՞ղ կանգ առանք,— հարցրեց ծեր ակադեմիկոսը։

— Որ իբր թե այս տարի աշակերտներ չեք վերցնելու։

Ահարոն Պարսամյանի դեմքը կնճռոտվեց նորից։

— Իսկ ինչո՞ւ՝ իբր,— հարցրեց նա զարմացած,— ինչո՞ւ՝ իբր։ Ես իրոք այս տարի մտադիր չեմ ասպիրանտներ կամ ինչպես դու ես ասում՝ աշակերտներ վերցնել։ Եվ ոչ այն պատճառով, որ ծեր եմ, և հիվանդ է սիրտս։ Գիտությունը, բարեկա՛մս, ինչպես յուրաքանչյուր կարգին գործ, պահանջում է, որ իր նվիրյալը լինի մաքուր, ազնիվ լինի իր արհեստի մեջ և ազնիվ լինի մարդկանց ու հենց իր առջև։ Այլապես՝ արդյունքը անազնիվ, աննպատակ ու անմիտ կլինի։ Իհարկե, կարելի է ստորություն անել, կեղծել ու ձևացնել, թե, ասենք, երկրագունդը արեգակի շուրջը չի պտտվում։ Բայց կեղծես, թե չկեղծես, հո պտտվում է։ Այո՛, կարելի է ձևացնել, թե իբր երկու անգամ երկուսը հավասար է հինգի կամ յոթի, կամ երեքի, եթե այդպես է ցանկանում պետդ։ Բայց հո այդ թվերի գումարը չորսի է հավասար։ Մատների վրա էլ կարելի է հաշվել։

Իսկ ահա վերջերս նկատում եմ, որ իմ աշակերտներից ոմանք շատ հեշտությամբ են հաշտվում այն մտքի հետ, որ երկու անգամ երկուսը հավասար է հինգի, և որ երկրագունդը գուցե և այնքան էլ չի պտտվում արեգակի շուրջը։ Համենայն դեպս՝ նրանք սովորել են լռել, երբ նրանց կողքին որևէ ազդեցիկ անձ այդպես է ասում։

Իսկ իմ հիսուն տարվա աշխատանքի ու կյանքի նպատակը, իմաստն այն է եղել, որ իմ աշակերտները ճշմարտությունը, յուրաքանչյուր ճշմարտություն՝ կյանքում և գիտության մեջ, կարողանան հպարտությամբ ասել։ Եվ ոչ թե ասելիս նայեն պետերի դեմքերին կամ թաքնվեն որևէ մեկի թիկունքում։

Եվ ես հիմա չգիտեմ ինչ սովորեցնել նրանց։ Իմ գիտությունը խանգարում է նրանց։ Իմ գիտությունը նրանց այլևս պետք չէ։

Վիրաբը բողոքի շարժում արեց, բայց ծեր ակադեմիկոսը տխրությամբ նայեց նրան և անսպասելիորեն մատով ցույց տվեց անկյունում դրված հեռախոսը։

— Քանի՞ ժամ է, որ մենք միասին ենք, Վիրա՛բ։

— Համարյա երեք ժամ,— ժամացույցին նայեց ու զարմացավ Վիրաբը։

— Տեսնո՞ւմ ես,— ասաց Ահարոն Պարսամյանը,— երեք ժամվա ընթացքում հեռախոսը զնգաց ընդամենը մեկ անգամ։ Եվ այն էլ զանգում էին իմ զավակները։ Իսկ առաջ, բարեկա՛մս, առաջ, որպեսզի կարողանամ աշխատել, ես ստիպված անջատում էի հեռախոսը։ Ես նրանց այլևս պետք չեմ։

Վիրաբը սրտանց ուզում էր առարկել, մխիթարել, հուսադրել այդ մեծ մարդուն, ասել, որ նա պարզապես վիրավորված է ու հոգնած և դրանից է, որ հիմա շատ բան սև է թվում աչքին։ Վիրաբն ուզեց նույնիսկ ասել, որ ինքն ի՞նչ է, ընդամենը աղբ հավաքող մի մարդ, բայց երբեմն իրեն էլ են այնպիսի վիճակի հասցնում, որ քիչ է մնում կախվի։ Բայց հետո անցնում է։ Անցնում է։ Հետո նույնիսկ զարմանում ես, թե արժե՞ր մի փոքրիկ բանի համար տանջվել, տառապել այդքան։

Նա շատ էր ուզում ասել այդ ամենը և կարող էր ասել, բայց գիտեր, որ չի կարելի, գիտեր, որ իրավունք չունի խորհուրդներ տալու մի մարդու, որն ամեն ինչ հասկանում է, և որի դժբախտությունը հենց այն է, որ հասկանում է ամեն ինչ։

Իսկ Ահարոն Պարսամյանը ձեռքերը թիկունքին դրած ետ ու առաջ էր քայլում սենյակում, քայլում էր այնպես, ինչպես մեծ, բազմամարդ լսարանի առաջ և նույնիսկ շրջվեց մի պահ ու կանգ առավ, որ տեսնի, թե լսարանն արդյոք մինչև վերջ հասկացա՞վ նրան։

Բայց նրա առջև գլխիկոր ու տխուր աղբ հավաքող Վիրաբն էր նստած միայն։

Այնժամ ծեր ակադեմիկոսը մտածեց, որ երևի բարդ է խոսել Վիրաբի համար։ Եթե իր միակ ունկնդիրը Վիրաբն է, ապա գոնե նրան պետք է պարզ լինի այն ամենը, ինչ հիմա տանջում է իրեն։ Ակադեմիկոսը աշխատեց ամփոփել մտքերը, եկավ նստեց Վիրաբի դիմաց, ձեռքը մտերմաբար նրա ծնկին դրեց ու ասաց.

— Առաջ, շատ առաջ, երբ մարդկությունը նոր֊նոր սկսել էր ձևավորվել և դրանից էլ հետո՝ բնակավայրերում և նույնիսկ բնակավայրերից էլ հեռու, բլուրների և սարերի գագաթներին, ամենաբարձր, ամենաերևացող, ամենանկատելի տեղերում մարդիկ ի՞նչ էին կառուցում հավատով ու տառապանքով, ի՞նչ էին բարձրացնում, Վիրա՛բ։ Տաճարներ և եկեղեցիներ, բարեկա՛մս, տաճարներ ու եկեղեցիներ։ Իսկ հիմա՞։ Հիմա ամբողջ աշխարհում, որտեղ էլ լինես, այդ նույն վայրերում ի՞նչ շենքեր են կանգնած և ի՞նչ կառույցներ են բարձրանում՝ վառ ու բազմերանգ լույսերով ողողված։ Ռեստորաններ, եղբա՛յրս, ռեստորաններ։

Վիրաբը տրորվեց տեղում, նույնիսկ շարժեց շրթունքները, հետո ծեր ակադեմիկոս հոգնած ու վշտահար դեմքին նայեց ու լռեց։

— Դու ինչ֊որ բա՞ն էիր ուզում ասել, բարեկա՛մս,— նկատեց Պարսամյանը։

— Հա՛,— ասաց Վիրաբը։— Ես ուզում եմ ասել... ուզում եմ հավատաք, որ ես ամեն ինչ հասկացա։

Ու որ ես էլ եմ էդ բոլորի մասին մտածել՝ իմ չափով, իմ խելքով։ Ես էլ եմ շատ բան տեսել ու տեսնում եմ։ Բայց ի՞նչ կարող ենք անել։ Ի՞նչ կարելի է անել։ Ի՞նչ անեմ ես։

Պարսամյանը կանգ առավ, լռեց, ասես մտքերի մեջ ընկավ, և Վիրաբին մի պահ նույնիսկ թվաց, թե ծերունին մոռացել է հարցը։ Բայց Ահարոն Պարսամյանը խոսեց, և աղբահավաքը հասկացավ, որ նրա խոսքերն ավելի շատ հենց իրեն են ուղղված, քան Վիրաբին։

— Համբերի՛ր։— Ասաց նա։— Կյանքն ի վերջո այնքան էլ անարդարացի չէ, որքան երբեմն թվում է մեզ։ Համբերի՛ր, բարեկա՛մս։

* * *

Երկինքը որոտաց և անձրևի առաջին տաք կաթիլներն ընկան Վիրաբի վրա։ Բայց նա չզգաց նույնիսկ։ Նրա մտքերը բոլորովին ուրիշ տեղ էին, այնտեղ, որտեղ մոր և դստեր լացակումած ձայներն էին հնչում։

Սուսանը հեծկլտում էր ու կրկնում արցունքից խեղդվելով.

— Գիտեմ, էլի, որ իմանա՝ հայրս աղբ հավաքող է, չի ուզի։ Աղբ հավաքողից ո՞վ աղջիկ կուզի, ա՛յ մամ, չի ուզի, էլի, չի ուզի։

— Բա ե՞ս ինչ անեմ, որ ամբողջ կյանքում եմ ամաչել,— աղջկա ձայնով ասում էր Մարգոն։

Վիրաբը լսում էր այդ ձայներն ու մտածում, թե ի՞նչ է անելու, ինչպե՞ս է ապրելու այսուհետև։ Եվ ավելի շատ մտածում էր, թե ինչպե՞ս է տուն վերադառնալու։ Ինչպե՞ս է նայելու Մարգոյի և Սուսանի դեմքերին։ Աշխարհում իր միակ հարազատների սիրելի դեմքերին։ Մտածում էր ու սարսափում այն մտքից, որ տուն է վերադառնալու։ Մի՞թե կարող է հենց այնպես, սովորականի պես բարձրանալ սանդուղքով, գրպանից հանել բանալին ու բացել դուռը։ Իր տանը դուռը։

Տունն այլևս անհրապույր և օտար էր թվում նրան։

Նույնիսկ մի պահ տղայավարի մտածեց, որ եթե հանկարծ պատահաբար մի ավտոբուս էլ գա, կնստի ու կգնա Առափնյա փողոց։ Շուրջը նայելով, գաղտագողի կսեղմի դռան կոճակն ու կասի՝ «Ես եկա, Ցո՛ղիկ»։ Մարգոյի ինատու։ Սուսանի ինատու։ Բայց անմիջապես էլ ինքն իրեն ասաց՝ հետո՞։ Դու Ցողիկին պետք ես ընդամենը գիշերվա ժամը մեկից մինչև առավոտվա ժամը հինգը։ Եվ միայն այն օրերին, երբ Անտոն Եգորիչը գործուղման մեջ է։ Հետո՞։ Եվ ընդհանրապես, ընդհանրապես կարո՞ղ ես մտնել այդ տունը։ Չե՛ս կարող, իհարկե, չես կարող։ Որովհետև դու ուրիշ տեսակ մարդ ես։

Հետո նա այդ «ուրիշ տեսակի» մասին մտածեց։ Գուցե սխա՞լ է արել ինքը։ Գուցե կարիք չկա՞ր ամբողջ կյանքը նվիրելու Մարգոյին և Սուսանին։ Տեսնում է, էլի, թե ուրիշները ինչեր են անում։ Գրպանում միշտ իրենց փողն ունեն։ Երեք օրը մեկ վարսավիրանոց են գնում՝ իրենց վարսավիրի մոտ, լվանում են գլուխներն ու մազերը սարքում ֆենով, ռեստորան են գնում, որտեղ իրենց հատուկ անկյունն ունեն, ուտում են՝ ինչ ուզում են, իրենց սիրած նվագն են պատվիրում, պարում են ու անփույթ շարժումով «շաբաշ» են նետում նվագողներին։ Հետո էլ հավաքվում են ընկերներով որևէ մեկի տանը, խմում ու թուղթ են խաղում ամբողջ գիշեր։ Ոմանք էլ շատ հանգիստ օրինական սիրուհի են պահում և ոչ միայն մեկին։ Շուկա են գնում նրանց համար, թանկարժեք նվերներ առնում, ծովափ են տանում հետները, կահավորում են նրանց տները, գունավոր հեռուստացույց են նվիրում, այդ առթիվ սեղան են բացում և նույնիսկ հարևաններին էլ հրավիրում խնջույքի ու խմում են ազնվության կենացը, հավատարմության և բարեկամության կենացը, հայ ժողովրդի կենացը... Եվ աշխարհը շուռ չի գալիս։ Ի՞նչ շուռ գալ՝ մազաչափ անգամ չի թեքվում։

«Ես էլ սրանից հետո պիտի այդպես ապրեմ»,— չարացավ Վիրաբը, թեև գիտեր, որ երբեք այդպես ապրել չի կարող։ Ուշ է։ Այսինքն՝ թեկուզ ուշ էլ չլինի, միևնույն է, ինքն այդպես ապրել չի կարող։ Որովհետև ամբողջ կյանքում դառը քրտինքով, աղբի միջից է հանել իր հացը և այդ հացը չի կարող, չի կարելի «շաբաշ» նետել նվագողներին և նվիրել սիրուհուն։ Ինքն ուրիշ տեսակ է ապրել։ Իսկ ի՞նչ է արել։ Ի՞նչ արել է, մտքում միայն մի բան է եղել՝ իմ տունը, իմ տունը, իմ տունը։ Մարգոս չի ունեցել, թող ունենա, շատ ունենա, ամեն ինչ ունենա։ Մարգոս դժբախտ է եղել, թող երջանկանա։ Սուսանս թող այնպես չապրի, ինչպես իր ծնողները, թող ետ չմնա ոչ մեկից, ընդհակառակը, նրա ուզած ամեն ինչը պետք կատարվի։ Ամե՛ն ինչը։

Բա էլ ինչո՞ւ ես նվնվում։ Ինչո՞ւ ես նվնվում, Վիրա՛բ։ Դու չե՞ս քեզ բերել ու հասցրել այս օրին։ Դու չե՞ս խրվել ու մնացել քո հավաքած աղբի մեջ, որից ամեն հանդիպելիս քեզ զգուշացնում էր, ուզում էր ետ պահել Արգամ Թոռչյանը։

Եվ ինչո՞ւ դու անծանոթ, օտար աղջկա համար, թշվառ Մարգոյի համար արեցիր ամեն ինչ, նրա շուտափույթ երջանկության համար սեփական ձեռքով փոխեցիր քո ապագան, իսկ հիմա քո՛, քո՛ հարազատ աղջկա համար չես ուզում գործդ փոխել, այն էլ ի՞նչ գործ՝ աղբ հավաքելը։ Ու նստել ողբերգություն ես սարքել։

Հիմա ի՞նչ ես ասում։ Տեսնո՞ւմ ես, որ ուրիշ ելք չկա։ Գուցե փոխես, հա՞, հարցրեց Վիրաբը ինքն իրեն։ Գուցե փոխես հանուն քո հարազատ աղջկա երջանկության, և ամեն ինչ իր տե՞ղը կընկնի։ Բայց այդ միտքը միայն զայրացրեց նրան։ Գործը շո՞ր է, որ ուզած ժամանակ փոխես։ Քսան տարուց ավելի է, ինչ նույն գործն է անում և ում հարցնես, կասի, որ բոլորից լավ է անում այդ գործը։ Ինչո՞ւ փոխի։ Մեկն ու մեկը պե՞տք է, որ մաքրի քաղաքը, հավաքի աղբը։ Հետո հարցը հո աղբը չէ։ Շրջապատ է ձեռք բերել, բարեկամներ ունի, ապրում է նրանց կյանքով, սիրում է նրանց, սովորել է, նրանք պետք են իրեն և ինքն էլ նրանց է պետք։ Նրանց է՞լ փոխի։ Ինչո՞ւ։ Միայն նրա համար, որ ինչ֊որ մի լակոտի գուցե թե դուր չի՞ գալու Վիրաբի գործը։

Անձրևը շարունակում էր տեղալ խոշոր ու տաք կաթիլներով, թափվում էր Վիրաբի ճերմակող մազերին, ուսերին, գլորվելով սահում էր մեջքի վրայով։ Բայց նա չէր մտածում տեղից շարժվելու մասին։ Ընդհակառակը, երբեմն֊երբեմն բարձրացնում էր գլուխը, որպեսզի հովանա, հանգստանա այրվող, շիկացած ճակատը։ Հետո նա, այնուամենայնիվ, հասկացավ, որ թրջվել է ոտքից մինչև գլուխ և հանկարծ անասելի խղճահարություն զգաց իր նկատմամբ։ Մտածեց, որ ինքը հիմա նման է այն փոքրիկ կատվին, այն ձագին, որ մի ամբողջ հավիտենականություն առաջ թրջվել էր անձրևի տակ ու դողում էր։ Իսկ ինքը փոքրիկ ձեռքերով շոյում, հա շոյում էր նրա թաց, անհարթ մորթին։

— Եթե տղա՛ ունենայի...— հառաչեց Վիրաբը։— Ա՜խ, եթե ես գոնե մի տղա՛ ունենայի...

Երկինքը կրկին որոտաց դղրդյունով, տրաք֊տրաքեց ահավոր, կայծակը փայլատակեց ու ասես շտապով իր հրեղեն մակագրությունը թողեց Նորքի այգիների վրա։ Օդը միանգամից զովացավ, մաքրվեց։

«Հարկավոր է ինչ֊որ բան անել,— մտածեց Վիրաբը։ Բայց ի՞նչ, ի՞նչ։ Գուցե գնա ու խորհո՞ւրդ հարցնի Ահարոն Պարսամյանից։ Բայց նա՞ ինչ կարող է ասել։ Նա՞ ինչ կարող է անել, երբ ինքն էլ չգիտի ինչպես ապրել այսուհետև և առավել քան Վիրաբը՝ խորհրդի ու օգնության կարիք ունի։

Ծեր գիտնականը ամենաշատը կասի.

— Համբերի՛ր, բարեկա՛մս։

Հետո կավելացնի.

— Ի վերջո կյանքն այնքան էլ անարդարացի չէ, որքան երբեմն թվում է մեզ։

Նա հենց այդպես էլ ասաց։ Ավելի շատ ինքն իրեն, քան Վիրաբին։ Եվ գուցե հենց դա՞ է միակ պատասխանը։ Ո՞վ գիտե։ Գուցե հենց դա՞ է ճշմարտությունը։

Վիրաբը հառաչեց, կծկեց ուսերն ու մնաց նստած ավտոբուսի կանգառի մոտ դրված փայտե նստարանին։

Իսկ անձրևը գնալով վարարում էր։

1987

Արտաշես Քալանթարյան

Խոստովանություն
(Վիպակներ)

Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն

Artashes Kalantarian

Confession

Երևան — 2014