Գի դը Մոպասան

ՎԱԼՏԵՐ ՇՆԱՖՍԻ ԱՐԿԱԾԸ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7

Մոպասան, Գի դը

Վալտեր Շնաֆսի արկածը։ [Պատմվածքներ, նովել] / Գի դը Մոպասան։ Ռուս. թարգմ.՝ Վ. Մ. Միքայելյան, Ա. Ա. Կոթիկյան, ֆրանս. թարգմ՝ Ս. Ավագյան, խմբ.՝ Լ. Մ. Կարապետյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, Գ. Հ. Հարոյանը, Ա. Հ. Գաբրիելյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 90 էջ։ Պատմվածքները վերցված են «Հայպետհրատի» «Լավագույն պատմվածքի մատենաշարի» հետևյալ հրատարակությունից՝ Վալտեր Շնաֆսի արկածը / Գի դը Մոպասան; Ռուս. թարգմ.՝ Վ. Մ. Միքայելյան, Ա. Ա. Կոթիկյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 45 էջ; 16 սմ։ «Ընտանիքում» նովելը, ֆրանսերենից Սոֆի Ավագյանի թարգմանությամբ, վերցված է «Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանից։

Ֆրանսիացի նշանավոր գրող Անրի Ռենե Ալբերտ Գի դը Մոպասանի պատմվածքներում դարաշրջանի առօրյան է. դրանցում մարդասիրությունը, ազնվությունը հակադրվում են եսասիրության ձգտումներին, կեղծավորությանն ու նենգությանը։ Հայ ընթերցողին հայտնի են գրողի «Մահվան պես հզոր» (1961), «Սիրելի բարեկամ» (1953), «Մի կյանք» (1906, 1951) վեպերը։

ՀՏԴ 820 (73)

© Յավրուհրատ, 2014 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Գի դը Մոպասան, 1850֊1893

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Վալտեր Շնաֆսի արկածը

Սպասում

Զարդը

Ընտանիքում

Ծանոթագրություններ

ՎԱԼՏԵՐ ՇՆԱՖՍԻ ԱՐԿԱԾԸ

Ռոբեր Պենշոնին

Զավթիչ բանակի հետ միասին Ֆրանսիա մտնելու օրից Վալտեր Շնաֆսն իրեն ամենադժբախտ մարդն էր համարում։ Նա հաստամարմին էր, դժվարությամբ էր քայլում, շարունակ հևում էր, և նրա գեր ու տափակ ոտները սաստիկ ցավում էին։ Բացի այդ, նա բնավորությամբ խաղաղասեր և բարեսիրտ մարդ էր, ո՛չ գոռոզ, ո՛չ էլ ռազմատենչ։ Նա հայր էր չորս զավակների, որոնց պաշտում էր, ամեն երեկո հուսահատորեն հիշում էր իր ջահել խարտյաշ կնոջ գգվանքը, համբույրներն ու հոգածությունը։

Նա սիրում էր ուշ վեր կենալ և շուտ պառկել, համեղ կերակուրներ ուտել առանց շտապելու և գարեջրատներում գարեջուր խմել։ Նա հավատացած էր, որ բոլոր հաճույքներն անհետանում են կյանքի հետ միասին, և իր սրտի խորքում մի բնազդային և միաժամանակ գիտակցված ատելություն էր զգում դեպի թնդանոթները, հրացաններն ու թրերը, մանավանդ սվինները, իրեն անընդունակ զգալով արագ գործածելու այդ ահավոր զենքը իր խոշոր փորը պաշտպանելու համար։

Երբ գիշերը վրա էր հասնում և նա շինելի մեջ փաթաթված պառկում էր չոր գետնի վրա, խռմփացնող ընկերների կողքին, երկար ժամանակ անքուն մտածում էր տանը թողած իր սիրելիների և այն վտանգների մասին, որոնցով լի էր նրա ճանապարհը։ Եթե իրեն սպանեն, ո՞վ կպահի իր երեխաներին. ո՞վ կկերակրի նրանց ու կմեծացնի։ Նույնիսկ այժմ նրանք ապահովված չեն, չնայած ճանապարհ ընկնելուց առաջ նա մի գումար էր փոխ առել՝ նրանց թողնելու համար։ Եվ այդպես մտածելով՝ Վալտեր Շնաֆսը երբեմն սկսում էր լաց լինել։

Մարտերի սկզբում նա այնպիսի մի թուլություն էր զգում իր ծնկներում, որ անպատճառ գետին կընկներ ու կպառկեր, եթե չլիներ այն միտքը, թե ամբողջ զորքը կարող է անցնել իր մարմնի վրայով։ Գնդակների սուլոցը շարունակ փշաքաղում էր նրա մորթը։

Ամիսներ շարունակ նա երկյուղի և անձկության մեջ էր։

Զորախումբը, որում նա ծառայում էր, մոտենում էր Նորմանդիային, և մի օր նա ուղարկվեց հետախուզության մի փոքրիկ ջոկատի հետ, որ պետք է հետախուզեր տեղանքի մի մասը և իսկույն ետ դառնար ու միանար հիմնական զորախմբին։ Շուրջն ամեն բան հանդարտ էր թվում, և ոչ մի նշան չկար, թե ֆրանսիացիները պատրաստվում են դիմադրելու։

Պրուսացիները հանգիստ իջնում էին մի փոքր հովիտ, կտրտված խոր ձորերով. հանկարծ ուժեղ մի հրաձգություն ստիպեց նրանց իսկույն ևեթ կանգ առնել և քսան հոգի գետին տապալեց։ Ազատ հրաձիգների մի խումբ, դուրս գալով փոքրիկ անտառից, հարձակվեց նրանց վրա սվինավոր հրացաններով։

Վալտեր Շնաֆսը գամվեց տեղում. այնքան շշմած էր և գլուխը կորցրած, որ մինչև անգամ փախչելու փորձ չարեց։ Հետո նա խելահեղ ցանկություն զգաց փախչելու, բայց իսկույն մտածեց, որ վտիտ ֆրանսիացիների հետ համեմատած՝ նա հազիվ կրիայի պես կարող է փախչել, մինչդեռ նրանք մոտենում էին ցատկելով՝ այծյամների երամակի պես։ Այն ժամանակ իրենից մի քիչ հեռու մի լայն և մացառներով լի փոս նկատելով, որ ծածկված էր չոր տերևներով՝ նա կցած ոտներով ցատկեց մեջը, չմտածելով նույնիսկ նրա խորություն մասին, ճիշտ այնպես՝ ինչպես մարդիկ ձգում են իրենց կամուրջից գետը։

Նա նետի նման սլացավ փշոտ ու խիտ մացառների միջով, երեսն ու ձեռքերը ճանկռելով, և ծանրորեն ընկավ փոսի հատակը, քարերի վրա։ Իսկույն աչքերը վեր բարձրացնելով՝ նա իր անկումից առաջացած բացվածքի միջով տեսավ երկինքը։ Այդ ծակը կարող էր մատնել նրան, և նա չորեքթաթ տալով, զգուշությամբ սողաց փոսի միջով, միմյանց հետ հյուսված ճյուղերի ծածկոցի տակ, շարժվելով ինչքան կարող էր արագ, հեռանալով կռվի տեղից։ Վերջապես նա կանգ առավ և նորից նստեց, կուչ գալով նապաստակի նման՝ բարձր չոր խոտի մեջ։

Դեռ մի փոքր ժամանակ նա լսում էր էլի հրաձգություն, աղաղակներ ու հեծեծանքներ, ապա կռվի աղմուկը սկսեց նվազել և բոլորովին դադարեց։ Ամեն բան առաջվա նման հանդարտ ու խաղաղ դարձավ։

Հանկարծ ինչ֊որ մի բան շարժվեց իր մոտ։ Նա սարսափած վեր ցատկեց։ Բանից դուրս եկավ՝ մի փոքրիկ թռչնակ էր, որ ծառի ճյուղի վրա նստելով շարժել էր չոր տերևները։ Մի ամբողջ ժամ Վալտեր Շնաֆսի սիրտը սաստիկ բաբախում էր վախից։

Գիշերը վրա էր հասնում, ծածկելով հովիտն իր ստվերով։ Զինվորն սկսեց խորհել։ Ի՞նչ աներ։ Ի՞նչ պիտի լիներ իր վերջը։ Պե՞տք է արդյոք փորձեր հասնել բանակին... Բայց ինչպե՞ս։ Ո՞ւր գնար։ Եվ հարկավո՞ր էր դարձյալ սկսել այդ սարսափով, հուսահատությամբ, հոգնածությամբ և տանջանքով լի կյանքը, որը նա վարում էր պատերազմի սկզբից։ Ո՛չ։ Նա իր մեջ ուժ չէր զգում դրա համար։ Նա չուներ այն եռանդը, որ անհրաժեշտ էր երկար արշավանքներին դիմանալու և ամեն վայրկյան վտանգի հետ երես առ երես կանգնելու համար։

Բայց ի՞նչ անել։ Հո չէր կարող թաքնված մնալ այդ ձորում մինչև պատերազմի վերջը։ Իհարկե, ոչ։ Եթե ուտելու անհրաժեշտությունը չլիներ՝ այդ հեռանկարը նրան չէր սարսափեցնի։ Բայց ուտել պետք էր, այն էլ ամեն օր։

Նա իր համազգեստով և զենքով միայնակ մնացել էր թշնամու հողի վրա, հեռու նրանցից, ովքեր կարող էին պաշտպանել իրեն։ Նրա ամբողջ մարմնով սարսուռ անցավ։

Հանկարծ նրա գլխում մի միտք ծագեց.

— Ինչ լավ կլիներ, եթե ես գերի ընկնեի։

Եվ նրա սիրտը թրթռաց ֆրանսիացիների ձեռքը գերի ընկնելու անզուսպ ցանկությամբ։ Գերի լինել՝ նշանակում է ազատված, կուշտ լինել, չենթարկվել գնդակների և սրերի, հեռու ամեն վտանգից, և նստած լավ հսկվող բանտում։ Նա երազում էր գերի ընկնելու մասին։

Նա իսկույն վճռեց.

— Ես ինքս գերի կհանձնվեմ։

Նա վեր կացավ, որոշելով առանց մի վայրկյան կորցնելու, գլուխ բերել իր ծրագիրը։ Բայց հանկարծ կանգ առավ, պաշարված նոր, չարագուշակ մտքերով և երկյուղներով։

Որտե՞ղ գերի հանձնվի։ Ինչպե՞ս։ Ո՞ր կողմը գնա։ Եվ զարհուրելի պատկերները՝ մահվան պատկերները, հայնտվում էին նրա աչքի առաջ։

Նա կենթարկվեր սարսափելի վտանգների՝ եթե սիրտ աներ մենակ երևալ դաշտում իր սրածայր սաղավարտով։

Իսկ եթե գյուղացիների պատահե՞ր։ Այդ մարդիկ տեսնելով մի կորած, անպաշտպան պրուսացու՝ կսպանեն նրան թափառական շան պես։ Նրանք կկոտորեն իրեն գերանդիներով, եղաններով ու բահերով։ Նրանք աղցան կդարձնեն իրեն, հուսահատ պարտվածների կատաղությամբ։

Իսկ եթե նա հանդիպի ազատ հրաձիգների՞ն։ Այդ ազատ հրաձիգները, այդ կատաղիները, որոնք ո՛չ օրենք գիտեն, ո՛չ կարգապահություն, նրան կգնդակահարեն զվարճության համար, որպեսզի լավ ժամանակ անցկացնեն ու մի լավ ծիծաղեն իր կերպարանքի վրա։ Եվ նա արդեն երևակայում էր իրեն պատին կպած, տասներկու հրացանների փողերն իր դեմ ուղղված, որոնց սև ու կլոր ծակերը նայում էին իրեն։

Իսկ եթե նա հանդիպի բուն ֆրանսիական բանակի՞ն։ Առաջապահ զորախմբի զինվորները նրան լրտեսի տեղ կընդունեն, մի որևէ համարձակ և խորամանկ ռազմիկի տեղ, որ սիրտ է արել միայնակ հետախուզության գնալ։ Նա արդեն լսում էր մացառների մեջ պառկած զինվորների անընդհատ հրաձգությունը և տեսնում իրեն կանգնած դաշտի մեջտեղում, քամիչի նման ծակոտված ընկնելով նրանց գնդակներից, որոնք նա արդեն զգում էր մարմնի մեջ։

Հուսահատությունից նա նորից նստեց. դրությունն անելանելի էր թվում։

Վրա հասավ գիշերը, համր ու սև գիշերը։ Նա չէր շարժվում և դողում էր նույնիսկ ամենաթեթև աղմուկից, որ լսելի էր լինում մթության մեջ։ Իր որջի մեջ շարժվող մի ճագար քիչ մնաց ստիպեր Վալտեր Շնաֆսին փախչել։ Գիշերային բուերի կանչերը ճմլում էին նրա սիրտը, համակելով հանկարծահաս երկյուղով, որ վերքի պես ցավ էր պատճառում։ Նա լայն բաց էր անում աչքերը՝ մթության մեջ լավ տեսնելու համար, և ամեն րոպե նրան թվում էր, թե իր շուրջը ման եկողներ կան։

Վերջապես երկար ու ձիգ ժամերից և սարսափելի տանջանքներից հետո նա ճյուղերից շինված իր տանիքի տակ նշմարեց, որ լուսանում է։ Այդ ժամանակ մի թեթևություն զգաց, մարմնի մասերն ուղղվեցին, սիրտը խաղաղվեց, աչքերը փակվեցին։ Նա քնեց։

Երբ զարթնեց՝ արեգակն արդեն կես ճանապարհ էր կտրել երկնակամարի վրա։ Երևի կեսօր էր։ Ոչ մի աղմուկ չէր խռովում դաշտերի մռայլ անդորրը։ Միայն այժմ Վալտեր Շնաֆսը զգաց, որ քաղցը տանջում է։

Նա հորանջեց և երբ միտն ընկավ երշիկը, համով, զինվորական երշիկը, բերնի ջուրը գնաց և ստամոքսում սուր ցավ զգաց։

Նա վեր կացավ, մի քիչ քայլեց. զգաց, որ ոտները թույլ են, և նորից նստեց մի լավ մտածելու համար։ Երկու կամ երեք ժամ նա ծանրութեթև էր անում, ամեն րոպե փոխելով վճիռը, և տանջվում էր, հալումաշ լինում ամենահակասական մտքերից։

Վերջապես մի միտք նրան տրամաբանական ու գործնական թվաց, այն է՝ սպասել, որ մի որևէ միայնակ, անզեն ու աշխատանքի վտանգավոր գործիք չունեցող գյուղացի անցնի, որպեսզի նրա առաջ դուրս գալով անձնատուր լինի, հստակ հասկացնելով նրան, թե հանձնվում է։

Որոշելով այդ՝ նա հանեց սաղավարտը, որի սուր ծայրը կարող էր մատնել իրեն, և ամեն տեսակ զգուշություններ բանեցնելով՝ գլուխը դուրս հանեց փոսից։

Հորիզոնի վրա ոչ մի առանձին էակ չէր երևում։ Աջ կողմում մի փոքր գյուղի տանիքներից ծուխը քուլա֊քուլա բարձրանում էր։ Խոհանոցների ծուխն էր այդ։ Ձախ կողմում, մի երկար ծառուղու ծայրում, նկատվում էր մի մեծ աշտարակավոր դղյակ։

Այս դրության մեջ նա սպասեց մինչև երեկո, սարսափելի տանջվելով, տեսնելով միայն ագռավների թռիչքը և լսելով միայն իր աղիքների խուլ ձայները։

Եվ գիշերը նորից իջավ։

Նա ձգվեց իր ապաստարանի հատակին ու քնեց տենդային ծանր երազներով լի, քաղցած մարդու քնով։

Արշալույսը նորից բացվեց, նա վերսկսեց ուսումնասիրել շրջապատը։ Սակայն դաշտը երեկվա նման ամայի էր, և Վալտեր Շնաֆսի սիրտը մի նոր վախ ընկավ, սովամահ լինելու վախը։ Նա իրեն պատկերացնում էր մեջքի վրա, փոսի հատակին ընկած, փակ աչքերով։ Զանազան փոքրիկ գազաններ սողում են դեպի իր դիակը և սկսում ուտել իրեն, ամեն կողմից հարձակվելով, մտնելով իր հագուստի տակ, կրծելով իր սառած մարմինը, իսկ մի ահագին ագռավ իր սուր կտուցով հանում է իր աչքերը։

Այն ժամանակ, պատկերացնելով, որ թուլությունից կանզգայանա և անկարող կլինի քայլել՝ նա սարսափից խելքը կորցրեց։ Եվ արդեն պատրաստվում էր փախչել դեպի գյուղը, որոշելով ոչ մի բանի դիմաց չկանգնել, երբ հանկարծ նկատեց երեք գյուղացու, որ գնում էին դաշտով, եղաններն ուսներին դրած. դա ստիպեց նրան նորից մտնելու իր որջը։

Բայց հենց երեկոն իջավ, ու դաշտը մթնեց, նա դանդաղորեն դուրս եկավ փոսից և ճանապարհ ընկավ կռացած, սրտի բաբախումով, վախկոտորեն թաքնվելով, և քայլերն ուղղեց դեպի հեռավոր դղյակը, գերադասելով այնտեղ գնալ, քան գյուղը, որն իրեն վտանգավոր էր թվում՝ ասես վագրերի մի որջ։

Դղյակի ներքևի լուսամուտները լուսավորված էին։ Նրանցից մեկը նույնիսկ բաց էր և այնտեղից փչում էր տապակած մսի ուժեղ բուրմունքը. դա ուղղակի խփեց Վալտեր Շնաֆսի քթին ու թափանցեց մինչև ստամոքսը, ստիպելով նրան գալարվել, շնչասպառ լինել, քաշելով նրան անդիմադրելի կերպով և հուսահատ համարձակություն ներշնչելով։

Այլևս չմտածելով ոչ մի բանի մասին՝ նա հանկարծ երևաց լուսամուտի շրջանակում, սաղավարտը գլխին։ Ութ սպասավոր ընթրում էին սեղանի շուրջը նստած։ Հանկարծ սպասուհիներից մեկը շշմած ձեռքից վայր գցեց բաժակը և տեղնուտեղը քարացավ, աչքերը լայն բացած։ Բոլորի աչքերն ուղղվեցին նրա կողմը։

Նկատեցին թշնամուն։

Տեր աստված, պրուսացիները հարձակվել են դղյակի վրա...

Նախ լսվեց մի աղաղակ, լոկ մի աղաղակ՝ բաղկացած ութ ձայներից, որոնք հնչում էին ութ տարբեր եղանակներով, սարսափելի հուսահատության մի աղաղակ. հետո ամենքը խառնիխուռն վեր թռան, հրելով, ոտնակոխ անելով միմյանց և անասելի խուճապով դուրս փախան խորքի դռնով։ Աթոռներն ընկնում էին, տղամարդիկ հրում էին կանանց ու քայլում նրանց վրայով։ Երկու վայրկյանում սենյակը դատարկվեց, և լուսամուտի մեջ առաջվա պես շշմած կանգնած Վալտեր Շնաֆսի առաջ մնաց ամենքից լքված կերակուրներով լի սեղանը։

Մի պահ վարանելուց հետո՝ նա մտավ սենյակը և մոտեցավ ամաններին։

Զարհուրելի քաղցածությունն ստիպում էր նրան դողդողալ տենդով բռնվածի պես, բայց երկյուղը դեռ պահում էր նրան ու անդամալուծում։ Նա ականջ դրեց։ Կարծես ամբողջ տունը դողում էր, դռները միմյանց էին խփվում, վերևում արագ ոտնաձայներ էին լսվում։ Պրուսացին անհանգստությամբ ականջ էր դնում այդ անորոշ ձայներին, ապա լսեց ինչ֊որ խուլ աղմուկ, կարծես մի քանի մարմիններ ընկնում էին փափուկ հողի վրա, պատի տակ։ Այդ երկրորդ հարկից ցատկող մարդիկ էին։

Ապա ամեն մի շարժում, ամեն մի աղմուկ դադարեց, և ահագին դղյակն ընկղմվեց գերեզմանային լռության մեջ։

Վալտեր Շնաֆսը նստեց դեռ ձեռք չտված մի ափսեի առաջ և սկսեց ուտել։ Նա ուտում էր մեծ պատառներով, կարծես վախենում էր, որ շուտով կընդհատեն իրեն, և չի կարողանա քաղցը հագեցնել. նա երկու ձեռքով կտորները գցում էր լայն բացած բերանը, և չծամած կերակուրը պատառներով մտնում էր նրա ստամոքսը՝ ուռցնելով կոկորդը կուլ տալու ժամանակ։ Երբեմն կանգ էր առնում՝ քիչ էր մնում տրաքվի լիքը լցված խողովակի նման։ Այն ժամանակ նա վերցնում էր սիդրի մեծ գավը և մաքրում իր որկորը, ինչպես մաքրում են խցանված խողովակը։

Նա մաքրեց բոլոր ամանները, բոլոր ափսեները, բոլոր շշերը, իսկ հետո՝ կերակուրներից և ըմպելիքներից լիացած, կարմրած, յուղոտ բերանով, զկռտոցից ցնցվելով, բթացած, շշմած՝ շունչ քաշելու համար բացեց համազգեստի կոճակները, անկարող լինելով այլևս մի քայլ անել։ Նրա աչքերը փակվում էին, ուղեղը թմրում։ Նա ծանրացած գլուխը դրեց սեղանին, խաչաձև ծալած ձեռների վրա և հետզհետե կորցրեց իրականության ընկալումը։

Վաղորդյան լուսինը մեղմորեն լուսավորում էր հորիզոնը՝ ծառերից վերև։

Մացառների մեջ սկսեցին սահել բազմաթիվ լուռ ստվերներ, և երբեմն լուսնի մի շողը փայլեցնում էր պողպատի պսպղուն ծայրը խավարի մեջ։

Խաղաղ դղյակը ցցում էր իր սև ուրվագիծը։ Միայն երկու լուսամուտ դեռևս փայլում էին առաջին հարկում։

Հանկարծ մի որոտալից ձայն գոռաց.

— Հառա՛ջ։ Գրողը տանի, գրոհե՛ք, տղե՛րք։

Այդ ժամանակ մի վայրկյանում դռները, լուսամուտները և փեղկերը տեղի տվին մի խումբ մարդկանց ալիքի առաջ, որոնք տուն թափվեցին, ջարդելով ու փշրելով ամեն բան իրենց ճանապարհին։

Մի րոպեում ոտքից֊գլուխ սպառազինված հիսուն զինվոր ցատկեցին խոհանոցը, որտեղ հանդարտ քնած էր Վալտեր Շնաֆսը, և հիսուն լցված հրացաններ նրա կրծքին դեմ անելով՝ հրեցին, գետին գլորեցին նրան և ոտք ու ձեռքը կապեցին։

Նա շնչասպառ էր եղել վախից և այնքան բթացել, որ ոչ մի բան չէր հասկանում։

Հանկարծ մի խոշոր զինվորական, զարդարված ոսկեզօծ ժապավեններով, ոտը դրեց նրա կրծքին և ասաց.

— Դուք իմ գերին եք, անձնատուր եղեք։

Պրուսացին հասկացավ միայն «գերի» բառը և հառաչեց.

— Ja, ja, ja!

Հաղթողները բարձրացրին նրան, կապեցին աթոռին ու սկսեցին մեծ հետաքրքրությամբ նայել, հևալով շոգեքարշի նման։ Մի քանիսը նստեցին հոգնությունից և հուզմունքից ուժասպառ։

Այժմ նա ժպտում էր, ժպտում, վստահ լինելով, որ վերջապես գերի է ընկել։

Մտավ մի ուրիշ սպա և ասաց.

— Գնդապե՛տ, թշնամիները փախել են, երևում է, նրանցից շատերը վիրավորված են, դրության տերը մենք ենք։

Խոշոր զինվորականը, ճակատը սրբելով, գոչեց.— հաղթանա՜կ, և հանելով գրպանից առևտրական փոքր հուշատետրը, գրեց. «Կատաղի կռվից հետո, պրուսացիները պարտադրված նահանջեցին, տանելով իրենց սպանվածներին ու վիրավորներին, որոնց թիվը մոտ հիսուն էր։ Շատերին մենք բռնել ենք»։

Երիտասարդ սպան շարունակեց.

— Ի՞նչ հրաման կտաք, գնդապե՛տ։

Գնդապետը պատասխանեց.

— Մենք պետք է ետ քաշվենք, որպեսզի խուսափենք նոր հարձակումից, որ կարող է կատարվել հրետանու և գերազանց ուժերի օգնությամբ։

Եվ հրաման տվեց ետ քաշվել։

Զորասյունը շարվեց դղյակի պատերի ստվերում ու ճանապարհ ընկավ, ամեն կողմից շրջապատելով կապկպված Վալտեր Շնաֆսին, որին հսկում էին վեց ռազմիկ՝ ատրճանակները ձեռքներին։

Ճանապարհը ստուգելու համար հետախույզներ ուղարկվեցին։ Առաջ էին շարժվում զգուշավորությամբ, ժամանակ առ ժամանակ կանգ առնելով։

Արևածագին հասան Ռոշ֊Ուազելի գավառական կենտրոնը, որի ազգային գվարդիան էլ կատարել էր ռազմական այդ գործողությունը։

Այնտեղ արդեն սպասում էին վախեցած ու սաստիկ հուզված բնակիչները։ Հենց նկատեցին գերու սաղավարտը՝ ուժգին աղաղակներ թնդացին։ Կանայք վեր էին բարձրացնում ձեռքերը, պառավները լալիս էին. մի ծերունի իր հենակը նետեց պրուսացու վրա և վիրավորեց նրա պահապաններից մեկի քիթը։

Գնդապետը մռնչում էր.

— Ապահովե՛ք գերու անվտանգությունը։

Վերջապես հասան քաղաքապետարան։ Բանտի դուռը բացվեց, և Վալտեր Շնաֆսը արձակվելով իր կապանքներից՝ նետվեց այնտեղ։

Երկու հարյուր մարդ զինված շարվեցին շենքի շուրջը։

Այդ ժամանակ, չնայելով փորի ցավին, որը մի քանի ժամ է՝ ինչ տանջում էր իրեն, պրուսացին ուրախությունից խելագարված սկսեց պար գալ, շարժելով ձեռքերն ու ոտքերը, կատաղի քրքրջալով, մինչև բոլորովին թուլացած՝ ընկավ պատի տակ։

Վերջապես ինքը գերի է՝ փրկված։

Այսպիսով Շամպիյնի դղյակը նորից խլվեց թշնամուց, նրա ձեռքում միայն վեց ժամ մնալուց հետո։

Գնդապետ Ռատիեն՝ մահուդի վաճառականը, որ Ռոշ֊Ուազելի ազգային գվարդիայի հրամանատարն էր, շքանշան ստացավ այս գործողության համար։

1883

ՍՊԱՍՈՒՄ

Ճաշից հետո տղամարդիկ զրուցում էին ծխարանում։ Զրույցը վերաբերում էր անսպասելի ժառանգություններին, տարօրինակ կտակներին։ Այդ առթիվ պարոն Լը Բրյումանը, որին երբեմն կոչում էին ականավոր իրավագետ, երբեմն՝ մեծանուն փաստաբան, մոտենալով վառարանին, կռթնեց նրան և ասաց.

— Այս պահին ես ստանձնել եմ զարհուրելի բացառիկ պայմաններում անհետ կորած մի ժառանգորդ փնտրելու գործը։ Այս գործում մեր առօրյայում հանդիպող սովորական, բայց և քստմնելի դրամաներից մեկն է. նման դեպքի կարելի է հանդիպել ամեն օր, սակայն այս մեկը ամենաահավորներից է, որի նմանը հազիվ լսած լինենք։ Ահա մանրամասները։

Սրանից մոտավորապես վեց ամիս առաջ ինձ կանչեցին մահամերձ մի կնոջ մոտ։ Նա ինձ ասաց.

— Պարո՛ն, ես ձեզ խնդրում եմ հանձն առնել մի գործ, որ թերևս ձեզ ներկայացվող գործերից ամենադժվարը, ամենանուրբը և ամենից երկար ժամանակ խլողը կարող է լինել։ Հաճեցեք ծանոթանալ իմ կտակին, որն այնտեղ՝ սեղանիս վրա է։ Կտակում հինգ հազար ֆրանկի մի գումար եմ թողել ձեզ համար, որպես վարձատրություն. կստանաք նույնիսկ այն դեպքում, եթե չհաջողվի ձեզ գործը գլուխ բերել. իսկ հարյուր հազար ֆրանկ՝ եթե հաջողացնեք։ Հարցը հետևյալն է. պետք է գտնեք իմ որդուն մահիցս հետո։

Նա ինձ խնդրեց օգնել իրեն նստել անկողնում, որպեսզի ավելի հեշտությամբ կարողանա խոսել. պառկած վիճակում նրա ձայնը խեղդվում էր կոկորդում, և նա շնչասպառ էր լինում բառերն արտասանելիս։

Ես գտնվում էի չափազանց հարուստ մի բնակարանում։ Շքեղ սենյակի պատերը ծածկված էին թանկարժեք թավ պաստառներով, այնքան փափուկ, որ դիտելիս զգում էի ինչ֊որ մի տեսակ մեղմ և հաճելի փայփայանք, և այնքան լուռ, որ թվում էր՝ խոսքերը կորչում և անէանում էին նրանց մեջ։

Մահամերձ կինը շարունակեց.

— Դուք առաջին մարդն եք, որին հայտնելու եմ իմ կյանքի ահավոր պատմությունը։ Ես կաշխատեմ ուժ ունենալ հասնելու համար մինչև վերջը։ Ամեն ինչ հայտնելու եմ ձեզ, առանց որևէ բան թաքցնելու, որպեսզի դուք, որպես սրտի մարդ, որին ես ճանաչել եմ, և միաժամանակ կյանքը ապրած մի անձնավորություն, անկեղծ ցանկություն ունենաք օգնելու ինձ ձեր ամբողջ կարողությամբ։ Լսեցեք ուրեմն։

Նախքան ամուսնանալս ես սիրում էի մի երիտասարդի, որին մերժեցին իմ ծնողները այն պատճառով, որ նա բավականաչափ հարուստ չէր։ Քիչ ժամանակ հետո ես ամուսնացա շատ հարուստ մի մարդու հետ։ Այդ ամուսնությանը ես համակերպվեցի գրեթե անգիտակցորեն, առանց խորը մտածելու, անփույթ ձևով և վախի ազդեցության տակ, պարզապես հնազանդած լինելու համար ծնողներիս կամքին՝ ինչպես ամուսնանում են դեռատի աղջիկներից շատերը։

Մեր ամուսնությունից ես ունեցա մի երեխա՝ տղա։ Ամուսինս մի քանի տարի հետո մահացավ։

Նա, ում ես սիրում էի, իր հերթին ամուսնացել էր մեկ ուրիշի հետ։ Երբ ինձ տեսավ այրի մնացած, սկսեց վիշտ ապրել, որ ազատ չէ։ Մի օր ինձ մոտ գալով լաց եղավ, դառնագին հեծեծաց աչքերիս առաջ, որից սիրտս կտոր֊կտոր էր լինում։ Շատ չանցած նա արդեն իմ մտերիմ բարեկամն էր, այլ խոսքով, իմ սիրեկանը։ Խելացի կլիներ թերևս չընդունել նրան ինձ մոտ, բայց ինչ արած, մենակ էի, տխուր, այնպես միայնակ և հուսալքված։ Ես նրան նորից սիրում էի նախկին սիրով։ Որքան տառապում է մարդը երբեմն...

Բացի նրանից էլ ոչ ոք չունեի աշխարհում, ծնողներս նույնպես մահացել էին։ Նա հաճախ էր գալիս ինձ մոտ, ամբողջ երեկոներ էր անցկացնում ինձ հետ։ Հարկավոր էր, անշուշտ, որ ես նրան չթողնեի հաճախակի ինձ այցելելու, քանի որ նա ամուսնացած էր։ Սակայն ուժ չունեի այլևս արգելելու այդ։

Ի՞նչ ասեմ... այո, ես դարձա նրա սիրուհին։ Ինչպես պատահեց դա, ինքս էլ չգիտեմ։ Կարծում եք, հնարավո՞ր է այլ կերպ, երբ երկու մարդկային էակներ իրար են մղվում սիրո անդիմադրելի ուժով։ Կարծում եք, պարոն, հնարավո՞ր է միշտ դիմադրել, միշտ պայքարել, հարատև մերժել այն, ինչ խնդրում է ձեզանից մի մարդ՝ պաղատագին աղերսելով, արցունքներով, խենթացնող խոսքերով, ծնկաչոք, իր հոգու բոլոր հույզերով. մի մարդ, որին պաշտում եք, որին ուզում եք երջանիկ տեսնել թեկուզ իր նվազագույն ցանկությունների մեջ, որին ուզում եք պատճառել աշխարհի բոլոր հնարավոր ուրախությունները։ Գուցե մարդկանց սահմանած ընտանեկան պատվի օրենքին հնազանդելո՞վ ստիպված պետք է լինես քեզ սիրող էակի սիրտը խորտակել և հուսահատության հասցնել նրան։ Ինչպիսի ուժ հարկավոր կլիներ նման մի բան անելու համար, և դա ինչպիսի մերժում կլիներ երջանկության, ինչպիսի ինքնաժխտում կյանքի, նույնիսկ էգոիզմ պատվի հասկացողության, ճիշտ չէ՞ արդյոք։

Վերջապես, պարոն, փաստն այն էր, որ ես նրա սիրուհին էի դարձել, և երջանիկ էի դրա համար, ամբողջ տասներկու տարի ես երջանիկ էի։ Սակայն, մի բան, որ ես համարում էի իմ մարդկային ամենամեծ տկարությունը, ամենամեծ անազնվությունը, գուցե և ստորությունը, դա այն էր, որ ես դարձել էի միաժամանակ իմ սիրեկանի կնոջ բարեկամուհին։

Մենք միասին մեծացնում էինք իմ երեխային, դաստիարակում էինք, որ նա իսկական լավ մարդ դառնա, խելոք, կամքի տեր, լավագույն զգացումներով և վեհ գաղափարներով սնված։ Երեխան դարձավ տասնյոթ տարեկան։

Նա՝ պատանի որդիս, սիրում էր իմ... իմ սիրեկանին, գրեթե նույնքան, որքան ինքս էի սիրում, որովհետև հավասար չափով խնամք և սեր էր վայելում մեր երկուսի կողմից։ Նա նրան կոչում էր «լավ բարեկամ» և անչափ հարգում էր, լսելով նրանից միշտ խելացի խորհուրդներ, և միայն օրինակելի մարդու դասեր՝ ուղղամտության, շիտակության, պատվի վերաբերյալ։

Նա նրան համարում էր իր մոր վաղեմի, անկեղծ և անձնվեր բարեկամը, որպես մի տեսակ հոգեհայր, խնամակալ, ինչպես ասեմ, որպես մի պաշտպան։

Թերևս պատճառն այն էր, որ մանուկ հասակից վարժվել էր տեսնել այդ մարդուն տանը, ինձ մոտ, իր մոտ, շարունակ զբաղված մեր խնամքով։

Մի երեկո, երեքով միասին մենք պետք է ընթրեինք, (այդ օրը իմ ամենամեծ տոներից մեկն էր), և ես սպասում էի երկուսին էլ՝ հարց տալով ինձ, թե նրանցից ո՞ր մեկը առաջինը ներս կմտնի։ Դուռը բացվեց. իմ հին բարեկամն էր ներս մտնողը։ Ես դիմավորեցի նրան ձեռքերս պարզած, և նա երկար մի համբույր դրոշմեց իմ շուրթերին՝ երջանկություն մաղթելով ինձ։

Հանկարծ մի ձայն, փոքրիկ մի շրշյուն մեզ ցնցեց, և այնպիսի խորհրդավոր զգայականությամբ, որը հուշում էր երրորդ մեկի ներկայությունը. երկուսով ետ նայեցինք դողահար։ Որդիս՝ Ժանը, մթագնած դեմքով, սենյակում կանգնած մեզ էր նայում։

Խելացնորության հասցնող մի ահավոր ակնթարթից հետո, ետ ընկրկած, ես ձեռքերս պարզեցի դեպի իմ որդին, աղերսանք հայցողի նման, երբ նա այլևս չկար, անհետացել էր։

Մենք կանգնել էինք դեմ դիմաց, բոլորովին ընկճված, անկարող խոսելու։ Ես ընկա մի բազկաթոռի վրա. անբացատրելի և ուժեղ մի ցանկություն էի զգում փախչելու, կորչելու ընդմիշտ, գիշերվա խավարում։ Հեկեկոցը խեղդում էր իմ կոկորդը, և ես սրտապատառ լաց էի լինում ամբողջ մարմնով ցնցվելով. ջղերս պրկվում էին անդարմանելի դժբախտության այն զարհուրելի զգացողությունից և այն ահավոր ամոթից, որը ծանրանում է մոր սրտի վրա նման րոպեներին։

Նա... այլայլված դեմքով կանգնել էր իմ դիմաց, չհամարձակվելով մոտենալ, դիպչել ինձ, խոսել ինձ հետ՝ երկյուղից, որ որդիս այլևս չի վերադառնալու։ Բայց վերջապես ասաց ինձ.

— Գնամ, գտնեմ նրան... ես կբացատրեմ նրան... Ի վերջո, ես պիտի տեսնեմ նրան... նա պիտի իմանա...

Եվ նա դուրս եկավ։

Սպասեցի... սպասեցի անձկագին, դողալով ամենափոքրիկ մի աղմուկից, վախով համակված, և չգիտեմ ինչպիսի անբացատրելի երկյուղով, որն ինձ պատճառում էր վառարանի կրակի արձակած յուրաքանչյուր փոքրիկ ճարճատյունը։

Սպասեցի մի ժամ, երկու ժամ, սրտումս զգալով մի անծանոթ սարսափի մեծանալը, այնպիսի մի տագնապի՝ որպիսին չէի կամենա ամենաոխերիմ թշնամուս էլ, թեկուզ տասը րոպեով։ Որտե՞ղ էր որդիս, ի՞նչ էր անում։

Կեսգիշերվա մոտ մի հանձնակատար ինձ երկտող բերեց սիրեկանիցս։ Ես այդ երկտողի բովանդակությունը մինչև օրս էլ բերանացի գիտեմ. «Արդյոք ձեր որդին վերադարձա՞վ տուն, ես նրան չկարողացա գտնել. ինքս ներքևումն եմ. չեմ ուզում բարձրանալ այս ժամին»։

Ես մատիտով գրեցի նույն թղթիկի հետևում. «Ժանը չվերադարձավ. պետք է որ դուք նրան գտնեք»։

Ամբողջ գիշերը անքուն անցկացրի, թիկնաթոռիս վրա նստած, սպասելով րոպե առ րոպե։

Խելքս կորցրել էի. ուզում էի գոռալ, վազել, թավալվել գետնին, բայց ոչ մի շարժում չէի անում՝ սպասելով շարունակ։ Ի՞նչ կարող էր պատահած լինել իմ որդու հետ,— ես ինձ հարց էի տալիս, փնտրելով պատասխան. սակայն հակառակ իմ բոլոր ճիգերին, հակառակ իմ տվայտանքներին, ոչինչ չէի կարողանում կանխագուշակել։

Հիմա արդեն իմ մյուս երկյուղն այն էր, որ նրանք չհանդիպեն իրար. ո՞վ է իմանում, ինչ կարող էր կատարվել. ի՞նչ կաներ որդիս։ Սարսափելի կասկածներ և ահավոր ենթադրություններ ծվատում էին հոգիս։

Դուք հասկանում եք անշուշտ, թե ինչ բան է դա, չէ՞։

Աղախինս, որ ոչինչ չգիտեր և ոչինչ չէր հասկանում կատարվածից, շարունակ ներս էր մտնում ենթադրելով անշուշտ, որ ես խելագարված եմ։ Ես նրան դուրս էի ուղարկում կարճ մի խոսքով կամ ձեռքի նշանով։ Նա գնաց բժիշկ կանչելու, որը երբ ժամանեց, ինձ գտավ հոգեկան ծանր վիճակում, ջղաձգությունից ուշաթափված։

Ես անկողին ընկա. տառապում էի ուղեղատապի տենդից։

Երկարատև հիվանդությունից հետո, երբ փոքր֊ինչ ուշքի եկա, անկողնուս մոտ նշմարեցի... սիրեկանիս... մենակ։ Եվ խենթի նման գոռացի նրա երեսին. «Որդիս, ո՞ւր է որդիս»։ Նա ինձ չպատասխանեց. ես թոթովեցի.

— Մեռա՞վ... Սպանե՞ց իրեն։

Նա պատասխանեց.

— Ո՛չ, ո՛չ, երդվում եմ՝ ոչ. բայց ես չկարողացա հանդիպել նրան, հակառակ իմ բոլոր ջանքերի։

Այդ ժամանակ, գրեթե խելակորույս և խոր վիրավորանքից առաջացած անվայել ոճով, որին մարդ ենթարկվում է անբացատրելի, գուցե և անարդարացի զայրույթի րոպեներին, հանկարծակի գոռացի.

— Ես ձեզ արգելում եմ իմ տուն ոտք դնել ինձ տեսնելու, մինչև որ իմ որդուն չգտնեք. հեռացեք այստեղից։

Նա դուրս եկավ։

Ես նրանց այլևս երբեք չտեսա. ոչ մեկին, ոչ մյուսին, պարոն, և այդպես ապրեցի ամբողջ քսան տարի։

Դուք պատկերացնո՞ւմ եք արդյոք, ըմբռնո՞ւմ եք այն հրեշային տառապանքը, դանդաղորեն մաշեցնող այն հարատև կսկիծը՝ իմ մայրական սրտի, իմ կանացի սրտի. այս ահավոր սպասումը, անվերջ... անվերջ...

Բայց ոչ... նա կունենա վերջ, քանի որ ահա մեռնում եմ։ Մեռնում եմ առանց նրանց մեկ էլ տեսնելու... ոչ մեկին... ոչ մյուսին։

Նա, իմ բարեկամը, քսան տարի շարունակ ամեն օր գրեց ինձ հայցելով տեսակցություն, իսկ ես երբեք չուզեցի նրան ընդունել իմ տանը, թեկուզ մի րոպեով, որովհետև ինձ թվում էր, որ եթե գար այստեղ, ես հենց այդ րոպեին պիտի տեսնեի հայտնվելը իմ որդու. ներս է մտնում նա, իմ որդին, իմ սիրելի որդին։

Մեռա՞ծ է նա արդյոք, թե կենդանի, որտե՞ղ է թաքնված, արդյոք ծովերից այն կո՞ղմ, հեռավոր մի երկրո՞ւմ, որի անունն իսկ անծանոթ է ինձ։ Մտածո՞ւմ է արդյոք իմ մասին... Օ՜, եթե իմանար... Աստված իմ, որքան անողոք են զավակները... Հասկացե՞լ է արդյոք, թե ինչպիսի սարսափելի վշտի է դատապարտել ինձ, ինչպիսի հուսահատության, ինչպիսի տառապանքների գիրկն է նետել դեռ երիտասարդ կյանքս, ողջ֊ողջ, մինչև մահվանս րոպեները. ինձ, իր մորը, որ նրան սիրում էր մայրական գորովի ամբողջ ուժով։ Որքա՜ն ցավագին է այս բոլորը, չէ՞, պարոն։

Դուք նրան ասեք այս բոլորը, պարոն, դուք նրան կրկնեք իմ վերջին խոսքերը.

— Որդիս, իմ սիրելի, իմ շատ սիրելի զավակ. մի քիչ նվազ կասկածամիտ եղիր մարդկային թշվառ արարածներիս հանդեպ, առանց այն էլ կյանքը բավական դաժան է և հրեշավոր։ Սիրելի որդիս, մտածիր թե ի՞նչ կյանք էր ապրում քո խեղճ մայրը այն օրից, երբ դու նրան թողիր ու հեռացար։ Սիրելի զավակս, ներիր նրան և սիրիր գեթ այժմ, երբ նա արդեն մեռած է. ներիր և սիրիր նրան, որովհետև նա տեսավ աշխարհի բոլոր պատիժներից ամենասարսափելին։

Նա հևում էր շնչասպառ, հուզմունքից դողալով. կարծես խոսելիս լիներ դիմացը կանգնած իր որդու հետ։ Հետո ավելացրեց.

— Դուք նրան կասեք նաև, պարոն, որ ես երբեք չտեսա... մյուսին։

Նա նորից լռեց և հետո շարունակեց, խորտակված ձայնով.

— Այժմ թողեք ինձ առանձին, խնդրում եմ. ուզում եմ մենակ մեռնել, քանի որ նրանք ինձ մոտ չեն։

Փաստաբան Լը Բրյումանը ավելացրեց.

— Ես դուրս եկա նրա մոտից, պարոններ, լաց լինելով. այնքան ուժեղ, որ իմ կառապանը գլուխը ետ էր դարձնում ինձ տեսնելու համար։

Այո, ամեն օր մեր շուրջը տեղի են ունենում այսպիսի անհամար դրամաներ։

Ես չգտա որդուն, անհետ կորած այդ զավակին։ Մտածեք իմ մասին ինչպես կկամենաք, բայց ես կասեմ... ոճրագործ էր այդ զավակը։

1883

ԶԱՐԴԸ

Այն սիրուն ու հրապուրիչ աղջիկներից էր նա, որոնք կարծես, ճակատագրի սխալմունքով, հասարակ պաշտոնյաների ընտանիքում են ծնվում։ Նա ոչ օժիտ ուներ, ոչ հույս, ոչ էլ հնարավոր էր, որ մի հարուստ ու դիրքով մարդ կծանոթանար նրա հետ, բանի տեղ կդներ նրան, կսիրեր ու կնության կառներ։ Եվ նա համաձայնեց լուսավորության նախարարության գրասենյակի մի ծառայողի հետ ամուսնանալ։

Անկարող լինելով պճնվելու, նա պարզ, բայց դժբախտ ապրեց, ասես՝ հալածված թշվառական, որովհետև կանայք ոչ մի կաստայի կամ ցեղի չեն պատկանում, իրենց ծագումն ու ընտանիքը որոշող ունենալով իրենց գեղեցկությունը, գրավչությունն ու հմայքը։ Բնածին նրբությունը, գեղեցիկ երևալու բնազդն ու մտքի ճկունությունն են նրանց՝ միմյանց հետ համեմատվելու միակ չափը, ու այդ ընդունակություններն են հասարակ մահկանացուների դստրերին վերածում անզնվատոհմ տիկինների։

Նա տանջվում էր անընդհատ, զգալով, որ ինքը ծնված է ամեն տեսակ նուրբ ու շքեղ բաներ վայելելու համար։ Տանջվում էր նա իր բնակարանի աղքատությունից, պատերի խեղճությունից, աթոռների մաշվածությունից ու խունացած վարագույրներից։ Այդ բոլորը, որ նրա խավին պատկանող մի ուրիշ կին ամենևին չէր էլ նկատի, նրան տանջում ու վրդովում էր։

Նրա համեստ տան գործերը վարող փոքրիկ բրետոնուհու տեսքն անգամ ցավալի տրտունջներ ու անիրականալի երազանքներ էին զարթեցնում նրա մեջ։ Նա երազում էր արևելյան պաստառներով պատած ու բրոնզե բարձր աշտանակներով լուսավորված լուռ նախասենյակների մասին, և կարճ անդրավարտիք հագած երկու հսկա ծառաների մասին, որոնք քնում են լայն բազկաթոռների վրա, օդաջեռուցիչի ծանր տաքությունից թմրած։ Երազում էր հին մետաքսով պատած ընդարձակ սալոնների նուրբ կահկարասիների մասին, որոնց վրա արդուզարդի անգնահատելի իրեր են դարսված, և այնպիսի փոքրիկ ու գողտրիկ հյուրասենյակների մասին, որոնցից անուշահոտություն է բուրում, և որոնք շինված են ժամը հինգին տեղի ունեցող զրույցների համար՝ ամենամտերիմ բարեկամների և այնպիսի հայտնի ու փնտրվող մարդկանց հետ, որոնց ուշադրությանն արժանանալ փափագում ու ցանկանում են բոլոր կանայք։

Երբ ճաշի էր նստում երեք օրվա թարմության սփռոցով ծածկված կլոր սեղանի մոտ, ամուսնու դիմաց, որը ճաշի ամանը բանալով, հիացած հայտարարում էր. «Ահ, կաղամբով սուպ. սրանից ավելի լավ բան ես չգիտեմ աշխարհում...»,— նա երազում էր նուրբ ճաշերի, փայլուն արծաթեղենի և այնպիսի գորգերով ծածկված պատերի մասին, որոնց վրա հին ժամանակների մարդիկ ու տարօրինակ թռչուններ են նկարված հեքիաթային որևէ մի անտառի մեջ։ Նա երազում էր հրաշալի ամանների մեջ մատուցված նուրբ կերակուրների մասին, և այն սիրային փսփսոցների մասին, որ լսում են սֆինքսային ժպիտով՝ կարմրախայտի վարդագույն միս կամ կաքավի թևեր ճաշակելիս։

Նա չուներ արդուզարդի պարագաներ, ակնեղեն, ոչինչ չուներ։ Մինչդեռ նա հենց այդ կարգի բաներ էր սիրում, հենց դրանց համար էր իրեն ստեղծված զգում։ Նա այնչափ փափագում էր դուր գալ, գրավիչ լինել, ուզում էր, որ ուրիշ կանայք նախանձեն իրեն։

Նա մի հարուստ բարեկամուհի ուներ, մենաստանում սովորած տարիների ընկերներից, որին այլևս չէր ուզում այցելել, այնքան որ տանջվում էր ամեն անգամ նրա մոտից վերադառնալիս։ Եվ նա լալիս էր ամբողջ օրերով վշտից, նախանձից, հուսահատությունից ու չքավորությունից։

Մի անգամ, մի երեկո նրա ամուսինը տուն վերադարձավ ուրախ դեմքով, ձեռքին մի լայն ծրար բռնած։

— Տես,— ասաց նա,— քեզ համար մի բան եմ բերել։

Կինը շտապով պատռեց ծրարը և միջից մի տպագրված քարտ հանեց, հետևյալ խոսքերը վրան գրված.

«Լուսավորության նախարարն ու տիկին Ժորժ Րամպոննոն խնդրում են տեր և տիկին Լուազելներին պատվել իրենց և շնորհ բերել նախարարական դղյակում անցկացնելու երեկոն, երկուշաբթի, հունվարի 18֊ին»։

Փոխանակ հիանալու, ինչպես որ ամուսինն էր սպասում, նա դժգոհությամբ սեղանի վրա նետեց հրավերը, մրմնջալով.

— Ի՞նչ ես ուզում, որ ես անեմ սրանով։

— Բայց, թանկագինս, ես կարծում էի, թե դու շատ գոհ կլինես։ Դու երբեք տնից դուրս չես գալիս, սա շատ լավ առիթ կլինի։ Անսահման դժվարությամբ եմ ձեռք բերել հրավերը։ Ամենքն էլ ուզում էին, ձեռքից ձեռք խլում, իսկ ծառայողներից շատ քչերին էին տալիս։ Դու այնտեղ բարձրաստիճան ամբողջ հասարակությունը կտեսնես։

Կինը նայում էր նրան բարկացած հայացքով, ու հայտարարեց անհամբերությամբ.

— Ի՞նչ ես ուզում, որ ես հագնեմ այնտեղ գնալու համար։

Ամուսինն այդ մասին չէր մտածել. նա թոթովեց.

— Այ, այն զգեստդ, որով դու թատրոն ես գնում։ Ինձ թվում է, որ նա շատ լավն է...

Նա լռեց քարացած ու շվարած, տեսնելով, որ կինը լաց է լինում։ Երկու խոշոր արտասուք դանդաղ իջնում էին աչքերի անկյուններից դեպի բերանի անկյունները։

— Ի՞նչ պատահեց քեզ, ի՞նչ պատահեց,— կակազեց նա։

Բայց սաստիկ մեծ ուժ գործադրելով ու զսպելով իր վիշտը, կինը հանգիստ ձայնով պատասխանեց, սրբելով թաց այտերը.

— Ոչինչ։ Միայն թե ես հագնելու բան չունեմ, հետևապես և չեմ կարող գնալ այդ տոնախմբությանը։ Տուր քարտդ ընկերներիցդ մեկին, որի կինն ինձնից ավելի լավ կկարողանա զուգվել։

Ամուսինը սաստիկ վշտացած էր։ Նա ասաց.

— Դե լավ, Մաթիլդ։ Որքա՞ն կարժենա մի կարգին զգեստը, որը քեզ ուրիշ դեպքերի համար էլ կծառայի, մի որևէ շատ պարզ բան։

Մաթիլդը մտածեց մի քանի վայրկյան, մտքում իր հաշիվներն անելով, մտածելով նաև այն գումարի մասին, որ կարող էր ինքն ուզել, առանց խնայող ամուսնու մերժման և անմիջական ու սարսափահար բացականչությունը լսելու։

Վերջապես նա պատասխանեց, տատանվելով.

— Հաստատ չգիտեմ, բայց ինձ թվում է, որ չորս հարյուր ֆրանկով կկարողանամ գլուխ բերել։

Ամուսինը փոքր֊ինչ գույնը գցեց, որովհետև ճիշտ այդպիսի մի գումար նա ուներ պահած հրացան առնելու նպատակով, որպեսզի եկող ամառ երբեմն որսի գնար Նանտերի դաշտը, մի քանի ընկերների հետ, որոնք կիրակի օրերը գնում էին այդ կողմերն արտույտ որսալու։

Այնուամենայնիվ նա ասաց.

— Թող լինի։ Տալիս եմ քեզ չորս հարյուր ֆրանկ։ Բայց աշխատիր մի գեղեցիկ շրջազգեստ ունենալ։

Տոնախմբության օրը մոտենում էր, իսկ տիկին Լուազելը տխուր էր երևում, անհանգիստ ու մտահոգ։ Նրա շրջազգեստը պատրաստ էր սակայն։

Ամուսինը հարցրեց նրան մի երեկո.

— Դու վերջերս ինչ֊որ փոխվել ես, էլի ի՞նչ է եղել։

Կինը պատասխանեց.

— Ինձ վրա շատ վատ է ազդում այն, որ ոչ մի թանկագին զարդ, ոչ մի քար, ոչինչ չունեմ վրաս կրելու։ Մի կատարյալ թշվառ տեսք պիտի ունենամ։ Ես համարյա թե կգերադասեի չգնալ այդ երեկույթին։

— Դու կենդանի ծաղիկներով կզարդարվես,— ասաց ամուսինը։— Դա ձմռանը համարվում է նույնիսկ շատ շքեղ։ Տասը ֆրանկով կարող ես երկու֊երեք հատ հիանալի վարդ առնել։

Կինը բոլորովին չէր համոզվում։

— Ո՛չ... ոչինչ այնքան ստորացուցիչ չէ, երբ աղքատի տեսք ունես հարուստ կանանց շրջապատում։

Բայց ամուսինը բացականչեց.

— Այս ինչ հիմարն ես եղել։ Գնա բարեկամուհուդ՝ տիկին Ֆորեստիեի մոտ և խնդրիր, թող քեզ թանկագին զարդեր֊բան տա։ Դու բավական մտերիմ ես նրա հետ, որպեսզի թույլ տաս քեզ այդ անելու։

Մաթիլդը ուրախության մի ճիչ արձակեց.

— Ճիշտ է։ Այդ մասին ես բոլորովին չէի մտածել։

Մյուս օրը նա իր բարեկամուհու մոտ գնաց և պատմեց նրան իր ցավը։

Տիկին Ֆորեստիեն գնաց դեպի իր հայելիով պահարանը, մի լայն արկղ վերցրեց, բերեց, բաց արեց ու ասաց տիկին Լուազելին.

— Ընտրիր, սիրելիս։

Մաթիլդը նախ ապարանջաններ տեսավ, հետո մարգարտե մի մանյակ, հետո մի վենետիկյան խաչ՝ ոսկուց ու քարերից, մի սքանչելի աշխատանք։ Նա փորձում էր զարդերը հայելու առաջ, տատանվում էր, չէր կարողանում նրանցից բաժանվել, տիրոջը վերադարձնել։ Հարցնում էր շարունակ.

— Էլ ուրիշ ոչինչ չունե՞ս։

— Ինչպես չէ։ Փնտրիր։ Ես չգիտեմ, թե որը քեզ ավելի դուր կգա։

Մաթիլդը հանկարծ մի սև սատինե արկղիկի մեջ ադամանդյա մի սքանչելի մանյակ գտավ։ Նրա սիրտն սկսեց բաբախել խելահեղ ցանկությունից։ Ձեռքերը դողում էին զարդը վերցնելիս։ Նա կապեց մանյակը պարանոցին՝ բարձրավիզ շրջազգեստի վրայից և ինքն իրենով հափշտակված մնաց։

Հետո նա հարցրեց տատանվելով ու տխրությամբ լի.

— Կարո՞ղ ես ինձ տալ այս, միմիայն այս։

— Իհարկե, անշուշտ։

Մաթիլդն ընկերուհու վզովն ընկավ, համբուրեց նրան ոգևորված, հետո դուրս փախավ իր գանձի հետ միասին։

Տոնախմբության օրը եկավ։ Տիկին Լուազելը մեծ հաջողություն ունեցավ։ Նա բոլորից գեղեցիկ էր, շքեղ, նազելի, ժպտուն ու գժված ուրախությունից։ Բոլոր տղամարդիկ նայում էին նրան, անունն էին հարցնում, աշխատում էին ծանոթանալ հետը։ Նախարարության բոլոր կցորդներն ուզում էին պարել նրա հետ։ Նախարարն էլ ուշադրություն դարձրեց նրա վրա։

Բավականությունից արբեցած նա պարում էր հափշտակությամբ, գլուխը կորցրած, իր գեղեցկության տարած հաղթանակից, հաջողության փառքից ոգևորված. նա այլևս ոչ մի բանի մասին չէր մտածում և իրեն մի տեսակ երջանկության ամպի մեջ էր զգում. մի ամպի, որ շինված էր այն բոլոր խորին հարգանքներից, հիացմունքներից, զարթնած ցանկություններից և այդ աստիճան կատարյալ հաղթությունից, որ այնպես քաղցր է կանանց սրտին։

Նրանք գնացին միայն առավոտյան ժամը չորսին մոտ։ Ամուսինը, կեսգիշերից ի վեր, ննջում էր մի փոքրիկ, դատարկ սենյակում՝ ուրիշ երեք պարոնների հետ, որոնց կանայք նույնպես զվարճանում էին։

Ամուսինը նրա ուսերին գցեց թիկնոցը, որ բերել էր հետը, տուն վերադառնալու համար։ Դա ամենօրյա սովորական համեստ թիկնոց էր, որի ողորմելի տեսքը բոլորովին չէր համապատասխանում պարահանդեսի շքեղ արդուզարդին։ Մաթիլդն զգաց այդ և ուզեց դուրս փախչել, որպեսզի չնկատեն մյուս կանայք, որոնք թանկագին մուշտակների մեջ էին փաթաթվում։

Լուազելը կանգնեցնում էր նրան.

— Սպասի՛ր, դրսում կմրսես։ Սպասիր կառք կանչեմ։

Բայց կինը բոլորովին չէր լսում նրան և արագ իջնում էր աստիճանները։ Երբ փողոց դուրս եկան, նրանք կառք չգտան ու սկսեցին որոնել, հեռվից անցնող կառապաններին շարունակ ձայն տալով։

Հուսահատ ու դողալով, նրանք Սենան էին իջնում։ Վերջապես, գետափում մի հին, գիշերային կառքերից գտան, որոնց կարելի է Փարիզում միայն մութն ընկնելուց հետո տեսնել, կարծես, իրենց ողորմելի տեսքով դրանք ամաչում են ցերեկը երևալ։

Կառքը նրանց մինչև իրենց դուռը բերեց, և նրանք տրտում բարձրացան բնակարան։ Երջանիկ երեկոն վերջացել էր Մաթիլդի համար։ Իսկ ամուսինը մտածում էր, որ պետք է առավոտյան ժամը տասին նախարարությունում լինի։

Մաթիլդը հայելու առաջ վերցրեց թիկնոցն իր ուսերից, որպեսզի մի անգամ էլ իրեն տեսնի իր փառքի մեջ։ Բայց հանկարծ մի ճիչ արձակեց։

Մանյակն այլևս պարանոցին չէր։

Ամուսինը, որ արդեն կիսով չափ հանված էր, հարցրեց.

— Ի՞նչ պատահեց քեզ։

Նա շուռ եկավ դեպի ամուսինը, խելագարի պես.

— Ես... ես... ես կորցրել եմ տիկին Ֆորեստիեի մանյակը։

Ամուսինը ուղղվեց. սաստիկ զարմացած։

— Ի՞նչ... ինչպե՞ս... անկարելի է։

Եվ նրանք սկսեցին փնտրել շրջազգեստի, թիկնոցի ծալքերի մեջ, գրպաններում, ամեն տեղ։ Ոչ մի տեղ չգտան։

Ամուսինը հարցրեց.

— Դու հավատացա՞ծ ես, մանյակը վրա՞դ էր պարահանդեսից դուրս գալիս։

— Այո, ես այն շոշափեցի նախարարի նախասենյակում։

— Բայց եթե փողոցում կորցրած լինեիր, մենք կլսեինք վայր ընկնելիս։ Կառքի մեջ կարող է ընկած լինել։

— Այո։ Հավանական է։ Վերցրե՞լ ես համարը։

— Ոչ։ Իսկ դո՞ւ, դու չնայեցի՞ր։

— Ո՛չ։

Նրանք գետնին մեխված իրար էին նայում։ Վերջապես Լուազելը հագնվեց։

— Ես գնամ, փնտրեմ այն ամբողջ ճանապարհը, որ մենք ոտքով անցանք,— ասաց նա,— տեսնեմ, չե՞մ գտնի արդյոք։

Եվ նա գնաց։ Մաթիլդը, ուժ չունենալով պառկելու, մնաց պարահանդեսի հագուստով, մի աթոռի վրա ընկած, առանց ճրագի, առանց մտածելու կարողության։

Ամուսինը մոտ ժամը յոթին վերադարձավ։ Ոչինչ չէր գտել։

Նա գնաց ոստիկանատուն, լրագրական խմբագրատները, որպեսզի գտնողին պարգև խոստանա, փոքր կառքերի ընկերություններին դիմեց, մի խոսքով՝ գնաց ամեն տեղ, ուր նրան հույսի նշույլն էր մղում։

Կինն ամբողջ օրը սպասեց նույն սարսափահար դրության մեջ, չիմանալով, թե ինչով կվերջանա այդ սոսկալի դժբախտությունը։

Լուազելը երեկոյան տուն վերադարձավ։ Նրա երեսը փոս էր ընկել, գունատվել էր։ Նա ոչ մի հետք չէր գտել։

— Հարկավոր է գրել բարեկամուհուդ,— ասաց նա,— թե դու կոտրել ես մանյակի կոճակը և նորոգելու ես տվել։ Այսպիսով մենք ժամանակ կունենանք մի բան մտածելու։

Մաթիլդը գրեց նրա թելադրությամբ։

Մի շաբաթից հետո, նրանք բոլորովին հույսները կտրել էին։

Եվ հինգ տարով ծերացած Լուազելը հայտարարեց.

— Պետք է հնար գտնել փոխարինելու այդ թանկագին զարդը։

Մյուս օրը նրանք վերցրին մանյակի տուփը ու գնացին այն ակնավաճառի մոտ, որի անունը տպագրված էր արկղի ներսում։

Նա իր մատյանները նայեց և ասաց.

— Ես չեմ ծախել այդ մանյակը. երևի ես միայն արկղն եմ տվել։

Այդ ժամանակ նրանք, երկուսով էլ հիվանդ հոգսից ու վշտից, սկսեցին ակնավաճառից ակնավաճառ շրջել և կորցրածին նմանվող մի մանյակ փնտրել, ջանալով մտաբերել նրա բոլոր մանրամասները։

Պալե֊Րոյալ փողոցի մի խանութում նրանք ադամանդյա մի մանյակ գտան, որ միանգամայն նման թվաց իրենց փնտրածին։ Դա քառասուն հազար ֆրանկ արժեր, բայց երեսունվեց հազարով կզիջեին նրանց։

Նրանք խնդրեցին ակնավաճառին երեք օր չվաճառել մանյակը։ Եվ պայման դրին, որ նա ետ պիտի վերցնի այն երեսունչորս հազար ֆրանկով, եթե մինչև փետրվարի վերջը գտնվի կորածը։

Լուազելը տասնութ հազար ֆրանկ ուներ, որ հայրն էր թողել նրան. մնացածը պարտք պիտի վերցներ։

Նա սկսեց պարտք անել, ուզելով մեկից հազար ֆրանկ, մյուսից՝ հինգ հարյուր, հարյուր ֆրանկ այստեղից, հիսուն ֆրանկ՝ այնտեղից, մուրհակներ տվեց, ավերիչ պայմանների մեջ մտավ, վաշխառուների ու ամեն կարգի պարտքով փող տվողների հետ գործ ունեցավ։ Իր ամբողջ ապագան նա փչացրեց, ստորագրություններ տվեց, առանց հասկանալու անգամ, թե պիտի կարողանա՞ արդյոք պատվով դուրս գալ դրանց տակից։ Եվ սարսափելով ապագայի բոլոր տառապանքներից, իր վրա ծանրանալիք սև թշվառությունից, հեռանկարում երևացող բոլոր ֆիզիկական զրկանքներից ու բարոյական տանջանքներից, նա գնաց, գոհարավաճառի վաճառասեղանի վրա դրեց երեսունվեց հազար ֆրանկն ու բերեց նոր մանյակը։

Երբ տիկին Լուազելը զարդը տարավ, տիկին Ֆորեստիեին վերադարձրեց, նա թթված դեմքով ասաց.

— Դու ավելի վաղ պետք է բերած լինեիր, որովհետև ես էլ կարող էի պետք ունենալ։

Նա չբացեց արկղը, ինչից սաստիկ վախենում էր Մաթիլդը. ի՞նչ կմտածեր, կամ ի՞նչ կասեր նա, եթե նկատեր, որ մանյակը փոխված է։ Արդյոք գողի տեղ չէ՞ր դնի նրան։

Տիկին Լուազելը չքավորների սոսկալի կյանք ճաշակեց։ Սակայն նա իր որոշումը կայացրեց հանկարծ՝ պետք է վճարվեր այդ սարսափելի պարտքը, և ինքը կվճարի։ Աղախնին արձակեցին, բնակարանը փոխեցին, կտուրի տակ մի վերնատուն վարձեցին։

Տիկին Լուազելը տնային ամենածանր գործերն ու խոհանոցի ամենաատելի աշխատանքը ճաշակեց։ Ամաններ էր լվանում՝ իր վարդագույն եղունգները մաշելով ճարպոտ կաթսաների ու թավաների հատակին քսելուց։ Կեղտոտ լվացքն էր օճառում, շապիկներն ու խոհանոցի փալասները լվանում, որ հետո չորացնում էր մի թոկի վրա։ Ինքն էր ամեն առավոտ աղբը փողոց տանում և ցածից ջուր բարձրացնում, յուրաքանչյուր հարկում կանգ առնելով, որ շունչ առնի։ Եվ ամենահասարակ հագուստ հագած, նա, զամբյուղը թևին, շուկա էր գնում, մրգավաճառից, նպարավաճառից, մանրավաճառից առևտուր անում և, հազար ու մի վիրավորանքներով, իր ողորմելի փողի ամեն մի սուն պաշտպանում։

Հարկավոր էր ամեն ամիս մուրհակներից մի քանիսը վճարել, մյուսները նորոգել, ժամանակ շահել։

Ամուսինը երեկոներն աշխատում էր առևտրական հաշիվներ կարգի բերելով, իսկ գիշերները հաճախ արտագրություններ էր անում երեսունհինգ սուով։

Եվ այդ կյանքը շարունակվեց տասը տարի։

Տասը տարին լրանալուց հետո նրանք վճարել էին բոլոր պարտքերը, բոլորը, իրենց վաշխառուական տոկոսներով ու աճած բարդ շահերով։

Տիկին Լուազելն այժմ ծերացած էր երևում։ Նա հիմա մի ուժեղ, պնդակազմ, խեղճ կյանքով ապրած կոպիտ կին էր դարձել՝ գզգզված մազերով, հագուստը ծուռ ու մուռ, ձեռքերը կարմրած. նա բարձրաձայն էր խոսում, ինքն էր տաք ջրով հատակներ լվանում։ Բայց երբեմն, երբ ամուսինը գրասենյակում էր լինում, նա նստում էր պատուհանի մոտ ու երազում այն վաղուց անցած երեկոյի, այն պարահանդեսի մասին, ուր ինքն այնքան գեղեցիկ ու այնպես տոնական էր։

Արդյոք ի՞նչ պիտի լիներ, եթե ինքը կորցրած չլիներ այն զարդը։ Ո՞վ գիտե։ Օհ, ինչքան տարօրինակ ու փոփոխական է կյանքը։ Ինչքան քիչ բան է հարկավոր, որպեսզի մարդ ոչնչանա կամ փրկվի։

Մի անգամ, մի կիրակի, երբ գնացել էր Ելիսեյան դաշտերը զբոսանքի՝ ամբողջ շաբաթվա աշխատանքից հանգստանալու, նա հանկարծ մի կին նկատեց երեխա ման ածելիս։ Դա տիկին Ֆորեստիեն էր, որը նույն առաջվա երիտասարդը, գեղեցիկն ու հրապուրիչն էր մնացել։ Տիկին Լուազելը զգացվեց։ Գնա՞ր արդյոք հետը խոսելու։ Այո, անշուշտ։ Եվ հիմա, երբ արդեն վճարել էր պարտքը, ամեն ինչ կասի նրան։ Ինչո՞ւ չասել։

Նա մոտեցավ։

— Բարև, Ժաննա։

— Բայց... տիկին... չգիտեմ... Երևի, դուք սխալվում եք։

— Ո՛չ։ Ես Մաթիլդ Լուազելն եմ։

Ընկերուհին մի ճիչ արձակեց.

— Օհ... իմ խեղճ Մաթիլդ, ինչպես փոխվել ես...

— Այո, այն օրից ինչ քեզ չեմ տեսել, ես բավական ծանր օրեր քաշեցի, մեծ զրկանքներ կրեցի... և այդ քո պատճառով։

— Իմ պատճառո՞վ... Այդ ինչպե՞ս։

— Դու հիշո՞ւմ ես այն ադամանդյա մանյակը, որ ինձ տվեցիր նախարարի տոնախմբությանը գնալու համար։

— Այո։ Հետո ի՞նչ։

— Այն, որ ես կորցրի այն մանյակը։

— Ինչպե՞ս կորցրիր, չէ՞ որ դու ինձ վերադարձրիր։

— Ես քեզ մի ուրիշը, բոլորովին նմանը վերադարձրի։ Եվ ահա տասը տարի է, ինչ մենք նրա պարտքն ենք վճարում։ Անշուշտ դու հասկանում ես, որ այդ մեզ համար այնքան էլ հեշտ չէր, քանի որ մենք ոչինչ չունեինք... Վերջապես, ազատվեցինք, և ես հիմա սաստիկ ուրախ եմ։

Տիկին Ֆորեստիեն քար կտրեց։

— Դու ասում ես, թե ադամանդյա մանյա՞կ գնեցիր, իմը փոխարինելու համար։

— Այո, դու երևի իսկի չես էլ նկատել։ Իմ առածը այնչափ նման էր քոնին։

Եվ նա ժպտում էր հպարտ ու միամիտ ուրախությամբ։

Տիկին Ֆորեստիեն, սաստիկ զգացված, բռնեց նրա երկու ձեռքը.

— Օհ, խեղճ իմ Մաթիլդ։ Բայց ախր իմը կեղծն էր։ Ամենաշատը այն հինգ հարյուր ֆրանկ կարժենար...

1884

ԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ

Նոյիի փոքրիկ շոգեքարշը անցել էր Մայոյի դարպասը և սլանում էր Սենային հարող մեծ պողոտայի երկարությամբ։ Իր վագոնին կցված փոքրիկ մեքենան սուլում էր, հեռացնելով ճանապարհի արգելքները, գոլորշի էր թքում, հևում, ինչպես վազքից շնչահեղձ մարդ, իսկ անիվները երկաթյա շարժուն սրունքների նման արագ֊արագ թխկթխկում էին։ Ամառային երեկոյի ծանր շոգը թափվում էր ճանապարհի վրա, չնայած քամու շունչ անգամ չկար, այնտեղից բարձրանում էր սպիտակ, կավճոտ փոշի՝ թանձր, խեղդուկ ու գաղջ, կպչում էր մարդու խոնավ մաշկին, լցվում աչքերը, մտնում թոքերի մեջ:

Մարդիկ կանգնել էին դռների մոտ՝ օդ շնչելու հույսով։

Վագոնի բոլոր ապակիներն իջեցված էին և բոլոր վարագույրները ծածանվում էին արագ ընթացքից։ Միայն մի քանի ուղևոր էին տեղ գրավել ներսում (շոգ օրերին մարդիկ գերադասում էին վագոնի վերնահարկը կամ հարթակները). դրանք արտառոց զգեստներով հաստլիկ կանայք էին, արվարձանային քաղքենիներ, որոնք իրենց չունեցած բարեկրթությունը փոխարինում էին գոռոզ արժանապատվությամբ, և մի քանի տղամարդ, գրասենյակային հոգնած ծառայողներ, դեղնած, ծռված, մի ուսը մյուսից ցածր, որովհետև միշտ թեքված են լինում սեղանին։ Նրանց անհանգիստ, անուրախ դեմքը խոսում էր նաև ընտանեկան հոգսերի, փողի մշտական պակասի, երբեմնի հույսերի վերջնական խորտակման մասին։ Սրանք բոլորն էլ պատկանում էին այն թշվառ մարդկանց բանակին, որոնք հազիվ են իրենց խղճուկ գոյությունը պահպանում Փարիզին կպած այս աղբահորում՝ աղքատիկ, կավածեփ տնակներում, որոնց առջև այգու փոխարեն ընդամենը մի ծաղկաթումբ է։

Վագոնի ուղղակի մուտքի մոտ մի կարճահասակ, գիրուկ, ուռած դեմքով մարդ, ճողված ոտքերի արանքում կախված փորով, ոտքից գլուխ սև հագած, լամբակին՝ շքանշան, խոսում էր բարձրահասակ, նիհար ու փնթի տեսքով մի պարոնի հետ, որի հագին սպիտակ, ամուր կտավից չափազանց կեղտոտ կոստյում կար, գլխին՝ հին, լայնեզր գլխարկ։ Առաջինը խոսում էր դանդաղ, կմկմալով, որի պատճառով կակազի տպավորություն էր թողնում։ Դա պարոն Կարավանն էր՝ ծովային մինիստրության գլխավոր գրագիրը։ Մյուսը առևտրական ինչ֊որ նավի նախկին բժշկակ էր, այժմ ապրում էր Կուրբըվուայում և տեղի թշվառ բնակչության գլխին բանեցնում էր բժշկական իր մշուշոտ գիտելիքները, գիտելիքների այն փշրանքները, որ մնացել էին նրա արկածաշատ կենցաղից հետո։ Պարոնի ազգանունը Շընե էր։ Նա բոլորին ստիպում էր, որ իրեն դոկտոր անվանեն։ Պարոն Շընեի բարոյական կերպարի մասին ինչ֊որ աննպաստ շշուկներ էին պտտվում:

Պարոն Կարավանը միշտ վարել է կյանքի պարզ ու շիտակ ձև։ Ահա արդեն երեսուն տարի, ամեն առավոտ անփոփոխ կերպով գրասենյակ էր գնում միևնույն ճամփով, միևնույն ժամին, միևնույն տեղում հանդիպում էր աշխատանքի շտապող միևնույն մարդկանց և ամեն երեկո նորից վերադառնում էր միևնույն ճամփով, նորից տեսնում միևնույն դեմքերը, որոնք նրա աչքին մի քիչ ծերացած էին երևում։

Ամեն օր, Սենթ֊Օնորե արվարձանի անկյունում գնում էր իր մեկ սու արժեցող լրագիրը, երկու փոքրիկ հաց, ապա մտնում էր մինիստրություն՝ բանտարկության դատապարտված հանցագործի տեսքով, հապճեպ գրավում էր տեղը և հավերժական տագնապը սրտում սպասում էր նկատողության՝ հնարավոր ինչ֊ինչ թերացման համար։

Երբեք ոչ մի բան չի փոխել նրա կյանքի միապաղաղ ընթացքը, որովհետև գրասենյակային գործերից, առաջքաշման և պարգևատրման հարցերից դուրս ուրիշ իրադարձություն չի հուզել նրան։ Մինիստրությունում թե տանը (նա ամուսնացել էր իր գործընկերներից մեկի անօժիտ աղջկա հետ) խոսում էր միայն աշխատանքային հարցերից։ Ամենօրյա բթացնող աշխատանքից թմրած նրա ուղեղում չեն եղել ուրիշ երազներ, բացի մինիստրությանը վերաբերող մտքերից։ Թեև դառն մի զգացողություն մշտապես փչացրել է փոքր պաշտոնյայի ուրախությունը։ Դա պետի և պետի տեղակալի աթոռների գրավումն էր վարչա֊ֆինանսական գծով ծովային պաշտոնյաների՝ «արծաթավորների» կողմից, ինչպես անվանում էին նրան արծաթյա տրեզների համար և ամեն երեկո, ճաշելիս, կնոջը, որ լիովին բաժանում էր նրա վրդովմունքը, բերում էր ուժեղ փաստարկներ, հավաստելու համար, թե որքան անարդարացի բան է Փարիզում ամենուրեք տեղեր պահել այն մարդկանց համար, որոնց գործը ծովերում նավարկելն է։

Այժմ նա ծերացել էր, չէր զգացել նույնիսկ երբ է անցել կյանքը, որովհետև գրասենյակը, առանց անցման շրջանի, միանգամից եղել էր կոլեջի ուղղակի շարունակությունը, և այն վերակացուները, որոնց առջև նա ժամանակին դողացել էր, այժմ դարձել էին պետեր, մի հանգամանք, որ նրան սաստիկ վախեցնում էր։ Գրասենյակային այդ բռնակալների շեմն անգամ տեսնելիս նա ամբողջ մարմնով ղողում էր և, այդ հավերժական սարսափի պատճառով, շարժումները կաշկանդվում էին, նա ճնշվում էր ու մի տեսակ նյարդային կակազում։

Փարիզը նա գիտեր այնքան, որքան շան ուղեկցությամբ քայլող կույրը գիտի միևնույն դռները, իսկ եթե իր մեկ սու արժեցող լրագրում կարդում էր տեղի ունեցող իրադարձությունների և խայտառակ դեպքերի մասին, դրանք ընկալում էր իբրև մտացածին հեքիաթներ, որոնք հատուկ հորինվել են մանր ծառայողներին զվարճացնելու համար։ Լինելով կարգուկանոնի մարդ, ռեակցիոներ, ամեն «Նորի» թշնամի և չպատկանելով ոչ մի կուսակցության, նա չէր կարդում քաղաքական իրադարձությունների սյունակը, որոնք, ի դեպ, նրա թերթն անգթորեն աղավաղում էր, կաշառվելով ինչ֊ինչ մարդկանց կողմից։ Իսկ երբ ամեն իրիկուն բարձրանում էր Շանզ֊Էլիզե պողոտայով, զբոսնողների ալիքին և սուրացող կառքերի հորձանքին նայում էր անհամարձակ ճամփորդի աչքերով, ճամփորդ, որն անցնում է հեռավոր, անծանոթ երկրով։

Այս տարի, հենց լրացավ նրա պարտադիր ծառայության երեսուն տարին, հունվարի մեկին նրան շնորհեցին պատվո լեգեոնի խաչ, որով նման զինվորական հիմնարկներում գնահատում են կանաչ թղթապանակներին հակված տխուր բանտարկյալների տևական ու թշվառ ծառայությունը (անբասիր ծառայությունը)։ Այս անսպասելի մեծարանքը նրան ստիպեց նորովի, բարձր գնահատել սեփական արժանիքները և արմատական փոփոխություն մտցրեց նրա կենցաղի մեջ։ Նախ այդ օրից սկսած հրաժարվեց գունավոր անդրավարտիքներից ու նորաձև վերնազգեստներից, սկսեց հագնել սև անդրավարտիք ու ռեդինգոտ, որի լամբակին ամրացված լայն ժապավենը լավ աչքի էր ընկնում, այժմ ամեն առավոտ սափրվում էր, ավելի խնամքով էր մշակում եղունգները, օրումեջ փոխում էր սպիտակեղենը՝ մղված ազգային կարգի նկատմամբ ունեցած բնական հարգանքի զգացումից, կարգ, որի մասնիկն էր ինքը, և աստիճանաբար դառնում էր ուրիշ Կարավան՝ ինքնագոհ, վեհանձն, ներողամիտ։

Տանը, ամեն առիթով կրկնում էր. «Իմ խաչը»։ Այնպես էր գոռոզացել, որ այլևս տեսնել չէր կարող ուրիշ շքանշանի ուրիշ ժապավեն՝ ուրիշի լամբակի։ Ամենից շատ վրդովվում էր արտասահմանյան շքանշաններ տեսնելիս. «Ուղղակի չի կարելի թույլ տալ դրանք կրել Ֆրանսիայում», ասում էր նա, մանավանդ, այդ բանը հաճախ էր կրկնում դոկտոր Շընեին, որին ամեն օր հանդիպում էր շոգեքարշում և որը միշտ զարդարված էր լինում որևէ շքանշանի գունավոր ժապավենով՝ սպիտակ, կապույտ, նարնջագույն կամ կանաչ։

Այս երկու տղամարդու խոսակցությունը, սկսած Հաղթանակի կամարից մինչև Նոյի, միշտ միևնույնն էր։ Այսօր նույնպես, ինչպես նախորդ օրերին, նրանք նախ քննարկեցին տեղական զանազան խառնակություններ, որ երկուսին էլ մտահոգում էին, բայց Նոյիի քաղաքագլխին դուր էին գալիս։ Այնուհետև, ինչպես դա լինում է բժշկի ներկայությամբ, Կարավանը խոսակցությունը թեքեց հիվանդությունների վրա, հուսալով այդ կերպ ձեռք բերել մի քանի մանր֊մունր խորհուրդ կամ թերևս նույնիսկ ձրի կոնսուլտացիա, եթե, իհարկե, կարողանա այնպես խոսք քաշել, որ դիմացինը գլխի չընկնի։ Բավական ժամանակ էր, ինչ մայրն ունենում էր հաճախակի և տևական ուշաթափություններ։ Եվ չնայած արդեն իննսուն տարեկան էր, բուժվել չէր ցանկանում։

Մոր տարիքը գորովանքով էր լցնում Կարավանի սիրտը, նա շարունակ կրկնում էր դոկտոր Շընեին. «Մի՞թե շատ կան այդ տարիքի մարդիկ»։ Եվ երանությամբ շփում էր ձեռքերը, ոչ թե այն մտքից, թե մայրը թերևս հավերժորեն քայլի աշխարհիս երեսին, այլ որովհետև մայրական երկարակեցությունը երաշխիք էր իր կյանքի համար։

Մի անգամ էլ ասաց. «Օ՜հ, մեր ցեղը երկար է ապրում։ Նույնը և ես, համոզված եմ, եթե արկածի զոհ չդառնամ, կապրեմ մինչև խոր ծերություն»։

Բժշկակը նրան նայեց խղճահարությամբ։ Մի պահ զննեց հարևանի կարմիր այտերը, պարարտ վիզը, հաստ ու անհաստատ ոտքերի արանքում կախված փորը, այդ ծերացած, թուլացած ծառայողի կաթվածի ենթակա ամբողջ կլորությունը և ձեռքի մի շարժումով գլխից հանելով գորշ գլխարկը, հեգնանքով պատասխանեց. «Այդքան վստահ մի եղեք, սիրելիս, ձեր մայրը չոր չոփ կին է, ճարպի նշույլ չկա վրան, իսկ դուք լղլղում եք ճարպի մեջ»։ Շփոթված Կարավանը ձայնը կտրեց։

Շոգեքարշիկը հասավ կանգառ։ Երկու ընկերներն իջան։ Պարոն Շընեն առաջարկեց վերմուտ խմել դիմացի «Գլոբուս» սրճարանում, իրենց մշտական տեղում։ Սրճարանի տերը իրենց ընկերն էր. նա վաճառասեղանին դրված շշերի վրայով մեկնեց մատները, ընկերները սեղմեցին, ապա մոտեցան դոմինո խաղացող երեք տղամարդկանց, որ կեսօրից ի վեր նստած էին այնտեղ, մի քանի քաղաքավարական խոսք փոխանակեցին անխուսափելի «ի՞նչ նորություն ունեք»֊ի հետ։ Այնուհետև խաղամոլները վերսկսեցին ընդհատված խաղը։ Կարավանն ու Շընեն բարի գիշեր մաղթեցին նրանց, սրանք, առանց գլուխ բարձրացնելու, մեկնեցին ձեռքերը։

Կարավանն ապրում էր Կուրբըվուայի հրապարակի մոտ, փոքրիկ, երկհարկանի տան մեջ, որի ներքնահարկում մի սափրիչ էր ապրում։

Երկու ննջարան, ճաշասենյակ, խոհանոց և ըստ անհրաժեշտության սենյակից սենյակ թափառող կոտրված ու նորոգված աթոռներ, ահա ամբողջ բնակարանը, որի մաքրությանը տիկին Կարավանը նվիրում էր իր ողջ ժամանակը։ Նրա դուստրը՝ տասներկուամյա Մարի֊Լուիզը և իննամյա որդին՝ Ֆիլիպ֊Օգյուստը, ամբողջ օրը թաղի խուժանների հետ տրճիկ էին տալիս փողոցի առվակների մեջ։

Վերևում Կարավանը տեղավորել էր մորը. սրա ժլատության համբավը տարածված էր թաղով մեկ, իսկ նիհարության մասին ասում էին, թե տեր Աստվածը նրա վրա է կիրառել սեփական ժլատության սկզբունքները։ Պառավ կնոջ տրամադրությունը միշտ վատ էր, և օր չէր անցնի առանց վեճ ու կռվի, առանց կատաղության նոպաների։ Նա լուսամուտից խոսք էր գցում իրենց դռան շեմը ելնող հարևաններին, շրջիկ մրգավաճառներին, փողոց ավլողներին և թաղի տղաներին, որոնք նրանից վրեժ լուծելու համար ետևից գոռում էին. «Գողը, գողը, բռնե՜ք գողին»։

Նորմանդուհի աղախինը՝ աներևակայելի մի թեթևսոլիկ, օգնում էր տնտեսության մեջ և գիշերում էր պառավի սենյակում, որ բան պատահելիս մոտը մարդ լիներ։

Երբ Կարավանը տուն եկավ, կինը, որ տառապում էր մաքրամոլության անբուժելի ախտով, լաթի կտորով փայլեցնում էր դատարկ սենյակներում ցրված կարմրափայտե աթոռները։ Նա մշտապես կրում էր թելից հյուսված ձեռնոցներ, գնում էր գույնզգույն ժապավեններով զարդարված գլխարկ, որ շարունակ թեքվում էր ականջի վրա և ամեն անգամ, երբ նրան տեսնում էիր մաքրելիս, խոզանակելիս, փայլեցնելիս կամ լվանալիս, նա կրկնում էր. «Ես հարուստ չեմ, ինձ մոտ ամեն ինչ պարզ է ու հասարակ, իմ միակ շքեղությունը մաքրությունն է և դրանից թանկ բան չկա աշխարհում»։

Լինելով խելացի ու գործունյա կին, ամեն ինչում ղեկավարում էր ամուսնուն։ Ամեն երեկո, սեղանի մոտ, ապա իրենց անկողնում նրանք երկար խոսում էին գրասենյակային գործերից։ Չնայած կինը քսան տարով փոքր էր ամուսնուց, սա կնոջը պատմում էր ամեն ինչ, ինչպես խոստովանահոր, և ամեն ինչում հետևում էր նրա խորհուրդներին։

Տիկին Կարավանը երբեք գեղեցիկ չէր եղել, իսկ այժմ ուղղակի տգեղ էր, կարճ ու նիհար։ Նրա անճաշակ հագուստների տակ կորչում էր կանացի փոքրիշատե եղած հմայքը, որը լավ ընտրված զգեստի դեպքում կարող էր երևալ։ Նրա շրջազգեստները շարունակ ծռվում էին վրան, որովհետև անվերջ քորում էր իրեն, նույնիսկ հաշվի չառնելով մարդկանց ներկայությունը։ Դա կարծես մոլուցք լիներ, հիվանդագին սովորույթ։ Նրա միակ զարդարանքը մետաքսյա անհամար ժապավեններով հավակնոտ գլխարկն էր, որ իրեն թույլ էր տալիս կրելու տանը։

Ամուսնուն տեսնելով նա վեր կացավ, համբուրեց այտերը, հարցրեց.

— Հո չես մոռացել Պոտենի մասին, բարեկամս (խոսքը մի հանձնարարության մասին էր, որ նա խոստացել էր կատարել)։

Պարոն Կարավանը հուսահատ ընկավ աթոռին, ահա արդեն չորրորդ անգամ էր մոռանում այդ հանձնարարությունը:

— Սա ինչ պատի՜ժ է,— ասաց նա,— սա ինչ պատի՜ժ է։ Ամբողջ օրը միտքս է լինում, իսկ երեկոյան անպայման մոռանում եմ։

Կինը տեսավ, որ նա շատ է տանջվում, ասաց.

— Ոչինչ, կհիշես վաղը, և վերջ։ Ի՞նչ նորություն կա մինիստրությունում։

— Մեծ նորություն։ Նորից մի արծաթավորի նշանակել են պետի տեղակալ։

Կինը լրջացավ.

— Ո՞ր գրասենյակում։

— Արտասահմանյան գնումների:

Կինը զայրացավ.

— Ուրեմն Ռամոնի տեղն է, այն նույն տեղը, որ ես երազում էի քեզ համար։ Իսկ Ռամոնն ի՞նչ է անում, թոշակի՞ է գնում։

— Թոշակի է գնում,— մռթմռթաց նա։

Կինը շատ էր բարկացել, գլխարկը իջել էր ուսերին։

— Վերջ։ Այդտեղ արդեն ոչ մի լավ բան չի լինի քեզ համար։ Իսկ ի՞նչ է այդ աստիճանավորի անունը։

— Բոնասո։

Կինը վերցրեց «Ծովային տարեգիրքը», որ միշտ ձեռքի տակ էր լինում, թերթեց, գտավ. «Բոնասո, Թուլոն, ծնված 1851թ., կրտսեր աստիճանավորի օգնական՝ 1871թ.֊ից, կրտսեր աստիճանավոր՝ 1875թ.֊ից»։

— Իսկ այդ Բոնասոն կյանքում նավարկած կա՞։

Այդ հարցից Կարավանի դեմքը բացվեց, պայծառացավ։ Ուրախությունից սկսեց ծիծաղել, որից փորը վեր ու վար արեց:

— Բալենի նման։ Ճիշտ իր պետ Բալենի նման։— Եվ ավելի բարձր ծիծաղելով կրկնեց մինիստրությունում տարածված մի հին կատակ. «Ի՞նչ կարիք կար նրանց ծովով ուղարկել Պուան֊Դյու֊Ժուրի ջրային կայանը։ Նրանք կարող էին գետային տրամվայում էլ ծովային հիվանդություն ձեռք բերել»։

Բայց կինը մնաց խոժոռ, կարծես ոչինչ չէր լսել, հետո, դանդաղ քորելով ծնոտը, շշնջաց.

— Այ, եթե ծանոթ դեպուտատ ունենայինք։ Եթե պալատում իմանային, թե ինչ է կատարվում ձեզ մոտ, մինիստրը մի րոպեում կթռչեր...

Սանդուղքի վրա ճիչեր լսվեցին, և նրա խոսքը մնաց բերանում։ Մարի֊Լուիզն ու Ֆիլիպ֊Օգյուստն էին վերադառնում գետակից, ամեն մի աստիճանի վրա իրար ապտակներ հասցնելով ու աքացի տալով։ Մայրը կատաղած դուրս թռավ, ձեռքներից բռնեց, ներս գցեց, մի լավ հասցրեց վզակոթերին։

Հորը տեսնելով, երեխաները անմիջապես մոտ վազեցին։ Նա երկար, քնքշորեն համբուրեց նրանց, հետո նստեց, երեխաներին առավ ծնկներին և զրույց սկսեց հետները։

Ֆիլիպ֊Օգյուստը շատ անպիտան տղա էր, գզգզված, ոտից գլուխ կեղտի մեջ կորած, ապուշի դեմքով։ Աղջիկը մորն էր նման, խոսում էր մոր նման, կրկնում էր նրա բառերը, ընդօրինակում նրա բոլոր շարժումները։ Մարի֊Լուիզը նույնպես հարցրեց.

— Ի՞նչ նորություն կա մինիստրությունում։

Հայրն ուրախ պատասխանեց.

— Քո սիրելի Ռամոնը, որ շուտ֊շուտ մեզ մոտ էր գալիս ճաշելու, հեռանում է աշխատանքից, աղջիկս։ Հիմա պետի նոր տեղակալ ունենք նրա փոխարեն։

Մարի֊Լուիզը ժամանակից շուտ մեծացած երեխայի ափսոսանքով աչքերը հառեց հորը.

— Ուրեմն մի հոգի էլ քեզնից առաջ անցավ։

Հոր ծիծաղը կտրվեց, նա չպատասխանեց և խոսակցության նյութը փոխելու համար դիմեց կնոջը, որ հիմա էլ ապակիներն էր մաքրում։

— Մայրիկն ինչպե՞ս է, վերևո՞ւմ է:

Տիկին Կարավանը թողեց ապակիները, շուռ եկավ, գլխարկն ուղղեց, որ հիմա էլ մեջքին էր, և դողացող շուրթերով ասաց.

— Ահ, այո, մի քիչ խոսենք քո մոր մասին։ Նա այսօր անմոռանայի տեսարան է սարքել։ Պատկերացնու՞մ եք, տիկին Լըբոդենը՝ սափրիչի կինը, բարձրացել է մեզ մոտ, մի քիչ օսլա խնդրելու։ Ես տանը չեմ եղել, մայրդ նրան «մուրացկան» է անվանել և դուրս է արել։ Ես, իհարկե, պառավին շշպռեցի, բայց նա խուլ է ձևանում, երբ ճշմարտությունը երեսովն ես տալիս։ Ո՞վ չգիտի, որ նա ինձանից էլ, քեզանից էլ լավ է լսում։ Ամբողջը ձև է։ Զուր չէ, որ առանց ձայն֊ծպտուն հանելու, սուսուփուս բարձրացավ իր սենյակը։

Շփոթված Կարավանը լուռ լսում էր, երբ ջահել սպասուհին ներս ընկավ, հայտնեց, որ ճաշը պատրաստ է: Մորն իմաց անելու համար, Կարավանը վերցրեց անկյունում պահած հատակի խոզանակը, կոթով երեք անգամ խփեց առաստաղին։ Հետո անցան ճաշասենյակ, և տիկին Կարավան֊կրտսերը, մինչև սկեսուրը կիջներ, ափսեները ապուր լցրեց։ Բայց սկեսուրը չէր գալիս, կերակուրը սառչում էր։ Կամաց֊կամաց սկսեցին ուտել, հետո, երբ ափսեները դատարկվեցին, մի քիչ էլ սպասեցին, չկար։ Տիկին Կարավանը հարձակվեց ամուսնու վրա.

— Դիտմամբ է անում, այդպես էլ իմացիր։ Չնայած մեկ է, դու միշտ նրան ես պաշտպանում:

Կարավանը մնացել էր երկու քարի արանքում, նա աղջկան ուղարկեց տատի ետևից և աչքերը խոնարհած սպասեց։ Կինը դանակի ծայրով նյարդային խփում էր բաժակին:

Հանկարծ դուռը բացվեց. երեխան հայտնվեց մենակ, շնչակտուր, գունատ և արագ ասաց.

— Տատիկը պառկել է հատակին։

Կարավանը թռավ տեղից և, անձեռոցիկը սեղանին գցելով, վազեց դեպի սանդուղք։ Այստեղ արձագանքեցին նրա ծանր ու շտապ քայլերը։ Կինը՝ համոզված, որ սկեսուրը չար խաղ է խաղում, անշտապ հետևեց ամուսնուն, ուսերն արհամարհանքով բարձրացրած։

Պառավը հասակով մեկ, երեսնիվայր փռված էր սենյակի մեջտեղում, և երբ որդին շուռ տվեց մորը, տեսավ անշարժ, չոր դեմք՝ մաշկը դեղնած, թորշոմած, սևացած։ Աչքերր փակ էին, ծնոտները՝ սեղմված, մարմինը սմքած էր և փայտացած։

Կարավանը նրա առջև չոքած մրմնջում էր.

— Իմ խեղճ մայրիկ, իմ խեղճ մայրիկ։

Սակայն կինը մի պահ սկեսրոջը զննելուց հետո հայտարարեց.

— Ոչինչ էլ չկա, սովորական ուշաթափություն է։ Այդ էլ, համոզված եմ, մեր ճաշը խանգարելու համար։

Մարմինը տեղափոխեցին անկողնու վրա, շորերը լրիվ հանեցին վրայից և բոլորով՝ Կարավանը, կինը, սպասուհին, սկսեցին շփել նրան։ Չնայած միահամուռ ջանքերին, գիտակցությունը տեղը չէր գալիս։ Ստիպված եղան Ռոզալիին ուղարկել դոկտոր Շընեի ետևից։ Սա ապրում էր նավամատույցի մոտ, Սյուրենի կողմերում։ Հեռու էր։ Բավական սպասեցին։ Վերջապես դոկտորը եկավ, քննեց, շոշափեց, սիրտը լսեց, ապա ասաց.

— Մահացել է։

Կարավանը անզսպելի հեկեկանքներից ցնցվելով ընկավ մոր մարմնի վրա։ Նա դողդողալով համբուրում էր մոր անշարժ դեմքը, աղիողորմ լալիս էր, և խոշոր արցունքները ջրի կաթիլների նման թափվում էին հանգուցյալի երեսին։

Տիկին Կարավան֊կրտսերը ցուցաբերեց դեպքին համապատասխան վիշտ, ամուսնու թիկունքին կանգնած ախուվախ էր անում ու ջանասիրաբար սրբում աչքերը։

Կարավանը՝ դեմքը ուռած, կարմրած, ցանցառ մազերը գզգզված, ճշմարիտ վշտից այլայլված, հանկարծ ոտքի ելավ։

— Իսկ դուք... վստա՞հ եք, դոկտոր... լիովի՞ն վստահ եք...

Բժշկակը արագ մոտեցավ, մասնագիտական հմտությամբ դիակը շուռ տվեց և ինչպես վաճառորդն է ցուցադրում ապրանքը, ասաց.

— Տեսեք, բարեկամս, նայեք աչքերին։

Եվ շուռ տվեց կոպը։ Նրա մատի տակից երևաց զառամյալ կնոջ աչքը, որ բնավ չէր փոխվել, թերևս բիբն էր մի քիչ լայնացել։ Կարավանը սրտում ծակոց զգաց և վախից սարսռաց մինչև ուղնուծուծը։ Պարոն Շընեն բռնեց պառավի կծկված ձեռքը, փորձեց բացել մատները և բարկացած, կարծես ընդդիմախոս կար դիմացը, ասաց.

— Հապա նայեք այս ձեռքին։ Ես երբեք չեմ սխալվում, հանգիստ եղեք։

Կարավանը համարյա ոռնալով ընկավ մոր անկողնուն, իսկ կինը սկսեց թնկթնկալով կատարել նման պարագաներում անհրաժեշտ բոլոր բաները։ Գիշերասեղանը հրեց, առաջ բերեց, վրան սրբիչ փռեց, չորս հատ մոմ դրեց սեղանին, վառեց բուխարիկը, հայելու ետևից հանեց տոսախի ճյուղը, տեղավորեց մոմերի արանքում, մի ափսեի վրա, որի մեջ սովորական ջուր լցրեց, տանն օրհնած ջուր չկար, հետո մի կարճ վայրկյան մտածեց, ջրի մեջ մի պտղունց աղ գցեց, ըստ երևույթին կատարելով օծման արարողություն։

Մահվան ուղեկից այս պատրաստությունը տեսնելուց հետո տիկին Կարավանը մնաց ոտքի վրա, մի պահ չիմանալով ինչ անել, և բժշկակը, որ օգնում էր նրան դասավորելու այդ առարկաները, կամացուկ ասաց.

— Հարկավոր է Կարավանին տանել այստեղից։

Կինը գլխով արեց, մոտեցավ ամուսնուն, որ ծունկ չոքած, անլռելի հեկեկում էր, մի թևից բռնած բարձրացրեց, մյուս թևը բռնել էր պարոն Շընեն։

Նախ նրան նստեցրին աթոռին, կինը համբուրեց ամուսնու ճակատը, սկսեց հանգստացնել նրան։ Պարոն Շընեն նույնպես պաշտպանելով տիկնոջ դատողությունները, հորդորում էր չկորցնել կամքը, հոգու արիությունը, հնազանդ լինել ճակատագրին, այսինքն այն ամենը, ինչ անհնարին է պահպանել, երբ դժբախտությունը վրա է հասնում այսքան անակնկալ։ Այնուհետև նրանք նորից Կարավանին թևանցուկ արեցին տարան։

Մեծ երեխայի նման լալիս էր, նյարդային հեծկլտում։ Թևերը թույլ կախվել էին, ոտքերը կարծես բամբակից լինեին, սանդուղքից անզգա ցած էր իջնում, մեքենայորեն փոխելով ոտքերը։

Կարավանին նստեցրին բազկաթոռին, սեղանի մոտ, իր սովորական տեղում, համարյա դատարկ ափսեի առջև, որի մեջ ընկած էր գդալը։ Նա նստած էր անշարժ, հայացքը հառած բաժակին, բթացած, մտածելու ունակությունը կորցրած։

Տիկին Կարավանը մի անկյունում զրուցում էր բժշկի հետ, հարցուփորձ էր անում ձևականությունների մասին, հետաքրքրվում գործնական բոլոր տեղեկանքներով։ Վերջում պարոն Շընեն, որ կարծես ինչ֊որ բանի էր սպասում, վերցրեց գլխարկը և հայտարարելով, թե դեռ չի ճաշել, հրաժեշտ տվեց, որ դուրս գա։

— Ինչպե՜ս, ուրեմն չե՞ք ճաշել,— բացականչեց տիկին Կարավանը,— եթե այդպես է, մնացեք, բժիշկ, մնացեք։ Հիմա ձեզ կմատուցեն այն ամենը, ինչ ունենք, դեհ, գիտեք, որ մեր կերածը առանձնապես մի բան չի։

Բժիշկը ներողություն խնդրելով մերժեց, բայց տիկինը պնդեց.

— Ի՞նչ կլինի, մնացեք։ Այսպիսի րոպեներին մեծ երջանկություն է, երբ կողքիդ բարեկամներ ես ունենում: Բացի այդ, թերևս կարողանաք համոզել ամուսնուս մի կտոր բան ուտի։ Նա այնքան կարիք ունի ուժ հավաքելու:

Բժիշկը խոնարհվեց, գլխարկը դրեց մի աթոռի։

— Եթե այդպես է, համաձայն եմ, տիկին։

Տիկինը ինչ֊որ կարգադրություններ արեց հուզված Ռոզալիին, հետո ինքն էլ սեղան նստեց «ձևի համար, նաև, որպեսզի բժիշկն ազատ զգար իրեն», ինչպես արտահայտվեց նա։

Նորից կպան սառած ապուրին. պարոն Շընեն խնդրեց երկրորդ ափսեն։ Հետո հայտնվեց լիոնյան ձևով պատրաստված գանձակով լի սկուտեղը, որից տարածվեց սոխի բուրմունք։ Տիկին Կարավանը համտես արեց։

— Գերազանց է,— ասաց դոկտորը:

Տիկինը ժպտաց.

— Իսկապե՞ս,— հետո, դառնալով ամուսնուն, ասաց,— դու էլ կեր, իմ խեղճ Ալֆրեդ, գոնե ստամոքսդ դատարկ չլինի, ախր ամբողջ գիշերն առջևդ է:

Նա հլու֊հնազանդ մեկնեց ափսեն. նույն հնազանդությամբ էլ անկողին կմտներ, եթե հրամայեին, և ամեն ինչ կաներ առանց դիմադրության, առանց մտածելու։ Եվ կերավ։

Բժիշկը ինքն էր ուտելիք վերցնում իր համար, նա երեք անգամ դատարկեց ափսեն, մինչդեռ տիկին Կարավանը երբեմն֊երբեմն պատառաքաղի ծայրով մի կտոր էր վերցնում և կուլ տալիս մի տեսակ շինծու ցրվածությամբ։

Երբ սեղանին հայտնվեց մակարոնով լի թասը, բժիշկը շշնջաց.

— Այ համե՜ղ բան։

Այս անգամ տիկին Կարավանը իր ձեռքով մատուցեց բոլորին։ Լցրեց նույնիսկ փոքրիկ ափսեները, որոնց մեջ գդալներ էին զնգզնգացնում ազատություն ստացած երեխաները, նրանք համարձակ խմում էին անխառն գինի, սեղանի տակ ոտքով հարվածում իրար։

Պարոն Շընեն հիշեց Ռոսինիի սերը[1] իտալական այդ կերակրատեսակի նկատմամբ և բացականչեց.

— Մակարոն էր սիրում
Մաեստրո Ռոսինին...

Բայց նրան լսող չկար։ Տիկին Կարավանը հանկարծ մտածկոտ էր դարձել, պատկերացնելով տեղի ունեցած դեպքի բոլոր հնարավոր հետևանքները, իսկ ամուսինը հացի միջուկից գնդիկներ էր սարքում, շարում սփռոցին և ապուշի սևեռուն հայացքով նայում դրանց, մեկ էլ, անհագ ծարավը կոտրելու համար անընդհատ շուրթերին էր մոտեցնում գինով լի բաժակը։ Նրա միտքը, որ առանց այդ էլ շաղվել էր ստացած ցնցումից ու վշտից, կարծես լողում էր դժվար մարսողության նոր թմրության մեջ։

Բժիշկն առհասարակ գինին կլանում էր հորի նման և ակներևաբար հարբել էր։ Նույնիսկ տիկին Կարավանը, որ չնայած միայն ջուր էր խմում, անխուսափելի ջղային ցնցումի ազդեցության տակ հուզվում էր, շփոթվում և զգում էր, որ գլուխը թմրում է։

Պարոն Շընեն բացել էր խոսակցության տուտը։ Պատմում էր մահվան զանազան ծիծաղելի դեպքեր։ Ախր Փարիզի այս արվարձանում, որ հիմնականում լցված է գավառական բնակչությամբ, հանգուցյալի նկատմամբ, դա հայր լինի թե մայր, կա գեղջկական անտարբերություն, հարգանքի բացակայություն, անգիտակից դաժանություն, մի բան, որ այնքան սովորական է գյուղում, բայց որը հազվադեպ երևույթ է Փարիզում։

Նա պատմում էր.

— Պատկերացրեք, անցյալ շաբաթ ինձ կանչեցին Պյուտո փողոցը։ Ես անմիջապես գնացի։ Հիվանդն արդեն մահացել էր, իսկ նրա մահճի շուրջը հավաքվել էր ամբողջ ընտանիքը և անվրդով խմում էր անիսոնով օղի, որ գնված է եղել նախորդ օրը, մեռնողի ցանկությամբ։

Բայց տիկին Կարավանը չէր լսում, ուշքն ու միտքը լարել էր ժառանգության վրա, իսկ պարոն Կարավանի գլխում խելք չէր մնացել, որ բան հասկանար։

Սուրճ բերեցին։ Թունդ էին եփել գլուխները թարմացնելու համար։ Սուրճի ամեն մի գավաթի վրա լցվող կոնյակը այտերի վրա նոր կարմրություն էր ավելացնում և պղտորում նրանց առանց այդ էլ պղտորված գիտակցությունը։

Հետո դոկտորը թափով վերցրեց օղու շիշը և բոլորին «ուղեթաս» լցրեց։ Եվ բոլորն անխոս, մարսողության հաճելի ջերմությունից թմրած, ակամա անձնատուր եղան անասնական երանության, որ առաջացնում է ալկոհոլը ճաշից հետո։ Նրանք դանդաղ վայելում էին կոնյակախառն սուրճը, որ գավաթների հատակին թողնում էր դեղնավուն, քաղցր հետք։

Երեխաները քնել էին։ Ռոզալին նրանց պառկեցրեց անկողիններում։

Կարավանը, մեքենայորեն ենթարկվելով ինքնամոռացման պահանջին, որ ունենում են բոլոր դժբախտները, մի քանի անգամ իրեն օղի լցրեց, և նրա շաղված աչքերը փայլեցին։

Դոկտորը վերջապես վեր կացավ, որ գնա և թևանցուկ անելով բարեկամին, ասաց.

— Հետս դուրս եկեք, մի քիչ զբոսնենք,— ասաց նա,— օդն օգտակար է ձեզ։ Երբ մարդ վիշտ է ունենում, չպետք է տեղում երկար նստի։

Կարավանը հլու հնազանդվեց, գլխարկը դրեց, ձեռնափայտը վերցրեց, դուրս եկավ։ Թև թևի տված նրանք իջան Սենայի կողմը։ Երկնքում վառվում էին պայծառ աստղերը։

Տաքուկ գիշերվա մեջ բույրեր էին լողում։ Հարևան բոլոր պարտեզները լի էին ծաղիկներով, որոնք ասես ցերեկը քնում էին, իրիկնամուտին արթնանում և իրենց բուրմունքը խառնում ստվերներից ելնող թեթև զեփյուռին։

Լայն պողոտան, երկշարք գազալապտերներով, որ ձգվում էր մինչև Հաղթանակի կամար, ամայի էր ու լուռ։ Իսկ այնտեղ աղմկում էր կարմիր մշուշի մեջ պարուրված Փարիզը։ Դա մի տեսակ չդադարող դղրդյուն էր, որին երբեմն արձագանքում էր հեռավոր հարթավայրում, գոլորշիների մեջ կորած կամ էլ գավառի միջով դեպի օվկիանոս սուրացող գնացքի սուլոցը։

Դրսի օդը դիպչելով երկու տղամարդկանց դեմքերին, նախ շշմեցրեց նրանց, խախտեց բժշկի հավասարակշռությունը և սաստկացրեց Կարավանի գլխապտույտը, որն իրեն զգացնել էր տալիս ճաշից սկսած։

Նա քայլում էր կարծես երազում՝ ուղեղը թմրած, շարժումները կաշկանդված, առանց այրող վշտի զգացողության, մի տեսակ հոգեկան ընդարմացման մեջ, որ նրան խանգարում էր տառապել, նույնիսկ ինչ֊որ թեթևություն էր զգում, որ գալիս էր գիշերային օդում կախված տաք բույրերից։

Հասնելով կամրջին, թեքվեցին ձախ։ Նրանց դեմքին փչեց գետի թարմ շունչը։ Գետը հոսում էր թախծոտ ու հանդարտ, բարձր բարդիների խիտ վարագույրի առջևով։ Եվ թվում էր, թե աստղեր էին լողում ջրերի վրա, օրորվելով քամուց։ Մյուս ափին ծածանվող նուրբ, ճերմակավուն մշուշը թոքերին էր հասցնում բուրումնավետ խոնավություն։ Կարավանը հանկարծ կանգ առավ, շշմած՝ գետի այս բուրմունքից, որ նրա հոգում արթնացրել էր վաղեմի հիշողություններ։ Եվ նա տեսավ մորը, մանկության օրերի մորը, այնտեղ՝ Պիկարդիում, իրենց դռան առջև չոքած, սպիտակեղենի կույտը կողքին լվացք էր անում այգու միջով հոսող բարակ առվակում։ Գյուղի խաղաղ լռության մեջ լսվում էր բակի դմբդմբոցը և ձայնը, որ կանչում էր իրեն. «Ալֆրե՜դ, օճառ բեր»։ Նա զգում էր հոսող ջրի նույն հոտը, նույն մշուշը, որ բարձրանում էր խոնավ հողից, նույն ճահճային գոլորշիացումը, որոնց անմոռանալի համը դեռ շուրթերին էր, և այսօր, երբ մայրը մահացել էր, նորից վերապրում էր այդ ամենը։

Նորից կարկամեց այրող հուսահատության նոր ցավից։ Կարծես լույսի բռնկում լիներ, որ միանգամից ի ցույց հանեց նրա դժբախտության ահագնությունը։ Եվ քամու շունչը նրան նետեց անբուժելի ցավի սև խորխորատը։ Սիրտը կտոր֊կտոր էր լինում հավիտենական այդ բաժանումից։ Նրա կյանքը մեջտեղից կիսվում էր, և ամբողջ երիտասարդությունը անհետանում, կորչում էր այդ մահվան մեջ, ամբողջ «անցյալը» վերջանում էր, պատանության բոլոր հուշերը ցնդում էին, այլևս ոչ ոքի հետ չէր խոսելու անցած֊գնացած բաների մասին, ժամանակին իր ճանաչած մարդկանց, ծննդավայրի, իր և իր ապրած կյանքի մանրուքների մասին, նրա էության մի մասը դադարել էր գոյություն ունենալուց, մնում էր, որ մահանա մյուս մասը։

Եվ սկսվեց հիշողությունների շարանը։ Նորից «մայրիկն» էր աչքի առջև, երիտասարդ մայրը՝ մաշված հագուստներով: Նա այնքան երկար էր կրում նույն շորը, որ անբաժան էր թվում նրա անձից։ Հիշեց հազարավոր մոռացված դեպքեր, մոր դեմքի զանազան արտահայտություններ, նրա շարժումները, խոսելաձևը, սովորույթները, տարօրինակությունները, բարկությունները, դեմքի խորշոմները, նիհար մատների շարժումները, ամբողջ պահվածքը, որ այլևս չէր լինելու։

Ամուր կառչելով բժշկից, նա խոր հառաչում էր, նրա թույլ ոտքերը դողում էին, ամբողջ հաստ մարմինը ցնցվում էր հեկեկանքներից, և նա մրմնջում էր. «Մայրս, իմ խեղճ մայրը, իմ խեղճ մայրը»։

Բայց նրա հարբած ուղեկիցը, որ երազում էր երեկոն ավարտել այն տեղերից մեկում, ուր գաղտնի հաճախում էր, ձանձրացավ վշտի այս նոր, սուր նոպայից։ Նա Կարավանին տարավ, նստեցրեց ափի խոտերին, ինքը համարյա անմիջապես գնաց, մի հիվանդի այցելելու պատրվակով։

Կարավանը երկար լաց եղավ, հետո, երբ արցունքները ցամաքեցին և նրա ամբողջ տառապանքը այսպես ասած զեղվեց, նա նորից թեթևություն զգաց, հանգստություն, անակնկալ հանդարտություն։

Լուսինը դուրս էր եկել. հորիզոնը ողողվել էր խաղաղ լույսով։ Վիթխարի բարդիները շողում էին արծաթ շողերով, իոկ հովտում, փխրուն ձյան նման, փռվել էր մշուշը։ Գետը, որտեղ այլևս աստղեր չէին լողում և այժմ ծածկված էր սադափով, շարունակ հոսում էր մանրիկ, փայլփլուն ալյակներով։ Օդը մեղմ էր, հովը՝ բուրումնավետ։ Ինչ֊որ փափկություն կար քնած հողի մեջ, և Կարավանը ըմբոշխնում էր գիշերվա այդ փափկությունը, խորը շնչում էր և իրեն թվում էր, թե մարմնի բոլոր բջիջների մեջ թափանցում է թարմություն, անդորր, գերմարդկային սփոփանք։

Թեև նա ընդդիմանում էր իրեն համակող այդ երանությանը, կրկնում էր. «Մայրս, խեղճ մայրս», աշխատում էր նորից լալ ու ողբալ ազնիվ մարդուն վայել խղճով, բայց այլևս չէր կարողանում, այլևս ոչ մի ցավ չէր ճնշում հոգին, թեև այդ նույն մտքերը քիչ առաջ այնքան դառնորեն լացացրել էին իրեն:

Վերջապես վեր կացավ, որ տուն վերադառնա. գնում էր մանրիկ քայլերով, պարուրված անխռով բնության հանդարտ անտարբերությամբ և հոգին՝ ակամայից խաղաղված։

Հասնում էր կամրջին, երբ նկատեց մեկնելու պատրաստ վերջին շոգեքարշիկի լապտերը, իսկ ետևում՝ «Գլոբուս» սրճարանի լուսավոր պատուհանները։

Այդ պահին ցանկություն ունեցավ որևէ մեկին պատմել վրա հասած դժբախտության մասին, կարեկցանք, գութ, հետաքրքրություն շարժել իր նկատմամբ։ Նա ողբերգական արտահայտություն տվեց դեմքին, հրեց դուռը և քայլեց դեպի վաճառասեղանը, որտեղ, ինչպես միշտ, բազմած էր լինում սրճարանի տերը։ Իրեն թվում էր, թե պետք է տպավորություն գործի, թե հիմա բոլորը կկանգնեն, բազկատարած առաջ կգան և կգոչեն. «Այդ ի՞նչ է պատահել», բայց ոչ ոք չնկատեց նրա տխրությունը։ Այստեղ նա արմունկները հենեց վաճառասեղանին և, գլուխն առնելով ափերի մեջ, շշնջաց.

— Աստվա՛ծ իմ, Աստվա՛ծ իմ։

Սրճարանի տերը նայեց նրան.

— Հիվա՞նդ եք, պարոն Կարավան։

Նա պատասխանեց.

— Ոչ, ոչ, իմ խեղճ բարեկամ, քիչ առաջ մայրս մահացավ։

Տերը ցրված «ա՛հ» արեց, և որովհետև սրճարանի խորքից ինչ֊որ հաճախորդ գոռում էր՝ «Մի գավաթ գարեջուր բերեք», սա որոտաձայն պատասխանեց. «Հիմա, հիմա, բում... եկա», և նետվեց սպասարկելու նրան, ապշահար Կարավանին թողնելով մենակ։

Միևնույն սեղանի վրա, ինչպես ճաշից առաջ, կլանված ու անշարժ, դեռ դոմինո էին խաղում այն երեքը։ Կարավանը մոտեցավ նրանց, կարեկցանք գտնելու հույսով։ Բայց որովհետև ոչ մեկը նրան չնկատեց, խոսք բացեց ինքը.

— Քիչ առաջ,— ասաց նա,— ինձ մեծ դժբախտություն պատահեց։

Երեքն էլ միաժամանակ կիսաբարձրացրին գլուխները՝ աչքները չկտրելով իրենց ձեռքի դոմինոյի քարերից։

— Ի՞նչ է եղել։

— Մայրս մահացավ։

Խաղացողներից մեկը անտարբեր մարդու կեղծ ցավակցությամբ շշնջաց.

— Ահ, ի՞նչ եք ասում։

Երկրորդը, ասելու բան չգտնելով, գլուխն օրորեց ու մի տեսակ տխուր սուլեց։ Երրորդը վերսկսեց խաղը, կարծես մտածելով. «Հազի՞վ»։

Կարավանը նրանցից «սրտի խոսք» էր ուզում, բայց տեսնելով այդ վերաբերմունքը, թողեց գնաց, վրդովված նրանց անտարբերությունից՝ ընկերոջ վշտի նկատմամբ, չնայած վիշտն այդ պահին այնքան էր մեղմացել, որ այլևս չէր զգում։

Եվ դուրս եկավ, գնաց տուն։

Կինը նրան սպասում էր գիշերանոցով՝ նստած մի ցածրիկ աթոռակի, բաց լուսամուտի առջև, միտքը շարունակ ժառանգության վրա։

— Հանվի՛ր,— ասաց նա,— կզրուցենք անկողնում։

Կարավանը բարձրացրեց գլուխը և, հայացքով ցույց տալով առաստաղը, ասաց.

— Ախր, այնտեղ մարդ չկա։

— Կներե՜ս, Ռոզալին նրա մոտ է, դու նրան կփոխարինես առավոտյան ժամը երեքին, մինչև որ մի քիչ քունդ առնես:

Համենայն դեպս նա մնաց վարտիքով, որպեսզի կազմ֊պատրաստ լինի։ Հետո մի շոր փաթաթեց գլխին, պառկեց կնոջ կողքին, սա արդեն սուզվել էր անկողնու մեջ։

Նույնիսկ այս ժամին տիկին Կարավանի թասակը զարդարված էր վարդագույն ժապավեններով ու, կարծես նրա բոլոր թասակներին հատուկ սովորության ուժով, ծռվել էր ականջի վրա։

Հանկարծ նա գլուխը թեքեց ամուսնու կողմը։

— Չգիտե՞ս, մայրիկը կտակ գրե՞լ է, թե ոչ,— հարցրեց։

— Ես... ես... չեմ կարծում... Ոչ, հավանորեն չի գրել,— վարանելով պատասխանեց նա։

Տիկին Կարավանը նայեց ամուսնու աչքերի մեջ և խուլ ու զայրալից ձայնով վրա տվեց։

— Տեսնու՜մ ես, ինչ ապերախտն է։ Ախր տասը տարի հոգիներս դուրս եկավ նրան խնամելով, պահելով ու կերակրելով։ Քո քույրն այդքան բան չէր անի նրա համար, ես էլ չէի անի, եթե իմանայի, թե ինչ վարձ է սպասում ինձ։ Այո, դա ամոթ է նրա հիշատակին։ Հիմա կասես, որ նա վճարում էր իր ապրուստի ծախսը, ճիշտ է, բայդ մի՞թե զավակների չարչարանքը փողով է գնահատվում։ Մարդիկ երախտագիտությունը արտահայտում են հետմահու, կտակով։ Ահա թե ինչպես են վարվում ազնիվ մարդիկ: Ուրեմն ես զուր եմ տանջվել, չարչարվել։ Լա՜վ պատիժ տվեց, խոսք չկա, լա՜վ պատիժ։

Կարավանը շփոթված կրկնում էր.

— Սիրելիս, սիրելիս, խնդրում եմ, աղաչում եմ...

Վերջապես նա հանգստացավ և սովորական ձայնով ասաց.

— Վաղն առավոտյան հարկ կլինի հայտնել քրոջդ։

Կարավանը վեր թռավ։

— Իսկապե՜ս, չէի մտածել, լույսը բացվելուն պես հեռագիր կտամ։

Բայց կինը կասեցրեց, կարծես ամեն ինչ նախատեսել էր։

— Ոչ, հեռագիրը կտաս 10֊ին, 11֊ին, որպեսզի ժամանակ ունենանք մեր անելիքն անելու, նրա գալուց առաջ։ Շարանթոնից այստեղ ընդամենը երկու ժամվա ճանապարհ է։ Կասենք, որ գլուխդ կորցրել էիր։ Եթե իմաց անենք առավոտյան, ոչինչ չենք հասցնի։

Կարավանը հանկարծ ձեռքը խփեց ճակատին և երկչոտ ձայնով, որով միշտ խոսում էր պետի մասին և որին հիշելիս անգամ դողում էր, ասաց.

— Հարկավոր է նախազգուշացնել մինիստրությանը նույնպես։

Կինը պատասխանեց.

— Ինչու՞ զգուշացնես։ Այսպիսի դեպքերում մոռանալը միշտ էլ ներելի է։ Մի զգուշացրու, հավատա, քո պետը ոչինչ չի կարող ասել, դու նրան դժվարին կացության մեջ կդնես։

— Օ, ճիշտ է,— ասաց նա,— մի լավ կկատաղի, երբ նկատի, որ չկամ։ Դու իրավացի ես, հրաշալի միտք է։ Երբ հայտարարեմ, որ մայրս մահացել է, նա ստիպված կլինի լռել։

Եվ պատկերացնելով պետի դեմքը, Կարավանը ոգևորված շփեց ձեռքերը։ Իսկ վերևի հարկում ընկած էր ծեր մոր մարմինը՝ քնած սպասուհու կողքին։

Տիկին Կարավանը մտազբաղ էր, կարծես տարված էր ինչ֊որ մտքով, որ դժվար է արտահայտել։ Վերջապես նա խոսեց.

— Մայրդ, որքան գիտեմ, քեզ էր նվիրել սեղանի ժամացույցը՝ բիլբոկե խաղացող աղջկա արձանիկով։

Նա լարեց հիշողությունը, հետո պատասխանեց.

— Այո, այո (բայց դա վաղուց էր, երբ նոր էր տեղափոխվել այստեղ), ասաց՝ «Ժամացույցը քոնը կլինի, եթե ինձ լավ պահես»։

Տիկին Կարավանը հանգստացավ, դեմքը բացվեց։

— Ուրեմն հարկավոր է բերել այստեղ, որովհետև եթե թողնենք, քույրդ կգա, թույլ չի տա վերցնենք։

Պարոն Կարավանը տատանվում էր.

— Մի՞թե այդպես ես կարծում։

Կինը բարկացավ.

— Իհարկե այդպես եմ կարծում։ Ժամացույցը այստեղ լինի, այլևս ոչ տեսել ենք, ոչ լսել։ Մերն է և վերջ։ Նույնը և նրա սենյակի կոմոդը, այն, որ մարմար ունի վրան, մի օր լավ տրամադրության մեջ էր, տվեց ինձ։ Երկուսն էլ հիմա ներքև կիջեցնենք։

Կարավանը տատանվում էր.

— Բայց, սիրելիս, դա մեծ պատասխանատվություն է։

Կինը զայրացած շուռ եկավ.

— Իսկապե՞ս։ Դու երբե՛ք բնավորությունդ չես փոխի։ Եթե անգամ երեխաներդ քաղցից սատկեն, էլի դու որևէ բան չես ձեռնարկի։ Եթե կոմոդը տվել է ինձ, ուրեմն կոմոդը մերն է։ Եթե քույրդ դժգոհ լինի, թող խոսի, ինչքան կուզի, ես նրան բանի տեղ չեմ դնում։ Դեհ, վեր կաց, գնանք անմիջապես բերենք մորդ տվածները։

Հլու և դողդոջ նա ելավ անկողնուց, ուզում էր անդրավարտիքը հագնել, կինը չթողեց.

— Կարիք չկա հագնվելու, մնա վարտիքով, բավական է, ես էլ եմ այսպես գալիս։

Եվ երկուսն էլ գիշերազգեստներով, անշշուկ բարձրացան սանդուղքով, զգույշ բաց արեցին դուռը, մտան սենյակ, որտեղ տոսախի ճյուղով ափսեի եզրերին վառվում էին չորս մոմերը և կարծես միայն նրանք էին հսկում պառավ կնոջ հավիտենական հանգիստը, որովհետև Ռոզալին բազկաթոռին փռված, ոտքերը մեկնած, ձեռքերը խաչած փորին, գլուխը կողքի թեքած, նույնպես անշարժ, բերանը բաց քնած էր և դեռ խռմփացնում էր։

Կարավանը վերցրեց ժամացույցը: Դա այն արտառոց առարկաներից էր, որոնցից շատ էր արտադրում երկրորդ կայսրության արվեստը։ Բրոնզե ոսկեզօծ աղջիկ՝ գլխին գույնզգույն ծաղկեպսակ, ձեռքին պահել էր մի բիլբոկե, որի գունդը հենց ճոճանակն էր։

— Դա ինձ տուր,— ասաց կինը,— դու վերցրու կոմոդի մարմարը։

Նա ենթարկվեց և, հևալով, մարմարը մի կերպ ուսին դրեց։

Ամուսինները դուրս եկան։ Կարավանը դռան մոտ կռացավ և ճոճվելով սկսեց իջնել սանդուղքով, կինը գալիս էր առջևից, մի ձեռքով լուսավորելով նրա ճանապարհը, մյուս թևի տակ պահելով ժամացույցը։

Երբ արդեն իրենց սենյակում էին, տիկին Կարավանը ազատ շունչ քաշեց։

— Ամենակարևորն արված է, գնանք բերենք մնացյալը։

Կոմոդի դարակները լեփ լեցուն էին պառավի հնոտիով։ Հարկավոր էր դրանք մի տեղ պարտակել։

Տիկին Կարավանի գլխում միտք ծագեց։

— Գնա, նախասենյակից բեր եղևնափայտե սնդուկը։ Դրա գինը քառասուն սու է, կարելի է դնել այստեղ։— Եվ երբ սնդուկը բերվեց, սկսվեց տեղափոխությունը։

Մեկը մյուսի ետևից հանում էին թեզանիքներ, օձիքներ, շապիկներ, թասակներ, թշվառ կնոջ ամբողջ աղքատիկ ունեցվածքը, կին, որ պառկած էր այստեղ, և խնամքով դարսում էին փայտե սնդուկի մեջ, որպեսզի խաբեն տիկին Բրոյին՝ մեռնողի մյուս զավակին. նա պիտի գար հաջորդ օրը։

Այդ գործն անելուց հետո իջեցրին նախ դարակները, հետո կոմոդը, ամեն մեկը բռնելով մի կողմից։ Հետո երկար տվին֊առան, թե որտեղ դնեն, որ լավ լինի։ Ի վերջո որոշեցին դնել ննջասենյակում, մահճակալի դիմաց, երկու լուսամուտների միջև։

Կոմոդը տեղավորելուց հետո տիկին Կարավանն սկսեց դարակներում դարսել սեփական սպիտակեղենը։ Ժամացույցը տեղ գրավեց հյուրասենյակի բուխարիկի վրա։ Ամուսինները ստուգեցին տպավորությունը և հիացան.

— Այսպես շատ լավ է,— ասաց կինը։

— Այո, շատ լավ է,— պատասխանեց ամուսինը։

Հետո պառկեցին։ Կինը փչեց մոմը։ Շուտով ամբողջ տունը իր երկու հարկերով խոր քուն մտավ։

Երբ Կարավանն աչքերը բացեց, արդեն ցերեկ էր։ Նրա գլխում կատարյալ շփոթ էր և պատահածի մասին հիշեց մի քանի րոպեից։ Այդ մտքից կարծես կրծքին ուժեղ հարված իջավ: Անմիջապես թռավ անկողնուց, նորից սոսկալի հուզված, լացը հազիվ զսպելով:

Արագ բարձրացավ վերև, որտեղ Ռոզալին նույն դիրքով ընկած դեռ խռմփացնում էր։ Կարավանը նրան ուղարկեց իր գործին, փոխեց այրված մոմերը, հետո հայացքը սևեռեց մոր վրա։ Գլխում պտտվում էին առերևույթ խորիմաստ մտքեր, կրոնական և փիլիսոփայական գռեհկաբանություններ, որոնք հետամտում են միջակություններին, երբ տանը մարդ է մեռնում։

Բայց որովհետև կինը կանչում էր, իջավ ներքև։

Տիկին Կարավանը կազմել էր իրենց առավոտյան անելիքների ցուցակը։ Ցուցակը նրան սարսափեցրեց։ Նա կարդաց.

1. Հայտարարություն քաղաքապետարանում:

2. Հրավիրել մահը հաստատող բժիշկ։

3. Պատվիրել դագաղ։

4. Անցնել եկեղեցի։

5. Թաղման գրասենյակ։

6. Տպարան՝ հայտարարության համար։

7. Նոտարի մոտ։

8. Հեռագրատուն՝ հարազատներին տեղեկացնելու համար։

Եվ ի լրումն այդ ամենի, բազմաթիվ մանր հանձնարարություններ։

Նա գլխարկն առավ, գնաց։

Այդ ընթացքում լուրը տարածվել էր, հարևանները գալիս էին տեսնելու հանգուցյալին։

Սափրիչի տանը, աոաջին հարկում, նույնիսկ այդ կապակցությամբ կնոջ ու ամուսնու միջև տեսարան տեղի ունեցավ, այն էլ հաճախորդի ներկայությամբ։

Կինը գուլպա էր գործում ու շշնջում.

— Մի հոգի էլ պակասեց։ Համա թե ժլատն էր, աշխարհ ման գայիր, նմանը չէիր գտնի։ Ճիշտն ասած, դրան բոլորովին չէի սիրում, բայց մեկ է, պիտի գնամ տեսնեմ։

Ամուսինը օճառում էր հաճախորդի ծնոտը, նա մռթմռթաց.

— Լավ ես երգում։ Դա ինչ կանացի դատողություն է։ Իբր քիչ եք իրար միս կերել կենդանության ժամանակ, հիմա էլ մեռնելուց հետո հանգիստ չես տալիս մարդուն։

Կինը անշփոթ շարունակեց.

— Դա իմ ուժերից վեր է։ Պետք է գնամ։ Առավոտից ուզում եմ գնալ։ Ինձ թվում է, եթե չգնամ չտեսնեմ, անընդհատ կմտածեմ այդ մասին։ Իսկ եթե գնամ, աչքովս տեսնեմ, հանգիստ կլինեմ։

Սափրիչը ուսերը թոթվեց և քթի տակ, այնպես որ լսելի լինի պարոնին, որի այտը սափրում էր, ասաց.

— Երանի մարդ հասկանա, թե ինչ է անցնում այս անիծյալ կանանց գլխով: Ախր, ի՞նչ հաճույք կարող է պատճառել մեռելին տեսնելը։

Կինը լռել էր։ Նա անխռով պատասխանեց.

— Այդպես է, այդպես է։

Եվ ձեռքի հյուսքը դնելով սեղանին, բարձրացավ վերև։

Երկու հարևանուհի արդեն եկել էին, և տիկին Կարավանը ամենայն մանրամասնությամբ պատմում էր դեպքի մասին։

Գնացին հանգուցյալի սենյակը։ Չորս կանայք թաթերի ծայրին մտան ներս, հերթով սավանը ցողեցին աղաջրով, ծունկի իջան, խաչակնքեցին, աղոթք մրմնջացին, ոտքի ելան, հետո աչքները չռած, բերանները կիսաբաց, զննեցին դիակը, իսկ հանգուցյալի հարսը դեմքը թաշկինակով ծածկած, հուսահատ հեծկլտում էր։ Երբ նա շրջվեց դուրս գալու, նկատեց, որ դռան մոտ կանգնած են Մարի֊Լուիզն ու Ֆիլիպ֊Օգյուստը։ Երկուսն էլ գիշերանոցով, հետաքրքրությամբ ներս էին նայում։ Մոռանալով շինծու վիշտը, նա ձեռքը բարձրացրած հարձակվեց երեխաների վրա, զայրալից գոռալով.

— Կորե՛ք այստեղից, զզվելի լակոտներ։

Տասը րոպեից նորից վեր բարձրանալով հարևանուհիների նոր խմբի հետ, նորից տոսախի ճյուղը թաթախելով աղաջրի մեջ և թափահարելով սկեսրոջ վրա, աղոթելով, թնկթնկալով, կատարելով բոլոր պարտականությունները, նորից նկատեց իր երկու երեխաներին, որ ետևից եկել էին։ Նորից մի լավ հասցրեց նրանց վզակոթին, բայց հետո արդեն ուշադրություն չէր դարձնում, և ամեն մի նոր այցելուի հետ երկու ճստլիկները գալիս էին, նույնպես չոքում մի անկյունում և անփոփոխ կերպով կրկնում մոր արածները:

Կեսօրից հետո հետաքրքրասերների բազմությունը պակասեց։ Շուտով այլևս մարդ չկար։ Տիկին Կարավանը վերադարձավ իր սենյակը, զբաղվեց թաղման արարողության պատրաստություններով, և հանգուցյալը մնաց մենակ։

Սենյակի լուսամուտը բաց էր։ Խելահեղ շոգը ներս էր թափանցում փոշու քուլաների հետ։ Չորս մոմերի բոցե լեզուները տատանվում էին անշարժ մարմնի մոտ։ Սավանի վրա, կոպերը փակ դեմքին, մեկնված ձեռքերին փոքրիկ ճանճեր էին թռվռում, գալիս֊գնում էին, վխտում պառավի վրա, սպասում իրենց ժամին։

Մարի֊Լուիզն ու Ֆիլիպ֊Օգյուստը նորից գնացել էին թափառելու փողոցում։ Շուտով նրանց շրջապատեցին ընկերները, մանավանդ աղջիկները, որոնք ավելի հետաքրքրասեր են և ավելի շուտ են հասու լինում կյանքի բոլոր գաղտնիքներին։ Եվ նրանք մեծերի նման հարցեր տվեցին.

— Քո տատիկը մահացե՞լ է։

— Այո, երեկ երեկոյան։

— Ինչպե՞ս է լինում մահը։

Մարի֊Լուիզը բացատրում էր, նկարագրում մոմերը, տոսախը, տատիկի դեմքը։ Բոլոր երեխաները այրվում էին հետաքրքրությունից, նրանք նույնպես խնդրեցին բարձրանալ վերև՝ հանգուցյալի սենյակը։ Շուտով Մարի֊Լուիզը կազմակերպեց առաջին ճամփորդությունը, ընտրեց հինգ աղջիկ և երկու տղա՝ ամենամեծերին և ամենահամարձակներին։ Ստիպեց հանել ոտնամանները, որ ձայն չլսվի: Խումբը ներս սահեց և մկների նման անշշուկ ելավ աստիճաններով։ Աղջնակը սենյակ մտնելով և ընդօրինսւկելով մորը, կատարեց ամբողջ արարողությունը։ Նա հանդիսավորապես առաջնորդեց ընկերներին, չոքեց, խաչակնքեց, շրթունքները շարժեց, աղաջրով ցողեց անկողինը, և մինչ վախվորած, հետաքրքրված և հիացած երեխաները իրար կպած մոտեցան դիտելու հանգուցյալի դեմքն ու ձեռքերը, հանկարծ սկսեց կեղծ հեկեկալ դեմքը փոքրիկ թաշկինակով ծածկած։ Հետո հանկարծ սփոփվեց, հիշելով դռան մոտ սպասող մյուս երեխաներին, արագ դուրս բերեց բոլորին, որպեսզի հիմա էլ ներս բերի երկրորդ, ապա երրորդ խումբը, որովհետև թաղի բոլոր երեխաները, մինչև իսկ գզգզված մուրացիկները թափվել էին վայելելու այդ նոր զվարճությունը։ Եվ ամեն անգամ աղջնակը բացառիկ կատարելությամբ կրկնում էր մոր ծամածռությունները։

Ի վերջո հոգնեցին։ Երեխաներին հրապուրեց֊տարավ մի ուրիշ խաղ, և պառավ տատիկը մնաց մեն֊մենակ, բոլորի կողմից մոռացված։ Սենյակը լցվեց խավարով, մոմերի երերուն բոցը հանգուցյալի չոր, խորշոմապատ դեմքին լույսեր էր խաղացնում։

Ժամը ութի մոտ Կարավանը բարձրացավ վերև, ծածկեց լուսամուտը և փոխեց մոմերը։ Հիմա հանգիստ էր ներս մտնում, արդեն այնպես էր վարժվել տեսնելու դիակը, կարծես ամիսներ շարունակ նա այնտեղ էր եղել։ Նա նույնիսկ հավաստիացավ, որ քայքայման որևէ նշան առայժմ չի երևում և այդ մասին հաղորդեց կնոջը, երբ սեղան նստեց ճաշելու։ Կինը պատասխանեց.

— Լսիր, նա հիմա փայտ է դառել։ Կարող է այդպես մի տարի պահպանվել։

Լռելյայն կերան ապուրը։ Երեխաները ամբողջ օրը ազատ վազվզել էին և հիմա հոգնությունից թմրած ննջում էին աթոռների վրա։ Ոչ ոք չէր խոսում։

Հանկարծ լամպի լույսը նվազեց։

Տիկին Կարավանը բարձրացրեց պատրույգը, բայց այրիչը խուլ ճթթաց, խռխռաց և լույսը հանգավ։ Մոռացել էին ձեթ առնել։ Թե գնային նպարավաճառի խանութ, կուշացնեին ճաշը, սկսեցին մոմ որոնել, բայց մոմ չկար, բացի հանգուցյալի սենյակում վառվող մոմերից։

Տիկին Կարավանը, որի միտքը միշտ արագ էր գործում, անմիջապես Մարի֊Լուիզին ուղարկեց վերև, բերելու մոմերից երկուսը, իրենք խավարի մեջ նստած սպասեցին։

Հստակ լսվում էին աղջկա ոտնաձայները սանդուղքի վրա։ Հետո մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։ Հետո երեխան գլխապատառ իջավ։ Շնչակտուր բացեց դուռը և ավելի սաստիկ շփոթված, քան նախորդ օրը, երբ հաղորդում էր աղետի մասին, մի կերպ ասաց.

— Հայրի՛կ, տատիկը հագնվում է:

Կարավանն այնպես վեր թռավ, որ աթոռը տակից գլորվեց կպավ պատին։ Նա թոթովեց.

— Դու ասում ես... ի՞նչ ես ասում...

Մարի֊Լուիզը հուզմունքից խեղդվելով կրկնեց.

— Տա... տա... տատիկը հագնվում է... Հիմա կիջնի այստեղ։

Կարավանը խելագարի պես նետվեց դեպի սանդուղք, ետևից՝ շփոթահար կինը, բայց երկրորդ հարկի դռան մոտ կանգ առավ, երկյուղից դողալով և չհամարձակվելով ներս մտնել։ Ի՞նչ էր արդյոք տեսնելու։ Տիկին Կարավանն ավելի համարձակ էր, նա պտտեց բռնակը, մտավ սենյակ։

Սենյակը կարծես ավելի մութ էր, և մեջտեղում շարժվում էր երկար, նիհար մի կերպարանք: Պառավը ոտքի վրա էր։ Արթնանալով լեթարգիական քնից և դեռ գիտակցությունը լրիվ տեղը չեկած, նա շուռ էր եկել կողքի, բարձրացել էր արմունկի վրա, փչել մոմերից երեքը, որ վառվում էին իր սնարի մոտ։ Հետո, երբ ուժերը վերադարձել են, վեր էր կացել, որ շորերը հագնի: Սկզբում շփոթվել էր կոմոդի բացակայությունից, բայց քիչ֊քիչ իր շորերը գտել էր փայտե սնդուկի մեջ և հանգիստ հագնվել էր։ Հետո դատարկել էր աղաջրով լի ամանը, տոսախի ճյուղը նորից դրել էր հայելու ետևը, աթոռները տեղն էր դրել և արդեն ուզում էր իջնել, երբ հայտնվեցին տղան ու հարսը...

Կարավանը արցունքն աչքին առաջ նետվեց, բռնեց մոր ձեռքերը, համբուրեց, իսկ կինը շողոմ ձայնով կրկնում էր. «Ինչ երջանկություն, օ՜հ, ինչ երջանկություն»։

Բայց պառավը առանց մեղմանալու, նույնիսկ կարծես բան չհասկանալով, արձանի նման անշարժ, սառը հայացքով նայեց նրանց և հարցրեց միայն.

— Ճաշը պատրաստ է։

Կարավանը գլուխը կորցրած թոթովեց.

— Իհարկե, մայրիկ, քեզ էինք սպասում։

Եվ անսովոր հոգատարությամբ բռնեց մոր թևից, իսկ տիկին Կարավան֊կրտսերը մոմը վերցրեց, առաջ ընկավ, աստիճան առ աստիճան լուսավորելով ճանապարհը, ճիշտ ինչպես անցյալ գիշեր էր լույս անում, երբ ամուսինը իջեցնում էր կոմոդի մարմարը։

Հասնելով առաջին հարկ, տիկին Կարավանը քիչ մնաց բախվեր սանդուղքով բարձրացող ինչ֊որ մարդկանց։ Դա Շարանթոնից եկած ընտանիքն էր։ Տիկին Բրոն և ամուսինը։

Բարձրահասակ կինը՝ գեր, ջրգողությամբ տառապող մարդու հսկայական փորով, որի պատճառով իրանը ետ էր ընկնում, սարսափից չռեց աչքերը, քիչ էր մնում ետ դառնա փախչի։ Ամուսինը կոշկակար էր, սոցիալիստ, կարճլիկ մի մարդ, կապիկի նման մինչև քիթը կորած մազերի մեջ։ Նա անխռով մռթմռթաց.

— Ուրեմն հարություն առավ, հա՞։

Տիկին Կարավանը ճանաչելով նրանց, հուսահատական ճիգերով փորձում էր նշանացի բան հասկացնել, հետո բարձրաձայն ասաց.

— Այս ինչպե՞ս մտաբերեցիք մեզ։ Ի՞նչ հաճելի անակնկալ է։

Բայց ապշահար տիկին Բրոն ոչինչ չէր հասկանում, նա կամացուկ պատասխանեց.

— Չէ՞ որ հեռագիր էիք տվել։ Մենք կարծեցինք, թե վերջն է։

Թիկունքում կանգնած ամուսինը կսմթում էր, որ կինը լռի և խիտ մազմորուքի տակ թաքցնելով խորամանկ ծիծաղը, ասաց.

— Դուք այնքան սիրալիր հրավիրել էիք, որ անմիջապես եկանք։

Նա ակնարկում էր իրենց երկու ընտանիքների միջև տիրող թշնամությունը։ Հետո, երբ պառավն իջավ վերջին սանդղամատից, արագ մոտեցավ նրան և մորուքը քսելով երեսին, ականջին գոռաց, որ լսի։

— Ինչպե՞ս ես, մայր, իհարկե լա՞վ:

Մորը ողջ տեսնելով, տիկին Բրոն այնպես էր ապշել, որ չէր կարողանում նույնիսկ մոտենալ, համբուրել։ Նրա վիթխարի փորը բռնել էր ամբողջ սանդղահարթակը, փակելով մյուսների ճանապարհը։

Պառավը անհանգիստ և կասկածավոր, բայց միշտ լուռ, նայում էր շուրջը հավաքված մարդկանց։ Նրա մանր, գորշ, փորձող աչքերը հարցական հայացքով կանգ էին առնում մերթ մեկի, մերթ մյուսի վրա, մի բան, որ նեղում էր նրա զավակներին։

Կարավանը, իբրև բացատրություն, ասաց.

— Մի քիչ հիվանդացել էր, բայց հիմա լավ է զգում, ճի՞շտ է, մայր։

Պառավը նորից քայլեց և կարծես հեռվից եկող խամրած ձայնով պատասխանեց.

— Ուշաթափություն էր: Ես շարունակ լսում էի ձեզ:

Տագնապալից լռություն տիրեց։ Մտան ճաշասենյակ, նստեցին հանպատրաստից ճաշի առջև։

Միայն պարոն Բրոն էր պահպանում իր անխռով կեցվածքը։ Գորիլլայի նրա չար դեմքը անընդհատ ծամածռվում էր, և նա երկիմաստ խոսքեր էր նետում, որ նկատելիորեն նեղում էր բոլորին:

Բայց ամեն րոպե նախասենյակի զանգը հնչում էր, և շփոթված Ռոզալին գալիս կանչում էր Կարավանին, սա անձեռոցիկը սեղանին գցելով դուրս էր նետվում։ Փեսան նույնիսկ հարցրեց, թե երևի այսօր նրա ընդունելության օրն է... Նա թոթովեց. «Ոչ, հանձնարարություն է, ուրիշ ոչինչ»։

Հետո, երբ մի ծրար բերեցին, նա սխալմամբ բաց արեց և հայտնվեց սև շրջանակի մեջ առնված մահվան հայտարարությունը։ Մինչև ականջները կարմրած, նա փակեց ծրարը, գցեց բաճկոնի գրպանը։

Մայրը չէր տեսել, նա անթարթ նայում էր իր ժամացույցին, որի ոսկեզօծ բիլբոկեն ճոճվում էր բուխարու վրա։ Եվ սառուցյալ լռության մեջ գնալով աճում էր ընդհանուր շփոթմունքը։

Բայց ահա պառավը, աղջկան դարձնելով վհուկի իր խորշոմապատ դեմքը, աչքերում՝ չար կրակներ, ասաց.

— Երկուշաբթի մոտս կբերես քո աղջկան, ուզում եմ տեսնել։

— Այո, մայրիկ,— պայծառացած գոչեց տիկին Բրոն։

Իսկ տիկին Կարավան֊կրտսերը գունատվեց, սարսափից ուղղակի մեռնում էր։

Տղամարդիկ այդ ընթացքում քիչ֊քիչ սկսեցին խոսքի բռնվել և նրանց միջև, առանց որևէ պատճառի, ծայր առավ քաղաքական վիճաբանությունը։ Բրոն կաշվից դուրս գալով պաշտպանում էր հեղափոխական և կոմունիստական գաղափարներ։ Նրա մազոտ դեմքին վառվում էին աչքերը, նա գոռում էր.

— Սեփականությունը, պարոն, գողություն է աշխատավորներից։ Հողը պատկանում է բոլորին։ Ժառանգություն ստանալն ամոթ է ու խայտառակություն...

Բայց այստեղ հանկարծ ձայնը կտրեց, շփոթվեց, թվաց, թե հիմարություն է դուրս տվել, և ավելի մեղմ ավելացրեց.

— Բայց հիմա ժամանակը չէ դրա մասին վիճելու։

Դուռը բացվեց։ Հայտնվեց դոկտոր Շընեն։ Նա մի պահ շշկլվեց, հետո տիրապետեց իրեն և, մոտենալով պառավին, ասաց.

— Օհ, օհ, մայրիկ, այսօր լավ եք։ Ես այդպես էլ ենթադրում էի։ Նոր բարձրանում էի սանդուղքով և մտածում, գրազ կգամ, որ տատիկը ոտքի վրա է,— մեղմորեն թփթփացնելով պառավի ուսը, ավելացրեց.— նա երկաթից ամուր է, մինչև բոլորիս չթաղի, չի մեռնի։

Պարոն Շընեն նստեց, խմեց առաջարկված սուրճը և անմիջապես միացավ տղամարդկանց խոսակցությանը, անցնելով Բրոյի կողմը, որովհետև ինքը վարկաբեկվել էր Կոմունային մասնակցելու համար։

Պառավը հոգնած էր, ուզում էր բարձրանալ իր սենյակը։ Կարավանը նետվեց մոր կողմը։ Մայրը աչքը բևեռեց որդու աչքի մեջ.

— Դու պետք է անմիջապես վերև բարձրացնես իմ կոմոդը և ժամացույցը։

Մինչ տղան կմկմաց՝ «Շատ լավ, մայրիկ», նա թևանցուկ արեց աղջկան, հետը դուրս եկավ:

Կարավան ամուսինները սոսկալի աղետից շշմած, լուռ ու շվար կանգնել մնացել էին, այնինչ Բրոն, ձեռքերը շփելով, կում֊կում սուրճ էր վայելում։

Հանկարծ տիկին Կարավանը զայրույթից խելագարված, համարյա ոռնալով հարձակվեց Բրոյի վրա.

— Դուք գող եք, անպիտան, ավազակ... Թքեմ ձեր երեսին, ես ձեզ... ես ձեզ...

Նա բառեր չէր գտնում, խեղդվում էր, իսկ Բրոն ծիծաղում էր, շարունակելով խմել սուրճը։

Ճիշտ այդ պահին ներս մտավ տիկին Բրոն։ Տիկին Կարավանը հիմա էլ հարձակվեց տալի վրա։ Եվ երկու կանայք, մեկը աժդահա, ահեղ փորով, մյուսը ընկնավոր ու նիհար, ձայները փոխված, ձեռքերը դողդոջ, բերաններից լուտանքի հեղեղ էին թափում։

Շընեն ու Բրոն մեջ ընկան։ Վերջինս իր կողակցի ուսերից բռնած դուրս հրեց՝ գոռալով.

— Բավական է ինչքան ձայնդ գլուխդ գցեցիր, հիմար։

Եվ փողոցում էլ, դեռ լսվում էր, ինչպես են կռվելով հեռանում։

Պարոն Շընեն հրաժեշտ տվեց։

Կարավան զույգը մնաց մենակ։

Տղամարդը փլվեց աթոռին, քունքերը սառը քրտինք էր պատել: Նա մրմնջաց.

— Հիմա ի՞նչ պատասխան տամ պետիս։

1881

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Նկատի ունի իտալացի ականավոր կոմպոզիտորին, որի կենսագիրներից մեկի վկայությամբ՝ նա վերջին շրջանում չէր ստեղծագործում, նրա «մեծագույն հաճույքը դարձել էր ընտիր խոհանոցը, մանավանդ՝ իտալական ձևով մակարոն պատրաստելը»։ (Ծ. թ.):

Գի դը Մոպասան

Վալտեր Շնաֆսի արկածը

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014