Հերման ՄԵԼՎԻԼ

ՄՈԲԻ ԴԻԿ ԿԱՄ ՃԵՐՄԱԿ ԿԵՏԱՁՈՒԿԸ

վէպ

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ

թարգմանութեամբ

Երեւան — 2017

ՀՏԴ 820.1 Մելվիլ
ԳՄԴ 84.7֊ԱՄՆ

Մելվիլ, Հերման

Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը։ [Վէպ] / Հ. Մելվիլ, Կ. Ա. Սիմոնեանի թարգմանութեամբ (բնագր. վերապատմ.) եւ վերջաբանով, խմբ.՝ Ս. Ա. Վարդանեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի)։ Երրորդ, ելեկտրոնային բարելաւուած հրատարակութիւն.— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2017.— 418 էջ։

Հերման Մելվիլը (1819֊1891) ամերիկեան գրականութեան դասականներից է: Յիրաւի, արտասովոր գիրք է նրա «Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը» վէպը, որտեղ բնութեան նկարագրութիւններին փոխարինելու են գալիս գիտական չոր դատողութիւնները, իմաստասիրական շեղումները, այլաբանական զրոյցները, կետաձկներին հետապնդելու լարուած պատմութիւնները, մարդկային եւ տէրունական ճակատագրերի մասին խորհրդածութիւնները, որպիսիք իրար են յաջորդում բացառիկ վարպետութեամբ, ընթերցողին շարունակ պահելով լարուածութեան մէջ:

Ժամանակակիցները չկարողացան հասկանալ ու գնահատել Հերման Մելվիլի այս գլուխ գործոցը, եւ այն մոռացութեան տրուեց որպէսզի նորից յայտնագործուի 20֊րդ դարում:

ԳՄԴ 84.7֊ԱՄՆ

eISBN 978֊9939֊0֊2490֊5

© Կարէն Ա․ՍԻՄՈՆԵԱՆ, թարգմանութիւն, Երեւան, 1979, 2008

© Եաւրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է։

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականութիւն է եւ ենթակայ չէ հեղինակային իրաւունքների յայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար։

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հրատարակութեան մասին

Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը

Ընծայագիր

Ծագումնաբանութիւն

Քաղուածքներ

Գլուխ առաջին

Գլուխ երկրորդ

Գլուխ երրորդ

Գլուխ չորրորդ

Գլուխ հինգերորդ

Գլուխ վեցերորդ

Գլուխ եօթներորդ

Գլուխ ութներորդ

Գլուխ իններորդ

Գլուխ տասներորդ

Գլուխ տասնմէկերորդ

Գլուխ տասներկուերորդ

Գլուխ տասներեքերորդ

Գլուխ տասնչորսերորդ

Գլուխ տասնհինգերորդ

Գլուխ տասնվեցերորդ

Գլուխ տասնեօթներորդ

Գլուխ տասնութներորդ

Գլուխ տասնիններորդ

Գլուխ քսաներորդ

Գլուխ քսանմէկերորդ

Գլուխ քսաներկուերորդ

Գլուխ քսաներեքերորդ

Գլուխ քսանչորսերորդ

Գլուխ քսանհինգերորդ

Գլուխ քսանվեցերորդ

Գլուխ քսանեօթներորդ

Գլուխ քսանութներորդ

Գլուխ քսանիններորդ

Գլուխ երեսուներորդ

Գլուխ երեսունմէկերորդ

Գլուխ երեսուներկուերորդ

Գլուխ երեսուներեքերորդ

Գլուխ երեսունչորսերորդ

Գլուխ երեսունհինգերորդ

Գլուխ երեսունվեցերորդ

Գլուխ երեսունեօթներորդ

Գլուխ երեսունութներորդ

Գլուխ երեսունիններորդ

Գլուխ քառասուներորդ

Գլուխ քառասունմէկերորդ

Գլուխ քառասուներկուերորդ

Գլուխ քառասուներեքերորդ

Գլուխ քառասունչորսերորդ

Գլուխ քառասունհինգերորդ

Գլուխ քառասունվեցերորդ

Գլուխ քառասունեօթներորդ

Գլուխ քառասունութներորդ

Գլուխ քառասունիններորդ

Գլուխ յիսուներորդ

Գլուխ յիսունմէկերորդ

Գլուխ յիսուներկուերորդ

Գլուխ յիսուներեքերորդ

Գլուխ յիսունչորսերորդ

Գլուխ յիսունհինգերորդ

Գլուխ յիսունվեցերորդ

Գլուխ յիսունեօթներորդ

Գլուխ յիսունութներորդ

Գլուխ յիսունիններորդ

Գլուխ վաթսուներորդ

Գլուխ վաթսունմէկերորդ

Գլուխ վաթսուներկուերորդ

Գլուխ վաթսուներեքերորդ

Գլուխ վաթսունչորսերորդ

Գլուխ վաթսունհինգերորդ

Գլուխ վաթսունվեցերորդ

Գլուխ վաթսունեօթներորդ

Գլուխ վաթսունութներորդ

Գլուխ վաթսունիններորդ

Գլուխ եօթանասուներորդ

Գլուխ եօթանասունմէկերորդ

Գլուխ եօթանասուներկուերորդ

Գլուխ եօթանասուներեքերորդ

Գլուխ եօթանասունչորսերորդ

Գլուխ եօթանասունհինգերորդ

Գլուխ եօթանասունվեցերորդ

Գլուխ եօթանասունեօթներորդ

Գլուխ եօթանասունութներորդ

Գլուխ եօթանասունիններորդ

Գլուխ ութսուներորդ

Գլուխ ութսունմէկերորդ

Գլուխ ութսուներկուերորդ

Գլուխ ութսուներեքերորդ

Գլուխ ութսունչորսերորդ

Գլուխ ութսունհինգերորդ

Գլուխ ութսունվեցերորդ

Գլուխ ութսունեօթներորդ

Գլուխ ութսունութներորդ

Գլուխ ութսունիններորդ

Գլուխ իննսուներորդ

Գլուխ իննսունմէկերորդ

Գլուխ իննսուներկուերորդ

Վերջաբան

Հերման Մելվիլը եւ նրա «Մոբի Դիկ»ը

Ծանօթութիւններ

ՄՈԲԻ ԴԻԿ ԿԱՄ ՃԵՐՄԱԿ ԿԵՏԱՁՈՒԿԸ

ՆԱԹԱՆԱՅԷԼ ՀՈԹՈՐՆԻՆ՝

ի նշան նրա հանճարի նկատմամբ
խորին ակնածանքի
նուիրւում է սոյն գիրքը

ԾԱԳՈՒՄՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

ՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՀԱՒԱՔԵԼ Է ԴԱՍԱԿԱՆ ԳԻՄՆԱԶԻԱՅԻ ՈՒՍՈՒՑՉԻ ՕԳՆԱԿԱՆԸ ՈՐ ՄԵՌԱՒ ԹՈՔԱԽՏԻՑ

Ես նրան տեսնում եմ այնպէս, ասես հիմա էլ կանգնած լինի աչքերիս առաջ՝ գունատ, հնամաշ սերթուկը հագին, եւ նոյն քան հնամաշ ուղեղով, հոգով ու մարմնով։ Օրեր շարունակ նա հին բառարաններից ու քերականներից սրբում էր փոշին իր արտասովոր թաշկինակով, որ ասես ծաղրի համար զարդարուած էր ամբողջ աշխարհի ազգային խայտաբղետ դրօշակներով։ Նա սիրում էր հին քերականներից սրբել փոշին. այդ խաղաղ զբաղմունքը խորհրդածութիւնների առիթ էր տալիս մահուան մասին։

* * *

«Եթէ դու յանձն ես առնում խրատել եւ ուսուցանել ուրիշներին, թէ մեր լեզուով կետաձուկը կոչւում է whale, եւ միաժամանակ, սեփական անկրթութեան պատճառով արհամարհում ես h տառը, որ արտայայտւում է այդ բառի գրեթէ ամբողջ նշանակութիւնը, ապա ոչ թէ գիտելիքներ ես պատուաստում, այլ մոլորութիւն»։

ՀԵՔԼՈՅԹ

Whale. *** Շուեդերէն եւ Դանիերէն՝ hval։ Այս կենդանու անունը կապուած է կլորութեան կամ բոլորակութեան հասկացութեան հետ, քանզի Դանիերէն hvalt նշանակում է «կլոր, գմբեթաձեւ»։

ՎԵԲՍԹԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ

Whale. *** անմիջականօրէն ծագում է Հոլանդերէն եւ Գերմաներէն wallen֊ից, անգլո֊սաքսոն walw-ian՝ լողալ, թպրտալ։

ՌԻՉԱՐԴՍՈՆԻ ԲԱՌԱՐԱՆ

ות

Եբրայերէն

ϰητος

Յունարէն

CETUS

Լատիներէն

WHŒL

Անգլո֊սաքսոներէն

HVALT

Դանիերէն

WAL

Հոլանդերէն

HWAL

Շուեդերէն

WHALE

Իսլանդերէն

WHALE

Անգլերէն

BALEINE

Ֆրանսերէն

BALLENA

Իսպաներէն

PEKEE-NUEE-NUEE

Ֆիջի

PENEE-NUEE-NUEE

Էրոմանգոն

ՔԱՂՈՒԱԾՔՆԵՐ

ՈՐ ԿԱՏԱՐԵԼ Է ԳՐԱԴԱՐԱՆԱՎԱՐԻ ԿՐՏՍԵՐ ՕԳՆԱԿԱՆԸ

Ընթերցողը առանց դժուարութեան կարող է համոզուել որ այդ թշուառ Կրտսեր Օգնականը, այդ պարզամիտ տառակերը եւ գրքի այդ որդը աչքի է անցկացրել ոչ միայն վատիկանեան գրապահոցները, այլ եւ ամբողջ աշխարհի բուկինիստական կրպակները, որոնելով կետուսների մասին թէկուզեւ պատահական ամէն մի յիշատակութիւն, որ կարող էր հանդիպել միայն նրան եւ այն էլ բոլոր գրքերի մէջ՝ սկսած սուրբ գրքերից, վերջացրած սրբապիղծներով։ Ուստի չի կարելի կետաձկնային այս անկանոն, թէեւ, անշուշտ, ստոյգ մէջբերումները ընդունել որպէս աւետարանային անվերապահ ճշմարտութիւններ։ Ի հարկէ, այդպէս չէ։ Բոլոր հնագոյն հեղինակների եւ գրողների երկերից բերուած հատուածները մեզ համար հետաքրքրութիւն եւ արժէք են ներկայացնում այնքանով, որքանով հնարաւորութիւն է ընձեռւում թռչնային բարձրութիւնից ընդհանուր մի հայեացք նետել այն ամէնի վրայ, ինչ երբեւէ եղել է, եղել է որեւէ առընչութեամբ եւ ամէն մի առիթով. ինչը ասուել է, մտածուել է, յիշատակուել է եւ երգուել է Լեւիաթանի մասին բոլոր ազգերի ու սերունդների կողմից, ներառեալ նաեւ այժմեան սերունդը։

Ուրեմն, մնաս բարով, թշուառ Կրտսեր Օգնական, որի համար հանդէս եմ գալիս իբրեւ մեկնաբան։ Դու պատկանում ես այն տխուր, հիւանդ մարդկային ցեղին, որին այս աշխարհում հնարաւոր չէ ջերմացնել որեւէ գինիով եւ որին նոյնիսկ սպիտակ խերեսը կը թուար թունդ֊վարդագոյն։ Բայց հաճելի է քեզ նման մարդկանց հետ երբեմն նստել դէմ֊դիմաց, հաճելի է զգալ դժբախտ ու լքուած, եւ մի կուշտ լաց լինելուց յետոյ զրուցակցի նկատմամբ տոգորուել բարեկամութեամբ։ Եւ քանի որ մեր աչքերը խոնաւ են, գաւաթները՝ չոր, իսկ սրտի մէջ էլ քաղցր մի թախիծ է բոյն դրել, առանց դես ու դեն ընկնելու ուզում եմ ձեզ ասել. «Ձեռք քաշէք այդ գործից, Կրտսեր Օգնական։ Չէ՞ որ ինչքան ջանք թափէք աշխարհին գոհացնելու համար, այնքան քիչ կարող էք երախտագիտութիւն ակնկալել։ Է՜հ, եթէ ձեզ համար կարողանայի մաքրել Հեմթոն֊Քորտը կամ Թիւլրիի պալատը... Բայց կուլ տուէք ձեր արցունքները եւ բարձր պահէք ձեր գլուխը, անձնատուր եղէք ներշնչումին։ Բարձր, մինչեւ միջնակայմի ծայրը։ Քանզի առաջ անցած ձեր ընկերները ձեզ համար բացում են երկնքի բոլոր եօթն յարկերը, մինչեւ ձեր ժամանումը հեռու քշելով ամէն տեսակի երես առած Գաբրիէլների, Միքայէլների եւ Ռափայէլների։ Այստեղ մենք իրար ենք խփում մեր փշրուած սրտերը, իսկ այնտեղ դուք կարող էք զրնգացնել ձեր չկոտրուող գաւերը»։

* * *

«Եւ արար Աստուած կետս մեծամեծս»։

Ծնունդք

«Եւ հրաման ետ Տէր կիտին մէծի կլանել զՅովնան»։

Յովնան

«Ի սմա եւ նաւք գնան, Լեւիաթանն զոր ստեղծեր խաղալ նովաւ»։

Գիրք Սաղմոսաց

«Յաւուր յայնմիկ ածցէ Տէր զսուրն սուրբ եւ զմեծ եւ զհզօր ի վերայ Լեւիաթան օձին փախուցելոյ, եւ ի վերայ Լեւիաթան օձին կամակորի, եւ սպանցէ զԼեւիաթանն ի մէջ ծովուն»։

Եսայի

«Եւ ինչ առարկայ էլ յայտնուի այդ հրեշի երախի քաոսի մէջ, լինի գազան, նաւ կամ քար, անմիջապէս անհետանում է նրա վիթխարի, ժանտահոտ կոկորդում եւ իւր վախճանն է գտնում որովայնի մութ տարտարոսի մէջ»։

Պլուտարքոս՝ Հոլանդի թարգմանութեամբ

Ծանօթութիւն. Հոլանդ Ֆիլեմոն — հին յունական փիլիսոփա Պլուտարքոսի (Ք.ծ. շուրջ 46֊126) եւ հին հռոմէական գիտնական Պլինիոս Աւագի (Ք.ծ. 23֊49) աշխատութիւնների անգլերէն թարգմանութիւնների հեղինակը։

«Հնդկական ծովում ապրում են ամենավիթխարի ձկները որ երբեւէ գոյութիւն են ունեցել աշխարհիս մէջ։ Դրանցից են Balaene կոչուող կետաձկները...»։

Պլինիոս՝ Հոլանդի թարգմանութեամբ

«Եւ երկու օր էլ դեռ չէինք նաւարկել, երբ յանկարծ մի առաւօտ տեսանք կետաձկների եւ ուրիշ ծովային հրեշների խոշոր բազմութիւն։ Նրանցից մէկը, յիրաւի, աներեւակայելի չափեր ունէր։ Նա մեզ էր մօտենում երախը լայն բացած, մարմնի երկու կողքերից խոշոր ալիքներ բարձրացնելով եւ ծովը փրփրացնելով»։

Թուկ, Լուկիանոսի «Ճշմարտացի պատմութեան» թարգմանութիւնը

«Նա մեր երկիր ժամանեց նաեւ այն բանի համար, որպեսզի այստեղ կետաձկներ որսայ, քանզի այդ կենդանիների ժանիքները շատ արժէքաւոր են, եւ դրանց նմուշները նուեր մատուցեց *** արքային։ Առաւել խոշոր կետաձկները, սակայն, հանդիպում են նրա հայրենիքի ծովերում։ Դրանցից շատերն ունենում են քառասունութ, երբեմն էլ յիսուն եարդ երկարութիւն։ Նա ասում է որ ինքն ու իր հետ էլ հինգ հոգի՝ երկու օրուայ մէջ վաթսուն կետաձուկ են խփել»։

Օտթարի կամ Օքթհարի պատմածը, որ գրի է առել Ալֆրեդ թագաւորը Քրիստոսի ծննդեան 890 թուականին։

Ծանօթութիւն. Նորվեգացի Օքթհարի պատմութիւնն իրենից ներկայացնում է աշխարհագրական մեկնաբանութիւններից վերցուած մի հատուած։ Անգլո֊սաքսոն Ալֆրեդ Մեծ թագաւորը (848֊899) այդ մեկնաբանութիւններով է հարստացրել Ք.ծ.ա. 5֊րդ դարի պատմիչ եւ աստուածաբան Պաւղոս Օրոզիուսի լատինական «Պատմութեան» թարգմանութիւնը։

«Փախչենք... Թող ես տեղնուտեղը գետնի տակ անցնեմ, եթէ սա այն Լեւիաթանը չէ, որին նկարագրել է քաջարի մարգարէ Մովսէսը սուրբ Յովբի վարքում»։

Ռաբլէ

«Այդ կետաձկան լեարդը բեռնեցին երկու սայլերի վրայ»։

Սթոու, «Տարեգրութիւններ կամ Անգլիայի ընդհանուր քրոնիկոնը»

«Մեծն Լեւիաթանը, որ եռացող կաթսայի պէս փրփրացնում էր ծովը»։

Լորդ Բեկոն, Սաղմոսների թարգմանութիւնից

Ծանօթութիւն. Նկատի ունի սաղմոսների մի փնջի անգլերէն թարգմանութիւնը որ կատարել է անգլիացի փիլիսոփա Ֆրենսիս Բեկոնը (1561֊1626)։

«... վեհապանծ է կետաձկան պէս, որ նոյնիսկ մեռեալ անհողմութեան ժամանակ իր հսկայ մարմնի շարժումներով ստիպում է ովկիանոսին եռալ»։

Սըր Վիլեամ Դավենանթ, անգլիացի բանաստեղծ (1606֊1669)

«Թէ ինչ բան է կետաճարպը. մարդիկ, ճիշտն ասած, չգիտեն, քանզի նոյնիսկ ամենագէտ Հոֆմանուսը երեսնամեայ ուսումնասիրութիւններից յետոյ, իր գրքում բացէ ի բաց խոստովանեց, թէ nescio quid sit[1]»։

Սըր Թ. Բրաուն, «Կետաձկան ու կետաճարպի մասին»
Տե՛ս նրա «Տարածուած մոլորութիւնների մասին» շարադրանքը։

Ծանօթութիւն. Թոմաս Բրաուն — 17֊րդ դարի անգլիացի գրող եւ բժիշկ։

«Արուեստով է ստեղծուած այն մեծ Լեւիաթանը որ կոչւում է պետութիւն (լատիներէն Civitas) եւ որ հանդիսանում է սոսկ արհեստական մարդը»։

Հոբս, Ներածական դրուագ «Լեւիաթանից»

Ծանօթութիւն. «Լեւիաթան կամ Մատերիա, եկեղեցական եւ քաղաքական պետութեան ձեւն ու իշխանութիւնը» — անգլիացի մատերիալիստ փիլիսոփա Թոմաս Հոբսի (1588֊1679) աշխատութիւնը։

«Լեւիաթան ծովահրեշը
Որին Աստուած ստեղծեց
Ծովի խորխորատների համար...»

«Կորուսեալ Դրախտ»

Ծանօթութիւն. «Կորուսեալ Դրախտ»ը անգլիացի բանաստեղծ Ջորջ Միլտոնի (1608֊1674) պոէմն է։

«Վեհապանծ կետաձկները որ լողում են ծովի ջրերում այն ժամանակ, երբ ճարպի ծովն է լողում նրանց մէջ»։

Ֆուլլեր, «Աշխարհիկ եւ Աստուածային իշխանութիւն»

Ծանօթութիւն. Թոմաս Ֆուլլեր (1608֊1661) — անգլիացի գրող, աստուածաբան, պատմաբան եւ բարոյախօս։

«Ոմանք պնդում են, թէ կետաձուկը չի կարողանում երախը բանալ։ Սակայն դա մտացածին բան է ***։

Նաւազները սովորաբար մագլցում են կայմերի վրայ եւ այնտեղից որոնում կետաձկների, քանզի այն նաւազը որ առաջինը կը նկատի կետաձկանը իբրեւ պարգեւ ստանում է ոսկէ մի դրամ ***։

Մեր հարպունաձիգներից մէկն ասում է, թէ Շպիցբերգենի ափերի մօտ մի կետաձուկ է խփել, որ գլխից մինչեւ պոչը եղել է ճերմակ»։

«Նաւարկութիւն դէպի Գրենլանդիա», Ք.ծ. 1671 թուական

Հարրիսի հաւաքածու

«Աստծոյ ձայնին են ունկնդիր
Ծովում լողացող կետաձկները...»

Այբբենարան, Նոր Անգլիա

«Եթէ Դուք մտադրուէք հէքիաթ գրել ձկնիկների համար, նրանք Ձեր գրքում կը խօսէին վիթխարի կետաձկների լեզուով»։

Գոլդսմիթը՝ Ջոնսոնին

Ծանօթութիւն. Գոլդսմիթ Օլիվեր (1728֊1774) — անգլիացի գրող։ Ջոնսոն Սեմիւէլ (1700֊1784) — անգլիացի գրող եւ քննադատ։

«Նանթաքեթի բնակիչների յայտնագործած կետաձկան տեսակը կատաղի եւ շարժուն արարած է։ Նա ձկնորսներից պահանջում է արտակարգ ճարպկութիւն եւ խիզախութիւն»։

Թոմաս Ջեֆերսոն, Կետաճարպի ներմուծման ամսին ֆրանսացի մինիստրին հղուած նոթերից, 1778թ.

Ծանօթութիւն. Թոմաս Ջեֆերսոն (1743֊1826) — ամերիկացի ականաւոր քաղաքական գործիչ եւ լուսաւորիչ, Միացեալ Նահանգների երրորդ նախագահը։ 1785֊1789 թուականներին եղել է ԱՄՆ֊ի դեսպանը Ֆրանսայի մէջ։ Նոթերից մէջ բերուած հատուածը իրականին վերաբերում է 1788 թուականին։

«Իսպանիան մի խոշոր կետաձուկ է, որ ափ է նետուած Եւրոպայի Հարաւ֊Արեւմտեան կողմ»։

Էդմունդ Բերկ

Ծանօթութիւն. Էդմունդ Բերկ (1728֊1797) — անգլիացի պառլամենտական գործիչ։

«Շատ նման է կետաձկան»։

«Համլետ»

«Հէնց առաջին հարուածից յետոյ նրա սրտից վիթխարի ուժով արեան շիթ ցայտեց։ Ընդամէնը հոսեց տասնհինգ գալոն»։

Ջոն Հանթեր, «Հաշուետուութիւն կետաձկան մարմնի կազմախօսութեան մասին»

Ծանօթութիւն. Ջոն Հանթեր (1728֊1793) — անգլիացի կազմախօս եւ վիրաբոյժ։

«Կետաձուկը կաթնասուն է որ չունի ետեւի վերջաւորութիւններ»։

Բարոն Կիւվէ

Ծանօթութիւն. Ժորժ Կիւվէ (1769֊1832) — ֆրանսացի գիտնական։

«1690֊ի ամրանը մի քանի հոգի բլրի վրայ կանգնած նայում էին, թէ ինչպէս են լողում կետաձկներն ու շատրուաններ արձակում։ Եւ նրանցից մէկը մատնացոյց անելով ծովային հեռաստանը, ասաց. «Այնտեղ գտնւում է կանաչ դաշտը, որտեղ մեր թոռների զաւակները կը գան իրենց հանապազոր հացը վաստակելու»։

Սվիդ Մէյսի, «Նանթաքեթի պատմութիւնը»

«Ո՛չ, սը՛ր, դա իսկական կետաձուկ է,— պատասխանեց Թոմը,— ես տեսայ նրա շատրուանը։ Նա դէպի երկինք ուղղեց երկու այնքան գեղեցիկ ծիածան որ ամէն մի քրիստոնեայ կը հիանար։ Այդ կենդանին լիքն է ճարպով...»։

Ջէյմս Ֆենիմոր Քուպեր, «Նաւատարը»

«Մատուցուեցին զանազան լրագրեր. եւ աչքի անցկացնելով Բեռլինի թատերական նորութիւնները, մենք տեղեկացանք որ այնտեղ բեմի վրայ յայտնւում են ծովահրեշներ եւ կետուսներ»։

Էքերման, «Զրոյցներ Գեոթէի հետ»

Ծանօթութիւն. Յոհան Պետեր Էքերման (1792֊1854) — 1822֊ից մինչեւ 1832֊ը Գեոթէի անձնական քարտուղարը։ 1848֊ին հրատարակեց «Զրոյցներ Գեոթէի հետ» գիրքը։

«Աստծոյ սիրոյն, միստր Չէյզ, ի՞նչ պատահեց»։

Ես պատասխանեցի. «Նաւը ընդհարուեց կետաձկան հետ եւ իրանը ճեղք է տուել»։

Նանթաքեթից նաւարկութեան ելած «Էսսեքս» կետորսանաւի վրայ Խաղաղ ովկիանոսում խոշոր կաշալոտի յարձակումից յետոյ խորտակուելու նկարագրութիւնը, որ շարադրել է յիշեալ նաւի նաւապետի աւագ օգնական, Նանթաքեթցի Օուէն Չէյզը։
Նիւ Եորք, 1821

«Կետաձուկը սովորութիւն ունի օդի մէջ մերթ ընդ մերթ այնպէս թափահարել հրեշաւոր մեծութեամբ իր պոչը, որ մտրակի շառաչի պէս ձայնը երեք֊չորս մղոն հեռաւորութեամբ տարածւում է ովկիանոսով»։

Սքորսբի

Ծանօթութիւն. Վիլեամ Սքորսբի (1789֊1857) — ամերիկացի ծովագնաց եւ կետորս։

«Հոկտեմբեր 13։

— Հորիզոնի վրայ շատրուան է երեւում,— լսւում է կայմի ծայրից։

— Ո՞ր կողմից,— հարցնում է նաւապետը։

— Քամու ուղղութեամբ երեք ռոմբ, սը՛ր։

— Ղեկը դէպի ձախ... Այդպէ՛ս պահել։

— Լսում եմ, այդպէս պահել, սը՛ր։

— Հէյ, դիտապահակ... Իսկ հիմա նրան տեսնո՞ւմ ես։

— Այո՛, այո՛, սը՛ր... Կաշալոտների մի վիթխարի հոտ է։ Շատրուաններ են արձակում։ Դուրս են ցատկում ջրից։

— Եթէ նոր բան տեսնես՝ ձայն տուր։

— Լսում եմ, սըր... Նորէն շատրուան երեւաց։ Նորէն... նորէն... նորէն շատրուաններ երեւացին...

— Հեռո՞ւ են։

— Երկուսուկէս մղոն կը լինի։

— Որոտ ու կայծակ... Այդքան մօ՞տ են... Բոլորին կանչել տախտակամած»։

Ջ. Ռոս Բրաուն, «Դրուագներ կետորսական նաւարկութիւնից», 1846

«Գլոբուս» կետորսանաւը, որի վրայ տեղի ունեցան այն սոսկալի դէպքերը, որոնց մասին պատրաստւում ենք այժմ շարադրել, գրանցուած է Նանթաքեթ կղզում»։

«Գլոբուս» նաւի խռովութեան նկարագրութիւնը որ Ք.ծ. 1828 թուականին շարադրել են անձնակազմի միայն երկու փրկուած նաւազներ Լէյը եւ Հագին։

«Կետաձուկը փլուեց ճիշտ նրա վրայ եւ, ամենայն հաւանականութեամբ, մահը վրայ հասաւ նոյն ակնթարթին»։

Յարգարժան Հենրի Թ. Չիվեր. «Կետաձուկն ու կետորսները կամ Կետորսի արկածներն ու կետաձկան վարքը»՝ շարադրուած «Քոմոդոր Փրեբլ»ի տախտակամածին՝ տունդարձի ժամանակ։

«Լոնդոնի արւարձաններով կամ մի ուրիշ տեղ զբօսնելիս, թերեւս նկատած կը լինէք երկար ու կեռ ոսկորներ, որոնք որեւէ տան դարպասի կամ որեւէ տաղավարի մուտքի մօտ խրուած են գետնին եւ թողնում են կամարի տպաւորութիւն։ Հաւանաբար ձեզ ասած կը լինեն որ դրանք կետաձկան կողոսկրներն են»։

«Պատմութիւններ Ատլանտեան ովկիանոսով կետորսական նաւարկութեան մասին»

Ծանօթութիւն. «Պատմութիւններ...»ը 1826 թուականին հրատարակել է Ռոբերտ Ջիլեսը։

«Եւ երբ որսամակոյկները կետաձկներին հետապնդելուց յետոյ վերադարձան, տեսան որ նաւը գտնւում է այն վայրենիների արիւնոտ ձեռքերի մէջ, ովքեր առաջ անձնակազմի անդամներն էին»։

Լրագրային հաշուետուութիւն «Չար Ոգի» կետորսանաւի կորստեան եւ ապա վերստին գտնուելու մասին։

«Բոլորին է յայտնի, թէ կետորսների անձնակազմից որքան քիչ մարդիկ են տուն դառնում այն նաւով, որի վրայ դուրս էին եկել նաւարկութեան»։

«Նաւարկութիւն կետորսանաւով», Ջ. Ռոուդզի հաշուետուութիւնը

«Յանկարծ ջրից յայտնուեց վիթխարի մի մարմին եւ ուղղահայեաց նետուեց դէպի վեր։ Դա կետաձուկ էր»։

«Միրիամ Քոֆին կամ Կետորսը»

Ծանօթութիւն. «Միրիամ Քոֆին»ը նանթաքեթցի կետորսների մասին Չ. Հարթի վէպն է որ հանրայայտ էր 19֊րդ դարի առաջին կէսին։

«Ովկիանոսում է ապրում կաշալոտը ծեր,
Փոթորիկ, թայֆուն հաշուի չի առնի,
Հզօր է այնտեղ, որտեղ ուժն է տէր,
Արքան է, անշուշտ, հսկայ ովկիանի...»

Կետորսական երգ

Գլուխ առաջին.
ՈՒՐՈՒԱԳԾԵՐԸ ՆՇՄԱՐՒՈՒՄ ԵՆ

Ինձ անուանէք Իսմայէլ։ Մի քանի տարի առաջ (կարեւոր չէ, թէ յատկապէս երբ), տեսնելով որ քսակիս մէջ դրամ չկայ, իսկ աշխարհում էլ մի այնպիսի բան ինչը կարողանար հետաքրքրել ինձ, ես կռահեցի որ արդէն ժամանակն է վարձու աշխատանքի անցնել նաւի վրայ եւ աչքի անցկացնել մէր հողագնդի ջրիկ կէսը։ Դա փորձուած միջոց է սփոփուելու եւ արեան շրջանառութիւնը կանոնաւորելու համար։ Ամէն անգամ, երբ բերանիս անկիւններին նկատում եմ տխուր ծալքեր. ամէն անգամ, երբ իմ հոգում սկսւում է թախծոտ եւ անձրեւային Նոյեմբերը. ամէն անգամ, երբ ինձ յանկարծ բռնում եմ դագաղագործերի խանութների մօտ կանգնած կամ թաղման թափորի վերջից քայլելիս. ամէն անգամ, երբ ցանկութիւն է ծնւում դուրս ելնել փողոց ու անցորդների գլխից խփել ցած գցել գլխարկները, ես հասկանում եմ որ նաւարկութեան դուրս գալու ժամանակն է։ Եւ որքան շուտ՝ այնքան լաւ։

Ես շատ եմ սիրում նաւարկել ծովերով ու ովկիանոսներով։ Բայց ո՛չ երբէք որպէս ուղեւոր։

Ուղեւոր դառնալու համար հարկաւոր է քսակ, իսկ քսակը սոսկ խղճուկ լաթ է, եթէ մէջը ոչինչ չկայ։ Բացի այդ, ուղեւորները տառապում են ծովային հիւանդութեամբ, անքնութեամբ, զբաղւում են բամբասանքով. մի խօսքով. որպէս կանոն, շատ քիչ հաճոյք են վայելում։ Ո՛չ, ո՛չ... որպէս ուղեւոր երբէ՛ք դուրս չեմ գալիս նաւարկութեան։

Ու թէեւ փորձառու նաւազ եմ, բայց չեմ նաւարկում նաեւ ո՛չ որպէս նաւապետ, ո՛չ էլ որպէս բոցման։ Այդ պարտականութիւնների հետ կապուած ամբողջ պատիւն ու յարգանքը ես թողնում եմ նրանց, ում այդ դիւր է գալիս։ Ինձ բաւական է լոկ այն, որ կարողանում եմ հոգալ ինքս ինձ, միաժամանակ բոլորովին չմտածելով առագաստների, ռանգոութի կամ թակելաժի մասին։ Ինչ վերաբերում է նաւի խոհարար լինելուն, ապա թէեւ դա շատ պատուաւոր պարտականութիւն է, սակայն այնքան էլ սրտովս չէ, երբ ինքս եմ կրակի դիմաց թռչուն խորովելու, չնայած, եթէ խորովողն ուրիշը լինի եւ չափաւոր աղ ու պղպեղով էլ համեմի, ապա խորոված թռչնի մասին ոչ ոք չի արտայայտուի աւելի մեծ յարգանքով, էլ չեմ ասում՝ խորին ակնածանքով, քան ես։

Չէ՛, երբ ուզում եմ նաւարկութեան մեկնել, ապա վարձւում եմ որպէս հասարակ նաւազ։ Ճիշտ է, այս դէպքում ինձ կարգին բանեցնում եւ ստիպում են առագաստահեծանների վրայ թռչկոտել ճիշտ այնպէս, ինչպէս ծղրիդն է ցատկոտում մայիսեան մարգագետնում։ Իսկ դա, յատկապէս սկզբնական շրջանին, այնքան էլ հաճելի զբաղմունք չէ։ Արժանապատւութիւնդ վիրաւորւում է։ Առաւել եւս, եթէ սերում ես հինաւուրց, պատուական մի գերդաստանից։ Բայց, ի վերջոյ, այնքան էլ մեծ դժբախտութիւն չէ, երբ որեւէ քոսոտ նաւապետ յանկարծ ինձ հրամայի վերցնել աւելն ու մաքրել տախտակամածը։ Կարծում էք, այս դէպքում, ես շա՞տ մեծ բան եմ կորցնում իմ արժանապատւութիւնից, եթէ, ի հարկէ, կորուստը չափելու լինենք Նոր Կտակարանի կշեռքով։

Ի վերջոյ, ես միշտ որպէս նաւազ եմ նաւարկում նաեւ այն պատճառով, որ իմ աշխատանքի դիմաց փող են վճարում։ Ինչ վերաբերում է ուղեւորներին, ապա երբէք չեմ լսել որ նրանց թեկուզ եւ կէս պեննի վճարած լինեն։ Ընդհակառակը. ուղեւորները դեռ իրենք են պարտաւոր վճարել։ Իսկ վճարելու անհրաժեշտութեան եւ վճարուելու հնարաւորութեան միջեւ վիթխարի տարբերութիւն կայ։

Բայց թէ ինչո՞ւ ես, որ սովորաբար առեւտրական նաւերով էի ծով ելնում որպէս սովորական մի նաւազ, ինչո՞ւ յանկարծ վճռեցի աշխատանքի վարձուել կետորսանաւի վրայ, դժուարանում եմ բացատրել։ Ամենայն հաւանականութեամբ այդպիսին էր իմ ճակատագիրը։ Իմ այս վճիռը կայացնելիս, ճիշտն ասած, խոշոր դեր ունեցան վեհասքանչ եւ խորհրդաւոր ծովահրէշները՝ կետուսները, որոնք միշտ էլ բորբոքել են իմ հետաքրքրասիրութիւնը։ Բացի այդ, ինձ հրապուրում էին թէ՛ հեռաւոր ծովերը, թէ՛ վայրի ափերը եւ թէ արեւադարձային երկրները։ Եւ ես պատրաստ էի ուրախութեամբ ենթարկուել կետորսութեան փորձութիւններին, որոնց դեռ անծանօթ էի։ Իմ երեւակայութեան մէջ արդէն ուրուագծւում էին վիթխարի կետուսների անվերջանալի թափորները, եւ նրանց մէջ մէկը՝ ամեհի ու չարագուշակ, որ անսպասելի յայտնւում է ծովի խորխորատներից եւ փայլատակում արեւի ճառագայթների տակ ինչպէս ճերմակ մի սառցալեռ։

Գլուխ երկրորդ.
ՀԻՆ ՈՒՂԵՊԱՅՈՒՍԱԿԸ

Մի զոյգ շապիկ խցկելով հին ուղեպայուսակիս մէջ, ձեռքս առա այն եւ, ուղղութիւն վերցնելով դէպի Հորն հրուանդան, դէպի Խաղաղ ովկիանոս, բարեյաջող ժամանեցի Նիւ Բեդֆորդ։ Դեկտեմբեր ամիսն էր եւ շաբաթ օրուայ ուշ երեկոյ։ Չէք կարող պատկերացնել, թէ ինչքան վշտացայ, լսելով որ Նանթաքեթ կղզի տանող փոստանաւն արդէն մեկնել է եւ մինչեւ երկուշաբթի այլեւս ոչ մի փոխադրական չի լինի։

Կետորսութեան դժուարութիւնների եւ ձախորդութիւնների երիտասարդ սիրահարների մէծ մասը դադար է առնում նոյն այս Նիւ Բեդֆորդում, հէնց այտեղից էլ նաւարկութեան դուրս գալու համար։ Բայց իմ մտքով անգամ չէր անցնում հետեւել նրանց օրինակին, որովհետեւ հաստատապէս վճռել էի աշխատանքի վաձուել միայն Նանթաքեթեան նաւի վրայ, քանզի այն ամէնի մէջ, ինչ կապուած է հինաւուրց եւ փառապանծ կղզու հետ, ինձ համար բացառիկ հմայք ներկայացնող առողջ եւ բուռն տարերք կայ։ Միեւնոյն ժամանակ, թէեւ վերջերս Նիւ Բեդֆորդը աստիճանաբար իւրացնում է կետորսութեան մենաշնորհը ու թէեւ հնամենի, խեղճ Նանթաքեթն էլ հիմա շատ ետ է մնում այդ ասպարէզի մէջ, այնուամենայնիւ, Նիւ Բեդֆորդի նշանաւոր նախորդը Նանթաքեթն է։

Նանթաքեթո՛ւմ է որ ափ են քաշել ամերիկացիների խփած առաջին կետաձուկը։

Նանթաքեթի՛ց է որ իրենց նաւակներով ծով են դուրս եկել առաջին տեղաբնակ կետորսները՝ կարմրամորթ հնդկացիները, եւ հետապնդել լեւիաթանին[2]։

Նանթաքեթի՛ց եւ ո՛չ թէ մէկ ուրիշ վայրից է ժամանակին ծով դուրս եկել փոքրիկ ու խիզախ մի նաւակ, որ, ինչպէս աւանդութիւնն է պատմում, կիսով չափ լեցուն էր հեռուներից բերուած քարաբեկորներով, որոնք նախատեսուած էին կետաձկների վրայ նետելու եւ դրանով իսկ որոշելու համար, թէ նաւակը արդեօք բաւարար չափով մօտեցե՞լ է նպատակին եւ կարելի՞ է արդեօք համարձակօրէն նետել հարպունը։

Այսպէս, ուրեմն, մինչեւ տեղ հասնելը, ես պէտք է Նիւ Բեդֆորդում անցկացնէի գիշերը, ցերեկը ու եւս մի գիշեր։ Ուստի ծագեց շատ լուրջ մի հարց, թէ այդ ընթացքում որտեղ եմ ուտելու եւ քնելու։ Գիշերը բնաւ էլ վստահութիւն չէր ներշնչում։ Ընդհանուր առմամբ շատ մութ ու մռայլ գիշեր էր, ցուրտ եւ անհիւրընկալ։ Քաղաքում ոչ ոքի չէի ճանաչում։ Մատներս արդէն պրպտել էին գրպաններիս անկիւնները եւ յայտնաբերել մի քանի խղճուկ արծաթադրամ։ «Այնպէս որ, ուր էլ գնալու լինես, Իսմայէլ,— ամայի փողոցում ասացի ինքս ինձ, ուղեպայուսակը ուսիս դրած եւ համեմատելով երկնակամարի հիւսիսային կողմի աղջամուղջը հարաւայինի խաւարի հետ,— քո իմաստուն խորաթափանցութեամբ որտե՛ղ էլ վճռելու լինես գիշերել, իմ սիրելի Իսմայէլ, բարի եղիր նախապէս տեղեկանալ գնի մասին եւ այնքան էլ քմահաճ մի՛ եղիր»։

Վեհերոտ քայլերով սալահատակը չափելով, ես առանց կանգնելու անցայ «Խաչաձեւուած հարպուններ» պանդոկի մօտով, որտեղ, աւա՜ղ, ամէն ինչ ուրախ եւ չափազանց թանկ երեւաց ինձ համար։ Քիչ հեռու տեսա «Թրաձուկ» պանդոկի պատուհանները, որոնցից պայծառ լոյսի ճառագայթները այնպէս էին դուրս հորդում, որ կարծես տրորում էին տան առաջ փռուած ձիւնի ու սառոյցի ամուր շերտը։ «Չէ՜, այստեղ էլ չափազանց թանկ է եւ ուրախ,— մտածեցի ես՝ մի պահ կանգնելով, որպէսզի ականջ դնեմ ներսից լսուող բաժակների զուարթ զնգոցին։— Բայց յոյսդ մի՛ կորցրու, Իսմայէլ, շարունակի՛ր որոնումներդ»։ Եւ ես քայլեցի, ջանալով չշեղուել այն փողոցներից, որոնք տանում էին դէպի ծով, քանզի, անկասկած, ծովափին պէտք է լինէին ամէնից աժան, թէեւ գուցէ անհրապոյր կամ նուազ հարմարաւէտ պանդոկները։

Ի՜նչ տխուր փողոցներ էին։ Երկու կողմերից ձգւում էին խաւար թաղամասերը եւ հեռու֊հեռւում միայն առկայծում էր լոյսի մի շող, ասես ստորգետնեայ լաբիրինթոսով ինչ որ մէկը վառուած մոմ տանելիս լինէր։

Շարունակելով քայլել թանձր խաւարի մէջ, վերջապէս, նաւահանգստից քիչ հեռու նկատեցի աղօտ մի լոյս եւ օդի մէջ որսացի թոյլ, տխուր մի ճռռոց։ Գլուխս բարձրացնելով, դռան վրայ տեսայ ճոճուող մի ցուցանակ, որի վրայ ճերմակ ներկով գրուած էր.

ՊԱՆԴՈԿ
«ԿԵՏԱՁԿԱՆ ՇԱՏՐՈՒԱՆ»
ՊԻՏԵՐ ՔՈՖԻՆ[3]

«Քոֆի՞ն... Դագա՞ղ... Կետաձկան շատրուա՞ն... Բաւականին չարագուշակ է հնչում»,— մտածեցի ես։

Լոյսն այնքա՜ն աղօտ էր. շրջապատը այդ ուշ ժամին այնքա՜ն խաղաղ ու հանգիստ էր թւում եւ կաթուածահարի պէս մի կողքի ծռուած փայտաշէն խարխուլ տնակն էլ այնպիսի տեսք ունէր, ասես կրակի բերանից էին փրկել, եւ այնքա՜ն ողորմելի էր ճռռում ցուցանակը որ ես հասկացայ՝ հէնց այստեղ կը կարողանամ գրպանիս հարմար իջեւան գտնել ու սիսեռախառն սուրճ։

Ուրեմն, սառած ներբաններից քերենք ձիւնը եւ տեսնենք, թէ ի՛նչ է ներկայացնում այդ «Կետաձկան շատրուան» պանդոկը ներսից։

Գլուխ երրորդ.
«ԿԵՏԱՁԿԱՆ ՇԱՏՐՈՒԱՆ» ՊԱՆԴՈԿԸ

Մտնելով պանդոկ, ես յայտնուեցի ընդարձակ, ցածր առաստաղով մի սենեակում, որի պատերը ծածկուած էին տախտակէ դրուագներով եւ յիշեցնում էին խարխլուած նաւակողեր։ Մի պատից կախուած էր խոշոր, ծխից սեւացած ու այնպէս ջնջուած մի կտաւ, որ բծախնդիր ուսումնասիրութեամբ, բազմիցս անդրադառնալով եւ հարեւաններին հարցուփորձ անելու միջոցով միայն հնարաւոր էր ի վերջոյ ըմբռնել նկարիչի մտայղացումը։ Իմ ենթադրութեամբ, կտաւի մտայղացումը հետեւեալն էր. Հորն հրուանդանից քիչ հեռու նաւն ընկել էր կատաղի փոթորիկի տակ. պատուհասի ենթարկուած նաւն արդէն կիսով չափ սուզուել էր. եւ նրա մերկացած երեք կայմերն էին միայն ցցուել ովկիանոսի մոլեգնած մակերեւոյթին։ Որպէս ամփոփումն այդ աղէտի, գազազած կետաձուկը վճռել է ցատկել անցնել խորտակուած նաւի վրայով. եւ գեղանկարիչի հայեացքը նրան բռնել է այն սոսկալի պահին, երբ սրածայր կայմերը ուր որ է շամփրելու էին կենդանու սեւ մարմինը։

Դիմացի ամբողջ պատը ծածկուած էր բարբարոսների ու մարդակերների զինանոցային նիզակներով ու մահակներով։ Նայելով այդ ահասարսուռ զէնքերից մէկին՝ կեռ բռնակով մետաղեայ վիթխարի մանգաղին, անհնար է չփշաքաղուել, պատկերացնելով այն արիւնոտ հունձքը, որ կատարել է վայրագ մարդակերը զարհուրելի գործիքի օգնութեամբ։ Այստեղ կախուած էին նաեւ հին ու նոր ժանգոտած հարպուններ եւ եռաժանիներ, որոնք արդէն ծռմռուել էին ու ջարդուել, բայց որոնք ժամանակին եղել էին նշանաւոր կետորսների ամեհի զէնքը։ Նրանցից մի քանիսի մասին զարմանալի պատմութիւններ կարելի է պատմել։ Ահաւասիկ. հէնց այս եռաժանիով, որ ժամանակին երկար էր ու ձիգ, իսկ հիմա խղճալի կերպով ծռմռուած է, սրանից յիսուն տարի առաջ Նաթան Սվէյնը արեւածագից մինչեւ մայրամուտ հասցրել է տասնհինգ կետաձուկ որսալ։ Իսկ այն հարպունը, որ հիմա նման է սոսկ խցանահանի, ժամանակին նետուած է եղել Ճավայի ջրերի մէջ, բայց կետուսը կարողացել է պոկել ճոպանը, ազատուել եւ տարիներ անց նորից ընկել է կետորսների ձեռքը Բլանքո հրուանդանի մօտ։ Հարպունը մխրճուած է եղել հրէշաւոր կետաձկան պոչի մէջ եւ մարդկային մարմնում թափառող ասեղի պէս, տարիների ընթացքին շուրջ քառասուն ֆութ անցնելով, յայտնուել է կետաձկան սապատի մէջ։

Այս տխուր նախասրահի ցածր կամարի տակով անցնելով, որ, ըստ երեւոյթին բացուած էր երբեմնի խոշոր բուխարիկի տեղը, ես յայտնուեցի հիւրասենեակում։ Այստեղ աւելի մռայլ էր ու աղօտ. գլխավերը կախուած էին այնպիսի ծանր գերաններ, իսկ ոտքերի տակ ճռճռում էին այնպիսի կոպտատաշ ու չորացած տախտակներ, որ մարդ կարող էր իրեն պատկերացնել մի հին նաւի ընդհանուր խցում, այն էլ, երբ մութ գիշեր է եւ նաւը խարիսխ գցած, ամբողջ իրանով ցնցւում է քամու հարուածներից։ Պատի երկայնքով դրուած էին ապակէ արկղներ, որոնք լիքն էին մեր ընդարձակ աշխարհի ամենահեռաւոր անկիւններից հաւաքած ամէն տեսակի զարմանահրաշ ու փոշոտ իրերով։ Դրանց մօտ կանգնել էին մի քանի նաւաստի եւ, մինչեւ ընթրիքը կը մատուցէին, ուշի ուշով զննում էին այդ ամէնը։

Սենեակի խորքում նշմարւում էր գրենլանդական կետաձկան գլուխ յիշեցնող մի մութ շինութիւն։ Եւ, որքան էլ տարօրինակ թուա, այնուամէնայնիւ, յիրաւի, կետաձկան կամարաձեւ ու վիթխարի ծնօտ էր դա. եւ այնքան լայն, որ տակով կարող էր նոյնիսկ կառք անցնել։ Ահասարսուռ այդ երախի մէջ թարէքներ էին սարքուած, որոնց վրայ դրուած էին հինաւուրց ջրանօթներ ու շշեր. խորշոմած ու պստիկ մի ծերուկ էլ անվերջ շողոքորթում եւ նաւազներին եռապատիկ գներով առձեռն կրակուցաւ էր վաճառում։

Պանդոկապանին յայտնելով սենեակ վարձելու իմ մտադրութիւնը, պատասխան ստացայ որ հիւրանոցը լիքն է եւ ոչ մի ազատ անկողին չկայ։

— Բայց սպասի՛ր,— գոչեց նա, ձեռքը ճակատին խփելով։— Դու հո չե՞ս առարկի, եթէ քեզ տեղաւորեմ հարպունաձիգի անկողնում, հը՞... Տեսնում եմ, պատրաստւում ես կետորսութեան ելնել. այնպէս որ, նոյնիսկ անհրաժշտ է նեղութիւնների վարժուել։

Ես ասացի որ ընկերովի քնել չեմ սիրում, բայց եթէ ուրիշ ելք չկայ, ապա ամէն բան պայմանաւորուած է նրանով, թէ ինչ է իրենից ներկայացնում հարպունաձիգը։ Եւ եթէ նա այնքան էլ աղտոտ ու հարբած չէ, ապա, ինչ խօսք, աւելի լաւ է ծածկուել վերմակի կէսով, որ պատրաստ է ինձ հետ բաժանել ազնիւ մարդը, քան այս ցուրտ գիշերով շարունակել թափառումները անծանօթ քաղաքում։

— Ի հարկէ, ճիշտ էք ասում։ Նստէք, խնդրեմ,— պատասխանեց պանդոկապանը։— Ուր որ է ընթրիքը պատրաստ կը լինի։

Քիչ յետոյ հիւրասրահում սպասողներին ընթրիքի հրաւիրեցին հարեւան սենեակ։ Այստեղ վառւում էին ոլորած մոմակալներին ամրացրած երկու ճարպամոմ։ Սոսկալի ցուրտ էր։ Ասես Իսլանդիայում լինէինք։ Բուխարիկը վաղուց մարել էր։ Ստիպուած, կոճկեցինք մեր բաճկոնների բոլոր կոճակները եւ փորձեցինք մեր ձեռքերը տաքացնել եփած ջրով լի գաւաթներին հպելով։ Բայց դրա փոխարէն՝ ընթրիքը շատ ընտիր էր։ Ոչ միայն մսով կարտոֆիլ տուեցին, այլեւ քաղցր բլիթներ։ Այո՛, Աստուած վկայ, ընթրիքին քաղցր բլիթներ տուեցին։ Կանաչաւուն բոճկոնակով մի երիտասարդ նաւազ այնպիսի մոլուցքով նետուեց բլիթների վրայ, որ պանդոկապանը դիտողութիւն արեց.

— Հարազա՛տ... Ամբողջ գիշեր կը տանջուես, հաւատա՛ ինձ։

— Պանդոկապան,— շշուկով հարցրեցի ես,— հո դա՞ չէ հարպունաձիգը։

— Չէ՛,— պատասխանեց նա դիւային մի քմծիծաղով,— հարպունաձիգը մի թուխ երիտասարդ է։ Եւ հազիւ թէ քաղցր բլիթների նկատմամբ թուլութիւն ունենայ։ Չէ՜... Նա միայն թակած ու արիւնոտ միս է ուտում։

— Գրո՛ղը տանի,— գոչեցի ես։— Իսկ որտե՞ղ հիմա այդ հարպունաձիգը։

— Շուտով կը գայ։ Մի՛ հուզուիր,— պատասխանեց պանդոկապանը։

Բայց այդ «թուխ» հարպունաձիգը արդէն անհանգստացրեց ինձ։ Եւ ես իւրովի վճռեցի, որ եթէ նոյնիսկ հարկադրուած լինեմ նրա հետ նոյն անկողնի մէջ քնել, ապա գոնէ կը ստիպեմ որ առաջինը նա հանուի ու մտնի վերմակի տակ։

Ընթրիքն աւարտուեց։ Նաւազները քաշուեցին իրենց սենեակները։ Հիւրասրահում մնացի միայն ես՝ իմ մտմտուքների հետ։

Արդէն ժամը ինը կը լինէր, իսկ հարպունաձիգը չկար ու չկար։

Գլուխ չորրորդ.
ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ՀԱՐՊՈՒՆԱՁԻԳԸ

Ընկերովի քնել ոչ ոք չի սիրում։ Ազնիւ խօսք, երբ գործը հասնում է ննջարան բարձրանալուն, հանուելուն եւ անկողին մտնելուն, ապա նոյնիսկ հարազատ եղբայրը դառնում է աւելորդ։ Այդպիսին է մարդկանց բնոյթը. նրանք սիրում են այդ գործը միայնակ անել։ Իսկ երբ խօսքը վերաբերում է բոլորովին օտար մէկի հետ անկողինը բաժանելուն, այն էլ օտար տանը, օտար քաղաքում, յատկապէս, երբ այդ մէկն էլ անծանօթ հարպունաձիգ է, ապա նման պարագայում մեր առարկութիւնները անսահմանօրէն բազմապատկւում են։

Որքան շատ էի մտածում հարպունաձիգի մասին, այնքան աւելի անտանելի էր դառնում նրա հետ նոյն անկողնում քնելու անհրաժեշտութեան հեռանկարը։ Բացի այդ, արդէն բաւականին ուշ էր, հետեւաբար, ամէն մի ազնիւ հարպունաձիգ վաղուց պէտք է տուն դարձած եւ անկողին մտած լինէր։

— Պանդոկապա՜ն։ Ես միտք փոխեցի։ Հարպունաձիգի հետ նոյն անկողնում չեմ քնի,— ասացի ես։— Գուցէ փորձեմ հարմարուել հէնց այստե՞ղ... Նստարանին...

— Ինչպէս կամենաս,— քմծիծաղեց պանդոկապանը։— Միայն թէ տախտակները չափազանց կոշտ են, ոստոտ ու փշոտ։ Բայց մի քիչ համբերիր, հարազատ, ես ռանդայ ունեմ։ Մի րոպէ չի քաշի, եւ դու այնպէս հարմար կը տեղաւորուես, ինչպէս թռչնակը իր բնում,— այս ասելով, տանտերը սկսեց ռանդայել երկարաւուն նստարանը։ Տաշեղները ոլոր֊մոլոր դես ու դեն էին թափւում այնքան ժամանակ, մինչեւ ռանդայի կտրող սայրը դէմ առաւ գրողի տարած անիծեալ ոստին։ Ես աղաչանք֊պաղատանք արեցի, որ պանդոկապանը այլեւս չշարունակի։ Ինչքան էլ ռանդայես, միեւնոյն է, սոճու տախտակը փետուրէ անկողին չի դառնայ։ Պանդոկապանը դարձեալ քմծիծաղեց, հաւաքեց տաշեղները, լցրեց սենեակի կենտրոնը դրուած խոշոր վառարանի մէջ։ Իսկ ես փորձեցի պառկել նստարանին. եւ պարզուեց ոչ միայն կոշտ է, այլեւ հարկ եղածից մէկ ոտնաչափ էլ կարճ։ Ուրիշ ելք չկար, եւ ես հարկադրուած եղայ հրաժարուել նստարանին պառկած գիշերելու մտքից։

Երիցս անիծեա՛լ հարպունաձիգ, գրողի՛ տարած, վերջապէս գալո՞ւ ես, թէ ոչ, մտածում էի ես։ Բայց կարող եմ նաեւ առաջ ընկնել նրանից, սողնակով փակել դուռը, եւ անկողին մտնելով, այլեւս ծպտուն չհանել, եթէ նոյնիսկ նա կրակահերթ արձակի ամերիկեան նաւատորմիղի բոլոր թնդանօթներից։ Այս միտքը այնքան էլ վատ չթուաց, բայց մի փոքր մտմտալուց յետոյ, այնուամենայնիւ, դրանից էլ հրաժարուեցի։ Քանզի ո՞վ կարող էր երաշխաւորել, թէ առաւօտեան սենեակից դուրս գալով, իմ դիմաց չի յայտնուի մոլեգնած եւ բռունցքի մի հարուածով ինձ գետին տապալելու պատրաստ հարպունաձիգը։

Քիչ թէ շատ տանելի կերպով գիշերն անցկացնելու մէկ այլ միջոց չգտնելով, քան օտար անկողնի մէջ պառկելն էր, ես կամաց֊կամաց հակուեցի այն մտքին, որ անծանօթ հարպունաձիգի նկատմամբ ունեցած իմ կանխակալ կարծիքը թերեւս ոչնչով հիմնաւորուած չէ։ Ուրեմն, մի քիչ էլ սպասեմ, մտածեցի ես, մինչեւ նա կը յայտնուի։ Ես նրան մի լաւ կը տնտղեմ եւ, ո՞վ գիտէ, գուցէ միասին իսկապէս կը կարողանանք հիանալի քնել։

Բայց գիշերը գնալով խորանում էր, իսկ իմ հարպունաձիգը չկար ու չկար։

— Պանդոկապան,— ասացի ես,— ի՞նչ մարդ է նա։ Միշտ այսպէս ո՞ւշ է գալիս քնելու։

Պանդոկապանը դարձեալ բազմանշանակ քմծիծաղեց։

— Չէ՛,— պատասխանեց նա։— Ընդհանրապէս հաւի նման սիրում է շուտ թառել։ Բայց այսօր գնացել է առեւտուր անելու։ Չեմ հասկանում, թէ ինչո՛ւ է այսքան ուշանում։ Գուցէ պատճառն այն է, որ մինչեւ հիմա չի՞ կարողացել վաճառել իր գլուխը։

— Իր գլո՞ւխը... Ի՞նչ հէքիաթներ ես պատմում,— գոչեցի ես, զգալով, թէ ինչպէս եմ փրփրում զայրոյթից։— Արդեօք ճի՞շտ հասկացայ, որ սուրբ շաբաթ օրուայ երեկոյեան, աւելի ճիշտ՝ սուրբ կիրակի լուսադէմին այդ հարպունաձիգը քաղաքով մէկ ընկած, ծախու է հանել իր գլուխը։

— Ինչ որ ճիշտն է՝ ճիշտը,— ասաց պանդոկապանը։— Եւ ես էլ նախազգուշացրել եմ որ հազիւ թէ մեր կողմերում կարողանայ ծախել. շուկան լիքն է դրանցով։

— Ինչո՞վ է լիքը,— բղաւեցի ես։

— Գլուխներով։ Կարծում ես աշխարհում աւելորդ գլուխ քի՞չ կայ։

— Ականջ արա, պանդոկապան,— ասացի ես, զսպելով ցասումս եւ ջանալով պահպանել անվրդով կեցուածք,— խորհուրդ եմ տալիս քո այդ պատմութիւնները հրամցնել աւելի հարմար մարդկանց։ Ես այնքան էլ մատղաշ նորելուկ չեմ։

— Հնարաւոր է,— համաձայնեց նա, ատամը քչփորելու համար փայտէ դարակից մի ծպեղ հանելով,— բայց քո մատղաշ կանաչից հետք անգամ չի մնա եւ դու, անշուշտ, կը կապտես, եթէ հարպունաձիգը յանկարծ լսի, թէ դու ինչպէս ես ծաղրում նրա գլուխը։

— Ես կը ջարդեմ նրա հիմար գլուխը,— դարձեալ զայրացայ ես պանդոկապանի այդ լկտի խօսքերի վրայ։

— Առանց այն էլ ջարդուած է,— ասաց նա։

— Ջարդուա՞ծ է,— շուարեցի ես։— Ի՞նչը։ Այսինքն ո՞նց է ջարդուած։

— Հապա ի՞նչ էիր կարծում։ Հէնց դրա համար էլ չի կարողանում վաճառել։

— Պանդոկապան,— ասացի ես, ընդհուպ մօտենալով նրան։— Պանդոկապան, մենք պէտք է հասկանանք իրար եւ ընդ որում՝ առանց հապաղելու։ Ես գալիս եմ քո հիւրանոց, օթեւան եմ խնդրում, իսկ դու ասում ես, թէ կէս անկողին միայն կը կարողանաս ինձ յատկացնել, որովհետեւ միւս կէսը պատկանում է ինչ որ հարպունաձիգի։ Եւ այդ հարպունաձիգի մասին, որի հետ տեսնուելու, ծանօթանալու առիթ դեռ չեմ ունեցել, համառօրէն պատմում ես ամենախորհրդաւոր ու զայրացուցիչ պատմութիւնները, ջանալով տհաճութիւն սերմանել մի մարդու նկատմամբ, որի հետ հէնց քո հարկադրանքով ստիպուած եմ լինելու քնել նոյն վերմակի տակ։ Ուստի, ես պահանջում եմ, որ դու անհապաղօրէն պատմես, թէ ի՛նչ մարդ է այդ հարպունաձիգը, եւ արդեօք ես կարո՞ղ եմ առանց որեւէ վտանգի ենթարկուելու նրա հետ գիշեր անցկացնել։ Իսկ դրանից առաջ, բարի եղիր, յետ վերցնելու քո աւելորդ խօսքերը գլուխ վաճառելու մասին. քանզի հակառակ դէպքում, ստիպուած եմ լինելու եզրակացնել, թէ այդ հարպունաձիգը վտանգաւոր մի խելագար է, իսկ ես բնաւ էլ ցանկութիւն չունեմ քնել խելագարի հետ, եւ քեզ, սը՛ր, այո՛, այո՛, հէնց քե՛զ, պանդոկապան, ինձ հարկադրանքի ենթարկելու գիտակցուած փորձի համար դատական պատասխանատուութեան կանչելու լիակատար իրաւունք ունեմ։

— Մի տե՛ս, է՜,— ասաց պանդոկապանը դարձեալ քմծիծաղելով։— Բաւականին երկարաշունչ քարոզ էր սովորական մի թափառաշրջիկի շուրթերին։ Բայց հանգստացի՛ր, հանգստացի՛ր, երիտասարդ։ Հարպունաձիգը, որի մասին ասացի, վերջերս է վերադարձել հարաւային ծովերով կատարած նաւարկութիւնից եւ այդ կողմերից բերել է նոր֊զելանդական զմռսած գլուխներ (ի դէպ, ասեմ, որ շատ արժէքաւոր բաներ են), եւ բոլորը վաճառել է, բացի մէկից։ Հէնց այդ վերջին գլուխն էլ որոշել է այսօր անպայման ծախել, որովհետեւ վաղը կիրակի է եւ, ինքդ հասկանում ես, որ շատ անհարմար է մարդու գլուխ վաճառել փողոցում, երբ բոլորը շտապելով, կողքովդ անցնում գնում են եկեղեցի։ Անցեալ կիրակի նա ուզում էր մի այդպիսի անհարմար բան անել։ Բայց ես նրան ետ պահեցի։ Տեսնեմ, դուրս է գալիս չորս հատ գլուխ ձեռքին, որոնք թոկով այնպէս էր կապել, ինչպէս կապում են սոխի գլուխները։

Այս բացատրութիւնը փարատեց այն գաղտնիքը, որ քիչ առաջ թւում էր չափազանց խորհրդաւոր. ինչպէս նաեւ պարզուեց, որ պանդոկապանը ընդհանրապէս ինձ հիմարացնելու մտադրութիւն չունէր։ Բայց, միեւնոյն ժամանակ, ի՞նչ կարող ես մտածել հարպունաձիգի մասին որ գիշերով շարունակում է իր թափառումները քաղաքի փողոցներով, տրուած լինելով մի այնպիսի մարդակերական գործի, որպիսին է մեռեալների գլուխներ վաճառելը։

— Հաւատացէք, պանդոկապան... Այդ հարպունաձիգը պէտք է որ վտանգաւոր մարդ լինի։

— Չէ՛, կանոնաւոր է վճարում,— առարկեց նա։— Բայց ինձ նայիր, արդէն շատ ուշ է։ Վատ չի լինի, եթէ առագաստներդ հաւաքես։ Աստուած վկայ, հրաշալի մահճակալ է։ Գնանք, ցոյց տամ։— Եւ մոմը վառելով, պարզեց ինձ, իսկ ինքը առաջ անցաւ։ Բայց ես դեռ անվճռական կանգնել էի։ Ուստի, սենեակի անկիւնը դրուած ժամացոյցին նայելով, նա բացագանչեց։— Արդէն կիրակի է։ Այս գիշեր գուցէ դու հազիւ թէ նրան տեսնելու առիթ ունենաս։ Ինչպէս երեւում է, քո հարպունաձիգը մի ուրիշ տեղ է խարիսխ նետել։ Գնանք... Գնանք... Գալի՞ս ես, թէ չէ...

Ես դեռ մի րոպէ եւս մտմտացի, ապա հետեւեցի նրան։ Բարձրանալով սանդուղքն ի վեր, յայտնուեցի ոստրէի խեցու պէս փոքրիկ, սառն ու ցուրտ մի սենեակում, որի կենտրոնին իսկապէս դրուած էր մի այնպիսի հրէշաւոր մահճակալ, ուր կարող էին տեղաւորուել չորս հարպունաձիգ եւ հանգիստ քնել։

— Ահաւասիկ,— ասաց պանդոկապանը եւ մոմը դրեց նաւաստիական հին սնդուկի վրայ, որ միաժամանակ ծառայում էր թէ՛ որպէս լուացարանի պատուանդան եւ թէ որպէս սեղան։— Տեղաւորուիր, ինչպէս հարմար կը լինի քեզ եւ ուզածիդ պէս քնիր։

Ես հայեացքս կտրեցի մահճակալից, նայեցի յետ, բայց պանդոկապանը արդեն հեռացել էր։

Գլուխ հինգերորդ.
ՔՎԻԿԵԳԸ

Վերմակը քաշելով մի կողմ, ես կռացայ ու զննեցի անկողինը։ Անշուշտ, այդ անկողինը չափազանց հեռու էր ընտիր համարուելուց, բայց եւ այնպէս բաւականին տանելի էր։ Յետոյ նայեցի շուրջս։ Սնդուկից ու մահճակալից բացի, սենեակում ինձ յաջողուեց յայտնաբերել կոպտատաշ դարակներ եւ բուխարի, ինչպէս նաեւ նաւաստիական խոշոր մի պարկ, որ, ըստ երեւոյթին, հարպունաձիգին ծառայում էր որպէս ճամպրուկ։ Դարակի վրայ դրուած էր ձկնորսական ոսկրէ կարթերի մի կապ, իսկ մահճակալի գլխավերը գտնւում էր երկար հարպունը։

Ես նստեցի մահճակալի եզրին ու մտածեցի գլուխների առեւտուրով զբաղուող հարպունաձիգի մասին։ Միառժամանակ մահճակալի եզրին այսպէս նստած մտածելուց յետոյ, ոտքի ելայ, հանեցի նաւաստիական բաճկոնս եւ շարունակեցի մտմտալ՝ ետ ու առաջ քայլելով սենեակի մէջ։ Յետոյ հանեցի վերնազգեստս ու մի քիչ էլ մտածեցի միայն շապկանց։ Բայց զգալով որ այսպէս կիսամերկ սկսում եմ մրսել եւ, յիշելով որ պանդոկապանը վստահեցնում էր, թէ հարպունաձիգը այսօր ընդհանրապէս տուն չի վերադառնայ, այլեւս առանց երկընտրանքի հանուեցի եւ մոմը փչելով՝ մտայ անկողին։ Չգիտեմ, թէ ինչով էր լցուած անկողինը՝ եգիպտացորենի կրծած կողրերով, թէ փշրուած պնակներով, բայց ես երկար ժամանակ գալարւում ու չէի կարողանում քնել։ Վերջապէս, սկսեցի ննջել եւ արդեն պատրաստւում էի կամաց֊կամաց նաւարկել դէպի երազների արքայութիւն, երբ յանկարծ միջանցքից ծանր ոտնաձայներ լսուեցին, իսկ դռան տակի ճեղքից առկայծեց լոյսի աղօտ շերտը։

Ողորմա՜ծ Տէր, մտածեցի ես. ըստ երեւոյթին հարպունաձիգը՝ կտրած գլուխների այդ անիծեալ վաճառականն է տուն եկել։

Մի ձեռքով մոմը, իսկ միւսով նոյն այդ տխրահռչակ նոր֊զելանդական գլուխը բռնած, անծանօթը մտաւ սենեակ։ Առանց իմ կողմը նայելու, նա քայլեց դէպի անկիւն եւ մոմը հէնց յատակին դնելով, սկսեց քանդել այն խոշոր պարկի կապերը, որի մասին քիչ առաջ ասացի։ Ես այրւում էի նրա դէմքը տեսնելու ցանկութիւնից, բայց, զբաղուած լինելով պարկի կապերը քանդելով, նա մէջքով էր կանգնել դէպի ինձ։ Վերջապէս, կապերն արձակեց... Նա շրջուեց եւ... Աստուա՜ծ իմ, այս ի՜նչ կերպարանք է։ Ի՜նչ մռութ... Մուգ֊կարմրաւուն, դեղնախառն նրա դէմքը ծածկուած էր խոշոր ու սեւ քառակուսիներով։ Ի հարկէ, այսպէս էլ գիտէի. իմ բոլոր կասկածները հաստատուեցին։ Հիմա եկ ու քնիր այդպիսի խրտուիլակի հետ։ Ես յիշեցի մի կետորսի պատմութիւն. նա գերի էր ընկել վայրենիների ձեռքը եւ այդ գրողի տարածները դաջել էին թշուառականի ամբողջ մարմինը։ Բնականաբար, ենթադրեցի որ հարպունաձիգը եւս հեռաւոր նաւարկութիւններից մէկի ժամանակ ենթարկուել է նոյնպիսի չարաբաստիկ արկածի։ Ի՞նչ կայ որ, ասացի իւրովի, մաշկն է այդպիսին, իսկ ամէն մաշկի տակ էլ կարող է քօղարկուած լինել ազնիւ մի հոգի։ Բայց ինչո՞վ բացատրել դէմքի տարօրինակ գոյնը։ Թերեւս կիզել է արեւադարձային արեւը... Հետեւաբար ի զո՞ւր եմ ուրիշ տեղ որոնում պատասխանը։ Սակայն մինչեւ հիմա դեռ առիթ չեմ ունեցել լսելու, որ արեւը ճերմակամորթին դարձրած լինի դեղնա֊կարմրաւուն։ Ճիշտ է, ինքս չեմ եղել հարաւային ծովերում եւ չեմ կարող պնդել, թէ այնտեղի արեւը մարդու մաշկի վրայ կարող է ունենալ նման ազդեցութիւն։

Մինչ գլխիս մէջ այսօրինակ մտքեր էին պտտւում, հարպունաձիգը առաջուայ պէս չէր ուզում նկատել ինձ։ Պարկը տնտղելուց յետոյ նա թոմահավկի պէս ինչ որ բան հանեց եւ փոկի կաշուից, մորթին դէպի դուրս կարած պայուսակ։ Այս ամէնը դնելով սեղանի վրայ, նա վերցրեց նոր֊զելանդական գլուխը, որ բաւականին զզուելի բան էր, եւ խցկեց պարկի մէջ։

Յետոյ սեփական գլխից հանեց գլխարկը եւ ես քիչ մնաց զարմանքից ճչայի։ Նրա գլխին մազ չկար։ Յամենայն դէպս, չկար մի այնպիսի բան, որի մասին արժէնար խօսել։ Ճակատին ոլորուած մի սեւ մազափունջ էր միայն։ Եւ այդ ճաղատ ու կարմրաւուն գլուխը երկու կաթիլ ջրի պէս նման էր բորբոսնած գանգի։ Եթէ գանգի տէրը կանգնած չլինէր իմ ու դռան միջեւ, ապա ես, անշուշտ, գնդակի պէս դուրս կը թռչէի սենեակից։

Մինչ այդ, հարպունաձիգը սկսեց հանուել, եւ ես տեսայ նրա մերկ ուսերն ու ձեռքերը։ Թող տեղնուտեղը հոգիս աւանդեմ, եթէ ասածներիս մէջ սուտ կայ, բայց նրա մարմնի այդ մասերը ծածկուած էին նոյնպիսի քառակուսիներով, ինչպէս եւ դէմքը։ Քառակուսիներով էր ծածկուած նաեւ մէջքը, Աստուած վկայ։ Աւելին, նոյնիսկ ոտքերն էին պատկերազարդուած այնպէս, կարծէս մուգ֊կանաչաւուն հարիւրաւոր գորտեր վեր էին մագլցում ջահել արմաւենիների հզօր բներով։ Հիմա արդէն միանգամայն պարզ էր որ դիմացս կանգնած է հարաւային ծովերից կետորսական նաւով մեր կողմերը յայտնուած կատաղի մի վայրենի։

Այս մտքից ես սարսռեցի։ Գուցէ նա մարդակեր է եւ դեռ առեւտուր էլ անում է իր զոհերի գլուխներով։ Իսկ եթէ յանկարծ իմ գլուխն է՞լ նրան դիւր գայ։ Ո՜հ, տէր Աստուած։ Եւ ի՜նչ էլ սոսկալի է նրա թոմահավկը։

Մօտենալով աթոռի թիկնակին նետած իր ծանր պոնչոյին, կամ թիկնոցին, կամ ծածկոցին, չգիտեմ, թէ աւելի ճիշտ անունն ի՛նչ է, վայրենին տնտղեց գրպանները եւ հանեց փոքրիկ, սապատաւոր մի կերպարանք, որ յիշեցնում էր երեք օրական նորածին սեւամորթ երեխայի։

Նկատի ունենալով զմռսած գլուխը, ես արդէն պատրաստ էի հաւատալու որ այդ սեւ մատնաչափիկը, յիրաւի, պահածոյի ենթարկուած մանկիկ է. բայց նկատելով որ այդ առարկան քարի պէս ամուր է եւ լաւ հղկուած սեւ փայտի պէս էլ փայլուն, եզրակացրեցի, թէ ընդամէնը փայտէ կուռք է։ Իմ այս ենթադրութիւնը անմիջապէս հաստատուեց. վայրենին մօտեցաւ բուխարուն եւ երկու մատով իր փոքրիկ այլանդակին բռնած, դրեց օջախի մէջ, երկաթէ ցանցի վրայ։

Քիչ անց նոյն պոնչոյի կամ թիկնոցի գրպանից նա մի բուռ տաշեղ հանեց եւ զգուշօրէն դրեց կուռքի դիմաց։ Յետոյ վրան ծովային պաքսիմատի մի կտոր դրեց եւ մոմի բոցով վառեց տաշեղները։ Բռնկուեց իսկական մի զոհակրակ։ Նա ձեռքը մտցրեց կրակի մէջ եւ արագ ետ քաշեց։ Այս շարժումը իրար վրայ մի քանի անգամ կրկնելով եւ, իմ կարծիքով, մատներն էլ այրելով, նա, ի վերջոյ, կրակից հանեց պաքսիմատի կտորը։ Յետոյ կրակը մի քիչ մեղմեց. խառնեց մոխիրը, եւ այրուած պաքսիմատն առաջարկեց իր սեւամորթ մանկիկին։ Սակայն, ըստ երեւոյթին, այդ խանձուած հիւրասիրութիւնը այնքան էլ դիւր չեկաւ փոքրիկ սատանային, որովհետեւ նա նոյնիսկ շրթունքները չշարժեց։ Այս ամէնը, ինչ պատմեցի, ուղեկցւում էր վայրենու կոկորդային կիսաձայն քրթմնջոցով։ Նա, հաւանաբար, աղօթում էր ծոր տալով, միաժամանակ անբնական ծամածռութիւններ անելով։ Վերջապէս, նա մարեց կրակը, բաւականին անփոյթ մի շարժումով կուռքը հանեց օջախից եւ նոյնպիսի անփութութեամբ դրեց պոնչոյի կամ թիկնոցի գրպանը այն որսորդի պէս, որ որսապարկի մէջ է նետում հէնց նոր խփած կաքաւը։

Այս ծիսակատարութիւնը չափազանց շփոթեցրեց ինձ եւ, տեսնելով կասկածից դուրս բոլոր նախանշանները որ հիմա, իր գործերն աւարտելով, նա մտնելու է իմ անկողինը, մտածեցի թէ վրայ է հասել վճռական պահը՝ այժմ կամ երբէ՛ք։ Քանի դեռ լոյսը վառւում է, պէտք է խախտել այս հոգեմաշ լռութիւնը։

Բայց վայրկեանները, որ անցան այն մտմտուքների վրայ, թէ ինչից պէտք է սկսել խօսակցութիւնը, դարձան ճակատագրական։ Սեղանից թոմահավկը վերցնելով, վայրենին մի ծայրը մտցրեց կրակի մէջ, հակառակ ծայրը առաւ բերանը եւ, ծխի մի խոշոր ամպ թողնելով, յաջորդ պահին մարեց մոմը. ապա թոմահավկը ատամներով սեղմած, թռաւ ճիշտ ինձ վրայ։ Ես ճչացի որքան կոկորդումս ուժ կար, իսկ նա զարմանքի մի թոյլ կանչ արձակելով, խաւարի մէջ սկսեց ինձ շօշափել։

Ինչ որ անկապ խօսքեր թոթովելով, ես ետ քաշուեցի դէպի պատն ու սկսեցի աղաչանք֊պաղատանքը, որ յանուն բոլոր սրբերի՝ ձեռք չտայ ինձ եւ թոյլ տայ որ ելնեմ ու նորից վառեմ մոմը։ Սակայն նրա կոկորդային ինչ որ խօսքերից ենթադրեցի որ նա շատ վատ է հասկանում ասածներիս իմաստը։

— Դու ի՞նչ սատանայ,— վերջապէս գոչեց նա։— Դու խօսել, շո՛ւտ խօսել, թէ չէ՝ ես սպանել քո սատանայ։

Եւ հրածայր թոմահավկը խաւարի մէջ սկսեց շրջաններ անել գլխիս վրայ։

— Պանդոկապա՜ն։ Աստծոյ սիրո՜յն... Պիտեր Քոֆի՜ն,— բղաւեցի ես։— Պանդոկապա՜ն։ Օգնեցէ՜ք... Քոֆի՜ն։ Դագա՜ղ։ Հրէշտակնե՜ր։ Օգնեցէ՜ք։

— Դու խօսել։ Ով լինել դու, թէ չէ՝ ես սպանել,— մռնչում էր մարդակերը, մոլեգնած թափահարելով թոմահավկն ու վրաս սփռելով կայծերի առատ անձրեւը։ Բայց, Աստծոյ ողորմածութեամբ, այդ պահին մոմը ձեռքին սենեակ մտաւ պանդոկապանը, եւ ես անկողնուց դուրս ցատկելով, նետուեցի նրա կողմը։

— Հանգստացիր, ի զուր ես վախենում,— ասաց Պիտեր Քոֆինը քմծիծաղով։— Քվիկեգը քեզ չի նեղացնի։ Հանգիստ պառկիր ու քնիր։ Եւ ոչ մի բանից մի՛ վախեցիր։— Յետոյ դարձաւ վայրենուն.— Հէ՜յ, Քվիկեգ, այս մարդը պէտք է քեզ հետ քնի։ Հասկացա՞ր։

— Հասկացա՛ր,— պատասխանեց Քվիկեգը, անմիջապէս հանդարտուելով։— Դու այստեղ պառկել,— աւելացրեց նա ծխամորճը փստացնելով։

Յետոյ բարձրացրեց վերմակի եզրը եւ, ազնիւ խօսք, այդ բանն արեց ոչ թէ պարզ սիրալիրութեամբ, այլեւ սրտանց ու քնքշութեամբ։ Ես կանգնել՝ նրան էի նայում։ Չնայած ոտքից գլուխ դաջուած էր, բայց ընդհանուր առմամբ մաքուր եւ համակրելի վայրենի էր։ «Ինչո՞ւ այսքան աղմուկ բարձրացրեցի,— անցաւ իմ մտքով։— Նա էլ ինձ նման մի մարդ է։ Նա էլ ինձնից վախենալու նոյնքան հիմքեր ունի, որքան եւ ես՝ նրանից։ Աւելի լաւ է քնել սթափ հեթանոսի, քան հարբած քրիստոնեայի հետ»։

— Պանդոկապա՛ն,— ասացի ես։— Նրան ասացէք որ հեռու տանի թոմահավկը կամ ծխամորճը... Չգիտեմ, թէ ոնց է դրա ճիշտ անունը։ Մի խօսքով, ասացէք, որ վերջացնի ծխելը, այլապէս չեմ պառկի քնելու։ Չեմ սիրում, երբ անկողնի մէջ ծխում են։ Վտանգաւոր բան է։ Յատկապէս որ ես էլ ապահովագրուած չեմ։

Պանդոկապանը Քվիկեգին հաղորդեց իմ խնդրանքը։ Վայրենին պատրաստակամօրէն բաւարարեց այն եւ նորից քաշուեց դէպի եզրը։ Դրանով իսկ ասես կամենում էր հասկացնել, թէ մատի ծայրով անգամ ինձ չի դիպչի։

— Բարի գիշեր, պանդոկապան,— ասացի ես։— Կարող էք գնալ։

Մտայ անկողին ու այնքան խորը քնեցի, ինչպէս երբեւէ չէի քնել իմ ամբողջ կեանքում։

Գլուխ վեցերորդ.
ՆԱԽԱՃԱՇԸ

Յաջորդ օրը վաղ առաւօտեան արթնանալով, ես ինձ գտայ Քվիկեգի հոգատար ու հովանաւորող գրկի մէջ։

Վիճակս այնքան էլ զուարճալի չէր, որքան կարող է թուալ առաջին հայեացքից, քանի որ նրա գրկից դուրս գալը կամ գոնէ ինձ օղակող ձեռքը ետ մղելը ուժերիցս վեր բան էր։ Եւ, որքան էլ տանջուեցի ու չարչարուեցի, միեւնոյն է, նա քնի մէջ շարունակում էր դեռ գրկի մէջ պահել ինձ, ասես մեզ բաժանող միակ բանը կարող էր մահը լինել։ Փորձեցի արթնացնել. «Քվիկե՜գ»,— բայց պատասխանի փոխարէն նա միայն խռացրեց։ Պարանոցս ասես լծափայտի տակ լինէր։ Ես փորձեցի շրջուել կողքի, բայց ինչ որ կոշտ բան թեթեւակի քսուեց ինձ։ Վերմակս բարձրացնելով, ես տեսայ որ վայրենու քով, նորածինի պէս քնած է նրա թոմահավկը։ Ի՜նչ եմ ասել, մտածեցի ես, մարդ է՞լ օրը ցերեկով օտար տանը անկողին մտնի վայրենու եւ նրա թոմահավկի հետ։ «Քվիկե՜գ... Ի սէ՜ր Աստծոյ։ Քվիկե՜գ։ Արթնացի՛ր»։

Շարունակելով գալարուել, ես բարձրաձայն դժգոհեցի, թէ նրա գրկի մէջ սեղմուելը ինձ բնաւ էլ դիւր չի գալիս։ Եւ միայն երկարատեւ ու համառ բողոքներից յետոյ յաջողուեց հարեւանիս հզօր կրծքից դուրս պոկել խռպոտ մի քրթմնջոց։ Նա աճապարանքով ետ քաշեց ձեռքը, թափահարեց մարմինը ճիշտ այնպէս, ինչպէս նիւ֊ֆաունդլենդեան շունը լողանալուց յետոյ. նստեց մահճակալին եւ, աչքերը տրորելով, ինձ նայեց մի այնպիսի արտայայտութեամբ, ասես չէր հասկանում, թէ ինչպէս եմ յայտնուել իր կողքին. թէեւ աղօտ մի գիտակցութիւն այն մասին որ ինձ արդէն տեսել է, դանդաղօրէն արթնանում էր նրա հայեացքի մէջ։ Ըստ երեւոյթին, բաւականին որոշակի կարծիքի հանգելով իմ մասին եւ հաշտուելով իրականութեան փաստերի հետ, նա ցատկեց յատակին եւ նշաններով հասկացրեց, որ եթէ ինձ այդպէս է հաճելի, ապա պատրաստ է առաջինը ինքը հագնուել եւ ապա սենեակը ամբողջովին թողնել իմ տրամադրութեան տակ։ Ի՞նչ կայ որ, մտածեցի ես, ստեղծուած իրավիճակի մէջ միանգամայն սիրալիր վերաբերմունք է նրա կողմից։ Եւ, ընդհանրապէս, ինչ էլ որ ասելու լինեն վայրենիների մասին, այնուամենայնիւ, ի ծնէ նրանց յատուկ է նրբանկատութիւնը, իսկ երբեմն էլ ուղղակի ապշում ես, թէ բնոյթով որքան քաղաքավար են նրանք։ Եւ ես էլ, անկողնի մէջ պառկած, քաղաքակիրթ մարդու անպարկեշտութեամբ հետեւում էի նրա հարդարուելու ամբողջ ընթացքին՝ իր բոլոր մանրամասնութիւններով։ Հետաքրքրասիրութիւնը այս դէպքում խեղդել էր իմ ամբողջ բարեկրթութիւնը։ Չէ՞ որ Քվիկեգի պէս մարդու ամէն Աստծոյ օր չես հանդիպի։

Հագնուել սկսեց վերից։ Սկզբում դրեց իր կուղբենու գդակը, իսկ յետոյ, առանց տաբաթի, որոնեց ու գտաւ դես ու դեն նետած կօշիկները։ Աստծով եմ երդւում որ չգիտեմ, թէ ինչո՛ւ այդպէս վարուեց, բայց ճշմարտութիւնն այն է որ յաջորդ պահին, գլխին՝ կուղբենու գդակ եւ ձեռքերին՝ կօշիկները, նա մտաւ մահճակալի տակ, որտեղից քիչ անց սկսեց լսուել ծանր հեւքն ու քրթմնջոցը։ Կասկած չկար որ նա, ըստ երեւոյթին, կօշիկներն էր հագնում։ Ճիշտն ասած, ես դեռ առիթ չէի ունեցել լսելու, թէ պարկեշտութիւնը պահանջում է կօշիկները հագնել օտար աչքից հեռու։ Սակայն Քվիկեգը միջանկեալ փուլի արարած էր. ոչ թրթուր էր, ոչ էլ թիթեռ։ Նա քաղաքակրթուած էր ճիշտ այնքան, որ կարողանար ցուցադրել իր վայրենութիւնը ամենաաներեւակայելի միջոցներով։

Վերջապէս, նա դուրս ելաւ մահճակալի տակից եւ կաղին տալով, ետ ու առաջ քայլեց սենեակով մէկ։ Կօշիկների ճռճռոցը երեւի տարածուեց պանդոկով մէկ եւ, քանզի յատուկ պատուերով չէին կարուած, անգթօրէն սեղմում էին նրա ոտները։

Քանի որ պատուհանը վարագուրած չէր ու նեղլիկ փողոցի միւս կողմը գտնուող տնից հիանալի երեւում էր մեր սենեակի անցուդարձը, եւ միայն գդակով ու կօշիկներ հագած Քվիկեգն էլ ներկայացնում էր ծայրահեղօրէն անհեթեթ մի տեսարան, ես ամէն հնարաւոր միջոցներով ջանացի նրան համոզել, որ արագացնի հարդարանքը, եւ ամէնից կարեւորը՝ արագացնի հագնել տաբաթը։

Լուսաբացի այս ժամին նրա փոխարէն ամէն մի քրիստոնեայ կը լուար իր դէմքը։ Իսկ Քվիկեգը, զարմանալի՜ բան, բաւարարուեց միայն ձեռքերը, պարանոցն ու կուրծքը լուալով։ Յետոյ վրան առաւ բաճկոնակը եւ օճառի կտորը թրջելով թասի մէջ, արագ֊արագ քսեց այտերին։ Ես անհամբեր սպասում էի, թէ որտեղից է հանելու ածելին։ Բայց նա յանկարծ վերցրեց անկիւնում դրած հարպունը, որ նախատեսուած է կետաձկներ որսալու համար, շեղբը անջատեց փայտէ երկար բռնակից, վրայից հանեց ծածկոցը, մի քանի անգամ սայրը քսեց իր ներբանին եւ, պատին ամրացրած հայելու բեկորի դիմաց կանգնելով, սկսեց եռանդով ածիլել, աւելի ճիշտ՝ հարպունել դէմքը։

Քվիկեգի հարդարանքը քիչ անց աւարտուեց եւ, նաւազի երկար բաճկոնը հագած, նա հպարտ քայլուածքով դուրս ելաւ սենեակից. հարպունը այնպէս էր ձեռքին բռնել, ասես մարաջախտի գայիսոն լինէր։

Մի քանի րոպէ անց ես էլ հետեւեցի նրան եւ, իջնելով ճաշասենեակ, սիրալիր ողջունեցի պանդոկապանին։ Հոգումս նրա նկատմամբ ոչ մի ոխ չունէի, թէեւ ինքը՝ պանդոկապանը, բաւականին զուարճացել էր իմ ընձեռած հնարաւորութեամբ։

Սքանչելի բան է սրտանց ծիծաղելը։ Սքանչելի բան է, բայց նաեւ հազուադէպ։ Ի հարկէ՛, շա՜տ ափսոս... Եւ այդ պատճառով էլ, եթէ որեւէ մէկը իր սեփական անձով լաւ կատակի համար մարդկանց նիւթ է մատուցում, ապա թող երբէք ժլատութիւն չանի եւ առանց քաշուելու նուիրուի այդ բարի գործին։ Բնութիւնից ծիծաղելի լինելու առատ պարգեւ ստացած մարդը, այլոց համար հաճախ շատ աւելի օգտակար է, քան մենք կարող ենք ենթադրել։

Ճաշասենեակն արդէն լեցուն էր ինձ համար նոր կենւորներով, որոնք ժամանել էին գիշերը։ Գրեթէ բոլորը կետորսներ էին՝ նաւապետի առաջին, երկրորդ, երրորդ օգնականներ, կետորսանաւի հիւսներ, տակառագործներ ու դարբիններ, հարպունաձիգներ ու խռիւ բաշերով արեւախանձ ու մկանուտ մարդիկ։

Կարելի էր անսխալ գուշակել, թէ նրանցից ամէն մէկը ե՛րբ է նաւից իջել ցամաք։ Զօր օրինակ, հէնց այն պատանին, որի այտերը նման են արեւ ներծծած հիւթեղ տանձերի եւ, հաւանաբար, նոյնքան քաղցր էլ բուրում են. նա ամենաշատը երեք օր առաջ է ժամանել Հնդկաստանից։ Իսկ պատանու քով նստածի արեւախանձ դէմքը վաղուց էր դալկացել. կասկած չկար, որ նա եկել էր արեւադարձային շրջաններից եւ ցամաք իջել աւելի քան մէկ շաբաթ առաջ։ Բայց, ի հարկէ, ոչ ոք չէր կարող պարծենալ այնպիսի այտերով, ինչպիսին ունէր Քվիկեգը։ Նրա դէմքին գոյների իսկական մի բազմազանութիւն էր՝ նրբերանգներով հանդերձ, որպիսին կարելի է տեսնել քարտեզի վրայ։

— Էհէ՜յ... Ուտելիքը պատրաստ է,— վերջապէս գոչեց պանդոկապանը, կրնկի վրայ բացելով ճաշասենեակի դուռը։ Եւ մենք իրար ետեւից մտանք նախաճաշելու։

Ասում են, թէ աշխարհ տեսած մարդիկ աչքի են ընկնում անսանձ շարժուձեւով, պատրաստակամ զրուցակիցներ են եւ ոչ մի միջավայրում իրենց չեն կորցնում։ Ուստի բնական էր որ երկարաւուն սեղանի մօտ նստելով, ես պատրաստուեցի բազմաթիւ հետաքրքիր պատմութիւններ լսել կետորսական արկածների մասին։ Բայց ինձ զարմացրեց ճաշասենեակում տիրող քար լռութիւնը։ Աւելի՛ն. նաւազներն ասես շուարած լինէին։ Այո՛, այո՛։ Շուրջս նստած էին իսկական ծովագայլեր, որոնցից շատերը բաց ծովում առանց աչքերը թարթելու ընդունակ են հարձակուել վիթխարի կետաձկների վրայ եւ մահացու մենամարտի մէջ մտնել մինչեւ հաղթական աւարտ։ Իսկ այստեղ, նախաճաշի ընդհանուր սեղանի շուրջ նստած, նրանք աչքի տակով մէկ֊մէկու էին նայում իրարից այնպէս քաշուելով, ասես ամբողջ կեանքում փակուած են եղել Կանաչ լեռների փարախներից մէկի մէջ։

Իսկ Քվիկե՜գը... Քվիկեգը պատահաբար յայտնուել էր սեղանի գլխին եւ անվրդով էր ու սառը՝ ինչպէս սառցալուլան։ Ինչ վերաբերում է նրա վարուելակերպին, ապա, հասկանալի է, որ կարելի էր աւելին ակնկալել։ Նոյնիսկ նրա ջերմեռանդ երկրպագուն չէր կարող առանց հոգուն մեղք անելու արդարացնել հարպունի առկայութիւնը, որի օգնութեամբ, առանց հաշուի առնելու շուրջիններին սպառնացող վտանգը, սեղանի միւս ծայրից որսում եւ իր դիմաց էր քաշում տաք֊տաք բիֆսթեքները։

Ես չեմ խօսի նրա միւս տարօրինակութիւնների մասին։ Ասենք, հէնց թէկուզ այն, որ նա հետեւողականօրէն հրաժարւում էր հրուշակեղենից եւ սուրճից, ուշադրութիւնը բեւեռելով բացառապէս կիսաեփ, արիւնոտ մսակտորների վրայ։ Բաւական է միայն ասել, որ երբ նախաճաշն աւարտուեց, նա բոլորի հետ ելաւ հիւրասենեակ, վառեց իր սքանչելի ծխամորճ֊թոմահավկը, եւ անվրդով նստեց ծխելու, ինչպէս եւ կերածը խաղաղութեամբ մարսելու։

Իսկ ես դուրս ելայ մի փոքր զբօսանքի։

Գլուխ եօթներորդ.
ԶԲՕՍԱՆՔ ՔԱՂԱՔՈՒՄ

Ամէն մի փոքր ի շատէ նշանաւոր նաւահանգստային քաղաքի փողոցներում, որոնք աւելի մօտ են կառանատեղերին, շատ հաճախ կարելի է հանդիպել աշխարհի բոլոր ծագերից եկած գրեթէ աննկարագրելի մարդ֊արարածների։ Նիւ Բեդֆորդում դուք կը տեսնէիք իսկական վայրենիների, որոնք կանգնած զրուցում էին խաչմերուկների վրայ։ Բայց Ֆիջի, Թոնգա֊թաբու, Էրոմանգո, Փանանջի կղզիներից եկածների եւ կետորսութեան արհեստի միւս վայրենի ներկայացուցիչների հետ մէկտեղ քաղաքում կարելի էր տեսնել ոչ պակաս հետաքրքիր եւ մասամբ էլ ծիծաղաշարժ նորեկների, որոնք ժամանել էին Վերմոնթից եւ Նիւ Հեմփշիրից։ Այդ պատանիները նոյնքան մատղաշ կանաչ էին, որքան Կանաչ լեռները, որտեղից նրանք եկել էին անտառահատի կացինը կետորսական հարպունով փոխարինելու մտադրութեամբ։ Երբեմն նոյնիսկ թւում էր, թէ կաթը դեռ չի չորացել նրանց շրթունքին։ Բայց քաղաքաբնակ այդ պճնամոլները ոչ մի կերպ չէին կարող համեմատուել գիւղացի պճնամոլների հետ, որոնք խոտհնձի ժամանակ եղջերուի կաշիից կարուած ձեռնոցներ էին հագնում՝ ձեռքերը արեւախանձ չանելու համար։ Եւ եթէ գիւղացի պճնամոլի խելքին յանկարծ փչի, որ աչքի ընկնելու կամ կեանքում առաջադիմելու համար պէտք է կետորսանաւ ընդունուել, հապա տեսէք, թէ ինչպիսի՜ զանգուլակներով կը զարդարի իր զգեստը։

Սակայն չկարծէք, թէ այս սքանչելի քաղաքը կարող է հպարտանալ միայն իր հարպունաձիգներով, մարդակեր֊վայրենիներով եւ գիւղացի պարզամիտներով։ Եթէ կետորսները չլինէին, ապա, անշուշտ, մինչեւ օրս էլ այս կողմերը երեւի կը տիրէր նոյն ողբալի դրութիւնը, որպիսի վիճակում Լաբրադորի ափերն են։ Ամբողջ Ամերիկայում չկան աւելի արքայավայել տներ, այգիներ ու պարտէզներ, քան Նիւ Բեդֆորդում եղածներն են։ Որտեղի՞ց են դրանք յայտնուել հրաբխային մոխիրով ծածկուած այս խեղճ կողմերում։ Անտարակոյս, բոլոր այդ շքեղ շէնքերն ու փարթամ այգիները ծնուել են Ատլանտեան, Հնդկական եւ Խաղաղ ովկիանոսներում, որտեղ փայլատակել են կետորսների հարպունները։

Նոյն այս քաղաքում է գտնւում Կետորսների Աղօթարանը, եւ Հնդկական կամ Խաղաղ ովկիանոս մեկնելու պատրաստուող մռայլ ձկնորսներից հազիւ թէ լինեն մարդիկ, որոնք կիրակի օրն այստեղ մտնելու առիթը փախցնեն։

Ես նոյնպէս մտայ Աղօթարան, որտեղ ընդամէնը մի քանի նաւազ կար եւ նաւազների կանայք ու այրիներ։ Քահանան դեռ չէր եկել։ Համր կղզիների պէս նստած տղամարդիկ ու կանայք ակնդէտ նայում էին պատերին ամրացրած մարմարէ յուշատախտակներին, որոնք պատուիրել էին ովկիանոսում զոհուած կետորսների ընկերներն ու հարազատները։

Հազիւ թէ հարկ կայ ասելու, թէ ինչպիսի ապրումներով էի կարդում յուշատախտակների մակագրութիւնները Նանթաքեթ նաւարկելուս նախօրեակին։

Այո՛, Իսմայէլ. թերեւս քեզ էլ նոյն ճակատագիրն է սպասւում։ Կետորսական արհեստում մահը շատ սովորական բան է. մի կարճ, քաոսային ակնթարթ, այնպէս որ ծպտուն էլ չես կարողանում հանել, եւ արդէն քեզ ճամբայ են դրել դէպի Յաւիտենականութիւն։ Ի՞նչ արած... Յամենայն դէպս, կարծում եմ որ Կենաց ու Մահուան խնդրում բաւականին խճճուել ենք։ Կարծում եմ որ հոգեւոր երեւոյթները դիտելիս, մենք նմանւում ենք այն կակղամորթներին, որոնք ջրի հաստ շերտի տակից արեւին նայելով, համոզուած են, թէ այդ պղտոր ջուրը ամենաթափանցիկ օդն է որ կայ։ Ուրեմն, ո՛վ կ՚ուզի թող վերցնի իմ մարմինը, ասում եմ ես, որովհետեւ մարմինս իմ Ես֊ը չէ։ Երիցս «փառաբանուիր» եմ գոչում Նանթաքեթին, ինչպէս նաեւ նաւակի փշրուած յատակին ու իմ փշրուած գանգին, քանզի իմ հոգին չի կարող փշրել նոյնիսկ Եուպիտերը։

Շուտով Աղօթարան մտաւ վայելուչ եւ ամուր կազմուածքով մէկը, որին ուղղուած յարգալիր հայեացքները յուշեցին, թէ տարեց ու համակրելի այդ մարդը ինքը՝ քահանան է։ Հիրաւի, նա հայր Մեփլն էր, կետորսների միջավայրում ճանաչուած մի անձնաւորութիւն։

Նա հանգիստ մօտեցաւ ամբիոնին, որ բոլոր հնաոճ ամբիոնների պէս չափազանց բարձր էր։ Եւ քանի որ սովորական սանդուղքը բաւականին տեղ կը զբաղեցնէր առանց այն էլ փոքրիկ Աղօթարանում, ճարտարապետը, ըստ երեւոյթին հայր Մեփլի խորհրդով, ամբիոնից այնպիսի մի ելարան էր կախել, որպիսին օգտագործում են մակոյկից նաւեզր բարձրանալու համար։

Հայր Մեփլը ելարանի մօտ մի պահ դանդաղեց, նայեց վեր, յետոյ փորձառու նաւազի նման մագլցեց ամբիոն։

Ի դէպ, նաւազական ճաշակի դրոշմ էր կրում նաեւ ամբիոնը։ Դիմացից այն նման էր նաւախելի, որի զարդաքանդակներով ծածկուած գրակալին հանգչում էր Աստուածաշունչը։

Բարձրանալով ամբիոն, հայր Մեփլը մեղմ ու հանդարտ ձայնով խնդրեց որ Աղօթարանում ցրուած հօտը հաւաքուի եւ նստի կենտրոնում։ Երբ դարձեալ լռութիւն տիրեց, հայր Մեփլը ծնկի իջաւ, կրծքին խաչեց իր խոշոր ափերը եւ գոց աչքերը վեր հառելով, սկսեց աղօթել։ Նրան ձայնակցում էին գրեթէ բոլոր ներկաները։ Ու երբ նորից լռութիւն տիրեց, քարոզիչը անշտապ թերթեց Աստուածաշնչի էջէրն ու ափերը այս անգամ դնելով բաց գրքի վրայ, ասաց.

— Սիրելի նաւազ եղբայրնե՜ր... Յիշենք Յովնանու մարգարէութեան առաջին գլխի վերջին ստիքսը. «Եւ Տէրը մի մեծ ձկան հրամայեց որ Յովնանին կուլ տայ»։

Նաւազնե՜ր... Ընդամէնը չորս գլուխ պարունակող Յովնանու մարգարէութեան գիրքը սոսկ մի նուրբ թել է Սուրբ Գրքի հզօր ճոպանի հիւսուածքի մէջ։ Սակայն որքա՜ն ուսանելի է մեզ համար մարգարէի օրինակը։ Ի՜նչ գեղեցիկ է ձկան որովայնից հղած նրա աղօթքը։ Բարեկամնե՛րս, Յովնանու գիրքը մեզ համար, բոլոր մեղաւորներիս համար դաս է այն պատճառով, որ այստեղ պատմւում է մեղքի, յանկարծական վախի, անհապաղ պատժի, զղջումի աղօթքի եւ, վերջապէս, փրկութեան ու բերկրանքի մասին։ Ինչպէս բոլոր մեղաւորների, այնպէս էլ Ամաթիի որդու մեղքը Տիրոջը չհնազանդելն է, քանզի Յովնանին թւում է, թէ նրա կամքը կատարելն անհնար է։ Եւ Յովնանը փորձեց փախչել Տիրոջից։ Յոպպէի նաւահանգստում քարշ գալով, նա գտաւ Թարսիս մեկնող մի նաւ։ Ո՜հ... թշուառ ու միայն արհամարհանքի արժան մարդ... Նա այնքան անհանգիստ էր եւ ինքն իրեն մերկացնող կերպարանք ունէր, որ եթէ այն ժամանակներին ոստիկանութիւն լինէր, ապա Յովնանը հէնց թէկուզ կասկածելի արտաքինի համար կը ձերբակալուէր, չհասցնելով ոտք դնել նաւի տախտակամածին։

Շուտով կ՚աւարտուէր նաւը բեռնելը. եւ, երբ նա բարձրացաւ տախտակամած նաւապետի հետ խօսելու, նաւազները մի պահ դադար տւեցին եւ իրարու փսփսացին, թէ այդ մարդը չար աչք ունի։

«Այս նաւով ուզում եմ Թարսիս հասնել։ Ե՞րբ էք ծով դուրս գալու, սը՛ր»։ Թղթերով զբաղուած նաւապետը Յովնանին նայեց սեւեռուն հայեացքով։ «Ինչքա՞ն պէտք է վճարեմ... Ես հէնց հիմա վարձը կը տամ»... Սիրելի նաւազ եղբայրներ, ահա թէ ինչո՛ւ է յատկապէս յիշատակւում, թէ Յովնանը «վարձը տուեց» նախքան նաւը դուրս կը գար բաց ծով։

Նաւապետը, իմ բարեկամներ, այն մարդկանցից էր, որի խորաթափանցութիւնը զատում է ամէն յանցագործութիւն, բայց որի ագահութիւնը մերկացնում է լոկ ընչազուրկների յանցանքը։ Նախքան համաձայնելը, նաւապետը վճռեց չափել Յովնանի գրպանի խորութիւնը։ Ուստի պահանջեց եռակի վարձ, որը եւ պատրաստակամութեամբ վճարեց Յովնանը։ Հիմա նաւապետն արդէն համոզուած էր որ Յովնանը փախստական յանցագործ է, սակայն որոշեց օգնել նրան, քանզի փախստականը իր ճամբան ոսկիով էր սալարկում։

«Ուրեմն, առաջնորդիր ինձ դէպի իմ խցիկը, սը՛ր,— դիմեց նրան Յովնանը։— Ես շատ հոգնած եմ եւ հանգստի կարիք եմ զգում»։ «Երեւում է,— նկատեց նաւապետը։— Ահաւասիկ քո խցիկը»։ Յովնանը հէնց հագուստով էլ պառկեց մահճակալին։

... Վերջապէս վրայ է հասնում մակընթացութեան ժամը եւ, պոկուելով ամայի կառամատոյցից, նաւը դուրս է գալիս բաց ծով, ուղղութիւն վերցնելով դէպի Թարսիս։

Բարեկամներ, պատմութեան մէջ դա առաջին մաքսանենգային նաւն էր։ Իսկ մաքսանենգութեամբ ներմուծուող ապրանքը՝ Յովնանը։ Սակայն ծովը ընդվզում է, չի հանդուրժում անիրաւ այդ բեռը։ Եւ մինչ նաւազները ծով են նետում արկղները, հակերն ու տակառները, որպէսզի նաւը թեթեւանայ ու չխորտակուի, մինչ մարդկանց աղաղակները միախառնւում են մոլեգնած փոթորիկի ոռնոցին, Յովնանը այդ ամէնից անտեղեակ, քնած էր խցիկում։ Նա նոյնիսկ չի էլ զգում, թէ բերանը բացած ու ալիքները ճեղքելով ինչպէս է հեռուներից սուրում վիթխարի կետաձուկը։

Վախեցած ղեկապետը նետւում է ներս ու հէնց նրա ականջի մէջ գոռում. «Ի՞նչ ես քնել մնացել։ Վե՛ր կաց, խենթ մարդ»։ Արթնանալով, Յովնանը իջնում է մահճակալից եւ բարձրանում է տախտակամած։ Նաւազները դիմում են Երկնային դատաստանին, վճռելով վիճակ գցել ու պարզել, թէ ո՛ւմ յետեւից է ուղարկուած սոսկալի փոթորիկը։ Վիճակն ընկնում է Յովնանին։ Եւ նաւազները զայրացած հարցուփորձ են անում նրան. «Քո գործն ի՞նչ է։ Որտեղի՞ց ես գալիս։ Քո երկիրը ո՞րն է։ Եւ դու ո՞ր ժողովրդից ես»։

Յովնանը ամէն բան խոստովանում է։ Լսելով նրան, նաւազները ոչ միայն սարսափում, այլ խղճում են, ջանալով ուրիշ միջոցներով փրկուել նաւաբեկութիւնից։ Բայց փրկութեան յոյս չկայ։ Յովնանը խնդրում է որ իրեն նետեն ծով, քանզի փոթորիկը եկել է իր յետեւից։ Եւ երբ նրան բարձրացնում են խարիսխի պէս ու ծովն են նետում, հանդարտութիւնը իւղի պէս տարածւում է ալիքների վրայ, եւ փոթորիկը Յովնանի հետ մնում է հեռուներում, եւ անխռով ալեակները շրջապատում են նաւը։ Յովնանը ընկղմւում է այնպիսի գազազած ջրապտոյտի մէջ, որ նոյնիսկ չի էլ նկատում, թէ ինչպէս է յայտնւում կետաձկան վիթխարի երախում։ Ու թէեւ Յովնանը մեղաւոր էր, սակայն աղաչում֊պաղատում էր Տիրոջը, որ իրեն ազատի ձկան որովայնից։ Նա զգում էր որ սոսկալի այդ պատիժը արդարացի է։ Եւ հէնց այս էլ, նաւազ եղբայրներ, անկեղծ ու իսկական զղջումն է, երբ ոչ թէ ներումն ես խնդրում, այլ շնորհակալ ես մնում պատիժի համար։ Թէ որքան հաճելի էր դա Աստծուն, մենք համոզւում ենք, երբ Յովնանը ազատւում է ե՛ւ ծովից, ե՛ւ կետաձկներից։ Եղբա՛յրք, մեղք մի՛ գործէք, բայց եթէ գործեցիք, անպայման զղջացէք Յովնանի օրինակով։

... Այսպէս խօսում էր քարոզիչը, իսկ դրսից լսուող կատաղի բուք ու բորանի վայնասունը կարծէս աւելի ուժ էր տալիս նրա ասածին։

— Իմ եղբայրներ... Յովնանը Տիրոջից յանձնարարութիւն էր ստացել Նինուէ քաղաքին սպառնացող չարիքի տհաճ լուրը հաղորդել բնակիչներին, բայց վախենալով նրանց թշնամանքից, խուսափեց իր պարտքը կատարել եւ փախուստի դիմեց։ Բայց Աստուած ամենուր է։ Եւ Յովնանը այնպէս էլ չհասաւ Թարսիս։ Երբ Աստուած կետաձկան որովայնից լսեց զղջացող մարգարէի աղաչանքը, հրաման տուեց, եւ կետուսը ծովային ցուրտ խաւարից նետուեց դէպի ջերմ ու քնքուշ արեւը եւ «Յովնանին ցամաք փսխեց»։ Եւ մարգարէն կատարեց Տիրոջ հրամանը։ Իսկ ի՞նչ հրաման էր այդ, եղբայրնե՜ր։ Կեղծիքի դէմ ազդարարե՛լ ճշմարիտը։

Ահաւասիկ, թէ ի՛նչ դաս ենք առնելու այս պատմութիւնից։ Վա՛յ նրան, ով ալիքների վրայ իւղ կը լցնի այն դէպքում, երբ Աստուած փոթորիկ է ուղարկել։ Վա՛յ նրան, ով ջանում է շողոքորթել եւ ո՛չ թէ ահաբեկել։ Վա՛յ նրան, ում համար բարի անունը թանկ է բարոյական կորովից։ Վա՛յ նրան, ով կը նահանջի ճշմարտութիւնից, եթէ նոյնիսկ ստի մէջ է փրկութիւնը։

Ո՜հ, իմ եղբայր նաւազներ։ Յաւիտենական փառք ու ողորմածութիւն է վիճակուած նրան, ով իր վերջին շունչն աւանդելիս կը կարողանայ ասել. «Հայր իմ, որ աւելի մօտ ես եղել քո հարուածներով... մահկանացու եմ, թէ անմահ՝ ահաւասիկ մեռնում եմ։ Ես ջանք եմ թափել պատկանելու Քեզ, քան այս աշխարհին կամ ինքս ինձ։ Բայց այս ամէնը էական չէ։ Ես Յաւիտենականութիւնը թողնում եմ Քեզ, քանզի ո՞վ է մարդը, որն ապրի Աստծուց աւելի»։

... Այլեւս ոչինչ չասաց քարոզիչը. միայն դանդաղ մի շարժումով օրհնեց նստածներին, ափերով ծածկեց դէմքը, եւ ծնկի իջած այնքան մնաց, մինչեւ բոլորը դուրս ելան Աղօթարանից, նրան թողնելով միայնութեան մէջ։

Գլուխ ութներորդ.
ԴԱՌՆՈՒՄ ԵՆՔ ՄՏԵՐԻՄՆԵՐ

Կետորսական Աղօթարանից դառնալով հիւրանոց, ես գտայ միայն Քվիկեգին։ Բուխարու դիմաց նստած, նա մի ձեռքով բռնել էր իր փոքրիկ ու սեւ կուռքը եւ գրչահատի սայրով զգուշօրէն ինչ որ բան էր ուղղում նրա դէմքի վրայ, միաժամանակ մի երգ դնդնալով քթի տակ։

Ինձ տեսնելով, նա մի կողմ դրեց կուռքը, սեղանից վերցրեց խոշոր գիրքն ու տեղաւորելով ծնկների վրայ, ամենայն ուշադրութեամբ սկսեց հաշուել էջերը։ Մինչեւ յիսունը հաշուելուց յետոյ, նա գործն ընդհատեց, ցրուած հայեացքով նայեց շուրջը, երկար ու ձիգ սուլեց, եւ ապա շարունակեց իր հաշիւը, դարձեալ սկսելով մէկից։ Ըստ երեւոյթին նա յիսունից այն կողմ հաշուել չգիտէր։

Հետաքրքրութեամբ նայում էի նրան։ Ոտքից գլուխ դաջուած այդ վայրենին ինչ որ անբացատրելի համակրանք էր ծնում իր նկատմամբ։ Հոգին թաքցնելը անհնարին բան է։ Դաջուած նախշազարդերի միջով ես տեսնում էի նրա պարզ ու բարի սիրտը, իսկ խոշոր ու սեւ, համարձակութեամբ ու կրակով լի աչքերի մէջ երեւում էին այն ոգու նշանները, որ նոյնիսկ հազար սատանայի դիմաց երբէք չի դողայ։ Վեհութիւնը արտայայտւում էր նրա իւրաքանչիւր շարժման մէջ։ Յայտնի էր որ այդ մարդը ոչ ոքի առաջ երբեւէ ստորաքարշութիւն չի արել եւ ոչ ոքից շնորհներ չի ընդունել։

Մինչ այսպէս ուշադիր ուսումնասիրում էի նրան, ձեւացնելով, թէ իբր նայում եմ պատուհանից դուրս, որտեղ մոլեգնում էր ձնաբուքը, նա ոչ մի ուշադրութիւն չէր դարձնում վրաս, ամբողջ էութեամբ տարուած լինելով ծնկներին դրած գրքով։ Յիշելով, թէ որքան բարեկամաբար անցկացրեցինք գիշերը, ես նրա անտարբերութիւնը համարեցի աւելի քան տարօրինակ։

Բայց, որքան յայտնի է, վայրենիները ընդհանրապէս տարօրինակ արարածներ են. եւ հաճախ այնպէս է պատահում որ բոլորովին չես հասկանում նրանց։ Ի դէպ, ես նկատել էի որ Քվիկեգը չի շփւում հիւրանոցում բնակուող միւս նաւազների հետ եւ մտերմութեան ոչ մի փորձ չի անում, ասես չցանկանալով ընդարձակել իր ծանօթների շրջանակը։ Այս յանգամանքը եւս բաւականին տարօրինակ էր թւում, բայց մի քիչ աւելի խորը դատելով, ես եկայ մի եզրակացութեան. թէ դա հոգեւոր գերազանցութեան արտայայտութիւն է։ Իմ դիմաց մի մարդ էր, ով հարազատ օջախից նետուել էր հազարաւոր մղոններ հեռու. մարդ, որ գտնւում էր իր համար այնքան օտար միջավայրում, եթէ, ասենք, յայտնուած լինէր Եուպիտերի վրայ։ Այնուհանդերձ, նա, ըստ երեւոյթին, կատարեալ հանգիստ էր, կարողանում էր պահպանել լիակատար անվրդովութիւնը, բաւարարուելով սեփական անձի ընկերակցութեամբ միայն. եւ միշտ մնալով ինքն իր հետ։ Ի հարկէ, անմիջապէս երեւում էր նուրբ ու կատարեալ փիլիսոփան, բայց, բնական է որ ինքը այդ բառը նոյնիսկ չէր էլ լսել։

Սենեակում մեզնից բացի ոչ ոք չկար։ Նստել էինք բուխարու դիմաց, որտեղ կրակը սկզբում հազիւ էր առկայծում, այնքան որ իր վրայ պահի մտախոհ մարդու իմ հայեացքը։ Սառած պատուհանից այն կողմ ոռնում էր ձնաբուքը. իմ հոգու մէջ ծնուեցին տարօրինակ զգացումներ։ Ներսումս ինչ որ բան սկսեց հալուել։ Անողօք իմ սիրտը այլեւս պայքար չէր մղում այս գայլային աշխարհի դէմ։ Ինձ համար հոգու բալասան դարձաւ այս հեզահամբոյր վայրենին։ Ահաւասիկ, նա նստած է սենեակում եւ անխռովութիւնը ինքնին խօսում է քաղաքակիրթ երեսպաշտութեանը ու բարեկիրթ կեղծիքին օտար նրա խառնուածքի մասին։ Նրան մօտեցրեցի իմ աթոռը եւ փորձեցի զրոյցի բռնուել։ Սկզբում նա չէր էլ նկատում իմ ջանքերը, բայց երբ յիշեցրեցի գիշերային հիւրընկալութիւնը, նա հարցրեց, թէ այսօր էլ միասի՞ն ենք քնելու։ Ես հաստատական պատասխան տուեցի. եւ ինձ թուաց, թէ նա գոհ մնաց, եւ գուցէ նոյնիսկ շոյուած զգաց իրեն։

Հիմա արդէն միասին շարունակեցինք թերթել գիրքը. եւ ես ջանացի նրան բացատրել գրատպագրութեան նպատակն ու գրքում զետեղուած մի քանի պատկերների իմաստը։ Այսպիսով, ինձ յաջողուեց շարժել նրա հետաքրքրասիրութիւնը. եւ, քիչ անց, մենք արդէն կարելոյն չափով խօսում էինք այն ամէնի մասին, ինչ կար ու տեսել էինք այս հրաշալի քաղաքում։ Յետոյ ես առաջարկեցի. «Ծխե՞նք»։ Նա հանեց ծխախոտի քիսան ու թոմահավկը եւ սիրալիրութեամբ թոյլ տուեց որ ծխեմ։ Այսպէս նստած, մենք իրար էինք փոխանցում այդ զարմանալի ծխամորճը եւ հերթով ներս քաշում ծուխը։

Եթէ մինչ այդ Քվիկեգի հոգում դեռ չէր հալուել անտարբերութեան սառոյցը, ապա հիմա, մեր ծխամորճի եւ այս րոպէների ջերմութիւնը վերջնականապէս այն հալեցրեց, եւ մենք դարձանք բարեկամներ։ Երբ ծխելը վերջացրեցինք, նա ճակատը հպեց իմ ճակատին, գրկեց ինձ ու ասաց, թէ այսուհետեւ մենք կարգուած ենք։ Նրա հայրենիքի լեզուով այդ նշանակում էր, թէ հիմա մենք եղբայրներ ենք, եւ նա պատրաստ է մեռնել յանուն ինձ, եթէ դրա անհրաժեշտութիւնը զգացուի։

Ընթրիքից յետոյ մենք մի քիչ էլ զրուցեցինք ու ծխեցինք, ապա միասին գնացինք մեր ննջարան։ Նա ինձ նուիրեց նորզելանդական գլուխը։ Յետոյ հանեց իր խոշոր քսակը, եւ ծխախոտի միջից որոնեց գտաւ մօտ երեսուն արծաթ դոլար։ Մետաղադրամները շաղ տալով սեղանին, նա երկու հաւասար բաժին արեց, եւ դրանցից մէկը մղելով իմ կողմը ասաց, որ դա իմն է։ Ես ուզում էի առարկել, բայց նա բռով վերցրեց մետաղադրամների շեղջն ու լցրեց իմ գրպանը։ Յետոյ սկսեց նախապատրաստուել իրիկնային աղօթքին։ Հանեց իր կուռքն ու մի կողմ քաշեց բուխարին ծածկող թղթէ պաստառը։ Մի քանի նշաններից հասկացայ որ նա ուզում է ես էլ միանամ իրեն։ Ի՞նչ արած, Իսմայէլ. եթէ կամենում ես որ այդ հեթանոս վայրենին յարգի քո կրօնը, ապա ինչո՞ւ չես ուզում որ նրանն էլ դու յարգես։ Ես վառեցի տաշեղները, օգնեցի կրակի դիմաց փոքրիկ ու թշուառ կուռքը տեղաւորելուն։ Քվիկեգի հետ նրան հիւրասիրեցի խանձած պաքսիմատով, երկու կամ երեք անգամ խոնարհուեցի, ապա համբուրեցի նրա քիթը, եւ միայն այդ ամէնից յետոյ մենք հանուեցինք ու մտանք անկողին՝ ամէն մէկս իր խղճի հետ հաշտ ու համերաշխ։ Բայց նախքան քնելը մենք մի ծխամորճ էլ ծխեցինք եւ Քվիկեգը մահճակալը պարուրած ծխախոտի քուլաներից դիւթուած, խորասուզուեց իր յուշ֊յիշողութիւնների մէջ։ Եւ ես իմացայ նրա կեանքի պատմութիւնը։

Գլուխ իններորդ.
ՆՐԱ ԿԵԱՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ

Քվիկեգը Կոկովոկո կղզու բնիկներից էր։ Քարտէզի վրայ այդ կղզին նշուած չէ, քանի որ կարգին վայրերը երբէք չեն նշւում քարտէզների վրայ։ Դեռ նորաթուխ վայրենի եղած ժամանակ, երբ առանց հսկողութեան վազվզում էր հայրենի անտառներում՝ ծղօտից հիւսած մի գոգնոցով, որ գրգռում էր այծերի ախորժակը եւ այն ուտելու համար երբէք հանգիստ չէին տալիս նրան, Քվիկեգը քրիստոնէական աշխարհին աւելի մօտիկից ծանօթանալու շատ մեծ ցանկութիւն էր զգում։ Նրա հայրը գերագոյն առաջնորդ էր կամ, այլ կերպ ասած՝ իր ցեղի թագաւորը. հօրեղբայրը գերագոյն քուրմն էր, իսկ մօր կողմից նա կարող էր հպարտանալ իր մօրաքոյրներով, որոնք խիզախ մարտիկների կանայք էին։ Այսպիսով, նրա երակներով հոսում էր իսկական արքայական արիւն որ, թերեւս մասամբ, կարող էր համեմուած լինել մարդակերական հակումներով, որպիսիք նա ազատօրէն բաւարարել էր պատանեկան միամիտ օրերին։

Մի անգամ կղզուն մօտեցաւ Սէգ Հարբորից ժամանած մի նաւ. եւ Քվիկեգը վճռեց հէնց այդ նաւով էլ դուրս գալ աշխարհ տեսնելու։ Բայց անձնակազմը լրիւ էր. աւելորդ մարդ չէին կարող վերցնել. այնպէս որ, նրա խնդրանքը մերժեցին եւ նոյնիսկ թագաւոր հայրը իր ազդեցութեամբ չկարողացաւ որեւէ բան փոխել։ Քվիկեգը, սակայն, նահանջողներից չէր։ Նա մակոյկ նստեց եւ միայնակ նաւարկեց դէպի հեռաւոր նեղուցը, որտեղից պէտք է անցնէր նաւը՝ կղզուց հեռանալիս։ Նեղուցի մի կողմով ձգւում էր մարջանի խութը, իսկ միւս կողմը նեղ ցամաքալեզուակն էր, որ ծածկուած էր հէնց ջրից ելնող մանգլի խիտ մացառուտով։ Այստեղ էլ նա քօղարկեց մակոյկը՝ ցռուկն ուղղելով դէպի ծով, իսկ ինքը թիակը ձեռքին պատրաստ պահած՝ նստեց նաւախելին։ Երբ նաւն անցնում էր մօտով, նա կայծակի արագութեամբ նետուեց դիմացը կտրելու. թիավարեց դէպի նաւակող. ոտքի մի հարուածով շրջեց ու ընկղմեց մակոյկը, մագլցեց խարսխի շղթայով եւ, հասակով մէկ փռուելով տախտակամածին, երկու ձեռքով կառչեց երկաթէ օղից, երդուելով, թէ այն բաց չի թողնի, եթէ իրեն նոյնիսկ կտոր֊կտոր անեն։

Ի զուր էր նաւապետը նրան սպառնում, թէ ծովը կը նետի. ի զուր էր կացինը թափահարում մերկ բազուկների վրայ։ Քվիկեգը թագաւորի որդի էր. Քվիկեգը հաստատ մնաց իր վճռին։ Ի վերջոյ, նրա կորովից ու հաստատակամութիւնից ապշահար նաւապետը փափկեց ու ասաց, թէ Քվիկեգը կարող է մնալ։ Նրան տեղաւորեցին անձնակազմի ընդհանուր խցի մէջ. եւ Քվիկեգը դարձաւ կետորս։

Օտար նաւահանգիստների նաւաշինարաններում հաճոյքով հիւսնութիւն անող Պետրոս ցարի պէս, Քվիկեգը չէր խորշում եւ ոչ մի գործից, եթէ միայն իր հայրենակիցների խաւարամտութիւնը լուսաւորելու հնարաւորութիւն կարողանար ստանալ։ Քանզի, ինչպէս ինքը խոստովանեց, հոգու խորքում նա փայփայում էր այն երազը, թէ քրիստոնեաներից կը կարողանայ սովորել իր ժողովուրդին աւելի լաւ ու աւելի երջանիկ դարձնելու արուեստը։ Բայց, աւա՜ղ, կետորսների միջավայրում ապրելով, նա շատ շուտ համոզուեց, որ քրիստոնեաներն էլ կարող են դժբախտ ու արատաւոր լինել. շատ աւելի դժբախտ ու արատաւոր, քան հօրը հպատակ ամէն մի հեթանոս։ Չարիքն այս աշխարհի մէջ ապրում է բոլոր միջօրէականների վրայ, ի վերջոյ, եզրակացրեց նա. ուրեմն, աւելի լաւ է մեռնել որպէս հեթանոս։

Հնարաւորին չափ նրբանկատօրէն հետաքրքրուեցի, թէ արդէօ՞ք մտադիր չէ վերադառնալ հայրենիք ու դառնալ իր ցեղի առաջնորդը, զի նրա ծերացած հայրը, հաւանաբար, վաղուց ի վեր ողջ չէ։ Քվիկեգը պատասխանեց որ՝ ոչ, առայժմ այդպիսի մտադրութիւն չունի։ Եւ աւելացրեց, թէ վախենում է որ քրիստոնէութիւնը, աւելի ճիշտ՝ քրիստոնեաները, իրեն անարժան են դարձրել նստելու մաքուր ու անբիծ հօրենական գահին, որ մինչ այդ բազմել են երեսուն հեթանոս արքաներ։ Բայց երբեւէ, ասաց նա, անպայման կը վերադառնայ, հէնց որ ինքն իրեն մաքրուած զգայ պղծուածութիւնից։ Հիմիկ ու հիմա մտադիր է նուիրուել պատանեկան հրապոյրներին եւ նաւարկել չորս ովկիանոսներով։ Կետորսի հարպունը կատարելապէս կարող է փոխարինել արքայական գայիսոնին։

Լսելով որ ես նոյնպէս մտադիր եմ աշխատանքի անցնել կետորսանաւի վրայ եւ այդ նպատակով մեկնելու եմ Նանթեքեթ՝ սկսնակ կետորսի ու արկածների սիրահարների համար ամենախոստումնալից նաւահանգիստ, նա տեղն ու տեղը վճռեց ինձ հետ գործի ընդունուել նոյն նաւի վրայ, լինել նոյն հերթափոխի նոյն որսամակոյկի մէջ, ինձ հետ նստել նոյն սեղանի առաջ. մի խօսքով, բաժանել ճակատագրի բոլոր անակնկալները, որպէսզի կարողանանք ձեռք ձեռքի տուած ժողովել այն ամէնը, ինչ կ՚ուղարկի յաջողութիւնը Հին եւ Նոր Երկրներում։ Ես ուրախութեամբ համաձայնեցի, քանզի համակրութիւնից բացի, որ հիմա ունէի նրա նկատմամբ, ինձ զօրաւիգ էր նաեւ այն գիտակցութիւնը, թէ Քվիկեգը փորձառու հարպունաձիգ է, հետեւաբար՝ նաւարկութեան ընթացքին անփոխարինելի կարող է լինել մի այնպիսի մարդու համար, որպիսին ես եմ. մարդու, որ բոլորովին անգէտ է կետորսութեան գաղտնիքներին ու ծովին էլ ծանօթ է այնքանով, որքանով առեւտրանաւի վրայ աշխատած նաւազը կարող է ծանօթ լինել։

Գլուխ տասներորդ.
ԴԷՊԻ ՆԱՆԹԱՔԵԹ

Յաջորդ առաւօտ, երկուշաբթի օրը, ինձ յաջողուեց վարսավիրին վաճառել զմռսած գլուխը, այն ներկայացնելով որպէս հիանալի կաղապար կեղծամները ձգելու համար։ Յետոյ ես եւ Քվիկեգը պանդոկապանին վճարեցինք գիշերելու մեր վարձը, ունեցած չունեցածը բարձեցինք ձեռնասայլակին եւ քայլեցինք դէպի նաւահանգիստ, որտեղ կառանել էր նանթաքեթեան «Քարաքոս» փոքրիկ փոստանաւը։

Փողոցով գնալիս, զարմացած մարդիկ աչքերով ուտում էին մեզ. ոչ այնքան Քվիկեգին, քանի որ վայրենիներին այս կողմերն արդէն վարժուել էին, որքան միասին տեսնելով երկուսիս եւ ապշելով մեր մտերմութեան վրայ։ Բայց մենք ոչ ոքի ուշադրութիւն չդարձնելով, ճիշտ ժամանակին հասանք կառանավայր։

Հազիւ էինք վճարել փոխադրականի համար եւ տեղաւորել մեր իրերը, երբ նաւասանդուղքը քաշեցին վեր ու արձակեցին ճոպանները։

Ելանք բաց ծով։ Հողմը հետ զհետէ սաստկանում էր, եւ մեր փոքրիկ «Քարաքոս»ը կայտառ մտրուկի պէս սուրում էր առաջ, դնչով ճեղքելով ճերմակ փրփուրը։

Տախտակամածին կանգնած, ես ու Քվիկեգը ագահօրէն շնչելով թարմ օդը, դէմքներս հաճոյքով հանձնել էինք ջրացայտերին։ Մենք առաջ էինք սուրում. մեր նաւը խոնարհուելով պոռթկացող փոթորիկի առաջ, ցռուկով մխրճուեց վիթխարի ալիքի մէջ ասես մի ստրուկ, որ բերանքսիվար ընկնում է սուլթանի ոտքերի տակ։ Եւ նաւասարքերի ձիգ ճոպանները զրնգացին մեր գլխավերը, իսկ բարձր կայմերը ճկուեցին քամու հոսանքին տրուած եղեգների պէս։

Այնքան էինք տարուած հիասքանչ այդ տեսարանով որ սկզբում չէինք նկատել ծաղրական հայեացքները, որոնք մեր կողմն էին նետում ուղեւորները՝ ցամաքային գջլոտների այդ գարշելի խումբը։ Բթամիտ անտաշները ոչ մի կերպ չէին կարողանում մարսել, որ երկու հոգի կարող են այդքան մտերիմ լինել. կարծես սպիտակամորթ մարդը նոյն սեւամորթը չէ, որին միայն ճերմակացրել են։

Քվիկեգը բռնեց ծաղրուծանակ անող այդ ապուշներից մէկին, եւ նոյն պահին էլ մտքովս անցաւ, որ թշուառականի վերջը եկել է։ Նաւեզրին հենելով հարպունը, մկանուտ վայրենին տղային գրկեց եւ զարմանալի մի թեթեւութեամբ դէպի վեր նետեց այնպէս, որ խեղճը օդում գլուխկոնծի տալով, շնչակտուր եւ ահաբեկուած փռուեց տախտակամածին։ Իսկ Քվիկեգը նրան մէջք անելով, վառեց ծխամորճ֊թոմահավկն ու պարզեց ինձ, որ ես էլ ծխեմ։

— Նաւապե՜տ... Նաւապե՜տ...— ձայնը գլուխը գցեց այդ հիմարը՝ ոտքի ելնելով։— Տեսնո՞ւմ էք, թէ ի՛նչ է անում այդ սեւ սատանան։

— Հէ՜յ, սը՛ր,— մօտենալով Քվիկեգին, ասաց կայմի պէս բարակ ու երկար նաւապետը...— Քիչ էր մնում սպանէիք խեղճ տղային։

— Նա ի՞նչ խօսել,— ինձ դիմեց Քվիկեգը։

— Ասում է, քիչ էր մնացել, որ սպանէիր այդ մարդուն։

— Սպանե՞լ,— գոչեց Քվիկեգը, արհամարհանքով ծամածռելով իր նախշազարդ դէմքը։— Սպանել այդ փոքրիկ ձո՞ւկ։ Հո՛֊հո՜... Քվիկեգ փոքրիկ ձուկ չսպանել։ Քվիկեգ սպանել խոշոր կետաձուկ։

— Լսի՛ր,— բղաւեց նաւապետը։— Ես հէնց քե՛զ կը սպանեմ. անիծեալ մարդակեր, եթէ իմ նաւի վրայ մէկ էլ փորձես որեւէ մարդու դիպչել։ Տե՛ս, հա՜...

Բայց հարկ էր որ նաւապետը ինքը տեսնէր, եւ այն էլ աչքերը չորս բացած։ Հողմի սոսկալի հարուածից առագաստի թոկասարքը պոկուեց, եւ վիթխարի ու ծանր հորիզոնական հեծանը տախտակամածի վրայով սուրաց նաւի մի եզրից դէպի միւսը, իր ճանապարհին սրբել֊տանելով ամէն ինչ։

Այս անակնկալից մարդիկ դեռ ուշքի չէին եկել, երբ թշուառականը, որի հետ այդքան կոպիտ վարուեց Քվիկեգը, ստանալով հեծանի սոսկալի հարուածը, պոկուեց նաւեզրից ու ընկաւ ծովը։ Նաւի անձնակազմին անասելի մի խուճապ տիրեց։ Նաւազները չգիտէին, թէ ինչ անեն։ Ծանր հեծանը պահելու փորձ կարող էր անել միայն կատարեալ խենթը։ Ոչ ոք չէր փորձում որեւէ բան ձեռնարկել։ Բոլոր նրանք, ովքեր տախտակամածին էին, խռնուեցին նաւացռուկի վրայ եւ սարսափահար ու քարացած նայում էին մոլեգնած կետաձկան ծնոտի պէս սոսկալի հեծանին։ Եւ մինչ բոլորը վախից համրացած կանգնել էին, Քվիկեգը առանց ժամանակ կորցնելու կռացաւ, չորեքթաթ արեց հեծանի տակով եւ բռնելով ճոպանը, մի ծայրը ամրացրեց նաւեզրին, իսկ միւսը օղեթոկի պէս պտտելով, նետեց նոյն այդ պահին գլխավերով սրընթաց անցնող հեծանի ծայրին։ Յետոյ ձգեց ամբողջ ուժով... եւ հեծանն արդէն կալնուած էր ու կապուած։ Առագաստները նորից փքուեցին քամու հորձանքից։ Նաւազները նետուեցին դէպի նաւախելի մակոյկը, որպէսզի օգնութեան հասնեն ծովն ընկած երիտասարդին։ Բայց Քվիկեգը մինչեւ գօտկատեղը մերկացած, օդում մի խոշոր աղեղ գծելով, նետուեց ծով։

Մօտ երեք րոպէ նա լողում էր, առաջ նետելով իր հզօր ձեռքերը. եւ սառը փրփուրների միջից յաջորդաբար երեւում էր նրա մերթ մի, մերթ միւս մկանուտ ուսը։ Ես նայում էի իմ խիզախ ու ազնիւ բարեկամի շուրջ փռուած տարածութեանը, բայց խեղդուողը չէր երեւում։ Երիտասարդն արդէն անհետացել էր ալիքների մէջ։ Քվիկեգը ամբողջ մարմնով ձգուած՝ դուրս ցատկեց ջրից, ակնթարթային մի հայեացք նետեց շուրջը եւ, ըստ երեւոյթին, կռահելով բուն իրավիճակը, սուզուեց ու անհետացաւ ջրի տակ։ Մի քանի րոպէ անց նա դարձեալ յայտնուեց ջրի երեսին, եւ այս անգամ նա լողում էր միայն մի ձեռքով, իսկ միւսով պահել էր երիտասարդի անկենդան մարմինը։

Քիչ յետոյ մակոյկը հասաւ նրանց։ Թշուառական ապուշը փրկուած էր։ Նաւազները Քվիկեգին միաձայն շատ պատուական մարդ համարեցին։ Նաւապետը ներողութիւն խնդրեց նրանից։ Եւ ես այդ ամէնից յետոյ Քվիկեգին փակչեցի այնպէս, ինչպէս խեցին նաւի բոլորքին, եւ իրարից ոչ մի անգամ չբաժանուեցինք մինչեւ այն պահը, երբ նա կեանքում վերջին անգամ նետուեց ծովն ու սուզուեց ալիքների մէջ։

Աշխարհում կարո՞ղ է արդեօք նրա պէս բարեհոգի մէկ ուրիշ հերոս էլ լինել։ Նրա մտքով չէր էլ անցնում, թէ ինքը անձնազոհ արարք է գործել։ Քվիկեգը միայն խմելու ջուր խնդրեց, որպէսզի լուա մարմնի ծովային աղը. եւ լուացուելով, չոր հագուստ հագաւ, վառեց ծխամորճը. յետոյ, նաւեզրին հենուած, բարեհամբոյր զննեց ուղեւորներին. կարծէս իւրովի ասելիս լինէր. «Այս աշխարհում ապրել հնարաւոր է փոխադարձ բարեկամութեամբ եւ իրարու զօրաւիգ լինելու դէպքում միայն։ Եւ մենք՝ մարդակերներս, կոչուած ենք օգնելու քրիստոնեաներին»։

Ճանապարհին յիշատակութեան արժանի այլեւս ոչինչ չպատահեց։ Եւ բարենպաստ հողմի օգնութեամբ մենք յաջողութեամբ ժամանեցինք Նանթաքեթ։

Նանթաքե՜թ... հապա, բացէք քարտեզն ու գտէք այն։ Տեսնո՞մ էք... Այդ կղզին գտնւում է աշխարհի մի համեստ անկիւնի մէջ. իր համար քաշուել է մի կողմ, Մեծ երկրից հեռու. եւ շատ աւելի միայնակ է, քան Էդիսթոնեան փարոսը[4]։ Լա՛ւ նայէք... Մի բլրակ է, չէ՞. մի պտղունց աւազ. եւ ափից այն կողմ իսկական ցամաք էլ չկայ։ Կատակասէր մարդիկ ձեզ կը պատմեն, որ այստեղ խոտի մի ծիլն արդէն օազիս է, իսկ եթէ մէկ օրուայ ճանապարհ գնալիս խոտի երեք ծիլ եւս տեսնէք, ուրեմն, կանաչ տափաստանում էք։

Աւանդութիւնը պատմում է, թէ ինչպէս են այդ կղզին առաջին անգամ բնակեցրել կարմրամորթ մարդիկ։ Հեռու֊հեռաւոր ժամանակներին արծիւը քարի պէս նետուել է վար ու ճանկել հնդկացի մանկիկին։ Ծնողները հայեացքով հետեւել են իրենց զաւակին, մինչեւ որ նա անհետացել է անծայրածիր ծովից այն կողմ։ Յետոյ իրենց մակոյկներով ծով են ելել եւ դժուարին ու վտանգաւոր նաւարկութիւնից յետոյ յայտնաբերել են մի կղզի, իսկ կղզում էլ փոքրիկ հնդկացու աճիւնը։

Զարմանալի չէ, որ ամէն կողմից ջրերով պաշարուած նանթաքեթցիները իրենց ապրուստի միջոցները հէնց ծովից էլ հայթայթում են։ Սկզբում նրանք աւազուտներում խեցգետին էին որսում եւ ոստրէներ հաւաքում։ Յետագայում փոքր֊ինչ խիզախելով, մինչեւ գօտկատեղ մտնում էին ջուրը եւ ուռկաններով թիւնիկ բռնում։ Աւելի փորձառու դառնալով, նրանք մակոյկներով հեռանում էին ափից ձողաձուկ որսալու եւ, վերջապէս, ջուրն իջեցնելով խոշոր նաւերի իսկական տորմիղ, սկսեցին զբաղուել մեր ջրիկ աշխարհը հետազօտելով։

Նանթաքեթի այդ տկլոր բնակիչները, ծովային այդ ճգնաւորները, ելնելով իրենց կղզեակից, նաւարկեցին եւ որպէս Ալեքսանդէրք[5] բազում՝ նուաճեցին մեր երկրի ամբողջ ջրային տարածքը, իրար մէջ բաժանելով Ատլանտեան, Խաղաղ եւ Հնդկական ովկիանոսները, ինչպէս ծովահէնաբարոյ երեք տէրութիւններ[6] մէջ֊մէջ արեցին Լեհաստանը։ Թող Ամերիկան իրեն միացնի Մեքսիկան ու Թեքսասը, թող Կանադայից յետոյ նուաճի Կուբան. թող անգլիացիները վխտան Հնդկաստանով մէկ եւ իրենց շլացուցիչ դրօշը բարձրացնեն թէկուզ Արեգակի վրայ։ Բայց միեւնոյն է, երկրագնդի երկու երրորդը պատկանում է Նանթաքեթին։ Նանթաքեթցի նաւա՜զը... Միայն նա է ապրում եւ սնւում ծովով։ Միայն նա է, ինչպէս ասուած է Աստուածաշնչում, իր նաւերով դուրս գալիս ծով, հերկում է այն լայնքով ու երկայնքով, ինչպէս իր սեփական դաշտը։ Այստեղ է նրա տունը, այստեղ է նրա գործը, որին չի խանգարի նոյնիսկ Նոյեան ջրհեղեղը։ Նա ծովում ապրում է, ինչպէս կաքաւը կանաչ տափաստաններում, նա թաքնւում է ալիքների մէջ, նա յայտնւում է ալիքների բաշին, ինչպէս քարայծների յետեւից Ալպեր բարձրացող որսորդը։ Տարիներով նա չի տեսնում ցամաքը, բայց երբ, ի վերջոյ, ոտքը դնում է հողին, նրա համար ցամաքն ուրիշ բոյր է ունենում, ասես դա ինչ որ ուրիշ մի աշխարհ է։ Երեւի Լուսինն այդպիսի հոտ չէր ունենայ Երկրագնդի բնակիչի համար։ Ինչպէս ճայն է արեւամուտին, ափերից հեռու կծկում թեւերն ու քնում՝ ճօճուելով ծովի ալիքների վրայ, այնպէս էլ նանթաքեթցի նաւազն է գիշերը վրայ հասնելիս հաւաքում առագաստները եւ քուն մտնում, գլուխը դնելով բարձին, որի տակ, ծովի խորքերի մէջ, հօտերով լողում են ծովափղերն ու կետաձկները։

Գլուխ տասնմէկերորդ.
«ՓԵԿՈԴ»Ը

Արդէն ուշ գիշեր էր, երբ փոքրիկ «Քարաքոս»ը խարիսխ նետեց. եւ մենք ափ իջանք։ Բնական է որ բացի ընթրիքի ու օթեւանի հարցը լուծելուց, մենք ուրիշ բանով զբաղուել չէինք կարող։ «Կետաձկան շատրուան» պանդոկի տնօրէնը խորհուրդ էր տուել իջեւանել «Կաթսաների ներքոյ» պանդոկ, որ լաւագոյններից մէկն էր համարւում Նանթաքեթի մէջ, եւ յայտնի էր համեմունքով խաշած ձկների տարբեր կերակրատեսակներով։

Յիրաւի. «Կաթսաների ներքոյ» պանդոկը, որ գտանք ոչ այնքան մեծ դժուարութեամբ, իր տեսակի մէջ բաւականին մութ տեղ էր։ Բանն այն է որ գիշեր ու զօր այստեղ եփում էին աներեւակայելի քանակութեամբ ձկնատեսակներ։ Նախաճաշին մատուցում էին ձուկ, ճաշին՝ ձուկ, ընթրիքին՝ նմանապէս. այնպէս որ, ի վերջոյ, սկսում ես վրադ֊գլուխդ զննել, թէ արդեօք հագուստներիցդ ձկան փշեր դուրս չէ՞ն ցցուել։ Նոյնիսկ կաթը այստեղ ձկան համ ունէր։

Ինչեւիցե. այդ երեկոյ հիանալի ընթրելով, պանդոկի տիրուհուց մի լամպար ստացանք, ինչպէս նաեւ ցուցումներ՝ ամենակարճ ճանապարհով մինչեւ մահճակալ հասնելու մասին։

Անկողին մտնելով, որոշեցինք կազմել յաջորդ օրուայ մեր ծրագիրը։ Բայց ինձ բաւականին զարմանք ու անհանգստութիւն պատճառեց այն, որ Քվիկեգը ակնարկեց, թէ ինքը մանրամասնօրէն խորհրդակցել է Եոջոյի հետ (այսպէս էր նրա սեւ կուռքի անունը) եւ, որ Եոջոն մի քանի անգամ համառօրէն կրկնել է, թէ Քվիկեգը առաւօտեան պէտք է մնայ տանը, իսկ ես մենակ պէտք է գնամ նաւահանգիստ ու այնտեղ համապատասխան մի նաւ ընտրեմ, որպէսզի միասին վարձուենք կետորսութեան։ Բացի այդ, ինչպէս հաղորդեց ինձ Քվիկեգը, Եոջոն մտադիր է մեզ հովանաւորել նաւարկութեան ընթացքին, ուստի արդէն ընտրել է այն կետորսանաւը, որ ես՝ Իսմայէլս, ասես պատահականօրէն ու սեփական կամքով, պէտք է անպայման գտնեմ։

Մոռացայ ասել որ Քվիկեգը շատ հարցերում էր վստահում Եոջոյի իմաստութեանը եւ կատարելապէս հաւատում էր նրա խորհուրդներին։ Նա յարգանքով էր վերաբերում Եոջոյին եւ, ընդհանուր առմամբ, նրան համարում էր բաւականին բարի մի աստուած, որ անկեղծօրէն ուզում է լաւութիւններ անել, բայց, ցաւօք, ոչ միշտ է սակայն նրան յաջողւում իրականացնել բարի նպատակները։

Բայց Քվիկեգի, աւելի ճիշտ՝ Եոջոյի այդ ծրագիրը ես բնաւ չհաւանեցի։ Այն յոյսն ունէի, որ Քվիկեգի խորաթափանցութիւնն ու հարուստ փորձը մեզ կ՚օգնեն գտնելու մի այնպիսի առաւել արժանաւոր մի կետորսանաւ, որին վստահէինք մեզ եւ մեր բախտը։ Բայց իմ բոլոր առարկութիւնները որեւէ ներգործութիւն չունեցան Քվիկեգի վրայ. այնպէս որ, ի վերջոյ, ստիպուած էի համաձայնել ու ենթարկուել նրան։ Ուստի նախապատրաստուեցի գործը ձեռնարկել այնպիսի վճռականութեամբ ու եռանդով, որպէսզի հնարաւորին չափ շուտափոյթ գլուխս ազատեմ դրանից։

Յաջորդ օրը, վաղ առաւօտեան, Քվիկեգին ու նրա Եոջոյին թողնելով հիւրանոցի սենեակում, ես գնացի նաւահանգիստ։ Բաւականին երկար թափառելուց յետոյ, ինչպէս նաեւ տեղացիներին հարցուփորձ անելով, կարողացայ պարզել որ երեք նաւ են պատրաստւում դուրս գալ եռամեայ նաւարկութեան՝ «Սատանայի Ամբարտակ»ը, «Համեղ Պատառ»ը եւ «Փեկոդ»ը։ Թէ ի՛նչ ասել կ՚ուզի «Սատանայի Ամբարտակ»՝ չգիտեմ։ «Համեղ Պատառ»ը ինքնին հասկանալի է։ Իսկ «Փեկոդ»ը, ինչպէս դուք, անշուշտ, յիշում էք, մասաչուսեթեան հնդկացիների այժմ արդէն ոչնչացուած նշանաւոր ցեղի անունն է։ Ես զննեցի «Սատանայի Ամբարտակ»ը, աչքի անցկացրեցի «Համեղ Պատառ»ը, ի վերջոյ, բարձրացայ «Փեկոդ»ի տախտակամած։ Նայելով չորս բոլորս, տեղնուտեղը վճռեցի, թէ հէնց այս է ամենահարմար նաւը։

Չեմ վիճի. շատ հնարաւոր է որ ձեր կեանքի ընթացքին տեսած լինէք բազմաթիւ այլակերպ ու տարօրինակ նաւեր՝ սկսած բութ ցռուկով լիւգերներից, ճապոնական ծանրաշարժ ջոնքաներից մինչեւ կերակրաման յիշեցնող գալիոթները եւ էլի ուրիշ արտասովոր բաներ, սակայն, հաւատացէք խօսքերիս, հազիւ թէ տեսած լինէք այնպիսի հազուագիւտ մի նաւ, որպիսին «Փեկոդ»ն էր։

Դա հնագոյն տեսակի փոքրիկ նաւ էր, որի կողերը փոքր֊ինչ փքուած էին ժամանակին գոյութիւն ունեցող ճաշակի համաձայն։ Բոլոր չորս ովկիանոսներում հողմնահարուած ու կոպտացած նրա իրանը մուգ գոյն ունէր, ինչպէս այն ֆրանսացի զօրականը, որ առիթ է ունեցել կռուել թէ՛ Եգիպտոսում եւ թէ Սիբիրիում։ Նաւի հինաւուրց ցռուկին ասես աճել էր յարգանք ներշնչող փառահեղ մի մօրուք։ Կայմերը, որ, հաւանաբար, սարքուած էին ճապոնական ափերին այն բանից յետոյ, երբ իրենց նախորդները փոթորիկի տակ ջախջախուել էին մոլեգնած ծովում, կանգնած էին ձիգ, ուղիղ։ Հինաւուրց տախտակամածերը մաշուած էին Քենթրբերիի տաճարի սալաքարերի պէս, որոնց վրայ արիւնաքամ եղաւ Թովմաս Բեքետը[7]։ Բայց այս բոլոր զարմանալի հնութիւններին աւելացուած էին ոչ պակաս նշանակալի նորութիւններ, որոնք իրենց ծագումով պարտական էին այն կատաղի արհեստին, որին աւելի քան կէս դար ծառայում էր «Փեկոդ»ը։ Կետորսանաւի հիմնական տնօրէններից մէկը՝ ծերուկ Փաղեկը, երկար տարիներ «Փեկոդ»ով նաւարկել էր նախ իբրեւ աւագ օգնական, յետոյ որպէս նաւապետ, իսկ հիմա անցել էր հանգստի։ Նաւապետ Փաղեկը «Փեկոդ»ը ցռուկից մինչեւ նաւախել այնպիսի իւրօրինակ զարդերով էր ծածկել, որոնց հետ ոչինչ չէր կարող համեմատուել ամբողջ աշխարհում։ Ամէն քայլափոխի հանդիպում էիր նաւի ռազմական աւարին՝ սպանուած թշնամիների ոսկորների։ Կաշալոտների սուր ատամներով բաց նաւակողը նման էր վիթխարի մի ծնօտի։ Կանեփաթոկի ջղերն էլ ամրացուած էին հէնց այդ ատամներին։ Իսկ ջղերը (ես նկատի ունեմ, ի հարկէ, զանազան թոկասարքերը) անցնում էին ոչ թէ փայտէ սովորական ճախարակներով, այլ թեթեւօրէն սահում էին կետաձկան ազնիւ ոսկորից պատրաստած հոլովակներով։ Արհամարհանքով մերժելով ղեկանիւը, յարգարժան նաւը իր նաւախելում մի ղեկալծակ ունէր, որ վարպետօրէն մշակուած էր կետաձկան երկար ու նեղ վարի ծնոտից։ Փոթորիկի ժամանակ այդ ղեկալծակի մօտ կանգնած նաւազին հաւանաբար թւում է, թէ ինքը, իբրեւ վայրենի մի մոնղոլ, սանձահարում է իր մոլեգնած նժոյգը, բռնելով ճիշտ նրա ծնօտից։ Այո՛, ազնուազարմ նաւ էր դա, սակայն բաւականին մռայլ։ Ի դէպ, ազնուութիւնը միշտ էլ փոքր֊ինչ մռայլ է լինում։

Բարձրացայ վերին տախտակամած՝ գտնելու մեծաւորներից մէկն ու մէկին, որին կարողանայի ներկայանալ, առաջարկելով նաւազ վարձուելու պատրաստակամութիւնս։ Բայց դեռ ոչ ոքի չտեսայ։ Իմ հայեացքից, սակայն, չխուսափեց արտառոց մի վրան կամ, աւելի շուտ՝ վիգվամ, որ հիւսուած էր կետաձկան բեղերով եւ տեղադրուած էր միջնակայմի մօտ։ Ըստ երեւոյթին, ժամանակաւոր մի շինութիւն էր այդ վիգվամը, որ օգտագործում էին միայն նաւահանգստում։

Այդ տարօրինակ կացարանում նստած էր մի մարդ, որի տեսքից դատելով, կարելի էր կարծել, թէ նաւի վրայ ինչ որ իշխանութիւն ունի։ Նա արեւախանձ էր ու մկանուտ, ինչպէս փորձառու նաւազներից շատերը. եւ ամուր փաթաթուած էր հնաոճ նաւարարական բաճկոնակով։ Աչքերի շուրջ տարածուած էր մանր կնճիռների նուրբ ցանցը որ, ըստ երեւոյթին, առաջացել էր սաստիկ փոթորիկների ժամանակ դէմքը հողմի դիմաց պահելուց։

— Արդեօք դո՞ւք էք «Փեկոդ»ի նաւապետը,— հարցրեցի ես, մօտենալով վրանին։

— Ասենք թէ... Իսկ ի՞նչ գործ ունես «Փեկոդ»ի նաւապետի հետ,— հարցրեց նա։

— Գործս այն է որ մտադիր եմ գործի ընդունուել։

— Գործի՜ ընդունուել... Հը՞... Երեւում է տեղացի չես։ Իսկ երբեւէ ջախջախուած որսամակոյկ նստած լինելու առիթ ունեցե՞լ ես։

— Ոչ, սը՛ր։ Չեմ ունեցել։

— Կետորսութիւնից էլ գլուխ չես հանում, չէ՞։

— Ո՛չ, սըր, գլուխ չեմ հանում։ Բայց շատ շուտ կը սովորեմ։ Ես արդէն մի քանի անգամ նաւարկել եմ առեւտրական նաւով եւ, կարծում եմ որ...

— Գրողի ծոցը կորչի՛ առեւտրական նաւը... Իմ ներկայութեամբ նման բառեր չօգտագործես, հասկացա՞ր... Թէ չէ, հապա նայիր ոտքիդ՝ ես այդ ոտքը արմատախիլ կ՚անեմ իր նաւախելից, եթէ մէկ էլ ծպտուն հանես առեւտրական նաւերի մասին։ Չէ՜ մի... Առեւտրանա՜ւ... Չլինի՞ թէ հպարտանում ես որ առեւտրանաւի վրայ ես ծառայել։ Բայց ասա՛ տեսնենք, երիտասարդ, ինչո՞ւ ես ուզում կետորսութեան գնալ։ Չլինի՞ ծովահէն ես եղել, հը՞... Կամ գուցէ կողոպտել ես նաւապետի՞դ... Թէ՞ մտքիդ դրել ես ծով դուրս գալուն պէս մորթել ամբողջ անձնակազմը։

Եւ նրան հաւատացրեցի որ խղճիս վրայ այդքան ահաւոր մեղքեր չունեմ։ Բայց հասկանում էի որ կատակով ներկայացուած այդ մեղադրանքների տակ թաքնուած է նանթաքեթցու վաղնջական անվստահութիւնը բոլոր օտարերկրացիների նկատմամբ։

— Բայց ինչո՞ւ ես վճռել կետորսութեան գնալ։ Ես շատ կ՚ուզենայի իմանալ, նախքան անձնակազմի մէջ քեզ վերցնելու հարցը լուծելը։

— Ինչպէ՞ս բացատրեմ, սը՛ր... Ես ուզում եմ ծանօթանալ կետորսութեան գործին։ Ուզում եմ աշխարհ տեսնել։

— Ուզում ես ծանօթանալ կետորսութեան գործի՞ն... Իսկ նաւապետ Աքաաբին տեսե՞լ ես։

— Իսկ ո՞վ է նաւապետ Աքաաբը, սը՛ր։

— Ըհը՛, այդպէս էլ գիտէի։ Նաւապետ Աքաաբը «Փեկոդ»ի նաւապետն է։

— Ուրեմն, ես սխալուել եմ։ Կարծում էի, թէ հէնց նաւապետի հետ եմ խօսում։

— Դու նաւապետի հետ ես խօսում... նաւապետ Փաղեկի հետ։ Իմացա՞ր, թէ ո՛ւմ հետ ես խօսում, երիտասարդ։ Իմ եւ նաւապետ Բաղդատի գործը «Փեկոդ»ը նաւարկութեան նախապատրաստելն է, ամէն ինչով ապահովելը, ուրեմն, նաեւ անձնակազմի ընտրութիւնը։ Նաւը մեր երկուսի սեփականութիւնն է։ Հիմա լսի՛ր, թէ ինչ եմ ասում։ Եթէ դու կամենում ես ծանօթանալ կետորսական գործին, ապա նախքան անձնակազմի մէջ գրանցուելդ կարող եմ յուշել, թէ ինչ բան է դա. որովհետեւ յետոյ արդէն ուշ կը լինի հրաժարուել։ Ուրեմն, երիտասարդ, նայիր նաւապետ Աքաաբին եւ կը տեսնես, որ նա մի ոտք ունի միայն։

— Ի՞նչ էք ուզում ասել, սը՛ր։ Մի՞թէ երկրորդ ոտքը նա կորցրել է կետաձկան պատճառով։

— Կետաձկան պատճառո՞վ... Աւելի՛ն. երիտասարդ։ Շա՛տ աւելին։ Այդ ոտքը խժռել, ծամել, կրծել է որսամակոյկը երբեւէ տաշեղի պէս ցրիւ տուող ամենազարհուրելի կաշալոտը։ Օ՜...

Ինձ փոքր֊ինչ վախեցրեց նրա տաքացած խօսելակերպը եւ թեթեւակի յուզեց այն անկեղծ ցաւը, որ նկատելի էր ձայնի մէջ։ Բայց հնարաւորին չափ անվրդով, ասացի.

— Այն, ինչ դուք պատմեցիք, սը՛ր, անկասկած միայն ճշմարտութիւն է։ Բայց ի՞նչ իմանամ, թէ այնպիսի կետաձկներ կան, որոնք աչքի են ընկնում արտասովոր կատաղի բնոյթով։

— Լսի՛ր, երիտասարդ, ձայնդ մի քիչ քաղցր է հնչում։ Կասկածում եմ, թէ նաւազ եղած լինես։ Վստա՞հ ես որ արդէն ծովում նաւարկելու առիթ ունեցել ես։ Շա՞տ վստահ ես, հը՞...

— Սը՛ր,— ասացի ես։— Կարծեմ ձեզ արդէն ասացի որ նաւարկել եմ առեւտրական...

— Լա՜ւ... լա՜ւ... Կամա՛ց։ Յիշի՛ր իմ վերաբերմունքը առեւտրական նաւերի նկատմամբ։ Ինձ մի՛ զայրացրու։ Չեմ հանդուրժի։ Աւելի լաւ է՝ եկ իրար հասկանանք։ Ես միայն թեթեւակի ակնարկեցի, թէ ի՛նչ է իրենից ներկայացնում կետորսութիւնը։ Հապա՞... Դու շարունակում ես հակումնե՞ր դրսեւորել այդ գործի նկատմամբ։

— Այո՛, սը՛ր...

— Շատ լաւ։ Իսկ հիմա պատասխանիր, միայն թէ անմիջապէս. դու կարո՞ղ ես հարպունը նետել կենդանի կետաձկան երախը... Եւ հարպունի յետեւից ինքդ էլ ցատկել այնտեղ։

— Այո՛, սը՛ր, եթէ կատարեալ անհրաժեշտութիւն զգացուի։ Այսինքն, եթէ ուրիշ ելք չլինի... Բայց ի հարկէ, կասկածում եմ, թէ կարող է ուրիշ ելք չլինել։

— Լա՛ւ... Շատ լաւ։ Հիմա լսի՛ր. դու վճռել ես կետորսութեան գնալ ոչ թէ լոկ այն պատճառով, որ ուզում ես իմանալ դրա ինչ լինելը... Դու ուզում ես նաեւ աշխարհը տեսնել։ Ճի՞շտ է։ Ուրեմն, գնա՛ նաւացռուկ, նայիր եզրագերանից այն կողմ, յետոյ արի ու պատմիր, թէ ի՛նչ տեսար։

Մի քանի պահ անհամարձակ կանգնեցի, մտածելով, թէ ինչպէ՛ս վերաբերեմ այդ անսպասելի եւ զարմանալի հրամանին՝ լրջօրէ՞ն ընդունեմ, թէ կատակի տեղ դնեմ։ Բայց նաւապետ Փաղեկը աչքերի շուրջ հաւաքելով դէմքի բոլոր կնճիռները, այնպէս ահեղ նայեց ինձ, որ տեղնուտեղը նետուեցի հրամանը կատարելու։

Ցռուկից նայեցի ծովին։ Մակընթացութիւնը սկսուել էր. եւ խարիսխ նետած նաւը հանդարտ ճօճւում էր ալիքների վրայ։ Իմ դիմաց փռուած էր ջրային անսահման տարածութիւնը. այնքան մռայլ էր ու միապաղաղ, որ մարդ չգիտէր, թէ հայեացքը ինչի՛ վրայ պահի։

— Ի՞նչ կ՚ասես,— հարցրեց նաւապետ Փաղեկը, երբ վերադարձայ։— Ի՞նչ տեսար։

— Առանձնապէս ոչինչ,— պատասխանեցի ես։— Ջուր, եւ միայն ջուր։ Բայց հորիզոնը շատ լաւ տեսանելի է եւ, իմ կարծիքով, փոթորիկ է սկսուելու։

— Իսկ ի՞նչ կ՚ասես աշխարհ տեսնելու մասին։ Դրա համար արժէ՞ շրջանցել Հորն հրուանդանը։ Աւելի լաւ չէ՞ արդեօք, որ աշխարհին նայես այնտեղից, որտեղ կանգնած ես։

Նրա այս դատողութիւնները չսասանեցին կետորս դառնալու իմ վճիռը։ Իսկ «Փեկոդ»ն էլ ոչ միայն շատ հարմար նաւ էր ինձ համար, այլեւ գուցէ աւելի լաւ, քան միւսները։ Այս մասին յայտնեցի նաւապետ Փաղեկին. եւ նա տեսնելով իմ վճռականութիւնը, համաձայնեց ինձ վերցնել նաւի անձնակազմ։

— Կարող ենք հէնց հիմա էլ ստորագրել պայմանագիրը,— աւելացրեց նա։— Ե՛կ ինձ հետ։

Գլուխ տասներկուերորդ.
ՆԱՒԱՊԵՏ ՓԱՂԵԿԸ ԵՒ ՆԱՒԱՊԵՏ ԲԱՂԴԱՏԸ

Փաղեկի հետ նաւապետական խցիկ իջնելով, այնտեղ ծայր աստիճան արտասովոր ու զարմանալի մի անձնաւորութիւն տեսայ։ Պարզուեց որ հէնց նա է նաւապետ Բաղդատը՝ նաւի երկու հիմնական սեփականատէրերից միւսը։ Մնացեալ արժէթղթերը, ինչպէս հաճախ է պատահում այսպիսի նաւահանգիստներում, պատկանում են բազմաթիւ մանր փայատէրերի՝ այրիների, որբերի ու գիշերապահների, որոնց բաժինը ընդհանուր դրամագլխի մէջ չի անցնում նաւակողի մի գերանի, մի տախտակի կամ երկու֊երեք գամի արժէքից։

Բաղդատը քվակեր[8] էր ճիշտ այնպէս, ինչպէս եւ Փաղեկն ու Նանթաքեթի բազմաթիւ ուրիշ բնակիչներ։ Կղզու առաջին վերաբնակները պատկանելիս են եղել այդ աղանդին եւ մինչեւ օրս նրանց սերունդները պահպանում են քվակերութեան հիմնական իւրայատկութիւնները։

Բաղդատը սկսել էր նաւի փոքրաւորի թշուառ պարտականութիւններից, յետոյ դարձել էր հարպունաձիգ, հետագային արդէն որսամակոյկի հրամանատար, աւագ օգնական, նաւապետ եւ, վերջապէս, նաւի սեփականատէր։ Իր այդ բուռն առաջադիմութիւնը Բաղդատը աւարտել էր վաթսուն տարեկան հասակում եւ վաղուց ծով դուրս չէր գալիս։

Բայց ցաւով պէտք է ասեմ, որ Բաղդատը կծծի մարդու համբաւ ունէր, իսկ ժամանակին յայտնի է եղել նաւազների նկատմամբ դաժան ու անողօք վերաբերմունքով։ Նանթաքեթում ինձ պատմեցին որ, երբ նաւարկութիւնից նա վերադառնում էր, նաւազներին հէնց նաւից տեղափոխում էին ուղիղ հիւանդանոց, քանզի նրանք ծայր աստիճան տանջուած եւ ուժասպառ էին ժամանում։ Աստուածավախ մարդու եւ յատկապէս քվակերի համար, մեղմ ասած, նա բաւականին անզգայ սիրտ ունէր։ Նաւապետ Բաղդատը կարողանում էր քամել իր աշխատողներին. ընդ որում, ասում են, երբէք չէր հայհոյում, միայն նայում էր նաւազներին իր պղտոր հայեացքով։ Այդքանն էլ բաւական էր որ ամէն ոք վերցներ ձեռքն ընկածը՝ մուրճ լինէր դա կամ ճոպանի կեռ, եւ դիւահարի պէս անցնէր գործի։ Դժուարանում եմ ասել, թէ ինչպէս էր դաժանութիւնը զուգորդւում նրա աստուածավախութեան հետ, բայց կարծում եմ որ նա վաղուց էր իւրացրել այն տարածուած իմաստութիւնը, թէ կրօնը մի բան է, իսկ կեանքը՝ բոլորովին ուրիշ։

Երբ Փաղեկի յետեւից մտայ նաւախցիկ, Բաղդատը այնտեղ նստած էր փայտ կուլ տուածի պէս։ Մինչեւ վիզը կոճկած սեւ սերթուկը հագին, քթին ակնոց դրած եւ ոտքերը խաչած՝ նա խորասուզուած ինչ որ հաստափոր գիրք էր ընթերցում։

— Բաղդա՜տ,— գոչեց նաւապետ Փաղեկը։— Նորից այդ գործի վրա՞յ ես։ Որքան յիշում եմ, արդէն երեսուն տարի է, ինչ կարդում ես Սուրբ Գիրքը։ Որտե՞ղ ես հասել, Բաղդատ։

Ըստ երեւոյթին վաղուց ի վեր վարժուած լինելով գործընկերոջ վայրիվերոյ այս խօսքերին, Բաղդատը անվրդով, ուշադրութիւն չդարձնելով նրա անպարկեշտութեանը, հայեացքն անշտապ վեր հառեց եւ ինձ տեսնելով, հարցական նայեց Փաղեկին։

— Եկել է որպէս նաւազ,— ասաց Փաղեկը։— Ուզում է գործի անցնել։

— Կամենում ես «Փեկոդ»ի վրա՞յ ծառայել,— ինձ դառնալով՝ խուլ ձայնով հարցրեց Բաղդատը։

— Կամենում եմ,— պատասխանեցի ես, անգիտակցաբար կրկնելով նրա քվակերեան վերամբարձ խօսելակերպը։

— Ի՞նչ տպաւորութիւն ունես, Բաղդատ,— հարցրեց Փաղեկը։

— Հարմար է,— պատասխանեց Բաղդատը, տնտղելով ինձ եւ ուշադրութիւնը դարձեալ կենտրոնացնելով Աստուածաշնչի վրայ։ Քթի տակ քրթմնջալով նա շարունակեց հեգելով կարդալ։

Փաղեկը բացեց սնդուկը, հանեց նաւավարական փաստաթղթերը եւ նստեց փոքրիկ սեղանի առաջ՝ դիմացը դնելով թանաքամանը, ինչպէս նաեւ մի քանի փետուրէ գրիչ։ Ես մտածեցի որ հիմա ճիշտ ժամանակն է որոշելու, թէ ինչպիսի պայմաններով պէտք է համաձայնեմ առաջիկայ նաւարկութեանը վարձուելու համար։ Ինձ արդէն յայտնի էր որ կետորսանաւերը ռոճիկ չեն տալիս. ամբողջ անձնակազմը, ներառեալ եւ նաւապետը, ստանում են որսի շահոյթի որոշակի մասը։ Ամէն ոք ստանում է շահոյթի իր բաժինը, որ համապատասխանում է նաւի վրայ կատարած աշխատանքի կարեւորութեանը։ Հասկանում էի նաեւ, որ կետորսական նաւի վրայ նորեկ լինելով, առաձնապէս մեծ փայաբաժնի յոյս ունենալ չեմ կարող։ Բայց քանի որ ծանօթ էի ծովագնացութեանը եւ կարող էի կանգնել ղեկի առաջ, ապա կարելի էր ենթադրել որ ինձ կը տան գոնէ 275֊րդ մասը։ Ու թէեւ ամբողջ շահոյթի 275֊րդ մասը, եթէ նոյնիսկ մեր նաւարկութիւնը բարեյաջող լինի, շատ չնչին գումար է կազմում, այնուամենայնիւ, շատ աւելի գերադասելի է, քան ոչինչ չստանալը։ Էլ չեմ ասում այն մասին, որ երեք տարի շարունակ ուտելու եւ քնելու եմ առանց մի լումայ վճարելու։

Թերեւս ոմանք կը նկատեն որ այս ամէնը բաւականին խեղճ միջոց է դրամագլուխ կուտակելու համար։ Բայց ես այն մարդկանցից չեմ, ովքեր երազում են մեծահարուստ դառնալ։ Ես գոհ կը լինեմ, եթէ աշխարհը միայն օթեւան եւ ուտելիք տայ այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիւրընկալւում եմ արեւի ներքոյ։ Կարճ ասած, ենթադրում էի որ կ՚առաջարկեն ամբողջ շահոյթի 275֊րդ մասը։ Բայց բնաւ չէի զարմանայ, եթէ հանկարծ 200֊րդ մասը տային, որովհետեւ առողջ էի, ուժեղ եւ ճարպիկ։

Մինչ Փաղեկը ապարդիւն փորձում էր գրչահատով սրել փետուրի ծայրը, ծերուկ Բաղդատը, որ ըստ երեւոյթին այնքան էլ անտարբեր պէտք չէ լինէր, թէ ի՛նչ պայմաններով եմ գործի անցնելու նաւի վրայ, ուշադրութեան չարժանցնելով մեզ, փնթփթալով հեգում էր. «Մի՛ դիզէք ձեր գանձերը երկրի վրայ, որտեղ ցեցը... եւ ժանգը...»։

— Տա՛նք, նաւապետ Բաղդատ,— ընդհատեց նրան Փաղեկը,— ասում ես՝ տա՛նք։ Բայց որքա՞ն... Ո՞ր մասը տանք այս երիտասարդին։

— Ինչպէս հարմար գտնես,— անդրշիրիմեան ձայնով ասաց Բաղդատը։— Եօթը հարիւր եօթանասունեօթներորդ մասը տղայի համար շատ չի լինի, հը՞...— եւ գործընկերոջ պատասխանին չսպասելով, շարունակեց կարդալ Աստուածաշունչը. «... որտեղ ցեցը եւ ժանգը ապականում, իսկ գողերը որմը ծակելով գողանում են։ Այլ դիզէք ձեր գանձերը երկնքի մէջ...»։

«Այո՛, շատ չի լինի,— մտածեցի ես։— Ծերուկ Բաղդատ, տեսնում եմ, դու լրջօրէն մտահոգուած ես որ ես յանկարծ գանձեր չդիզեմ այս երկրի վրայ, որտեղ ցեցը եւ ժանգը ապականում են»։

— Վա՛յ, գետինը չմտնես, Բաղդատ,— գոչեց Փաղեկը...— Ուզում խաբե՞լ խեղճ տղային։ Չէ՛, չի՛ լինի։ Փայաբաժինը պէտք է աւելացնենք։

— Եօթն հարիւր եօթանասունեօթն,— կրկնեց Բաղդատը, առանց հայեացքը կտրելու Աստուածաշնչից եւ շարունակելով քրթմնջալ. «Զի որտեղ ձեր գանձերն են, այնտեղ կը լինեն նաեւ սրտերը ձեր»։

— Երեք հարիւրերորդ մասն եմ գրում,— յայտարարեց Փաղեկը։— Լսո՞ւմ ես, Բաղդատ։ Ասում եմ՝ երեք հարիւրերորդ բաժինը։

Բաղդատը Աստուածաշունչը ցած դնելով, հանդիսաւոր կեցուածքով դարձաւ Փաղեկին եւ ասաց.

— Նաւապետ Փաղեկ, դու մեծահոգի ես եւ սիրտը քո բարի է։ Սակայն պէտք չէ մոռանաս քո պարտականութիւնը նաւի միւս սեփականատէրերի նկատմամբ։ Իսկ նրանցից շատերը այրիներ են ու որբեր։ Դու պէտք չէ մոռանաս, որ առատաձեռն լինելով այս երիտասարդի նկատմամբ, դրանով իսկ մենք մի կտոր հացից կը զրկենք բոլոր այդ այրի կանանց ու բոլոր այդ որբերին։ Մենք երիտասարդին կը տանք եօթը հարիւր եօթանասունեօթներորդ մասը. նաւապետ Փաղեկ։

— Հէ՜յ, Բաղդատ,— ոռնաց Փաղեկը տեղից ցատկելով եւ ոտքերը դոփելով նաւախցի յատակին։— Աչքերդ դուրս գան, նաւապետ Բաղդատ։ Եթէ հետեւէի քո խորհուրդներին, ապա իմ խղճին այնպիսի բալաստ ծանրացած կը լինէր, որից կարող էր հեշտութեամբ ընկղմուել Հորն հրուանդանը շրջանցած ամենախոշոր նաւը նոյնիսկ։

— Նաւապետ Փաղեկ,— հաստատակամօրէն պատասխանեց նրա Բաղդատը։— Ես չգիտեմ, թէ ջրի մէջ որքան խորն է ընկղմուել քո խիղճը, բայց դու այնքան համառութեամբ ես մեղանչում, որ ես լրջօրէն վախենում եմ, թէ խիղճդ ճեղք կը տայ եւ, ի վերջոյ, ինքդ կը խորտակուես, նաւապետ Փաղեկ... Կ՚ընկղմուես ուղիղ դժոխք։

— Դժո՞խք... Ասում ես՝ դժո՞խք... Դու ինձ մահացու վիրաւորանք հասցրեցիր, նաւապետ Բաղդատ։ Փորձիր մէկ անգամ էլ կրկնել. եւ ես ինձ համար այլեւս պատասխանատու չեմ լինի։ Այո՛, պատասխանատու չեմ լինի... Ես... ես կարող եմ կենդանի այծ կուլ տալ՝ կաշին ու եղջիւրներն էլ հետը։ Իսկ քեզ... Չքուի՛ր այստեղից, նվնուան երեսպաշտ... Փայտի գլուխ... Կորի՛ր աչքիցս՝ ուղիղ նաւահետքով...

Այս ասելով նա հարձակուեց Բաղդատի վրայ, բայց սա կարողացաւ խոյս տալ մի շատ անսպասելի, լպրծուն ճարպկութեամբ։

Նաւի երկու սեփականատէրերի այսքան կատաղի վէճից տագնապած եւ արդէն կասկածելով, թէ ընդհանրապէս արժէ՞ արդեօք աշխատանքի անցնել այսքան անլուրջ եւ հեղհեղուկ մարդկանց մօտ, ես ետ քաշուեցի դռնից, որպէսզի ճանապարհ տամ Բաղդատին, վստահ լինելով, թէ նա ուզում է փախչել գործընկերոջ մոլեգնող կատաղութիւնից։ Բայց, պատկերացրէք իմ զարմանքը, երբ նա նորից նստեց տեղը, ասես ոչինչ չէր եղել, քանզի կատարեալ անվրդով էր ու նաւախցից դուրս գալու միտք անգամ չունէր։ Ըստ երեւոյթին, վաղուց էր վարժուել մեղքերի մէջ թաղուած իր ընկերոջ բռնկող բնաւորութեանը։ Ինչ վերաբերում է Փաղեկին, ապա նա, ասես ժայթքելով իր կատաղութեան ամբողջ պաշարը, գառան պէս խոնարհ, դարձեալ նստեց սեղանի մօտ, բայց դեռեւս մերթ ընդ մերթ թեթեւակի ցնցւում էր քիչ առաջուայ նեարդային պրկումից։

— Ո՜ւֆ,— վերջապէս փնչաց նա,— փոթորիկը կարծես թէ կողքովս անցաւ... Բաղդատ, ժամանակին դու եռաժանի սրելու հմուտ վարպետ էիր։ Խնդրում եմ փետուրի ծայրը հանիր... Իմ գրչահատը երեւի բթացել է... Հիանալի է. շնորհակալ եմ, Բաղդատ։ Երիտասարդ, հիմա ասա՛ տեսնենք՝ ի՞նչ է քո անունը։ Իսմայէ՞լ... Ուրեմն, Իսմայէլ, ես գրանցում եմ քեզ երեք հարիւրերորդ փայաբաժնի համար։

— Նաւապետ Փաղեկ,— ասացի ես,— մի ընկեր էլ ունեմ, որ նոյնպէս ուզում է կետորսութեան գալ... Կարելի՞ է որ նրան էլ բերեմ։

— Ի հարկէ,— պատասխանեց Փաղեկը։— Բե՛ր, որ նրան էլ տեսնենք։

— Իսկ նա ի՞նչ փայաբաժին է ստանալու,— փնթփնթաց Բաղդատը, հայեացքը Աստուածաշնչից կտրելով եւ ինձ նայելով։

— Մի՛ անհանգստանա, Բաղդատ,— ասաց Փաղեկը։ Յետոյ դառնալով ինձ՝ աւելացրեց։— Նա երբեւէ կետորսութեան գնացե՞լ է։

— Նա այնքան կետաձուկ է խփել, որ հաշուելն անհնար է,— պատասխանեցի ես։

— Ուրեմն, նրան էլ անպայման բեր՝ որ տեսնենք։

Ես թղթերն ստորագրելով հեռացայ, բնաւ չկասկածելով որ յաջողութեամբ եմ կատարել ինձ վրայ դրուած խնդիրը. եւ, ուրեմն, «Փեկոդ»ն էլ Եոջոյի կանխատեսած այն նաւն է, որ ինձ եւ Քվիկեգին հասցնելու է Հորն հրուանդան։

Բայց դեռ մի քանի քայլ էլ չհեռացած, ես հանկարծ անդրադարձայ, որ այնպէս էլ չտեսայ նաւապետին։ Այն նաւապետին, ում հրամանատարութեամբ պէտք է դուրս գամ նաւարկութեան։ Ու թէեւ գիտէի որ հաճախ նաւն արդէն նախապատրաստուած է լինում, անձնակազմը ընտրուած, բայց նաւապետն էլ այդ ամէնից յետոյ է միայն ընդունում հրամանատարութիւնը,— չէ՞ որ ճանապարհորդութիւնը սովորաբար երկարատեւ է լինում, իսկ հանգիստը՝ կարճ,— բայց եւ այնպէս մտքովս անցաւ, թէ վատ չէր լինի, գոնէ ոտքի վրայ, թռուցիկ կերպով տեսնէի նաւապետին, նախքան վերջնականապէս ու անդառնալիօրէն նրան յանձնուելը։ Ես ետ դարձայ ու ձայն տուեցի Փաղեկին, հարցնելով, թէ որտեղ կարող եմ հանդիպել նաւապետ Աքաաբին։

— Նաւապետ Աքաաբը ինչի՞դ է պէտք։ Ամէն բան կարգին է։ Դու ընդունուած ես։

— Այո՛, բայց կ՚ուզենայի տեսնել նրան։

— Հազիւ թէ քեզ յաջողուի նրան տեսնել։ Ինքս էլ կարգին չգիտեմ, թէ ի՛նչ է պատահել նրան։ Փակուել է տանն ու դուրս չի գալիս։ Գուցէ հիւանդ է։ Թէեւ, վրան նայես՝ չես ասի, թէ հիւանդ է։ Բայց առողջ մարդու կերպարանք էլ չունի։ Յամենայն դէպս, նա նոյնիսկ ինձնից է խուսափում։ Այնպէս որ, չեմ կարծում, թէ քեզ հանդիպելու ցանկութիւն կ՚ունենայ։ Բաւականին տարօրինակ մարդ է մեր նաւապետ Աքաաբը։ Շատերն են այդ կարծիքի։ Տարօրինակ, բայց լաւ մարդ է։ Դու, ի հարկէ, մի՛ վախենա... Նրան կը հաւանես։ Աքաաբը արտակարգ մարդ է։ Նա քոլեջներում էլ է եղել, մարդակերների մէջ էլ... Եւ շատ աւելի մութ գաղտնիքների է տեղեակ, քան ովկիանոսի խորքերն են։ Տեգով շամփրել է աւելի հզօր ու առեղծուածային թշնամիների, քան ինչ որ կետուսներ կարող են լինել։ Այո՛, նա ո՛չ նաւապետ Բաղդատն է, ոչ էլ նաւապետ Փաղեկը։ Նա Աքաաբն է, զաւակս։ Եւ, ինչպէս պէտք է քեզ յայտնի լինի, Աքաաբը դեռ հնագոյն ժամանակներին եղել է թագակիր արքայ[9]։

— Թագակիր եւ անօրէն։ Երբ այդ մեղսագործ արքան սպանուեց, նրա արիւնը շները լիզեցին, ճի՞շտ է։

— Հապա... մօտեցի՛ր... Մօտեցի՛ր, մօտեցի՛ր,— ասաց Փաղեկը այնպէս բազմանշանակ, որ սիրտս վախ մտաւ։— Լա՛ւ լսիր, տղա՛յ, այդպիսի բաներ երբէք չխօսես «Փեկոդ»ի տախտակամածին։ Ուրիշ տեղ էլ չխօսես... Ես լաւ եմ ճանաչում նաւապետ Աքաաբին։ Տարիներ շարունակ նրա հետ նաւարկել եմ որպէս օգնական։ Ես գիտեմ, թէ իրականի մէջ ի՛նչ մարդ է նա։ Ո՛չ թէ աստուածավախ լաւ մարդ է, այլ Աստծոյ դէմ ընդվզող լաւ մարդ։ Գիտեմ որ թէեւ աչքի չի ընկել իր կենսուրախութեամբ, բայց վերջին նաւարկութիւնից վերադարձաւ բանականութիւնն ասես լրիւ կորցրած։ Հասկանալի է, որ պատճառը անտանելի ցաւն էր ու կտրուած ոտքի արիւնահոսութիւնը։ Այն օրից ի վեր, երբ անիծեալ կետաձուկը նրան զրկեց ոտքից, նաւապետը մռայլ է, յուսահատ, երբեմն էլ ընկնում է կատաղութեան մոլուցքի մէջ։ Բայց դրանք անցողիկ բաներ են։ Եւ մէկ ընդ միշտ յիշի՛ր այն, ինչ հիմա ասելու եմ, երիտասարդ։ Աւելի լաւ է նաւարկել մռայլադէմ ու լաւ նաւապետի, քան կենսուրախ ու վատ նաւապետի հետ։ Իսկ հիմա՝ գնաս բարով, եւ անիրաւացի մի՛ եղիր նաւապետ Աքաաբի նկատմամբ սոսկ այն պատճառով, որ անունն է անյաջող։ Բացի այդ, տղա՛ս, նա կին ունի։ Արդէն երեք նաւարկութիւն է, որ նրանք ամուսնացել են։ Գեղեցիկ, բարի ու երիտասարդ կին է։ Եւ իր երիտասարդ կնոջից նա երեխայ ունի։ Հապա, ուրեմն... Մտածի՛ր... Կարո՞ղ է արդեօք ծերուկ Աքաաբը անյուսալի վատ մարդ լինել։ Չէ՜, չէ՜, տղաս... Աքաաբը խեղուած է, ընկճուած, բայց իսկական մարդ է։

Մտքերիս մէջ խորասուզուած, հեռացայ նաւից։ Այն, ինչը պատահականօրէն ինձ համար պարզուեց նաւապետ Աքաաբի մասին, հոգիս պարուրեց անբացատրելի ու տանջող մի ցաւով։ Նրա նկատմամբ կարեկցանք ու խղճահարութիւն էի զգում։ Հաւանաբար պատճառը այդքան դաժանօրէն խեղանդամուելն էր։ Միաժամանակ, նա ինձ վախ էր ներշնչում։ Բայց այդ զգացողութիւնը, ինչը նկարագրելը ուժերիցս վեր է, ի վերջոյ, վախ էլ չէր, այլ մի բան, որ ինքս էլ չգիտեմ։ Յամենայն դէպս, դա մի այնպիսի զգացողութիւն էր, որ ծնում էր ոչ թէ թշնամանք, այլ աւելի շուտ մի անորոշ տագնապ։ Բայց իմ մտքերն աստիճանաբար ընթացան մէկ այլ հունով. եւ Աքաաբի մութ կերպարը ժամանակաւորապէս լքեց ինձ։

Գլուխ տասներեքերորդ.
ՔՎԻԳԵԿԻ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ

Քվիգեկն ու ես նոր էինք մօտեցել նաւին, երբ լսեցինք նաւապետ Փաղեկի խռպոտ ու զարմացական բացագանչութիւնը, որովհետեւ ընկերս սեւամորթ էր։ Առանց իր վիգվամից դուրս գալու, նա գոռում էր, թէ մարդակերին թոյլ չի տայ ոտք դնել «Փեկոդ»ի տախտակամածին, մինչեւ որ նա փաստաթուղթ չներկայացնի։

— Այո՛, այո՛,— խուլ ձայնով հաստատեց նաւապետ Բաղդատը՝ ինքը եւս դուրս գալով վիգվամից։— Թո՛ղ ապացուցի որ դարձի է եկել։ Խաւարի զաւակ,— շրջուեց նա Քվիկեգի կողմը,— դու հիմա քրիստոնէական որեւէ եկեղեցու փարւո՞ւմ ես, թէ՝ ոչ...

— Ի հարկէ,— պատասխանեցի ես,— նա հիմա պատկանում է առաջին ինքնավարական եկեղեցուն[10]։

Այստեղ պէտք է նկատել, որ նախշազարդուած վայրենիներից շատերը, ովքեր նաւարկում են նանթաքեթեան նաւերով, ի վերջոյ, հաւատափոխ լինելով՝ ընկնում են որեւէ եկեղեցու գիրկը։

— Վաղո՞ւց է այդ համայնքին անդամագրուել։ Երեւի միայն վերջե՞րս...

— Պարզ է որ՝ վերջերս,— նաւապետ Բաղդատին հաստատեց Փաղեկը։— Եւ ինչպէս կարգն է՝ չի էլ մկրտուել։ Այլապէս դէմքի կապոյտները մի քիչ պակասած կը լինէին։

— Քվիկեգը ծնուել է առաջին ինքնավարական եկեղեցու գրկում,— ասացի ես։— Եւ նոյնիսկ սարկաւագ է։ Ի՛նքը։ Անձամբ։

— Երիտասարդ,— խստօրէն ասաց Բաղդատը։— Ի զուր ես այդպես կատակում։ Հապա՛, բացատրիր, թէ ինչը նկատի ունես։

Զգալով որ ինձ սեղմել են պատին, ես պատասխանեցի.

— Սը՛ր, խօսքս հինաւուրց այն եկեղեցու մասին է, որին պատկանում ենք բոլորս։ Ե՛ւ դուք, ե՛ւ ես, ե՛ւ նաւապետ Փաղեկը, ե՛ւ Քվիկեգը, ե՛ւ մարդկային ամէն մի զաւակ։ Մենք բոլորս պատկանում ենք նրան։ Թէեւ, ճշմարիտ է որ մեր մէջ ոմանց չափից դուրս յուզում են մեծ ու յաւիտենական հաւատի զանազան մանրուքներ, բայց հէնց ինքը, այդ հաւատն է բոլորիս կապում որպէս միասնականութիւն։

— Ճիշտ է։ Կապում է ծովային հանգոյցով,— գոչեց Փաղեկը, ընդառաջ գալով ինձ։— Երիտասարդ, դու պէտք է մեր նաւը եկած լինէիր որպէս առաքեալ եւ ո՛չ թէ իբրեւ նաւազ։ Կեանքումս աւելի յաջող քարոզ չեմ լսել։ Վե՛ր եկէք, վե՛ր եկէք... Գրողի ծոցը թող կորչեն բոլոր փաստաթղթերը։ Լսի՛ր, Քվիբեկ ես, թէ ինչ...— Քվիկեգին դարձաւ նաւապետ Փաղեկը։— Երբեւէ կանգնե՞լ ես որսամակոյկի ցռուկին։ Առիթ ունեցե՞լ ես կետաձկան վրայ հարպուն նետել։

Իր վայրենի սովորութեան համաձայն ոչ մի բառ չասելով, Քվիկեգը ցատկեց նաւակողի ելուստին, այնտեղից էլ նաւեզրից կախուած որսամակոյկներից մէկի ցռուկին, ծալեց ձախ ծունկը եւ, հարպունը բարձրացնելով գլխից վեր, դարձաւ մեր կողմն ու ասաց մօտաւորապէս հետեւեալը.

— Նաւապե՛տ։ Տեսնե՞լ մի կաթիլ կուպր ջրի վրայ... Հեռու տեսնե՞լ... Թող լինի կետաձկան աչք։ Տե՛ս,— եւ նշան բռնելով՝ հարպունը նետեց։ Գրեթէ քսուելով Բաղդատի լայնեզր գլխարկին, հարպունը թռաւ ու անցաւ տախտակամածի վրայով, մխրճուեց կուպրի փոքրիկ ու փայլուն խալի մէջ, այն տրոհելով անթիւ֊անհամար բեկորների։— Տե՛ս,— անվրդով ասաց նա,— ես խփել ճիշտ կետաձկան աչք։ Քո կետաձուկ արդէն մեռնել։

— Մի՛ հապաղիր, Բաղդատ,— ձայն տուեց Փաղեկը։— Շտապիր հանել նաւամատեանը։ Այս Լիւբեկին... կամ թէ ոնց էր անունը... Քվիբեկին կը կանգնեցնենք որսամակոյկներից մէկի վրայ։ Լսի՛ր, Քվիբեկ, մենք քեզ տալիս ենք իննսուներորդ մասը։ Նանթաքեթի ոչ մի հարպունաձիգ դեռեւս այդքան չի ստացել։

Մենք իջանք նաւախցիկ եւ, հասկանալի է, թէ որքան ուրախացայ, երբ Քվիկեգին գրանցեցին նոյն անձնակազմի մէջ, որտեղ արդէն ընդունուել էի ես։

Երբ բոլոր ձեւականութիւնները աւարտուեցին եւ մնում էր միայն ստորագրելը, Փաղեկը դարձաւ ինձ ու ասաց.

— Որքան տեսնում եմ, քո Քվիբեկը գրել չգիտէ... Հը՞... Հէ՜յ, Քվիբեկ, դու ստորագրելո՞ւ ես անունդ, թէ՞ խաչ ես դնելու։

Պատասխանելու փոխարէն Քվիկեգը, որ արդէն երկու կամ երեք անգամ մասնակցել էր նման արարողութիւնների, բնաւ չշփոթուելով, վերցրեց փետուրէ գրիչն ու թղթի վրայ որտեղ հարկ էր, նկարեց այն կլոր նշանի ճշգրիտ պատճէնը, որ դաջուած էր իր կրծքին։

Այդ ընթացքին նաւապետ Բաղդատը նստած, աչքը չէր հեռացնում Քվիկեգից։ Յետոյ նա հանդիսաւորութեամբ ոտքի ելաւ եւ դարչնագոյն իր սերթուկի խոշոր գրպաններից հանեց բարալիկ գրքոյկների մի տրցակ։ Դրանցից մէկն ընտրելով, որ վերնագրուած էր «Գալու է վերջին դատաստանի օրը կամ Փրկեցէք ձեր հոգիները», հանձնեց Քվիկեգին, եւ յետոյ նրա ձեռքն ու գրքոյկը իր երկու ափերի մէջ առած, սեւեռուն հայեացքով աչքերին նայելով, ասաց.

— Խաւարի զաւակ, ես կատարում եմ իմ պարտքը քո նկատմամբ։ Այս նաւը մասամբ ինձ է պատկանում, եւ ես պատասխանատու եմ անձնակազմի բոլոր անդամների հոգու համար։ Եթէ դու դեռեւս հաւատարիմ ես հեթանոսական սովորութիւններին, մի բան որից շատ եմ վախենում, ապա թախանձում եմ քեզ, անհապաղ հեռացի՛ր սատանայից, հրաժարուի՛ր կուռքից ու գարշելի սողունից, զգուշացի՛ր Աստծոյ դատաստանից։ Հեռո՛ւ մնա կրակէ անդունդից։

— Բաւական է փչացնես մեր հարպունաձիգին,— միջամտեց Փաղեկը։— Հարպունաձիգին բարեպաշտութիւն բնաւ էլ հարկաւոր չէ, որովհետեւ խանգարում է նրա արուեստին, իսկ արուեստազուրկ հարպունաձիգը մի սատկած ճանճ էլ չարժէ։ Յիշո՞ւմ ես, ի՜նչ խիզախ հարպունաձիգ էր երիտասարդ Նաթ Սվէյնը։ Ամբողջ Նանթաքեթն ու Վայնեարդը ոտքի տակ տայիր՝ նմանը չէիր գտնի։ Բայց հէնց որ սկսեց աղօթատուն գնալ, գործը վերջնականապէս փչացրեց։ Սկսեց այնպէս մտահոգուել իր չնչին հոգու անմահութեան համար, որ հիմա այլեւս ոչ մի գնով որսամակոյկ չես նստեցնի։

— Փաղե՜կ, Փաղե՜կ,— գոչեց Բաղդատը, ձեռքերը երկինք կարկառելով,— դու էլ ինձ նման բազմաթիւ վտանգներ ես գլխովդ անցկացրել։ Եւ շատ անգամներ ես յայտնուել մահուան շեմին։ Դու հո՛ լաւ գիտես, Փաղեկ, թէ ինչ բան է մահուան սարսափը։ Ուրեմն, մի՞թէ չես ամաչում այդ պիղծ խօսքերիդ համար։ Ձեռքդ խղճիդ վրայ դիր, Փաղեկ, ու ինձ ասա՛. այն օրը, երբ հէնց այս նոյն «Փեկոդ»ը Ճապոնիայի ափերին սոսկալի թայֆունի տակ ընկած կորցրեց իր բոլոր երեք կայմերը, մի՞թէ այն ժամանակ դու չէիր մտածում մահուան եւ Աստծոյ պատիժի մասին։

— Դուք սրա՜ն ականջ արէք,— գոչեց Փաղեկը եւ ձեռքերը խոթելով գրպանները, սկսեց ետուառաջ քայլել նեղլիկ նաւախցում։— Հապա, միայն լսէ՜ք, թէ ինչե՜ր է խօսում։ Լսո՞ւմ էք։ Լսում էք, չէ՞... Իսկ ե՞րբ պէտք է մտածէի Աստծոյ պատիժի մասին... Այն ժամանակ, երբ բոլոր երեք կայմերն էլ ջարդուփշուր եղան դժոխային դղրդիւնով, իսկ ալիքներն էլ վրայ էին տալիս թէ՛ նաւախելից եւ թէ ցռուկից... Այդ ժամանա՞կ... Իսկ այդ ժամանակ մի՞թէ մարդ կը մտածի Աստծոյ պատիժի մասին։ Չէ՜... մենք մահուան մասին մտորելու ոչ մի վայրկեան չունէինք։ Պէտք է անձնակազմը փրկէինք խորտակումից։ Ահաւասիկ, թէ ինչով էինք մտահոգուած նաւապետ Աքաաբն ու ես։ Մտածում էինք, թէ ինչպէ՞ս փրկենք անձնակազմը, ինչպէ՞ս գնենք ժամանակաւոր կայմեր եւ ինչպէ՞ս հասնենք մօտակայ նաւահանգիստ։

Բաղդատը ոչինչ չպատասխանեց։ Նա միայն կոճկեց սերթուկի բոլոր կոճակները եւ հպարտ ու հանդիսաւոր դուրս ելաւ տախտակամած, ուր աշխատում էին առագաստների վարպետները։ Նա երբեմն կռանում ու վերցնում էր առագաստալաթի մի կտոր կամ խեժածածկ թոկը, որպէսզի, Աստուած չանի, որ հանկարծ ի զուր կորչեն։

Գլուխ տասնչորսերորդ.
ԵՂԻԱ ՄԱՐԳԱՐԷՆ

— Բարեկամնե՜ր, դուք վարձուել էք այդ նաւի վրա՞յ...

Ես եւ Քվիկեգը հէնց նոր էինք իջել «Փեկոդ»ից, երբ լսեցինք այս բառերն ու մեր առաջ տեսանք կռնատ մի անծանօթի, որ մեր ճամբան կտրելով, ցուցամատը պարզել էր նաւի կողմը։ Նա հագել էր հնամաշ, գունաթափ մի բաճկոնակ, կարկատած տաբաթ, իսկ վզին կապել էր բզկտուած ու սեւ թաշկինակ։ Դեմքն այլանդակուած էր սեւ ծաղիկից մնացած սպիներով։

— Դուք վարձուել էք այդ նաւի վրա՞յ,— կրկեց նա հարցը։

— Երեւի նկատի ունէք «Փեկոդ»ը,— ասացի ես, ջանալով մի փոքր ժամանակ շահել, որպէսզի կարողանամ զննել նրան։

— Այո՛, այո՛... «Փեկոդ»ը... հէնց այդ նաւը,— կրկնեց նա եւ ցուցամատը նորից ուղղեց նաւի կողմը։

— Այո՛,— պատասխանեցի ես.— մենք հէնց նոր ստորագրեցինք պայմանագրի թղթերը։

— Պայմանագրի թղթե՞րը... Իսկ այդ թղթերի վրայ որեւէ յիշատակութիւն կա՞ր արդեօք ձեր հոգիների մասին։

— Ինչի մասի՞ն։

— Երեւի հոգի չունէք,— աճապարանքով աւելացրեց նա։— Ի վերջոյ, ի՞նչ կարեւոր է... Ես շատերին եմ ճանաչում, որ հոգի չունեն եւ, ի հարկէ, այդ իմաստով, նրանց բախտը բերել է։ Հոգին սայլի հինգերորդ անիւի պէս մի բան է։

— Այդ ինչե՞ր ես խօսում, բարեկամ,— զարմացած հարցրեցի ես։

— Բայց ՆԱ աւելցուկ ունի, որ բաւական է ուրիշների պակասը լրացնելու համար,— անսպասելի աւելացրեց անծանօթը, յատուկ եւ տագնապալի շեշտ դնելով «նա» բառի վրայ։

— Գնանք, Քվիկեգ,— ասացի ես։— Այս մարդը, երեւի, ինչ որ տեղից է փախել։

— Սպասէ՛ք,— գոչեց անծանօթը։— Մի՞թէ դեռեւս չէք հանդիպել ծերուկ Շանթարձակին։

— Ո՞վ է այդ ծերուկ Շանթարձակը,— նրա խենթաւուն խօսքերից զարմացած հարցրեցի ես։

— Նաւապետ Աքաաբը։

— Ո՞նց թէ... Մեր «Փեկոդ»ի նաւապե՞տը։

— Այո՛... Հին նաւազներից շատերն են նրան այդ մականունով յիշում։ Ուրեմն, դուք նրան դեռ չէք տեսել, չէ՞...

— Չենք տեսել։ Ասում են հիւանդ է եղել, բայց հիմա ապաքինւում է։ Շուտով կատարելապես կ՚առողջանայ։

— Շուտով կատարելապէս կ՚առողջանայ, հա՞...— մռայլ հեգնանքով կրկնեց անծանօթը։— Նաւապետ Աքաաբը կատարելապէս կ՚առողջանայ այն ժամանակ, երբ նորից կ՚ունենամ իմ աջ ձեռքը։ Միայն այդ դէպքում, լսո՞ւմ էք։

— Դուք նրա մասին ի՞նչ գիտէք։

— Իսկ ձեզ ի՞նչ են պատմել։

— Առանձնապէս ոչինչ... Միայն լսել եմ որ փորձառու կետորս է եւ իր նաւազների համար լաւ նաւապետ։

— Այն, ինչ ասացիք՝ ճիշտ է։ Երբ նա հրամայում է, պէտք է գործի կպնես, ուրիշ ճար չկայ։ Աքաաբի խօսքը օրէնք է։ Ճիշտ է։ Բայց լսե՞լ էք, թէ ժամանակին ի՛նչ պատահեց նրա հետ Հորն հրուանդանից այն կողմ, երբ երեք օր ու գիշեր պառկել ու պառկած էր մնացել մեռելի պէս։ Իսպանացոց հետ զոհասեղանի առաջ մահու եւ կենաց գօտէմարտի մասին է՞լ ոչինչ չէք լսել։ Իսկ արծաթէ ջրամանի մասի՞ն, որի մէջ նա թքել է։ Իսկ մարգարէութեա՞ն... Մարգարէութեան մասին դուք որեւէ բան գիտէ՞ք... Չգիտէ՛ք... Ի հարկէ, ո՞վ կարող էր պատմել։ Ո՞ւմ է յայտնի։ Բայց որ նա կորցրել է ոտքը, հաւանաբար արդէն լսել էք... Այո՛, տեսնում եմ, որ այդ մասին արդէն ձեզ ասել են։ Նանթաքեթում բոլորը գիտեն որ նա մի ոտք ունի միայն, իսկ միւսը խժռել է կաշալոտը։

— Բարեկամ,— ընդհատեցի նրան։— Չգիտեմ, թէ ինչեր ես դուրս տալիս, եւ գիտենալ էլ չեմ ուզում, որովհետեւ, իմ կարծիքով, գլխումդ ինչ որ բաներ խախտուած են։ Բայց, եթէ նկատի ունես նաւապետ Աքաաբին, ապա թոյլ տուր քեզ վստահեցնել, որ նրա խեղանդամութեան մասին ամէն բան յայտնի է ինձ։

— Ամէն բա՞ն... Վստա՞հ ես որ ամէն բան։

— Միանգամայն վստահ եմ։

Նայելով «Փեկոդ»ի կողմը, այդ անծանօթը առժամանակ անշարժ կանգնեց, ասես տարուած լինէր իր տագնապալի մտքերով։ Յետոյ, հազիւ նկատելի ցնցուելով, նա դարձաւ մեզ ու ասաց.

— Դուք արդէն աշխատանքի էք վարձուել, չէ՞... Ձեր անունները գրուած են։ Ուրեմն, կը լինի այն՝ ինչը լինելու է։ Յամենայն դէպս, ամէն բան արդէն կանխորոշուած է։ Չէ՞ որ նաւազներից ոմանք մեկնելու են նրա հետ։ Սրանք լինեն, թէ ուրիշները՝ թող Աստուած ողորմա նրանց։ Գնաք բարով, բարեկամներ, գնաք բարով։ Երկնային օրհնութիւնը ձեզ։ Ներեցէ՛ք որ ուշացրեցի։

— Լսի՛ր, բարեկամ,— ասացի ես։— Եթէ դու ինչ որ կարեւոր բան ես ուզում յայտնել մեզ, ապա խօսի՛ր՝ հասկանանք։ Իսկ թէ՝ ոչ, եւ մտքիդ էլ դրել ես հիմարացնել մեզ, ուրեմն, իմացիր որ հասցէն շփոթել ես։ Ահաւասիկ այն ամէնը, ինչ կ՚ուզենայի քեզ ասել։

— Եւ վատ էլ չասացիր։ Սիրում եմ, երբ մարդիկ այդքան սահուն են խօսում։ Դուք նրան շատ հարմար էք։ Նրան հէնց ձեզ նմաններն են հարկաւոր։ Բարի նաւարկութիւն, բարեկամներ, բարով գնաք... Հա՛, մէկ էլ այն էի ուզում ասել որ, եթէ նրան հանդիպէք, անպայման հաղորդէք, որ այս անգամ ես վճռեցի չմիանալ։

— Չէ՜, չէ՜, սիրելիս, չկարծես, թէ քեզ կը յաջողուի հիմարացնել մեզ։ Այնքան էլ դժուար բան չէ ձեւացնել, թէ քեզ ինչ որ կարեւոր մի գաղտնիք է յայտնի։

— Գնաք բարով, բարեկամներ, գնաք բարով։

— Բարով մնաս,— ասացի ես։— Գնանք Քվիկեգ։ Հանգիստ թողնենք այս խենթին... Ի դէպ, սպասի՛ր... Կ՚ուզենայի իմանալ, թէ անունդ ի՞նչ է։

— Եղիա։

«Եղիա»,— մտքումս կրկնեցի ես եւ Քվիկեգի հետ շարունակեցինք մեր ճամբան, ամէն մէկս իւրովի բացատրելով կռնատ թշուառականի վարքագիծը։ Ի վերջոյ, եկանք այն եզրակացութեան, որ նա ընդամէնը ստահակ է, թէեւ ուզում է մարգարէ ձեւանալ։ Բայց մի հարիւր եարդ էլ չէինք հեռացել, երբ դէպի անկիւնը շրջուելիս, պատահաբար ետ նայեցի ու որոշ հեռաւորութեան վրայ տեսայ մեզ հետեւող Եղիային։ Չգիտեմ ինչո՛ւ, անակնկալի եկայ եւ, ոչինչ չասելով Քվիկեգին, շարունակեցի լուռ քայլել, անհամբերութիւնից այլայլուելով, թէ արդեօք նա էլ կը շրջուի՞ մեր յետեւից։

Շրջուեց։ Եւ ես մտածեցի որ նա, թերեւս, հետապնդում է մեզ, չնայած չէի պատկերացնում բուն նպատակը։ Մեր հանդիպումի հանգամանքները անծանօթի աղօտ այլաբանութիւնների, ակնարկների եւ քօղազերծումի անկատար փորձերի հետ բորբոքեցին իմ նախորդ օրուայ երկիւղներն ու մռայլ նախազգացումները, որ առնչւում էին նաւապետ Աքաաբին։

Ես հաստատապես որոշեցի պարզել, թէ իրօ՞ք այդ քրջոտը հետապնդում է մեզ։ Այս նպատակով Քվիկեգի հետ անցանք փողոցի միւս կողմը ու քայլեցինք հակառակ ուղղութեամբ։ Բայց Եղիան անցաւ գնաց մեր կողքով, ըստ երեւոյթին, առանց նոյնիսկ մեզ նկատելու։

Հոգիս խաղաղուեց. եւ ես դարձեալ մտածեցի որ նա, յիրաւի, թշուառ մի ստահակ է։

Գլուխ տասնհինգերորդ.
ՄԵԿՆԵԼՈՒ ՆԱԽՕՐԵԱԿԻՆ

Անցաւ երկու օր եւ «Փեկոդ»ի վրայ սկսուեց արտակարգ մի աշխուժութիւն։ Յայտնի էր որ նախապատրաստական աշխատանքները մօտենում են աւարտին։ Նաւապետ Փաղեկը հիմա այլեւս բնաւ ափ չէր իջնում, եւ ամբողջ օրը իր վիգվամում նստած, ակնդետ հետեւում էր նաւազների աշխատանքին։ Ափին կատարուող բոլոր գործարքներն ու գնումները Բաղդատի տնօրինութեան տակ էին։ Իսկ նաւամբարներում եւ կայմերի վրայ մարդիկ աշխատում էին մինչեւ ուշ գիշեր։

Քվիկեգին անձնակազմ ընդունելու յաջորդ օրը «Փեկոդ»ի բոլոր նաւաստիներին յայտնեցին որ մինչեւ երեկոյ տեղափոխեն իրենց իրերը, քանի որ նաւը կարող է միանգամայն անակընկալ մեկնել նաւահանգստից։ Մենք նոյնպէս բերեցինք մեր իրերը, բայց որոշեցինք գիշերել ափին, քաջ գիտենալով, որ հաճախ զգուշացումը կատարւում է վաղօրօք. այն էլ մեկնելուց մի քանի օր առաջ։ Զարմանալի ոչինչ չկայ. երկարատեւ նաւարկութիւնից առաջ միշտ էլ այնքան հոգսեր են ծնւում, որ դժուար է ճշգրտօրէն որոշել, թէ նաւը կատարելապէս ե՛րբ պատրաստ կը լինի ուղեւորութեան։

Ամէն ոք գիտէ, թէ ինչքան բազմազան իրեր՝ մահճակալներ, թաւաներ, դանակներ ու պատառաքաղներ, թիակներ եւ ունելիներ, անձեռոցիկներ ու կաղինկոտրիչներ եւ ուրիշ շատ ու շատ բաներ են անհրաժեշտ տնային տնտեսութեան մէջ։

Կետորսական նաւարկութեան համար պահանջւում է գրեթէ նոյնը։ Որովհետեւ երեք տարի շարունակ անհրաժեշտ է մի իսկական տնտեսութիւն ունենալ ովկիանոսում՝ նպարավաճառներից, փողոցի հատավաճառներից, բժիշկներից, հացթուխներից ու դրամատներից հեռու։ Ու թէեւ այս նոյնը վերաբերում է նաեւ առեւտրական նաւերին, բայց եւ այնպէս ոչ այն չափով, որչափ՝ կետորսութեան ելածներին։ Քանզի նաւարկութեան արտակարգ երկարատեւութեան ու կետորսութեան համար անհրաժեշտ առարկաների բազմազանութեան հետ մէկտեղ անհրաժեշտ է նաեւ նկատի ունենալ, որ բոլոր նաւերի մէջ կետորսանաւերն են առաւելապէս ենթակայ ամէն տեսակի դժբախտ պատահարների եւ աւելի հաճախ կորչում կամ փչանում են յատկապէս նրանց այն իրերը, որոնցով պայմանաւորուած է նաւարկութեան յաջողութիւնը։ Ուստի եւ ծնւում է պահեստային որսամակոյկների, պահեստային կայմասարքի, պահեստային հարպունների ու թոկերի անհրաժեշտութիւնը. մի խօսքով, հարկաւոր է ամէն ինչի պահեստայինը ունենալ, բացի, ի հարկէ, նաւապետից եւ նոյն նաւից։

Մինչեւ մեր Նանթաքեթ ժամանելը «Փեկոդ»ի նաւամբարները արդէն լիքն էին տաւարի մսով, պաքսիմատով, խմելու ջրով, վառելիքով, երկաթէ պնդօղակներով ու տակառատախտակով։ Բայց եւ այնպէս, դեռեւս անհրաժեշտ էր տարբեր տեսակի բաւականին իրեր յայթայթել։

Նաւը բեռնելու այս գործի մէջ գլխաւոր անձը նաւապետ Բաղդատի քոյրն էր, նիհարակազմ ու տարեց մի լեդի. անդադրում եւ բարեհոգի մի կին, որ, ըստ երեւոյթին, վճռել էր, թէ այնքանով, որքանով ամէն ինչ ինքն է տնօրինում, ուրեմն «Փեկոդ»ի վրայ ոչ մի պակաս բան պէտք չէ որ լինի։

Մերթ նա յայտնւում էր ձեռքին մի տուփ աղածոյ՝ նաւի մառանի համար։ Մերթ գալիս էր մի խուրձ փետուր բերելով, որպէսզի դնի աւագ օգնականի սեղանին, որտեղ պահում էին նաւամատեանը։ Երբեմն բրդեայ փափուկ կտոր էր բերում, որպէսզի թէ հարկ լինի, նաւազները կապեն ցաւոտ գօտկատեղին։ Դեռեւս չի եղել մի կին, որն այնքա՛ն արժանի լինէր իր անուանը, որքան նա, քանզի այդ պահապան հրէշտակի անունը Չերիթ էր, ինչը եւ կը նշանակի գթասիրտ։ Նաւի վրայ բոլորը նրան անուանում էին քոյր Չերիթ ու նա, յիրաւի, որպէս գթութեան քոյր պտտւում էր մեր շուրջ, պատրաստ լինելով իր ձեռքի շնորհն ու նաեւ սիրտը նուիրաբերել այն ամէնին, ինչը նաւի բնակիչներին կարող էր խոստանալ սփոփանք ու ապահովութիւն։

Վերջին օրը այդ հրաշալի սիրտ ունեցող կինը բոլորիս ցնցեց, երբ նաւի վրայ յայտնուեց մի ձեռքով կետաճարպի համար նախատեսուած երկարապոչ շերեփը բռնած, միւսով՝ շատ աւելի երկար կոթով տեգը։

«Փեկոդ»ը նաւարկութեան նախապատրաստելու գործում նրանից ետ չէին մնում նաեւ Բաղդատը եւ Փաղեկը։

Բաղդատը շրջում էր անհրաժեշտ իրերի մի երկար ցուցակ ձեռքին. եւ ամէն անգամ, հէնց նաւ էին բարձրացնում մի նոր բեռ, այդ ցուցակի վրայ համապատասխան նշում էր կատարում։ Իսկ Փաղեկը մերթ ընդ մերթ դուրս էր նետւում ոսկրաշէն իր որջից, կաղին տալով վազում էր այս կամ այն դռնանցքը ու բղաւում բոլոր նրանց վրայ, ովքեր աշխատում էին վերեւում եւ, շարունակելով բղաւել, դարձեալ քաշւում էր իր վիգվամը։

Այդ օրերին ես եւ Քվիկեգը հաճախ էինք լինում նաւի վրայ։ Ամէն անգամ ես հետաքրքրւում էին նաւապետ Աքաաբի առողջական վիճակով եւ փորձում էի իմանալ, թէ նա ե՞րբ է երեւալու՝ ստանձնելու համար նաւի հրամանատարութիւնը։ Իմ բոլոր հարցերին պատասխանում էին, թէ նաւապետը ապաքինւում է, եւ նրան սպասում են օրը օրին։

Եթէ ինքս ինձ հետ մինչեւ վերջ անկեղծ լինէի, անտարակոյս կը խոստովանէի, թէ հոգուս խորքում այնքան էլ խանդավառուած չեմ այն հեռանկարով, որ երկարատեւ ճամբորդութեան եմ դուրս գալու գոնէ մէկ անգամ տեսած չլինելով նրան։ Այն մարդուն, որ մեր նաւը բաց ծով դուրս գալուն պէս անսահմանափակ իրաւունքներով դառնալու է իմ տէրն ու տնօրէնը։ Բայց երբ շատ ես տարուած գործով, ապա ինքդ էլ չնկատելով, ջանում ես քեզնից թաքցնել քո այդ բոլոր տագնապները։ Եւ ես ոչ մի խօսք չէի ասում եւ ջանում էի ոչ մի բանի մասին չմտածել։

Վերջապէս, մեզ յայտնեցին որ հետեւեալ օրը, ամենայն հաւանականութեամբ, կը սկսենք մեր նաւարկութիւնը։ Ուստի ծեգը ծեգին ես ու Քվիկեգը շտապեցինք նաւահանգիստ։

Գլուխ տասնվեցերորդ.
ՆԱՒԻ ՎՐԱՅ

Երբ մօտեցանք կառանատեղին, արդէն ժամը վեցը կը լինէր, բայց գորշ, թխպոտ արշալոյսը դեռ չէր բացուել։

— Ինչ որ նաւազներ են վազում, Քվիկեգ, տեսնո՞ւմ ես,— ասացի ես։— Երեւի լուսաբացին ենք նաւարկելու։ Շտապե՛նք։

— Սպասէ՛ք,— լսուեց մի ձայն, որ պատկանում էր աննկատելիօրէն մեր յետեւից մօտենալով՝ ձեռքները ուսներիս դրած ու մեր արանքը խցկուած մարդուն։ Եղիան էր։— Գնում էք նա՞ւ։

— Հէ՜յ, ձեռքդ քաշիր,— ասացի ես։

— Դու քայլես հեռու,— ասաց Քվիկեգը, ուսից պոկելով նրա ձեռքը։

— Ուրեմն, նա՞ւ էք գնում։

— Այո՛, գնում ենք։ Բայց քո ի՞նչ գործն է։ Եւ ձեզ յայտնի՞ է արդեօք, միստր Եղիա, որ դուք արդէն բաւականին ձանձրացրել էք մեզ։

— Չէ՛, չէ՛, ես այդ չգիտէի,— զարմացած պատասխանեց նա, տարօրինակ հայեացքը դանդաղօրէն կտրելով ինձնից ու Քվիկեգին դիմելով։

— Եղիա՛,— ասացի ես։— Մենք ձեզ երախտապարտ կը մնայինք, եթէ դուք հանգիստ թողնէիք մեզ։ Այսօր ծով ենք դուրս գալու. ուղեւորւում ենք Խաղաղ եւ Հնդկական ովկիանոսներ։ Շատ ենք շտապում եւ բնաւ մտադիր չենք ուշանալ ձեր պատճառով։

— Շտապում էք, հա՞։ Իսկ մինչեւ նախաճաշ կը վերադառնա՞ք։

— Քվիկեգ, այս մարդը ծալպակաս է,— ասացի ես։— Գնանք։

— Է֊հէ՜յ...— մեր յետեւից ձայն տուեց Եղիան, երբ մի քանի քայլ հեռացանք։

— Ուշադրութիւն մի՛ դարձնի, Քվիկեգ, արագացրու քայլերդ։

Բայց Եղիան աննկատ դարձեալ մեզ հասաւ, անսպասելի զարկեց ուսիս ու հարցրեց.

— Իսկ դու չտեսա՞ր... Քիչ առաջ կարծէս ինչ որ մարդիկ բարձրացան նաւ։

Հանկարծակիի գալով այդ յստակ հարցից, ես կանգնեցի ու ասացի.

— Այո՛... Եւ կարծեմ կը լինէին չորս կամ հինգ հոգի։ Բայց դեռ մութ էր եւ հնարաւոր է սխալուած լինեմ։

— Այո՛, մութ է, չափազանց մութ,— կրկնեց Եղիան։— Գնաք բարով։

Մենք դարձեալ բաժանուեցինք նրանից, բայց նա նորից աննկատ ու անաղմուկ հասաւ մեր յետեւից եւ մի անգամ էլ ձեռքը ուսիս դնելով, ասաց.

— Բայց նաւի վրայ կը գտնէ՞ք նրանց։ Ի՞նչ էք կարծում։

— Ո՞ւմ ենք գտնելու։

— Գնաք բարով։ Գնաք բարով,— վրայ֊վրայ կրկնեց նա եւ, այն է, ուզում էր հեռանալ, բայց աւելացրեց։— Ես ուզում եմ միայն զգուշացնել... Բայց դա ոչ մի նշանակութիւն չունի... Միեւնոյն է... Դուք՝ եւ ձեր գործը... Այսօր սաստիկ ցուրտ է, չէ՞։ Ուրեմն, բարի ճանապարհ։ Յուսով եմ որ մեր հանդիպումը շուտ չի լինի։ Թերեւս միայն Աստծոյ դատաստանի նախօրեակին։— Եւ այս խենթ ու խելառ խօսքերն ասելով՝ նա, վերջապէս, հեռացաւ, ինձ թողնելով բաւականին լուրջ տարակուսանքների մէջ։

Երբ, ի վերջոյ, ոտք դրեցինք «Փեկոդ»ի տախտակամածին. մեզ դիմաւորեց միայն խորը լռութիւնը։ Մարդ֊մարդասանք չկար. նաւապետի խցիկն էլ ներսից փակ էր. դռնանցքները նոյնպէս փակ էին ու վրաները ճոպանների կծիկներ էին նետած։ Գնացինք դէպի առաջամասի տախտակամած եւ տեսանք մի դռնանցք, որ փակ չէր։ Մենք իջանք սանդղակով ու տեսանք նաւասարքի ծերուկ գործաւորին, որ նաւաստու հնամաշ բաճկոնը հագին եւ դէմքը ձեռքերին հենած, հասակով մէկ փռուել էր իրար մօտեցրած սնդուկների վրայ։ Ծերուկը խորը քնի մէջ էր։

— Ի՞նչ ես կարծում, Քվիկեգ,— շփոթուած հարցրեցի ես,— որտե՞ղ կարող են լինել այն նաւազները, ովքեր մեզնից առաջ նաւ բարձրացան։

Պարզուեց որ կառամատոյցի վրայ Քվիկեգը ոչինչ էլ չէր նկատել։ Եւ եթէ Եղիայի տարօրինակ հարցերը չլինէին, ես հակուած կը լինէի կարծելու, թէ լուսադէմի մշուշի մէջ վազող կերպարանքները ընդամէնը աչքիս են երեւացել։ Բայց ես խեղդեցի տագնապի իմ զգացումը ու Քվիկեգին ասացի, որ միգուցէ վատ չէր լինի, եթէ նաւասարքի ծերուկ գործաւորի օրինակով մենք էլ տեղաւորուէինք ու հանգստանայինք մինչեւ լոյսը բացուելը։

Քվիկեգը համաձայնեց, ձեռքով շօշափեց քնածի հետոյքը, կարծէս ստուգելով, թէ բաւականին փափո՞ւկ է արդեօք. եւ յետոյ անվրդով նստեց վրան։

— Տէր Աստուա՜ծ, Քվիկեգ,— գոչեցի ես։— Վե՛ր կաց։

— Ինչո՞ւ,— զարմացաւ Քվիկեգը։— Շատ հարմար տեղ... Իմ կղզի եւ ես միշտ այսպէս նստել։

— Տե՛ս, ինչ ծանր է շնչում խեղճը։ Վե՛ր կաց, Քվիկեգ, շատ ծանր ես։ Չեմ հասկանում, թէ ինչպէս է որ չի արթնանում։

Քվիկեգը իջաւ մարդու վրայից. նստեց ծերունու գլխի մօտ գտնուող սնդուկին եւ վառեց թոմահավկը։ Իսկ ես նստեցի քնած ծերունու ոտքերի կողմը դրուած սնդուկին։ Ծխամորճը իրարու փոխանցելով, մենք ծխում էինք։ Եւ Քվիկեգը պատմեց որ իր հայրենիքում չկան գահաւորակներ ու բազկաթոռներ, իսկ ցեղերի թագաւորներն ու առաջնորդներն էլ սովորաբար պարարտացնում են ստորին խաւերի մի քանի անբանների, որպէսզի նրանց օգտագործեն նստարանի փոխարէն։ Զբօսանքի ժամանակ ծալովի աթոռի կարիք այլեւս չկայ։ Անհրաժեշտութեան դէպքում առաջնորդը կանչում է իր ետեւից եկող ծառային, որն էլ անմիջապէս կահոյք է դառնում ճիւղատարած ծառի տակ։ Իսկ ծառն էլ կարող է աճած լինել խոնաւ, ճահճոտ մի վայրում։

Ամէն անգամ թոմահավկը ինձնից վերցնելով. Քվիկեգը առանց պատմութիւնն ընդհատելու, սուր ծայրը թափահարում էր քնածի ճիշտ գլխավերը։

— Ինչո՞ւ ես այդպէս անում,— հարցրեցի ես։

— Շատ հեշտ սպանել։ Շատ լաւ։

Եւ նա սուզուեց ծխամորճ֊թոմահավկի հետ կապուած յիշողութիւնների մէջ։ Որքան կարողացայ հասկանալ, իր երկակի նշանակութեամբ այն ոչ միայն նրա հոգուն էր հանգստութիւն պատճառում, այլեւ թշնամիներին հաւերժական հանգստութիւն պարգեւելու գործիք էր։

Բայց այստեղ մեր ուշադրութիւնը դարձեալ գրաւեց քնածը։ Ծխախոտի թանձր ծուխը մինչեւ առաստաղ լցրել էր նեղլիկ խցիկը եւ այս յանգամանքը, անտարակոյս, իր ներգործութիւնն էր ունեցել ծերուկի վրայ։ Սկզբում նա ծանր շնչում էր, յետոյ երկու անգամ մի կողքից միւսը շրջուեց եւ, վերջապէս, աչքերը տրորելով, ելաւ ու նստեց։

— Հէ՜յ, ծխողներ,— փնչացրեց նա։— Ի՞նչ մարդիկ էք։

— Նաւազներ ենք,— պատասխանեցի ես։— Ե՞րբ ենք ճամբայ ընկնելու։

— Այսօր,— ասաց նա։— Նաւապետն արդէն եկել է։ Գիշերով։

— Ո՞ր նաւապետը... Աքաա՞բը...

— Հապա ուրիշ էլ ո՞վ։

Ես պատրաստւում էի նրան հարցուփորձ անել Աքաաբի մասին, բայց հէնց այդ ժամանակ տախտակամածից ինչ որ աղմուկ լսուեց։

— Սթարբէքն է,— ասաց նաւասարքի գործաւորը։— Մեր աւագ օգնականը լաւ մարդ է, համարձակ ու աստուածավախ։ Ոնց որ թէ բոլորն արդէն արթնացել են։ Ես էլ գնամ։

Նա բարձրացաւ տախտակամած։ Եւ մենք հետեւեցինք նրան։

Գլուխ տասնեօթներորդ.
ՇՆՈՐՀԱՒՈՐ ՍՈՒՐԲ ԾՆՈՒՆԴԸ ՔՐԻՍՏՈՍԻ

Վերջապէս, կէսօրին, երբ նաւասարքերի բոլոր գործաւորները ափ իջան, երբ նաւից մակոյկով հեռացաւ քոյր Չերիթը, որ վերջին նուերներն էր բերել՝ գիշերային մի թասակ նաւապետի երկրորդ օգնական Սթաբի եւ դարձեալ մի Աստուածաշունչ խոհարարի համար, այս ամէնից յետոյ, Բաղդատն ու Փաղեկը դուրս ելան նաւապետական խցիկից, բարձրացան տախտակամած, եւ դիմելով աւագ օգնականին, Փաղեկն ասաց.

— Ամէն ինչ ստուգե՞լ էք. միստր Սթարբէք։ Պակաս բան չկա՞յ։ Նաւապետ Աքաաբն արդէն պատրաստ է. քիչ առաջ նրա հետ զրուցում էինք։ Ափին ոչինչ չէ՞ք մոռացել։ Ուրեմն, սուլեցէք, որպէսզի բոլորը հաւաքուեն, գրո՛ղը տանի։

— Այս հանդիսաւոր պահին ինչո՞ւ ես զազրախօսում, Փաղեկ,— դիտողութիւն արեց Բաղդատը. յետոյ դարձաւ Սթարբէքին։— Իսկ դու, Սթարբէք, բարեկամս, շտապիր կատարել մեր հրամանը։

Ա՜յ քեզ բան... Նաւն արդէն մեկնելու է, իսկ Բաղդատն ու Փաղեկը շարունակում են կարգադրութիւններ անել մի այնպիսի տեսքով, ասես մտադիր են նաեւ ծովի վրայ շարունակել իրենց հրամանատարութիւնը։ Իսկ ինչ վերաբերում է նաւապետ Աքաաբին. ապա նրան դեռ ոչ ոք չէր տեսել. միայն յայտնի էր որ արդէն իր խցումն է։ Ի դէպ, խարիսխը բարձրացնելու եւ նաւը բաց ծով դուրս բերելու համար բնաւ պարտադիր չէ նաւապետի ներկայութիւնը։ Այդ գործի տէրը նաւատարն է, լոցմանը։ Ամէն ինչ թւում էր շատ բնական նաեւ այն պատճառով որ առեւտրանաւերից շատերի նաւապետները եւս սովորութիւն ունեն խարիսխը քաշելուց յետոյ էլ երկար ժամանակ չբարձրանալ տախտակամած եւ շարունակել հրաժեշտի խնճոյքը ընկերների հետ, որոնք յետոյ ափ էին վերադառնում նաւատարի կայմանաւակով։

Բայց հիմա արդէն ոչ մի հնարաւորութիւն չկար մտմտալու այս ամէնի մասին, որովհետեւ լինելով չափազանց յուզուած եւ դրսեւորելով արտակարգ եռանդ, նաւապետ Փաղեկը բղաւելով, հրամաններ էր արձակում։

— Շարքի կանգնեցէ՛ք, գրողի տարածներ,— գոռում էր նա միջնակայմից անշտապ վար իջնող նաւազների վրայ։— Միստր Սթարբէք, բոլորին քշէք իւթ։

Յաջորդ հրամանը եղաւ հետեւեալը.

— Հաւաքե՜լ վրանը... Արա՜գ...

Ինչպէս արդէն ասել եմ, կետի բեղերով սարքած այդ վիգվամը «Փեկոդ»ի տախտակամածին էր դրւում միայն Նանթաքեթում կառանած ժամանակ, եւ այն հաւաքելու հրամանը արդէն երեսուն տարի էր, ինչ անմիջականօրէն նախորդում էր խարիսխը քաշելու հրամանին։

— Խարսխակոճը պտտե՜լ... Որոտ ու կայծակ... Շո՜ւտ...

Խարիսխը բարձրացնելիս նաւատարը պէտք է իր տեղը գրաւած լինի ցռուկի վրայ։ Եւ Բաղդատը, որն ի դէպ, այլեւայլ պարտականութիւններից բացի նաեւ նաւատարն էր — ընդ որում շշուկներ կային, թէ նա ժլատութիւնից է դարձել նաւատար, որպէսզի նաւահանգստից բաց ծով ուղեկցելու համար ոչ ոքի աւելորդ դրամ չվճարի — ուրեմն, Բաղդատը ցռուկին կանգնած, իր տխրաձայն սաղմոսներով խրախուսում էր խարիսխը վեր քաշող նաւազներին, իսկ նրանք էլ այդ սաղմոսներին արձագանգում էին Բուբլ֊Էյլիի կանանց մասին թեթեւաբարոյ մի կրկներգով։

Նոյն այդ պահին տախտակամածի վրայ տնօրինութիւն էր անում Փաղեկը, շարունակելով կատաղօրէն հայհոյել նաւազներին ու նրանց Աստծուն։ Մտքովս անցաւ, որ՝ ո՞վ գիտէ, մէկ էլ տեսար, մինչեւ խարիսխը բարձրացնելը, նա կը յաջողացնի խորտակել նաւը։ Այս մտքերով տարուած, ես ակամայ հապաղեցի խարսխակոճի մօտ, որի վրայ փաթաթւում էր խարսխի շղթան։ Բայց այդ նոյն պահին մի սաստիկ հարուած զգացի գօտկատեղիցս վար։ Շրջուեցի ու սարսափով տեսայ իմ յետեւ կանգնած նաւապետ Փաղեկին, որ ցած էր բերում իր ոտքը՝ մարմնիս հետ աւելի անմիջական շփում ապահովելու համար։ Կենաքումս առաջին աքացին էր, որ ստանում էի հետոյքիս։

— Ուրեմն, այդպէ՞ս ես ծառայում առեւտրական նաւերի վրայ,— բղաւեց Փաղեկը։— Արագ շարժուիր, ոչխարի գլուխ։ Դուք էլ շարժուեցէք, անիծուածներ, գործի կպէք... Այնպէս որ՝ լսեմ ձեր ոսկորների ճռռոցը, գրողի տարածներ... Պտտեցէ՛ք ճախարակը, լրբի ծնունդներ։ Ի՞նչ ես կանգնել, Քվիկեգ, սեւ սատանա։ Իսկ դո՞ւ ինչ ես մոմել, շիկամռութ։ Չե՞ս լսում, ասում եմ՝ շարժուիր։ Հէ՜յ, շոթլանդական գլխարկ, կարծում ես քեզ չի՞ վերաբերում։ Շարժուեցէ՛ք, գործի կպէ՛ք, գրողը ձեզ տանի։

Այսպէս անիծելով ու հայհոյելով նա դեսուդեն էր նետւում խարսխակոճի շուրջ, մերթ ընդ մերթ գործի դնելով իր ոտքը։ Իսկ ցռուկին անվրդով կանգնած Բաղդատը շարունակում էր վհատ ձայնով սաղմոսներ քրթմնջալ։

Վերջապէս, խարիսխը բարձրացուած էր. առագաստները՝ բացուած. եւ մենք հանդարտ հեռացանք ափից։ Սուրբ Ծննդեան ցուրտ ու կարճ օրերից մէկն էր. եւ երբ ցերեկային ժլատ լոյսը աննկատելիօրէն փոխարինուեց գիշերային խաւարով, մենք արդէն ովկիանոսում էինք, եւ սառը ջրացայտերը կարճ ժամանակ անց սառցապատեցին մեզ այնպէս, կարծէս փայլուն զգեստներ հագած լինէինք։ Նաւեզրի երկայնքով ձգուած կետաձկան ատամների շարքերը լուսաւորուած էին լոյսի շողով, իսկ վիթխարի սառցալուլաները «Փեկոդ»ի ցռուկից այնպէս էին կախուել, ասես հսկայ մի փղի ճերմակ ժանիքներ լինէին։

Նիհարակազմ Բաղդատը կանգնած էր ցռուկին, եւ ամէն անգամ, երբ նաւը սառցակալած իրանով ցնցւում էր կանաչաւուն ալիքների մէջ մխրճուելիս, իսկ հողմն էլ սուլում եւ ձիգ ճոպաններն էլ զրնգում էին, տախտակամածով տարածւում էր նրա անվրդով ձայնը.

Արօտները հօտերով են ծածկուած,
Ու հովիտները ծածկուած են ցորեանով,
Ու բլուրները կանաչ ուրախութեամբ են պատած,
Այս է հարուստ երկիրը Քանանու,
Որ տարածուել է Հորդանան գետից անդին
Ու բացուել է եբրայեցոց դիմաց
Որպէս Երկիրն աւետեաց։

Այս բառերը ինձ համար դեռեւս այդքան անուշ չէին հնչել։ Նրանք լեցուն էին յոյսով ու խոստումով։ Եւ յետո՞յ ինչ... յետո՞յ ինչ, որ ոտքից գլուխ թրջուել եմ ու դողում եմ ցրտից, քանի որ ովկիանոսին տիրութիւն են անում սառնամանիքային գիշերն ու փոթորիկը. միեւնոյն է, առջեւը ինձ են սպասում գեղատեսիլ նաւահանգիստները, որոնք տարին բոլոր ծածկուած են չտրորուած խոտերով։

Վերջապէս, մենք այնքան հեռացանք ափից, որ նաւատար այլեւս հարկաւոր չէր. եւ մեզ ուղեկցող առագաստամակոյկը մօտեցաւ նաւեզրին՝ Բաղդատին ու Փաղեկին ետ տանելու համար։

Ոչ միայն տարօրինակ, այլեւ սրտառուչ էր տեսնել, թէ որքան էին այդ պահին յուզուած Փաղեկը եւ յատկապէս Բաղդատը։ Նա չէր ուզում լքել նաւը, որ մեկնում էր երկարատեւ ու վտանգաւոր նաւարկութեան. նաւը, որ ամփոփել էր տարիների աշխատանքով շահած նրա ամբողջ ունեցուածքը. նաւը, որի նաւապետն էր նրա վաղեմի ընկերը եւ դարձեալ դուրս էր գալու ովկիանոսի անողորմ երախի բոլոր սարսափների դէմ հանդիման։ Ծերուկ Բաղդատը չէր ուզում բաժանուել այդ նաւից, որի ամէն մի գամը ծանօթ ու թանկ էր նրա համար։ Ուստի ջանում էր ամէն կերպ հետաձգել իր մեկնելը։ Նա յուզուած քայլում էր տախտակամածի վրայ, յետոյ մէկ անգամ եւս իջաւ նաւապետի խցիկ, որպէսզի իր վերջին հրաժեշտը տայ, նորից ելաւ տախտակամած, նայեց ընդարձակ, անեզր ովկիանոսին, նայեց ափի կողմը, նայեց վեր, յետոյ դէպի աջ, յետոյ դէպի ձախ. ի վերջոյ, բռնեց հաւատարիմ Փաղեկի ձեռքը եւ լապտերը բարձրացնելով, կանգնեց մի պահ, արիաբար նայելով նրա դէմքին, կարծէս կամենում էր ասել. «Ոչի՛նչ, Փաղեկ, բարեկամս, ես կը դիմանամ։ Այո՛, կը դիմանամ»։

Իսկ Փաղեկը այս ամէնին վերաբերում էր փոքր֊ինչ աւելի փիլիսոփայօրէն. բայց, չնայած դրան, աչքերի մէջ փայլեցին արցունքի կաթիլները։ Եւ նա էլ մի քանի անգամ դէպի նաւապետի խցիկը քայլեց ու յետ դարձաւ։

Վերջապէս, նա վճռականօրէն շրջուեց ընկերոջ կողմը, ասելով.

— Նաւապետ Բաղդատ, գնանք, բարեկա՛մս, արդէն ժամանակն է... Հէ՜յ, տախտակամածին կանգնածներ... Թոկերով պտտել առագաստափայտերը... Հէ՜յ, կայմանաւակի նաւապետ, պատրաստուիր... Մօտեցիր նաւակողին, մօտեցի՛ր... Զգո՜յշ... Զգո՜յշ... Գնանք, Բաղդատ, բարեկամս... Հրաժեշտ տուր... Յաջողութիւն եմ մաղթում, Սթարբե՛ք... Ձեզ էլ եմ յաջողութիւն մաղթում, միստր Սթաբ... Բոլորդ էլ գնաք բարով... Յաջողութիւն... Ճիշտ երեք տարի յետոյ նոյն այս օրը ձեզ հրաւիրում եմ տաք ընթրիքի։ Ուրեմն, գնաք բարով եւ բախտաւոր նաւարկութիւն։

— Աստծոյ օրհնութիւնը ձեզ վրայ,— հազիւ լսելի, քրթմնջաց ծերուկ Բաղդատը։— Յուսով եմ որ շուտով բարենպաստ եղանակ կը բացուի եւ նաւապետ Աքաաբը հնարաւորութիւն կ՚ունենայ ներկայանալ ձեզ։ Այն ամէնը, ինչ նրան հարկաւոր է՝ արեւի ջերմութիւնն է։ Դուք շուտով կը լիանաք այդ ջերմութեամբ, քանի որ նաւարկում էք դէպի արեւադարձային շրջաններ։ Կետաձկներին հետապնդելիս՝ զգոյշ եղէք, միստր Սթարբէք։ Իսկ դուք, հարպունաձիգներ, առանց անհրաժեշտութեան չջարդէք որսամակոյկները։ Նկատի ունեցէք, որ ճերմակ մայրիի տախտակները այս տարի թանկացել են երեք տոկոսով։ Մի՛ մոռացէք նաեւ աղօթել, իմ եղբայրներ։ Ի՞նչ էի ասելու... Հա՛... Առագաստի ասեղները կանաչ սնդուկի մէջ են։ Աստծոյ տօներին որսը քիչ կ՚անէք, տղաներ, թէ չէ՝ մեղքի տակ կ՚ընկնէք։ Բայց եթէ լաւ առիթ լինի՝ չփախցնէք։ Ինչո՞ւ մերժել Աստծոյ ուղարկած պարգեւը... Հիւթով լի տակառը աչքի անցկացրէք, միստր Սթաբ, կարծեմ մի փոքր ճեղք ունի։ Իսկ եթէ կղզիներում ափ ելնէք, խուսափէք անառակութիւնից։ Գնա՛ք բարով... Գնա՛ք բարով... Հա՛... Միստր Սթարբէք, պանիրը նաւամբարում երկար չպահէք։ Կը փչանայ։ Իւղն էլ խնայողաբար օգտագործէք։ Ֆունտը քսան սենթով ենք գնել։ Եւ յիշէ՛ք, եթէ դուք...

— Գնանք, նաւապետ Բաղդատ, ինչքան խօսեցիր՝ բաւական է,— այս ասելով՝ Փաղեկը նրան քաշեց դէպի նաւեզր եւ երկուսով իջան կայմանաւակ։

«Փեկոդ»ն ու կայմանաւակը իրարից հեռացան։ Ցուրտ եւ խոնաւ դիշերային քամին անջատեց նրանց։ Ճայը ճչալով թռաւ անցաւ մեր գլխավերով։ Մենք ծանր սրտով երեք անգամ «հուռա» կանչեցինք, եւ ճակատագրի պէս կուրօրէն, մխրճուեցինք Ատլանտեանի ամայութեան մէջ։

Գլուխ տասնութներորդ.
Ի ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԻՒՆ ԿԵՏՈՐՍՆԵՐԻ

Ուրեմն, ես ու Քվիկեգը դարձանք կետորսներ։ Սակայն կետորսութիւնը սովորաբար համարում են այնքան էլ ոչ ազնիւ ու պատուաւոր զբաղմունք։ Եւ եթէ բարձրաշխարհիկ հասարակութեան մէջ որեւէ մէկը ներկայանայ որպէս հարպունաձիգ, ապա հազիւ թէ նրա նկատմամբ կը ցուցաբերեն նոյնպիսի յարգանք, ինչպէս, ասենք, ծովային սպային։ Ուստի այրւում եմ անհամբերութիւնից, ցամաքաբնակ մարդկանց համոզելու համար, թէ որքան անիրաւացի են կետորսներիս մասին այդպէս մտածողները։

Անտեղեակ մարդիկ կարծում են, թէ կետաձուկ որսալը նոյն կոտորածն է ու եղեռնը, իսկ արեան ու աղտոտութեան հետ գործ ունեցող կետորսն էլ ոչնչով չի տարբերւում մսագործից։ Մենք, ճիշտ է, մսագործ ենք։ Բայց առաւել արիւնարբու մսագործներ պէտք է համարել բոլոր այն հռչակաւոր զօրավարներին, որոնց անզուսպ հիացմունքով փառաբանում էք դուք։ Ինչ վերաբերում է արեանն ու կետաձկան փորոտիքին, որոնք աղտոտում են նաւերի տախտակամածները, ապա մի՞թէ կարելի է դրանք համեմատել մարդկային դիակներով լեցուն ճակատամարտի դաշտերով։ Եւ եթէ զինուորի հանրայայտ մասնագիտութիւնը կապուած է սպառնացող վտանգի պատկերացումների հետ, ապա հաւատացնում եմ ձեզ, որ հակառակորդի մարտկոցը գրոհելու ելած փորձառու մարտիկներից շատերը սրտի դողով անմիջապէս կը խեղճանային կետաձկան վիթխարի պոչի թափը տեսնելով։ Քանզի ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում բանականութեանը մատչելի մարդկային սարսափները աստուածային անհասանելի սոսկումների եւ հրաշքների համեմատութեամբ։

Սակայն, չնայած աշխարհը քամհարում է կետորսներիս, նա, միեւնոյն ժամանակ, ակամայ մեծարում, այո՛, երկրպագում է մեզ։ Քանզի բոլոր ճրագները, լամպերն ու մոմերը, որ վառւում են աշխարհում, սրբապատկերների առաջ դրուած կանթեղի նման փառաբանում են կետորսներին։

Հարցը քննենք նաեւ այլ լոյսի տակ, եւ ես կ՚ապացուցեմ, որ կետորսները արժանի են համընդհանուր յարգանքի։

Լսե՞լ էք, գիտէ՞ք որ ժամանակին հոլանդական կետորսական նաւատորմիղները գլխաւորել են ծովակալները։ Իսկ Ֆրանսայի թագաւոր Լիւդովիկոս Տասնվեցերորդը սեփական դրամով կետորսանաւեր է սարքուկարգել եւ նոյնիսկ հրաւիրել է նանթաքեթեան կետորսների շուրջ երկու տասնեակ գերդաստան։ Բրիտանական կառավարութիւնն էլ 1750 եւ 1788 թուականների միջեւ ընկած ժամանակաշրջանում կետորսներին խրախուսելու նպատակով նրանց միլիոն ֆունտ սթերլինգ է պարգեւ տուել։ Եւ, վերջապէս, ձեզ յայտնի՞ է արդեօք, որ մենք, ամերիկացի կետորսներս, թուական կազմով գերազանցում ենք աշխարհի բոլոր կետորսներին միասին վերցրած. որ մեր տնօրինութեան տակ գտնուող տորմիղը շուրջ եօթն հարիւր նաւ ունի՝ տասնութ հազարանոց իր անձնակազմով. որ ամէն տարի մեզ վրայ ծախսւում է չորս միլիոն դոլար։ Գիտէ՞ք որ կետորսանաւերի ընդհանուր արժէքը քսան միլիոն դոլար է. եւ մենք տարեկան շուրջ եօթն միլիոն դոլարի շահոյթ ենք բերում։ Մի՞թէ այս ամէնը չեն վկայում, որ կետորսութիւնը ամրապնդում է երկրի հզօրութիւնը։

Բայց սա դեռ ամէնը չէ։

Ես պնդում եմ որ ոչ մի հանրաճանաչ փիլիոփա նոյնիսկ մահուան սպառնալիքի տակ չէր կարող նշել այնպիսի մի խաղաղ մասնագիտութիւն, ինչպիսին վերջին տասնամեակին աշխարհի վրայ ընդհանրապէս խոշոր ազդեցութիւն գործած հրաշալի ու ազնիւ կետորսութիւնն է։ Կետորսութիւնը այս կամ այն ճամբայով ծնել է մի շարք երեւոյթներ, որոնք ինքնին նշանակալից են ու կարեւոր հետեւանքների մի ամբողջ շղթայով յղի։ Ուստի այն կարելի է նմանեցնել եգիպտացի կնոջը, որի դուստրերը իրենց մօր արգանդից արդէն յղիացած են ծնուել։ Այս բոլոր հետեւանքների թուարկումը անհնարին մի խնդիր է։ Ուստի բաւական կը լինի յիշատակել մի քանիսը։

Արդէն քանի՜֊քանի՛ տարի է, որ կետորսանաւը առաջինը ինքն է յայտնաբերում անյայտ կղզիներ ու արշիպելագոսներ։ Եւ եթէ Ամերիկայի ու Եվրոպայի նաւերը հիմա հանգիստ մտնում են բազմաթիւ նաւահանգիստներ, ապա նրանք թող փառաբանեն կետորսներին, որ առաջինն են եղել այդ կողմերը եւ հարաբերութիւններ հաստատել տեղաբնակների հետ։ Ես պնդում եմ, որ Նանթաքեթից ծով են դուրս եկել տասնեակ անանուն նաւապետներ, որոնք եղել են նոյնքան կամ աւելի խիզախ, քան այդ բոլոր Կուկերը, Վանկուվերներն ու Կրուզենշտերնները։ Քանի որ նրանք, նանթաքեթցի այդ նաւապետները ստիպուած են եղել գրեթէ անզէն կռուել անյայտ երկրներում բնակուող վայրենիների եւ անյայտ ծովերում լողացող շնաձկների դէմ։

Առաջինը հէնց կետորսներն էին, որ շրջանցեցին Հորն հրուանդանը։ Եւ եթէ տեղը բաւականացնէր, կարող էի հիմա եւս ցոյց տալ, թէ ինչպէս կետորսների շնորհիւ Իսպանիայի լծի տակից ի վերջոյ ազատագրուեցին Պերուն, Չիլին, ու Բոլիվիան։ Նոյնպէս եւ Ավստրալիան ըստ էութեան բարգաւաճող երկիր դարձաւ կետորսների շնորհիւ։ Այն բանից յետոյ, երբ հոլանդացի մի նաւազ սխալմամբ յայտնագործեց այդ երկիրը, բոլոր նաւերը դեռ երկար ժամանակ ջանում էին հեռու մնալ խորհրդաւոր ու բարբարոսական ափերից. եւ միայն կետորսները համարձակուեցին կատարել առաջին քայլը։ Ուստի եւ կետորսներն էլ հանդիսանում են այդ վիթխարի գաղութի իսկական ծնողները։ Նրանք հաճախ են իրենց պաքսիմատից բաժին հանել եվրոպացի առաջին վերաբնակներին, նրանց փրկելով սովամահ լինելուց։ Պոլինեզական անթիւ֊անհամար կղզիները նոյնպէս պարտական են կետորսներին, որոնք ճամբաներ են բացել քարոզիչների ու վաճառականների համար։ Եւ եթէ եօթը կնիքի տակ փակուած Ճապոնիան երբեւէ դառնայ հիւրընկալ մի երկիր, ապա այդ փոփոխութիւնը տեղի կ՚ունենայ կետորսների ողորմածութեամբ, քանզի նրանք, որքանով արդէն յայտնի է, Ճապոնիան մղել են դէպի այդ ուղին։

Բայց եթէ այս բոլոր փաստերը զանց առնելով դուք, այնուամենայնիւ պնդէք, որ կետորսութեան հետ ոչ մի գեղագիտական ու ազնիւ զուգակցութիւններ չեն ծնւում մեր մտքի մէջ, ապա ես պատրաստ եմ յիսուն անգամ իրար յետեւից նիզակ նետել ձեզ վրայ եւ ամէն անգամ թամբից գլորել, ջարդելով ձեր մարտական սաղաւարտը։

Դուք կ՚ասէք, թէ ոչ մի նշանաւոր հեղինակ չի գրել կետորսների մասին եւ չի նկարագրել կետորսութիւնը։

Ոչ մի հեղինակ չի՞ գրել կետաձկան ու կետորսութեան մասին։ Իսկ ո՞վ է առաջին անգամ նկարագրել մեր Լեւիաթանին աշխարհի ամենայայտնի գրքի՝ Աստուածաշնչի մէջ։ Ո՞վ, եթէ ոչ ինքը՝ հզօր Յոբը։ Իսկ ո՞վ է ստեղծել առաջին հաշուէտուութիւնը կետորսական նաւարկութեան մասին։ Ոչ այլ ոք, քան ինքը՝ Ալֆրեդ Մեծը, որ իր արքայական գրիչով գրել է Օհթհերի՝ նորվեգացի այդ կետորսի պատմութիւնը։ Իսկ մեզ ո՞վ է ջերմօրէն գովել պառլամենտում։ Ոչ այլ ոք, քան Էդմունդ Բերկը։

— Թերեւս իրաւացի էք, բայց հէնց իրենք՝ կետորսները թշուառ մարդիկ են։ Նրանց երակներով ազնիւ արիւն չի հոսում։

Նրանց երակների արիւնը ազնիւ չէ՞։ Կետորսների երակներով հոսող արիւնը աւելի ազնիւ է, քան արքայականը։ Բենջամին Ֆրանկլինի տատը Մերի Մորելն էր, արամբի՝ Մերի Ֆոլջերը, Նանթաքեթի առաջին վերաբնակներից մէկի կինը, որից սերուեց Ֆոլջերների եւ հարպունաձիգների վիթխարի գերդաստանը՝ բոլորն էլ մեծն Բենջամինի արիւնակից ազգականները, որոնք մինչեւ օրս էլ երկրի մի ծայրից դէպի միւսն են նետում ատամնաւոր սուր երկաթը։

— Ասենք թէ... Բայց բոլորն էլ այն կարծիքին են, թէ կետորսութիւնը նուազ պատուաւոր զբաղմունք է։

Կետորսութիւնը նուա՞զ պատուաւոր զբաղմունք է։ Ո՛չ, կետորսութիւնը արքայական զբաղմունք է։ Ի զուր չէ, որ անգլիացոց հինաւուրց օրէնսդրութեամբ կետուսը յայտարարուած է «արքայական ձուկ»։

— Է՛հ... միայն ասում են։ Ինչպէ՞ս կարող է արքայական կամ նոյնիսկ ազդեցիկ լինել կետաձուկը։

Ինչպէ՞ս կարող է արքայական կամ ազդեցիկ լինել։ Արքայական շքահանդէսի ժամանակ, որ կազմակերպուած էր հռովմեացի զօրավարի պատուին՝ աշխարհի մայրաքաղաք վերադառնալու առիթով, հանդիսաւոր ծիսակատարութեան մէջ ամէնից ազդեցիկը կետոսկրներն էին, որ բերել էին սիրիական հեռաւոր ափերից։

— Թերեւս այդպէս է... դուք, անշուշտ, աւելի քաջատեղեակ էք։ Բայց ինչ էլ որ ասէք, կետորսները զուրկ են իսկական վեհութիւնից։

Կետորսները զո՞ւրկ են իսկական վեհութիւնից։ Երկինքն ինքն է վկայում մեր այս գործի ամբողջ վեհութիւնը։ Կետուս. այսպէս է կոչւում հարաւային երկնակամարի համաստեղութիւններից մէկը։ Թերեւս, այս փաստը ինքնին արդէն բաւական է։ Հանէ՛ք ձեր գլխարկը արքայի առաջ։ Բայց Քվիկեգի առաջ նոյնպէս խոնարհուէք։ Եւ այլեւս ո՛չ մի խօսք։ Ես ճանաչում էի մի մարդու, որ ժամանակին խփել է երեք ու կէս հարիւրակ կետաձուկ։ Այդ մարդն ինձ համար շատ աւելի արժանի է յարգանքի, քան անտիկ շրջանի որեւէ նաւապետ, որ կարող է պարծենալ, թէ գրաւել է նոյն քանակութեամբ քաղաք֊ամրոցներ։

Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա պէտք է խոստովանեմ որ այն լաւագոյնի համար, ինչը կայ իմ էութեան մէջ, պարտական եմ կետորսութեան, քանզի կետորսանաւը ինձ համար եղել է ե՛ւ դպրոց, ե՛ւ համալսարան։

Գլուխ տասնիններորդ.
ՅԵՏ ԳՐՈՒԹԻՒՆ

Կետորսութեան վեհութիւնը ապացուցելու համար անմտութիւն կը լինէր ամենահաւաստի փաստերից բացի ուրիշ որեւէ բան էլ վկայակոչել։

Յայտնի է որ թագաւորն ու թագուհին թագադրման ժամանակ ենթարկւում են բաւականին հետաքրքիր ծիսակատարութեան. նրանց օծում են համեմունքով, որպէսզի աւելի լաւ կատարեն իրենց պարտականութիւնները։ Այո՛, գիտեմ որ արքայական գլուխները հանդիսաւորութեամբ ողողում են նաեւ ճարպով։ Շատ հնարաւոր է որ գլուխները իւղում են նոյն նպատակով, ինչ նպատակով իւղում են մեքենաները։ Այսինքն, որպէսզի ներսը ամէն բան աւելի լաւ պտտուի։ Եւ հէնց այստեղ էլ կարող էինք աւելի խորանալ արքայական ծիսակատարութեան իսկական վեհութեան առիթով ծնուած դատողութիւնների մէջ։ Չէ՞ որ կեանքում վարժուել ենք արհամարհանքով վերաբերել բոլոր նրանց, ովքեր իրենց մազերը օծում են անուշահոտ քսուքով։ Յիրաւի, եթէ հասուն տղամարդը, առանց բժշկական նկատառումների մազի իւղ է օգտագործում, մենք ենթադրում ենք որ նրա գլխում պտուտակները պակաս են։ Որպէս կանոն, այդպիսի մարդը ընդհանուր առմամբ իրենից որեւէ բան չի կարող ներկայացնել։

Սակայն, տուեալ դէպքում մեզ հետաքրքրող միակ հարցն այն է, թէ ի՞նչ ճարպ են օգտագործում թագադրութեան ժամանակ։ Բնական է, որ ո՛չ ձիթապտղի, ո՛չ էլ երիժնակի, ո՛չ գերչակի, ո՛չ էլ մեքենայի. ո՛չ փոկի եւ ո՛չ էլ ձկան իւղ։ Այդ կարող է լինել միայն կետաճարպը՝ իր բնական, անարատ վիճակով։

Նկատի ունեցէք այս հանգամանքը, դո՛ւք, հաւատարիմ հպատակներ, հինաւուրց բրիտանցիներ։ Այդ մենք՝ կետորսներս ենք ձեր թագաւորների ու թագուհիների համար թագադրութեան ապրանք հայթայթում։

Գլուխ քսաներորդ.
ԱՍՊԵՏՆԵՐ ՈՒ ԶԻՆԱԿԻՐՆԵՐ

Որպէս նաւապետի աւագ օգնական «Փեկոդ»ով նաւարկում էր նանթաքեթցի տոհմիկ քվակեր Սթարբէքը։ Ըստ երեւոյթին, նա ծնուել էր երաշտի ու սովի, կամ ծոմապահութեան ժամանակ։ Բայց գուցէ երեսուն տարի շարունակ նրա գլխավերը ծագած Նանթաքեթի արեւն էր հալեցրել այն ամէնը, ինչ աւելորդ էր եղել այդ մարդու մարմնի մէջ։ Սթարբէքի նիհարութիւնը բնաւ էլ հոգսերի ու տագնապների հետեւանք չէր եւ ոչ էլ, առաւել եւս, մարմնական անզօրութեան արտայայտութիւն։ Նրա արտաքինի մէջ հիւանդագին ոչինչ չկար։ Ընդհակառակը։ Մաքուր եւ հարթ մաշկը ամուր գրկել էր նրա մարմինը, որ զմռսուած էր երկաթէ առողջութեամբ եւ ուժով։ Ուստի Սթարբէքը նման էր եգիպտական մումիայի, որ պատրաստ էր դիմաւորելու ապագայ տասնամեակները, առանց խեղճանալու հիւսիսային ձիւների մէջ կամ արեւի կիզող ճառագայթների տակ։

Նայելով աչքերին, կարելի էր որսալ այն անհամար վտանգների ստուերները, որոնց դէմ ստիպուած էր եղել մարտնչել նա։ Այո՛, նա յուսալի, տոկուն մարդ էր, որի կեանքն իրենից ներկայացնում էր ոչ թէ բառերին հնազանդող մի պատմութիւն, այլ գործելակերպի պերճախօս մի մնջախաղ։

Այնուամենայնիւ, նա ունէր նաեւ այնպիսի յատկութիւններ, որոնք երբեմն ներգործում, իսկ առանձին դէպքերում կատարելապէս գերազանցում էին անյողդողդ ողջամտութիւնն ու ոգու տոկունութիւնը։ Ծովային փոթորկայոյզ անսահմանութեան մէջ նրա միայնութիւնը բնոյթով խելացի այդ նաւազին հակել էր դէպի ամէն տեսակի նախապաշարումների։ Բայց դրանք իւրօրինակ նախապաշարումներ էին, որ հետեւանք էին ոչ այնքան տգիտութեան, ինչպէս սովորաբար լինում է ուրիշների հետ, որքան բանականութեան։ Նա հաւատում էր արտաքին նախանշաններին եւ ներքին նախազգացումներին։ Բայց նախապաշարումներից աւելի, նրա տոկունութիւնը կարող էին ընկճել հեռուներում մնացած տան, երիտասարդ կնոջ եւ փոքրիկ զաւակի մասին ծնուող յիշողութիւնները։ Եւ, իրապէս, խիզախ ու ազնիւ շատ֊շատերի նման, նա երբեմն իր մէջ զսպում էր անխոհեմ անվեհերութեան պոռթկումները, գիտակցելով, որ ամենայուսալի եւ օգտակար արիութիւնը այն է, ինչը հիմնուած է վտանգի սթափ գնահատման վրայ եւ, որ ծայր աստիճան արիասիրտ ընկերը կարող է հաճախ աւելի վտանգաւոր լինել, քան վախկոտը։ «Ես թոյլ չէի տայ որսամակոյկ իջնել այն մարդուն, ով չի վախենում կետաձկնից»,— ասում էր Սթարբէքը։

«Այո՜֊ո՜,— նրա մասին ասում էր երկրորդ օգնական Սթաբը։— Սթարբէքի նման զգուշաւոր կետորս, թերեւս, ոչ մի տեղ չես գտնի»։

Բայց մենք դեռ կը տեսնենք, թէ ի՛նչ է նշանակում «զգուշաւոր» բառը այնպիսի մարդկանց բերանում, որպիսին Սթաբն է կամ ընդհանրապէս որեւէ կետորս։

Սթարբէքը վտանգի ետեւից չէր ընկնում, ինչպէս սովորաբար ասպետներն են կրնկակոխ հետեւում արկածների։ Նրա համար արիութիւնը ոչ թէ ոգու վսեմ յատկութիւն էր, այլ ուղղակի օգտակար մի բան, որ միշտ պէտք է ունենալ ձեռքի տակ, պատրաստ լինելով ամէն մի մահացու անակնկալի։ Նրա համոզմամբ խիզախութիւնը հացի ու մսի պէս պէտք է շատ ունենալ նաւի վրայ, բայց եւ պէտք է խելացի կերպով այն սպառել։ Նոյն այդ պատճառով նա երբէք որսամակոյկը ջուրը չէր իջեցնում մայրամուտից յետոյ եւ չէր սիրում հետապնդել պաշտպանութեան համառ փորձեր անող կետաձկանը։ Քանզի Սթարբէքը դատում էր այսպէս. «Ես գտնւում եմ այս ահեղ ովկիանոսում, որպէսզի կետաձկներին սպանելով՝ ինձ համար կերակուր հայթայթեմ, եւ ոչ թէ նրանք ինձ սպանելով՝ կերակուր հայթայթեն իրենց համար»։ Այն մասին, որ հետապնդումով ոգեւորուած հարիւրաւոր մարդիկ իրենց մահն են գտել ովկիանոսի խորքերում, Սթարբէքը ուրիշներից աւելի լաւ գիտէր։ Ի՞նչ ճակատագիր էր ունեցել նրա հայրը։ Եւ ովկիանոսի ո՞ր խորխորատի մէջ կը յաջողուէր հաւաքել իր բզկտուած եղբօր կտորտանքները։

Եւ, եթէ Սթարբէքը, գտնուելով նման յիշողութիւնների եւ, որ աւելի զարմանալի է՝ նոյնիսկ նախապաշարումների տիրապետութեան տակ, կարողանում էր պահպանել իր հազուագիւտ քաջասրտութիւնը, ուրեմն նա, յիրաւի, անսահմանօրէն խիզախ մարդ էր։ Բայց նման մտածողութիւն ունեցող մարդու բնոյթի մէջ, որ ապրել է անհամար սարսափներ ու պահպանել այդպիսի յիշողութիւններ, թաքնուած է լինում մի նոր տարերքի սաղմը, որ հարմար մի րոպէի կարող է իր գաղտնարանից դուրս պայթել եւ սրբել֊տանել նրա ամբողջ խիզախութիւնը։ Ինչպիսին էլ լինէր նրա արիութիւնը, այնուամենայնիւ, դա արիութիւնն էր այն մարդու, որ առանց աչքը թարթելու կը մենամարտի ովկիանոսների, կետաձկների եւ աշխարհի բոլոր գերբնական սարսափների հետ, բայց անզօր կը լինի դիմագրաւել ոգու այնպիսի ահաբեկումների, որպիսիք մեզ երբեմն սպառնում է կատաղութիւնից կուրացած մեծ մարդու մթամած ճակատը։

Եթէ հետագայում առիթ լինէր նկարագրել Սթարբէքի արիութեան կատարեալ անարգանքը, հիմա հազիւ թէ իմ ուժը պատէր շարունակելու այս պատմութիւնը։ Շատ ծանր, նոյնիսկ ամօթալի բան է մարդկային արիութեան անկման մասին պատմելը։ Նման դէպքերում մարդիկ կարող են գարշելի թուալ մեզ՝ որպէս բաժնէտիրական ընկերութեան եւ կամ ազգի ինչ որ խառնամբոխ։ Մարդկանց մէջ կարող են խաբեբաներ լինել, կարող են լինել հիմարներ ու մարդասպաններ։ Եւ մարդկանց կերպարանքներն էլ կարող են լինել ստոր ու թթուած։ Սակայն մարդը որպէս կատարելութիւն այնքա՜ն մեծ է, այնքա՜ն փառահեղ, մարդը այնպիսի՜ ազնիւ, այնպիսի՜ լուսաւոր արարած է, որ նրա վրայի ամէն մի ամօթալի բիծը մերձաւորները շտապում են ծածկել իրենց թանկագին զգեստներով։

Անբասիր արիութեան կատարելութիւնը ապրում է մեր հոգու խորքերում այնպէս, որ նոյնիսկ արտաքին արժանապատուութեան կորուստը չի կարող սասանել այն։

Նաւապետի երկրորդ օգնական Սթաբը Քէյփ֊Քոդի բնակիչ էր։ Լինելով անհոգ ու զուարթ մարդ, նա անվրդով էր դիմաւորում իւրաքանչիւր վտանգ. եւ ամէնից ճգնաժամային րոպէներին մնում էր հանգիստ ու հաւասարակշիռ։ Կետաձկան հետ մահացու մենամարտի ժամանակ նա որսամակոյկի վրայ հրամանատարութիւն էր անում այնպէս, կարծես նստած լինէր տօնական սեղանի մօտ եւ նաւազներն էլ նրա թանկագին հիւրերը լինէին։ Իր նաւակի մէջ նա ջանում էր տեղաւարուել որքան հնարաւոր է հարմարաւէտ, ասես դա ոչ թէ նաւակ լինէր, այլ շքեղ մի կառք։ Իսկ կատաղած կետաձկան հետ մենամարտի բռնուելիս, նա հանգիստ եւ նոյնիսկ անփութօրէն այնպէս էր բարձրացնում անողորմ միաժանին, ինչպէս փականագործն է քթի տակ սուլելով, ձեռքն առնում ծանր մուրճը։ Եւ նոյնիսկ կատաղութիւնից խենթացած հրեշի մարմնի մէջ մխրճելով տեգը, նա չէր դադարում սուլել իր սիրելի մեղեդին։ Նոյնիսկ մահուան ատամների արանքը յայտնուելիս՝ Սթաբը իրեն զգում էր բազկաթոռին նստած։ Թէ ի՛նչ էր մտածում մահուան մասին՝ յայտնի չէ։ Եւ ընդհանրապէս մտածո՞ւմ էր այդ մասին՝ ո՞վ գիտէ։ Բայց եթէ երբեւէ, կուշտուկուռ ճաշից յետոյ, նրա մտքովն անցնէր, թէ ինչպիսին է լինելու իր մահուան ժամը, ապա հաւանաբար կը պատկերացնէր որ այն լինելու է մօտաւորապէս մի այսպիսի հրամանի ձեւով. «Բոլորին վեր կանչել տախտակամած», իսկ թէ վերը ի՛նչ պէտք է անել, արդէն այնտեղ հասնելուց յետոյ յայտնի կը լինի, եւ ժամանակից շուտ չարժէ մտահոգուել։

Եթէ ինչ որ բան էլ կար, որ իր հերթին նպաստում էր Սթաբի թեթեւ, անհոգ բնաւորութեանը եւ նրան օգնում էր անխռով կրելու կեանքի ամբողջ ծանրութիւնը, եթէ ինչ որ բան էլ կար, որ ընդգծում էր նրա գրեթէ անաստուած բարեհոգութիւնը, ապա դա ծխամորճն էր։ Որովհետեւ այդ կարճլիկ ու սեւ ծխամորճը, քթից ո՛չ պակաս՝ նրա դէմքի անբաժանելի մասն էր։ Եւ, աւելի շուտ կարելի էր պատկերացնել, որ նա անկողնից ելնում է առանց քթի, քան առանց ծխամորճի։ Մահճակալի մօտ նա միշտ պատրաստ էր պահում մի քանի լցուած ծխամորճեր։ Երբ պառկում էր քնելու, բաւական էր միայն ձեռքը պարզէր եւ յետոյ մէկը միւսից կպցնելով, ծխել բոլորը։ Ապա նորից էր լցնում, որպէսզի ծխամորճերը միշտ պատրաստ լինեն։ Քանզի առաւօտեան արթնանալով, Սթաբը ոչ թէ ոտքերն էր մտցնում տաբաթի փողքերի մէջ, այլ ծխամորճը՝ բերանի։ Կարծում եմ որ հէնց այդ անընդմէջ ծխելն էլ նրա բարձր տրամադրութեան գլխաւոր պատճառն էր, քանի որ ծխամորճի ծուխը ասես ցրում էր բոլոր հոգսերն ու դառնութիւնները, որոնք, ինչպէս շատերին է յայտնի, առաւօտները սաւառնում են օդում, դա լինի ցամաքի, թէ ծովի վրայ։

Նաւապետի երրորդ օգնականը Ուայնեարդ կղզու Թազբերիի բնակիչ, կարճահասակ ու ամրակազմ Փլասքն էր, որ կետաձկների նկատմամբ տրամադրուած էր ծայրահեղ մարտականօրէն, ասես այդ հզօր լեւիաթանները նրա անձնական թշնամիները լինէին, որոնց հանդիպելուն պէս պէտք է տեղնուտեղը ոչնչացնէր։ Ծովային հսկայի խորհրդաւոր բարքերի նկատմամբ երկիւղածութեան ամէն զգացողութիւն այնքան օտար էր նրա համար, այնքան անհասանելի էր վտանգի մասին ամէն հնարաւոր միտք, որ Փլասքի պարզունակ պատկերացումներով ահարկու կետաձուկը սոսկ վիթխարի մի մուկ էր կամ, ամենաշատը՝ ջրային առնէտ, եւ միայն անհրաժեշտ էր մի քիչ խորամանկութիւն, ժամանակ ու փորձառութիւն՝ նրան որսալու համար։ Տգիտութեամբ պայմանաւորուած այդ անվախութիւնը ծնում էր կետաձկան նկատմամբ թեթեւամիտ մի վերաբերմունք։ Փլասքը կետորսութեամբ զբաղւում էր յանուն հաճոյքի, իսկ Հորն հրուանդանը շրջանցելն ու եռամեայ ծովային թափառումները նրա համար երկարատեւ զուարճութիւն էին։

Նաւապետի երեք օգնականները՝ Սթարբէքը, Սթաբն ու Փլասքը նաւի անձնակազմի ամենագլխաւոր մարդիկ էին։ Կետորսութեան համընդհանուր օրէնքի համաձայն նրանց էին պատկանում մեր երեք որսամակոյկների հրամանատարական պաշտօնները։ Առաջիկայ մէծ ճակատամարտում, երբ նաւապետ Աքաաբը իր բանակով դուրս կը գայ կետաձկների դէմ, այս երեք կետորսներին նախատեսուած է երեք ռազմագնդերի հրամանատարական տեղը։ Նրանց կարելի է համեմատել նաեւ միջնադարեան ասպետների հետ, որոնք զինուած են երկար տեգերի պէս միաժանիներով. առաւել եւս, որ որսամակոյկի իւրաքանչիւր հրամանատար, նոյն այդ միջնադարեան ասպետների օրինակով, ունի իր զինակիրը։ Այդ զինակիրը հարպունաձիգն է, որ ճակատամարտի ժամանակ կետորս֊ասպետին մատուցում է պահեստի եռաժանին՝ արդէն ծռուածի կամ ձեռքից ջուրն ընկածի փոխարէն։

Սովորաբար, որսամակոյկի հրամանատարն ու հարպունաձիգը մտերիմ բարեկամներ են, ուստի բնաւ էլ ի զուր չի լինի, եթէ այստեղ յիշատակենք «Փեկոդ»ի հարպունաձիգներին ու տեսնենք, թէ նրանցից ով՝ ում որսամակոյկի մէջ է։

Ամէնից առաջ պէտք է յիշեմ Քվիկեգին։ Նրան որպէս զինակիր էր ընտրել Սթարբէքը։ Սակայն Քվիկեգին արդէն ծանօթ էք։

Յաջորդը Թեշտիգոն է, զտարիւն հնդկացի, ծնունդով Ուայնեարդ կղզու ամենաարեւմտեան ծայրին գտնուող Հէյքեդից, որ հարեւան Նանթաքեթ կղզուն ապահովում է ամենախիզախ հարպունաձիգներով։ Թեշտիգոյի երկար, ուղիղ եւ սեփ֊սեւ մազերը, ցցուած այտոսկրները ու հրացայտ աչքերը անվերապահօրէն ապացուցում էին, թէ նա այն հպարտ մարտիկ֊որսորդների օրինական ժառանգն է, որոնք ժամանակին նետ֊աղեղը ձեռքին հետապնդել են հզօր որմզդեղնների։ Բայց Թեշտիգոն հիմա ծովերում եւ ովկիանոսներում խոշոր կետաձկների էր հետապնդում։ Նայելով նրա կարմրա֊դարչնագոյն, ջլուտ եւ օձաճկուն մարմնին, կարելի էր հասկանալ վաղեմի մաքրակրօնների նախապաշարումները եւ համաձայնել նրանց հետ, թէ այս վայրենի հնդկացին Օդային Տարերքի իշխանորդին է։ Թեշտիգոն երկրորդ օգնական Սթաբի զինակիրն էր։

Ինչ վերաբերում է մեր անձնակազմի միւս անդամներին, ապա գրեթէ բոլորը ծնուել էին տարբեր կղզիներում, այսինքն՝ կղզիաբնակներ էին թէ՛ ուղիղ, թէ՛ փոխաբերական իմաստով։ Ուզում եմ ասել, որ մեզնից ամէն մէկը ապրում էր իր սեփական կեանքով, իր ուրախութիւններով, իր համակրանքներով, իր յոյսերով, ասես ապրում էր վշտի ու դառնութեան համաշխարհային ովկիանոսում ծուարած փոքրիկ մի կղզու վրայ։ Ահաւասիկ, մենք բոլորս միաւորուել ենք ծերուկ Աքաաբի ղեկավարութեան տակ եւ նաւարկում ենք հաստատուն մի ուղիով, որպէսզի հետապնդենք այս աշխարհի Չարիքին եւ պատասխանատուութեան ենթարկենք նրան։ Շատ քչերը ողջ կը մնան այդ մենամարտում։ Փոքրիկ նեգր Պիպը չի վերադառնայ այս նաւարկութիւնից։ Նա այս աշխարհից կը հեռանայ միւսներից շատ աւելի շուտ։ Ալաբամցի թշուա՜ռ այդ մանչուկը։ Մեր մռայլ «Փեկոդ»ի առաջամասի տախտակամածի վրայ շուտով դուք նրան կը տեսնէք երկարաւուն թմբուկը ձեռքին։ Նա հարուածելիս կը լինի թմբուկը, ասես կանխազգալով այն ժամը, երբ կը հրամայեն մագլցել մինչեւ երկինք հասնող բարձր կայմը։ Կայմի ծայրին նա կը շարունակի հարուածել ու հարուածել թմբուկը, ու թէեւ այստեղ, վարը, նրան համարում էին վախկոտ, բայց այնտեղ, երկնքում, նա կը փառաբանուի որպէս հերոս։

Գլուխ քսանմէկերորդ.
ԱՔԱԱԲԸ

Արդէն մի քանի օր կը լինէր, ինչ դուրս էինք եկել Նանթաքեթից, բայց նաւապետ Աքաաբը դեռեւս չէր երեւացել տախտակամածի վրայ։ Հերթապահելիս՝ նրա օգնականները փոխարինում էին իրարու, եւ կարելի էր կարծել, թէ նրանք են նաւի հրամանատարները, եթէ միայն երբեմն իջնելով նաւապետական խցիկ, այնտեղից չվերադառնային այնքան անսպասելի եւ ոչ մի առարկութիւն չհանդուրժող հրամաններով, որ անմիջապէս բացայայտում էր նրանց ունեցած իշխանութեան ամբողջ պայմանականութիւնը։ Այնտեղ, ցածում, գտնւում էր գերագոյն տէրն ու տնօրէնը, որ մինչեւ այսօր անհասանելի էր բոլոր նրանց հայեացքների համար, ովքեր սրբութեան սրբոց նաւապետական խցիկ մտնելու իրաւունք չունէին։

Ամէն անգամ տախտակամած բարձրանալիս անհամբերութեամբ նայում էի միջին եւ ետեւի կայմերի արանքը գտնուող շքահարթակին։ Հիմա, անսահման ովկիանոսի ամայութեան մէջ, այն աղօտ անհանգստութիւնը, որ ծնել էր առեղծուածային Աքաաբը, վերափոխուել էր խորը շփոթմունքի, եւ ես աւելի ու աւելի հաճախ էի յիշում յիմարաւուն շրջմոլիկ Եղիայի տարօրինակ, անիմաստ մարգարէութիւնները։ Բայց որքան էլ սաստիկ լինէին տհաճ նախազգացումներս ու տագնապներս, որքան էլ խորը լինէր իմ անհանգստութիւնը, ամէն անգամ, երբ աչք էի ածում տախտակամածին, համոզւում էի, թէ որքան անհիմն են իմ կասկածն ու երկիւղը։ Ճիշտ է, ամբողջ անձնակազմը, ներառեալ նաեւ հարպունաձիգները, իրենից ներկայացնում էր շատ աւելի բարբարոսական, վայրենի ու խայտաբղետ խաժամուժ, քան առեւտրական նաւերի վրայ կարելի էր հանդիպել, բայց այն վերագրում էի սկանդինավեան կատաղի մասնագիտութեան՝ կետորսութեան առանձնայատկութիւններին, որի ճանապահին այլեւս անվերադարձ կանգնել էի ես։ Իսկ նաւի գլխաւոր հրամանատարները՝ նաւապետի երեք օգնականները ասես յատկապէս ընտրուած էին այն հաշուով, որպէսզի ցրէին բոլոր կասկածները, որպէսզի երկարատեւ նաւարկութեան շեմին անձնակազմին ներշնչէին ինքնավստահութիւն եւ առոյգութիւն։ Այդ երեքը հրաշալի հրամանատարներ էին, երեք իւրովի սքանչելի մարդիկ, որպիսիք մեր օրերում այնքան էլ հաճախ չեն հանդիպում, եւ երեքն էլ բուն ամերիկացիներ, մէկը ծնուած Նանթաքեթում, միւսը՝ Ուայնեարդում, երրորդը՝ Քէյփ֊Քոդում։

Մեր նաւը նաւահանգստից դուրս ելաւ Ծննդեան տօներին։ Այնպէս որ, մեզ ուղեկցում էր բեւեռային խստաշունչ սառնամանիքը։ Բայց մենք նաւարկում էինք դէպի հարաւ, ձմեռը թողնելով ետեւ, եւ ժամը ժամին եղանակը աւելի ու աւելի էր տաքանում։ Ու մառախլապատ մի առաւօտ էլ, որ երբէք չէր կարելի ցուրտ համարել, երբ համընթաց քամու տակ մէր նաւը սուրում էր առաջ, վստահօրէն կտրելով ովկիանոսի ալիքները, ես լսեցի հերթապահի կանչը եւ, բարձրանալով տախտակամած, ցնցուեցի անակնկալից։

Շքահարթակին կանգնած էր նաւապետ Աքաաբը։

Հիւանդութեան որեւէ նշան չկար նրա վրայ։ Ասես ողջակիզման դատապարտուած մարդ լինէր, որին, սակայն, խարոյկի միջից էին դուրս բերել վերջին պահին, երբ կրակի լեզուներն արդէն պարուրել, բայց չէին հասցրել մոխրացնել թշուառականին։ Այնպիսի հզօր ուժ էր զգացւում նրա մէջ, որ կարծէս բրոնզից ձուլուած լինէր։ Դէմքով մէկ ձգուած էր տարօրինակ ու կապտաւուն մի շերտ, որ սկսւում էր ճերմակ մազերի տակից, անցնում էր պարանոցով եւ անհետանում էր օձիքի տակ։ Այդ շերտը յիշեցնում էր մի հետք, որպիսին կայծակն է երբեմն թողնում ծառի կեղեւի վրայ։ Ի հարկէ, ոչ ոք ասել չէր կարող, թէ արդեօք կապոյտ շերտը ի ծնէ՞ էր։ Գուցէ եւ սպի էր, որ մնացել էր ինչ որ սոսկալի մի վերքից։ Ամբողջ նաւարկութեան ընթացքին, մի լուռ համաձայնութեամբ, «Փեկոդ»ի տախտակամածին այդ մասին ոչ ոք չխօսեց։ Միայն մի անգամ Հէյքեդցի ծերուկ հնդկացին, որ Թեշտիգոյի հայրենակիցն էր, սնոտիապաշտի համոզուածութեամբ պնդեց որ քառասուն տարեկան դառնալուց յետոյ Աքաաբը այդ խարանը ստացել է ոչ թէ ցամաքի վրայ՝ թշնամիների հետ կատաղի գօտեմարտի ժամանակ, այլ ովկիանոսում, երբ կռւում էր մոլեգնած տարերքի դէմ։ Բայց նաւազներից մէկ ուրիշը, որ գուշակի համբաւ ունէր անձնակազմի անդամների մէջ, իր հերթին պնդում էր, որ եթէ նաւապետ Աքաաբը արժանանայ սովորական յուղարկաւորութեան (մի բան, որ քիչ հաւանական է, աւելացնում էր նա կիսաձայն), ապա նրանք, ովքեր կատարելով ննջեցեալի նկատմամբ իրենց վերջին պարտքը, կը լուան մարմինը, կը տեսնեն ու կը համոզուեն, որ ոչ թէ սպի է, այլ գագաթից մինչեւ ներբան ձգուող բացառիկ մի խալ։

Աքաաբի խոժոռ, կապտաւուն շերտով ակոսուած դէմքը այնպէս շշմեցրեց ինձ, որ սկզբում նոյնիսկ չնկատեցի, թէ որքան է նրա կերպարանքի ամբողջ մռայլութիւնը սաստկանում ոսկրէ արհեստական ոտքի պատճառով։ Ես դրանից առաջ էլ արդէն լսել էի, որ այդ ոտքը սարքել են կաշալոտի յղկած ծնօտից։ Հէյքեդցի նոյն այդ ծերուկ հնդկացին ասում էր. «Ճապոնիայի ափերի մօտ նրա նաւը կորցրել է բոլոր կայմերը, իսկ ինքը կորցրել է ոտքը։ Բայց նախքան տուն դառնալը, նա հէնց ծովի վրայ էլ սարքել է թէ՛ նոր կայմեր եւ թէ նոր ոտք»։

Ինձ զարմացրեց ծեր նաւապետի ծայր աստիճան տարօրինակ կեցուածքը։ «Փեկոդ»ի նաւախելային մասում, իւթի մօտ, երկու կողերի երկայնքով, տախտակամածին կէսդիւոյմանոց խոռոչներ էին բացուած կայմապարանների տակ։ Ոտքի ոսկրէ ծայրը այդ խոռոչներից մէկի մէջ մխրճած եւ վեր պարզած ձեռքով կայմապարանը բռնած՝ նաւապետ Աքաաբը ձիգ կանգնել ու ակնդետ նայում էր ծովին։ Անսահման մի հաստատակամութիւն կար նրա այդ հայեացքի մէջ, եւ կար համառ նպատակասլացութիւն։ Նաւապետը լուռ էր. չէին խօսում նաեւ նրա օգնականները։ Բայց նրանց դէմքի արտայայտութիւնը եւ գրեթէ աննկատելի շարժմունքը վկայում էին, թէ իրենց զգում են խոժոռ նաւապետի անսահման իշխանութեան ներքոյ։ Աքաաբը կանգնել էր նրանց գլխավերը արքայական մի արժանապատուութեամբ, խորասուզուած անյայտ խոհերի, անքննելի տառապանքների եւ վսեմ կսկիծի մէջ։

Առաջին անգամ լինելով, Աքաաբը դուրսը մնաց շատ կարճ ժամանակ։ Քիչ անց նա իջաւ նաւապետական իր խցիկը։ Բայց այդ օրից ի վեր անձնակազմը նրան կարող էր տեսնել ամէն առաւօտ։ Նա կամ կանգնած էր արհեստական ոտքի ծայրը խոռոչներից մէկին հենած, կամ նստած էր կետուսի ոսկորից սարքած յատուկ աթոռակին, կամ դանդաղ քայլում էր տախտակամածի վրայ։ Որքան երկինքը հետ զհետէ դառնում էր աւելի պարզ, որքան արեգակը աւելի բարեհամբոյր էր փայլում, այնքան աւելի քիչ ժամանակ էր նա անցկացնում իր խցի մէջ։ Նաւարկութեան սկզբում կարծես ձմեռային ծովի սպանիչ ցուրտն էր մեկուսացման հարկադրել նրան։ Կամաց֊կամաց նա սկսեց գրեթէ ամբողջ օրերն անցկացնել արեւով ողողուած տախտակամածին, բայց մատնուած լինելով կատարեալ անգործութեան, թւում էր նոյնքան աւելորդ, որքան նաւի աւելորդ մի կայմ։ Բայց «Փեկոդ»ը դեռ հեռու էր կետորսութեան շրջաններից, եւ իսկական նաւարկութիւնը առջեւում էր։ Որսի համար բոլոր անհրաժեշտ նախապատրաստութինները կատարում էին օգնականները. այնպէս որ, Աքաաբը առայժմ ոչնչով չէր կարող ցրել մռայլ ամպերը, որոնք կիտուած էին նրա ճակատին։

Բայց եւ այնպէս, առ ժամանակ անց, ջերմ ու զուարթ եղանակը ծերունուն շոյելով արեւի շռայլ ճառագայթներով եւ կախարդելով կապոյտ երկնքի նուրբ երանգներով, աստիճանաբար սկսեց ցրել նրա մռայլ տրամադրութիւնը։ Ինչպէս կայծակնահար եղած դարաւոր կաղնին է ընձիւղներ արձակում, երբ Ապրիլն ու Մայիսը՝ այդ խենթ ու խելառ աղջնակները վերադառնում են տուն՝ ձմերնային մռայլ ու գորշ անտառներ, այնպէս էլ Աքաաբը, այնուամենայնիւ, ենթարկուեց հարաւային հովերի աղջկական չարաճճի հրապոյրներին։ Աւելի հաճախակի նրա աչքերի մէջ սկսեցին երեւալ նուրբ բողբոջներ, որոնք մէկ ուրիշ մարդու մօտ շուտով կը բացուէին որպէս ժպիտի քնքոյշ ծաղիկներ։

Գլուխ քսաներկուերորդ.
ՆԱԽ ՄՏՆՈՒՄ Է ԱՔԱԱԲԸ, ԻՍԿ ՅԵՏՈՅ՝ ՍԹԱԲԸ

Անցաւ եւս մի քանի օր։ Սառոյցները մնացին «Փեկոդ»ի նաւախելի ետեւ, եւ մենք հիմա նաւարկում էինք պայծառ ու տաք գարնան միջով, որ տարածուել էր ովկիանոսի վրայ, արեւադարձի մշտնջենաւոր Օգոստոսի շեմին։ Քնքոյշ, զով, պարզ, զրնգուն, բուրաւէտ ու առատ օրերը ասես պարսկական օշարակով բիւրեղապակեայ գաւաթներ լինէին։ Աստղացան սքանչելի գիշերները թւում էին ալմաստազարդ թաւիշ հագած հպարտ դքսուհիներ, որոնք իրենց անձնապաստան միայնութեան մէջ փայփայում էին հեռուներում գտնուող աշխարհակալ֊ամուսինների ոսկէ սաղաւարտներով պայծառ արեգակների մասին պահպանուած յուշերը։ Այլեւս ե՞րբ կը քնէիր։ Դիւրին չէր ընտրութիւն կատարել հմայիչ օրերի եւ գայթակղեցնող գիշերների միջեւ։ Բնութեան այդ մոգական հանդէսը արժանապատուութիւն եւ հզօրութիւն էր հաղորդում ոչ միայն արտաքին աշխարհին, այլեւ թափանցում էր մարդկանց հոգիները։ Եւ երբ ջրերի վրայ իջնում էր խաղաղ ու քնքոյշ երեկոն, նուրբ աղջամուղջից ծնւում էին սառցահատիկների պէս մաքուր յիշողութիւնների բիւրեղները։

Եւ ծեր Աքաաբի հոգին արձագանգեց այդ կախարդանքին։

Ծերունիները քնել չեն սիրում։ Թւում է, որքան երկար է մարդն ապրում, քունը այնքան աւելի է մահուան մասին յիշեցնում։ Ճերմակամօրուս նաւապետները սիրով ու հաճախ են լքում իրենց մահճակալները, որպէսզի այցելեն խաւարի մէջ ամփոփուած տախտակամած։ Այդպէս էր նաեւ Աքաաբը։ Գրեթէ բոլոր գիշերները նա անցկացնում էր շքահարթակի վրայ։ Շատ հազուադէպ էր նա իջնում նաւապետական խուց։ Բայց ամեն անգամ նեղ նաւասանդուղքով իջնելիս, իւրովի քրթմնջում էր. «Կարծես իջնում ես քո սեփական գերեզմանը։ Չէ՜, դու արդէն բաւականին ծեր ես, նաւապե՛տ, մահճակալին կամաւոր պառկելու համար։ Շուտով ստիպուած ես լինելու ընդհանրապէս պառկել քեզ յատկացուած շիրիմում»։

Ուրեմն, իւրաքանչիւր քսանչորս ժամը մէկ, երբ տախտակամած էին ելնում գիշերային հերթապահները, որոնք պահպանում էին ցածը քնած իրենց ընկերների հանգիստը, երբ առաջամասին ճոպանի կարժը տախտակամած բարձրացնելիս նաւազները ոչ թէ ուղղակի նետում էին յատակին, ինչպէս ցերեկը, այլ զգուշօրէն վար դնում այնտեղ, ուր հարկն է, ջանալով չանհանգստացնել քնածներին, եւ երբ նաւի վրայ տիրում էր խաղաղ մի լռութիւն, ղեկապետը մերթ ընդ մերթ աչքը նետում էր նաւապետական խցիկի կողմը, որի դռնանցքից յայտնւում էր նաւասանդուղքի բազրիքը բռնած ու դժուարութեամբ վերջին աստիճանները յաղթահարող նաւապետը։ Գիշերային այդ ժամերին նա սովորաբար զսպում էր տախտակամածի վրայ քայլելու իր ցանկութիւնը, որպէսզի յանկարծ չարթնացնի իր հոգնաբեկ օգնականներին, որոնք լսելով նրա ոսկրէ ոտքի թրխկոցը, հաւանաբար երազում կը տեսնէին իրենց վրայ հարձակուող շնաձկների ու կը լսէին նրանց ատամների կրճտոցը։ Բայց մի անգամ այնպէս պատահեց, որ տախտակամած ելնելով, նա մոռացաւ ոսկրէ ներբանի թրխկոցի մասին։ Ծանր քայլերի ձայնից արթնացաւ երկրորդ օգնական Սթաբը, որ նոյնպէս բարձրացաւ տախտակամած։

— Ի՞նչ արած,— նկատեց նա փոքր֊ինչ անվստահ եւ կատակի երանգով,— եթէ նաւապետ Աքաաբը կամենում է գիշերով զբօսնել տախտակամածի վրայ, ապա, անշուշտ, ոչինչ չես կարող ասել։ Բայց, թերեւս, վատ չի լինի որեւէ կերպ խլացնել ոտնաձայները։ Կարելի էր փաթաթել լաթով։

Ա՜հ, Սթաբ։ Դու դեռ վատ էիր ճանաչում քո նաւապետին։

— Սթաբ, մի՞թէ ես թնդանօթի ռումբ եմ, որ ուզում ես խծուծապատել,— պատասխանեց Աքաաբը։— Ճիշտ է, որ մոռացել էի անիծեալ ոսկորի մասին, բայց դու բանիդ գնա... Ցա՛ծ իջիր, մտի՛ր քո գիշերային գերեզմանը, ուր քո նմանները քնած են սաւաններով փաթաթուած. որպէսզի վաղօրօք վարժուեն անխուսափելի պատանքին։ Ցա՛ծ իջիր, շո՛ւն։ Արա՛գ... Մտի՛ր բոյնդ։

Գործի այսքան անսպասելի ընթացքից եւ այն ցասումից ու արհամարհանքից ապշահար, որ արտայայտուեց նաւապետի վերջին բառերում, Սթաբը մի պահ պապանձուեց, իսկ յետոյ փորձեց պաշտպանել իր արժանապատուութիւնը։

— Ես վարժուած չեմ այդպիսի վերաբերմունքի, սը՛ր։ Այո՛։ Ես չեմ հանդուրժի։

— Դո՛ւրս կորիր,— բղաւեց Աքաաբը եւ կտրուկ քայլեց մի կողմ, ասես կամենալով խուսափել կատաղի գայթակղութիւնից։

— Ո՛չ, սը՛ր, սպասէ՛ք,— ասաց Աքաաբը։— Ես չեմ կարող հլու֊հնազանդ ականջ դնել, թէ ինչպէս են ինձ շուն անուանում։

— Ուրեմն, քեզ կ՚անուանեմ երիցս էշ, ջորի եւ ոչխար։ Հապա՛... Չքուի՛ր տեսնեմ աչքիցս, թէ չէ աշխարհը կ՚ազատեմ քո ներկայութիւնից։— Եւ Աքաաբը վրայ եկաւ մի այնպիսի չար մոլեգնութեամբ, որ Սթաբը ակամայ ընկրկեց։

«Այսպիսի վիրաւորանք երբէ՛ք կուլ չեմ տուել,— նաւասանդուղքով իջնելիս, մտածում էր Սթաբը։— Տարօրինակ է։ Գուցէ հէնց հիմա ետ դառնամ եւ ցո՞յց տամ բռունցքներիս ուժը։ Թէ՞... Այս ի՞նչ է կատարւում ինձ հետ... Թէ՞ ծնկի գամ ու աղօթեմ նրան։ Եւ դա կեանքիս մէջ առաջին աղօթելը կը լինի։ Տարօրինակ է, շա՜տ տարօրինակ։ Այս ի՞նչ է կատարւում ինձ հետ։ Այսինքն, նա էլ պակաս տարօրինակը չէ... Գրո՛ղը տանի... Նա բոլորից տարօրինակ նաւապետն է, ում հետ երբեւէ առիթ եմ ունեցել դուրս գալ նաւարկութեան։ Այդ ո՜նց հարձակուեց վրաս... Աչքերն ասես հրացանի փողեր լինէին։ Չլինի՞ թէ խելագար է։ Յամենայն դէպս, պարզ է, որ նա մտքին բան է դրել, եւ դա նոյնքան հաստատ է, որքան այն, որ եթէ տախտակների ճռռոցներ են լսւում, ապա տախտակամածի վրայ մէկն ու մէկը քայլում է։ Եւ յետոյ... նա օրուայ մէջ երեք ժամ հազիւ է լինում անկողնում։ Բայց այդ ժամերին էլ չի քնում։ Սպասաւոր Բլիթը ինձ պատմել է, որ առաւօտները ծերուկի անկողինը ամբողջովին տրորուած է լինում, սաւանները՝ կուլուլուած, վերմակով ասես փորձել են ծովահանգոյցներ կապել, իսկ բարձն էլ այնքան տաք է լինում, որ ասես մէջը հէնց նոր թրծած աղիւս են դրած եղել։ Այո՜, շատ տաք մարդ է։ Միգուցէ նրան տանջում է այդ... այդ խիղճը, ինչպէս ասում են ցամաքի վրայ։ Կարծեմ, թէ դա աւելի անտանելի է, քան ատամնացաւը։ Բայց գուցէ նեարդե՞րն են։ Չգիտեմ, թէ դրանցից ո՛ր մէկն է, միայն թէ Աստուած ինձ ազատի նման բաներից։ Հետաքրքիր է, ինչո՞ւ է ամէն գիշեր իջնում նաւամբար, այն էլ նաւախելային մասը։ Ի՞նչ գործ ունի այնտեղ։ Ո՞վ է նրան ժամադրութեան կանչում։ Մի՞թէ այս ամէնը առեղծուած չէ։ Բայց, ընդհանրապէս, գրո՛ղը տանի նրան, աւելի լաւ է գնամ քնելու։ Հէնց թէկուզ քնելու համար արժէ որ մարդ ծնուի այս աշխարհում։ Բայց եթէ խորը մտածենք, ապա դա նոյնպէս բաւականին տարօրինակ է։ Ինչո՞ւ ենք ծնւում, եթէ պէտք է քնենք ու քնենք... Եւ, ընդհանրապէս, աշխարհը լեցուն է առեղծուածներով... Սակայն ի՞նչ կարիք կայ, որ մարդ գլուխ ցաւեցնի դրանց վրայ։ «Մի՛ մտածիր»,— ահաւասիկ իմ տասնմէկերորդ պատուիրանը։ Իսկ տասներկուերորդը՝ «Քնի՛ր, եթէ քունդ տանում է»։ Այնպէս որ՝ գնամ մի քիչ քնելու... Բայց սպասի՛ր, սպասի՛ր... Մի՞թէ նա իսկապէս շուն անուանեց ինձ։ Անիծուա՛ծ ծերուկ... Դեռ յետոյ էլ աւելացրեց, որ էշ եմ, ջորի ու ոչխար... Լա՛ւ է որ նաեւ չխփեց։ Գուցէ եւ խփե՞ց... Բայց ես չե՞մ զգացել, որովհետեւ ինձ շշմեցրել էր նրա դէմքի արտայայտութի՞ւնը... Այս ի՞նչ է կատարւում ինձ հետ։ Աստուած իմ, գուցէ այս ամէնը երազո՞ւմ եմ տեսել... Թերեւս ճիշտն այն կը լինի, որ մոռանամ ու մի ոտք շուտ հասնեմ մահճակալիս... Իսկ վաղը, լոյս աչքով կը տեսնենք, թէ ի՛նչ է նշանակում այս ամէնը...

Գլուխ քսաներեքերորդ.
ԾԽԱՄՈՐՃԸ

Սթաբի հեռանալուց յետոյ Աքաաբը մի առ ժամանակ էլ կանգնեց, ապա կանչեց հերթապահին եւ, սովորականի պէս, նրան իր նաւախցիկ ուղարկեց ոսկրէ աթոռակն ու ծխամորճը բերելու։

Վիքինգների հնագոյն ժամանակներին ծովը սիրող դանեմարքայի թագաւորների գահերը, աւանդութեան համաձայն, պատրաստում էին նարվալի ժանիքներից։ Եւ հիմա, ոսկրէ եռոտանուն նստած Աքաաբին նայելով, անհնար էր չմտածել արքայական այն վեհութեան մասին, որ խորհրդանշում էր նրա կերպարանքը։ Քանզի Աքաաբը ծովերի խանն էր, տախտակամածի աստուածը եւ լեւիաթանների հզօր տիրակալը։

Մի քանի րոպէ նա լուռ ծխում էր. եւ թանձր ծուխը պարուրում էր նրա դէմքը։ Յետոյ, բերանից ծխամորճը հանելով եւ պահելով ձեռքում, այսպէս խօսեց.

— Ի՞նչ է պատահել։ Ծխախոտն այլեւս չի հանգստացնում ինձ։ Ո՜հ... իմ հաւատարիմ ծխամորճ։ Ուրեմն վատ են իմ գործերը. վատ են, եթէ նոյնիսկ քո հմայքը չի ներգործում վրաս։ Առաջիկային դժուարութիւններ ու տառապանքներ են սպասում ինձ եւ ոչ թէ զուարճութիւններ։ Իսկ ես, անմիտս, անդադար ծխում եմ եւ ծուխը փչում եմ քամուն հանդիման։ Եւ այնպէս եմ արտաշնչում ծուխը, ինչպէս մեռնող կետաձուկն է ճեղքում օդը իր վերջին ու ամենահզօր շատրուանով։ Ուրեմն, մի՞թէ այլեւս դու հարկաւոր ես ինձ, իմ վաղեմի ծխամորճ։

Եւ նա վառուող ժխամորճը նետեց ծովը։ Կրակը թշշաց ալիքների մէջ։ Եւս մի պահ. եւ նաւն անցաւ սուզուող ծխամորճից ծնուած պղպջակների վրայով։ Գլխարկը ճակատին քաշելով, տախտակամածի վրայ կաղին տալով, նորից սկսեց քայլել Աքաաբը։

Գլուխ քսանչորսերորդ.
ՍԹԱԲԻ ԵՐԱԶԸ

Հետեւեալ օրն առաւօտեան Սթաբը Փլասքին ասում էր.

— Այս գիշեր սոսկալի երազ եմ տեսել, որ պատկերացնելն իսկ անհնարին է։ Հասկանո՞ւմ ես, երազումս տեսայ, թէ իբր մեր ծերուկը իր ոսկրէ արհեստական ոտքով խփեց հետոյքիս։ Ես էլ, ի հարկէ, պէտք է պատասխան տայի, բայց քիչ մնաց ոտքս պոկուէր։ Աստուած վկայ։ Ուրեմն, ուզում եմ քացով խփել նրան, բայց ոչ մի կերպ չի յաջողւում։ Բայց ամէնից զարմանալին այն է, որ միեւնոյն ժամանակ մտածում եմ։ «Ի՞նչ կայ որ,— ասում եմ,— մի՞թէ կարելի է վիրաւորանք համարել, եթէ նա ոսկրէ ոտքով խփել է ինձ։ Ուրիշ հարց, եթէ նա խփած լինէր իսկական ոտքով։ Այդ դէպքում, անշուշտ, վիրաւորուելու առիթ կ՚ունենայի։ Բայց նա քացի տուեց արհեստական ոտքով»։ Ի հարկէ, մեծ տարբերութիւն կայ, թէ ինչով են քեզ խփել։ Խփել են իսկակա՞ն ոտքով, ձեռքո՞վ, թէ անշունչ առարկայով։ Որովհետեւ, Փլասք, ապտակը հազար անգամ աւելի վիրաւորական է, քան ճիպոտի հարուածը։ Շատ խառն էր իմ երազը, Փլասք, բայց ես շարունակում եմ ինքս ինձ մտածել. «Ի՞նչ է նրա ոտքը։ Սովորական փայտ։ Ոսկրէ ձեռնափայտ։ Աստուած վկայ, կարծում եմ որ նա ոչ թէ նուաստեցնող քացի տուեց, այլ հէնց այնպէս, կատակի համար թեթեւակի հասցրեց ձեռնափայտով։ Վերջապէս, մի՞թէ դա ոտք է։ Թաթ էլ չունի։ Այլ խնդիր է, եթէ որեւէ ագարակապան իր ծանր ու բոբիկ ոտքով հարուածէր հետոյքիս։ Ի՛նչ խօսք... ինձ համար շատ աւելի ծանր ու լկտի վիրաւորանք կը լինէր։ Յետոյ, նկատի ունեցիր որ նրա արհեստական ոտքը պատրաստուած է ոչ թէ սոճու հասարակ փայտից, այլ կետաձկան լաւագոյն ոսկրից։ Այնպէս որ՝ կարելի է նոյնիսկ հպարտանալ»։ Այսպէս մտորում էի, բայց միեւնոյն ժամանակ ուզում էի պատասխան հարուած տալ։ Դժբախտաբար, ոչ մի կերպ չյաջողուեց։ Ի՞նչ կ՚ասես իմ այս երազի մասին, Փլասք։

— Ի՞նչ կարող եմ ասել։ Իմ կարծիքով, բաւականին հիմար երազ է։

— Գուցէ հիմար է, բայց այդ երազից յետոյ կարծես մի քիչ խելոքացայ։ Տե՛ս, մեր ծերուկ նաւապետը կանգնել ու նայում է դէպի հեռուն։ Կարծում եմ որ աւելի լաւ կը լինի մեր ծերուկին հանգիստ թողնենք, երբէք չառարկենք նրան եւ կատարենք այն ամենը, ինչ որ կը պահանջի։ Ի դէպ, այդ ի՞նչ է բղաւում... Լսո՞ւմ ես...

— Հէ՜յ, կայմերի վրայ կանգնածներ,— բղաւեց Աքաաբը։— Ուշադիր նայէք։ Այս կողմերը պէտք է որ կետաձկներ լինեն։ Եթէ յանկարծ ձեր աչքով ընկնի Ճերմակ Կետաձուկը, ձայն տուէք ինձ։ Լսո՞ւմ էք։

— Ի՞նչ կ՚ասես սրան, Փլասք։ Ճերմակ կետաձո՞ւկ... Երբեւէ լսե՞լ ես։ Քեզ բան եմ ասում։ Այս ամէնից վատ հոտ է գալիս։ Պէտք է պատրաստ լինել ամէն տեսակի անակնկալների։ Աքաաբի մտքով վտանգաւոր բաներ են անցնում։

Գլուխ քսանհինգերորդ.
ԿԵՏՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

Կարճ ժամանակ անց մենք կ՚անհետանանք ովկիանոսի անծայրածիր հեռաստաններում։ Բայց նախքան այդ բանը տեղի կ՚ունենայ, նախքան ջրիմուռներով պատած «Փեկոդ»ի իրանը կը սկսի հանդարտ ճօճուել լեւիաթանի անկենդան մարմնի մօտ, պէտք է ուշադրութիւն դարձնել մի ընդհանուր հարցի, որի պարզաբանումը անհրաժեշտ է յառաջիկայ համադրութիւններն ու հղումները առաւել խորը եւ բազմակողմանի ըմբռնելու համար։

Նկատի ունեմ կետուսատեսակների բոլոր խմբերի համակարգումը, որ կ՚ուզենայի այստեղ յիշատակել։ Բայց սա դիւրին գործ չէ եւ համազօր է համաշխարհային քաոսի բաղկացուցիչների համակարգումին։ Շատ֊շատերը, լինեն խոշոր մարդիկ, թէ փոքր, անցեալին ապրած, թէ՝ մեր օրերին, նաւազներ, թէ՝ ոչ նաւազներ, մանրամասնօրէն կամ հպանցիկ՝ գրել են կետաձկների մասին։ Եւ, ինչպէս միշտ, այնպէս էլ այս դէպքում, գրքերի քանակը չափազանց մէծ է, քանզի չնչին են ճշմարիտ գիտելիքները։

Կետաձկների տարբեր տեսակներն ու խմբերը անհրաժեշտ է ենթարկել մատչելի դասակարգումի։ Սկզբում գոնէ սեւագիր ուրուագծով, որ մասն առ մասն կարող է լրացուել հետագայ ուսումնասիրութեամբ։ Այնքանով որքանով աւելի արժանաւորներից ոչ ոք յանձն չի առնում այդ գործը, ընթերցողներին առաջարկում եմ սեփական համեստ ծառայութիւնս։ Ոչինչ ամբողջական չեմ խոստանում, քանզի արդէն իսկ տապալուած կարելի է համարել այն գործը, ինչ մարդը կարծում է կատարեալ ու ամբողջական։ Չեմ պատրաստւում նաեւ տարբեր կետուսատեսակների մանրամասն կազմախօսական համադրութիւն կատարել։ Իմ նպատակն է միայն համակարգման նախագծի մի փորձ անել։ Այդ իմաստով ես ճարտարապետ եմ, բայց ո՛չ երբէք շինարար։

Միայն թէ նախապէս անհրաժեշտ է պարզաբանել մէկ֊երկու հարց։

Նախ. առ այսօր ոմանց համար վիճելի է այն հարցը, թէ կետուսը արդեօք ձո՞ւկ է։ «Բնութեան համակարգ»ի մէջ Լինէյն ասում է. «Ես կետուսներին բաժանում եմ ձկներից»։ Եւ կետաձկներին ջրից դուրս մղելու իր փորձը հիմնաւորում է այն պատճառաբանութեամբ, թէ նրանք ունեն «երկխորշանի տաք սիրտ, թոքեր, շարժունակ կոպ եւ, վերջապէս, ex lege naturae jure meritque[11]»։

Բայց թող ձեզ յայտնի լինի, որ ի սկզբանէ հրաժարւում եմ ամէն տեսակի քննարկումներից, միանալով հինաւուրց եւ իմաստուն այն կարծիքին, որի համաձայն կետուսը ձուկ է։

Այս հիմնական հարցի մէջ յստակութիւն մտցնելուց յետոյ, պէտք է պարզենք այն յատկանիշները, որոնք ի տարբերութիւն միւս ձկների, բնորոշում են կետուսին։ Եթէ աւելորդ բծախնդրութիւն չցուցաբերենք, ապա կետուսը ՇԱՏՐՈՒԱՆ ԱՐՁԱԿՈՂ ԵՒ ՊՈՉԻ ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ ԼՈՂԱԿ ՈՒՆԵՑՈՂ ՁՈՒԿ Է։

Իր նորութեամբ հանդերձ, այս ձեւակերպութիւնը երկարատեւ մտմտուքների արգասիք է։ Ո՞ւմ յայտնի չէ, որ բոլոր ձկները ունեն ոչ թէ հորիզոնական, այլ ուղղահայեաց պոչալողակներ։ Միեւնոյն ժամանակ, այն ձկները, որոնց բնորոշ են շատրուան արձակելը եւ հորիզոնական պոչալողակը, պէտք է ընդգրկուեն կետուսաբանութեան գլխաւոր նախագծի մէջ։

Ուրեմն, անցնենք կետաձկների բանակի հիմնական ստորաբաժանումներին։

Չափից ելնելով, ես կետաձկներին բաժանում եմ երեք ԳՐՔԻ, որոնք իրենց հերթին ստորաբաժանուելու են ԳԼՈՒԽՆԵՐԻ։ Այսօրինակ դասակարգումը հնարաւորութիւն է տալիս ընդգրկել թէ՛ խոշոր եւ թէ փոքր կետաձկներին։

Ուրեմն, այսպէս՝

ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ.
Կետաձկներ, IN FOLIO

Գլուխ առաջին.
Ճարպակետուս

Այս կետաձուկը անգլիացիներին վաղուց յայտնի է թրամփ կամ կետուս֊զնդան անուններով, ֆրանսացիներն անուանում են «կաշալոտ», գերմանացիները՝ Pottfisch։ Անտարակոյս, այս կետաձուկը երկրագնդի ամենախոշոր բնակիչն է, ամենակատաղին, տեսքով՝ ամենափառահեղը եւ, վերջապէս, ամենաարժէքաւորը, քանզի միակ կենդանին է, որից ստանում են չափազանց հազուագիւտ կետաճարպը։

Գլուխ երկրորդ.
Իսկական կետաձուկ

Սրանից ստանում են այսպէս կոչուող «կետաձկան բեղը»։ Կետորսների շրջանում յայտնի է Կետուս, Գրենլանդական կետաձուկ, Սեւ կետաձուկ, Մեծն կետաձուկ, Իսկական կետաձուկ անուններով։ Ոմանք պնդում են, թէ անգլիացոց Գրենլանդական կետաձկան եւ ամերիկացիների Իսկական կետաձկան միջեւ ինչ որ տարբերութիւն կայ։ Սակայն իրենց բոլոր յատկանիշերով նրանք նման են իրարու եւ դեռ ոչ ոքի չի յաջողուել հակառակն ապացուցող փաստարկում գտնել։

Գլուխ երրորդ.
Ֆինվալ կամ միջին լողակ ունեցող կետաձուկ

Ես նկատի ունեմ այն հսկային որ յայտնի է ոչ միայն Ֆինվալ, այլեւ Երկայն Յովհանն անունով։ Ֆինվալը հասնում է իսկական կետաձկան չափերին, ունի աւելի բաց գոյն եւ խոշոր, եռանկիւնի, սուր գագաթով մի լողակ, որ ծովի մակերեւոյթին երեւում է նոյնիսկ այն դէպքում, երբ կենդանին ամբողջ մարմնով սուզուած է ջրի տակ։ Ֆինվալը հօտային կենդանի չէ։ Հաւանաբար, նա կետատեաց է ճիշտ այնպէս, ինչպէս ոմանք մարդատեաց են լինում։ Միշտ միայնակ է լողում, անսպասելի ելնելով ծովի մակերեւոյթի ամենահեռաւոր ու ամենաանհիւրընկալ ջրերի մէջ։ Նրա ուղղաձիգ եւ միաշիթ շատրուանը ցայտում է դէպի վեր, նմանուելով ամայի հարթավայրի վրայ ցցած երկար մի նիզակի։

Գլուխ չորրորդ.
Սապատաւոր կետաձուկ

Այս կետաձուկը հաճախ հանդիպում է Ամերիկայի հիւսիսային ափերի մօտ։ Ուստի, վաղուց ի վեր, բաւականին հեշտութեամբ որսացել են սապատաւորին եւ քարշ տուել դէպի մօտակայ նաւահանգիստ։ Այս կետաձկան կռնակին ասես փերեզակի մախաղ լինի։ Բայց բոլոր պայմաններում այդ անունը անբաւարար է բնորոշում նրան, քանի որ սապատ ունի նաեւ կաշալոտը։

Կետաձկների մէջ սապատաւորը ամենաժիրն է ու թեթեւաբարոն։ Նրան միշտ ուղեկցում են զուարթ ջրացայտերն ու ճերմակ փրփուրը։

Գլուխ հինգերորդ.
Սրամէջք կետաձուկ

Այս կետաձկան մասին գրեթէ ոչինչ յայտնի չէ, բացի անունից։ Հորն հրվանդանի մօտերքում առիթ եմ ունեցել մեծ հեռաւորութեան վրայից տեսնել նրան։ Հակուած լինելով միայնակ կեանքի, նա խուսափում է ե՛ւ կետորսներից, ե՛ւ փիլիսոփաներից։ Նրան վախկոտ չես համարի, ի հարկէ... Բայց եւ այնպէս, մարդկանց միշտ ցուցադրում է երկարաւուն սուր ողնաշարով իր մէջքը միայն։ Ուրեմն, թո՛ղ լողայ իր համար։

Գլուխ վեցերորդ.
Դեղնափոր կետաձուկ

Ահաւասիկ մի ինքնամփոփ ջենթլմեն. այն էլ ծծմբագոյն որովայնով։ Նրան շատ հազուադէպ կարելի է հանդիպել։ Գոնէ ես հանդիպել եմ հարաւային ծովերում, եւ ի հարկէ հեռուից հեռու, այնպէս որ չեմ կարողացել տեսնել դէմքի արտայայտութիւնը։ Ես չեմ կարող որեւէ հաւաստի բան պատմել։ Եւ ոչ միայն ես, այլեւ Նանթաքեթի ամենածեր բնակիչը նոյնիսկ այս ամէնին ոչինչ չի կարող աւելացնել։ Ուրեմն, մնաս բարով, Դեղնափոր կետաձուկ։

Այստեղ աւարտւում է ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔԸ (in Folio) եւ սկսւում է ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔԸ (in Octovo)։

Ահաւասիկ.

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔ.
Կետաձկներ, IN OCTOVO

Գլուխ առաջին.
Գորշ դելփին

Չնայած այս կենդանին հանրայայտ է որպէս ծովերի խորքերի բնակիչ, այնուհանդերձ, մարդիկ նրան կետաձուկ չեն համարում։ Բայց քանի որ ունի լեւիաթանների բոլոր հիմնական յատկանիշերը, բնագէտներից շատերը հակուած են դասել նրանց կարգին։ Թէեւ բաւականին ճարպ ունեն, բայց կետորսութեան համար թիրախ չեն հանդիսանում։

Գլուխ երկրորդ.
Սեւ դելփին

Կետաձկների համար ամենուրէք օգտագործում եմ ձկնորսների ու կետորսների շրջանում տարածուած այն անունները, որոնք, իմ կարծիքով, ամէնից բնորոշն են։ Բայց երբ որոշ անուններ թուան նուազ արտայայտիչ, ես կը նշեմ այդ հանգամանքը եւ կ՚առաջադրեմ իմ տարբերակը։ Սեւ դելփին անունը, օրինակ, գրեթէ ոչինչ չի ասում, քանի որ սեւ գոյնը որպէս օրէնք, հատկանշական է բոլոր կետատեսակներին։ Ուրեմն, տուեալ դէպքում, եթէ չէք առարկի, կ՚օգտագործենք «բորենի֊կետաձուկ» անունը։ Բորենի֊կետաձկան շատակերութիւնը հանրայայտ է։ Նրա երկարութիւնը միջին հաշուով հասնում է տասնվեցից֊տասնութ ֆութի եւ կարելի է հանդիպել գրեթէ բոլոր լայնութիւններում։ Եթէ որսը այնքան էլ յաջող չի լինում, կետորսները երբեմն խփում են բորենի֊կետաձկանը, որի էժանագին ճարպը օգտագործւում է տնային կարիքների համար։ Չէ՞ որ խնայողասէր տնատէրերից շատերը, երբ հիւրեր չեն ունենում, բուրաւէտ մեղրամոմի փոխարէն, վառում են գարշահոտ ճարպամոմեր։

Գլուխ երրորդ.
Նարվալ կամ Սրաքիթ կետաձուկ

Ահաւասիկ անհամապատասխան անուան եւս մի օրինակ, որի պատճառը իւրօրինակ եղջիւրն է, որ հնում դրել են երկար եւ սուր քթի տեղ։ Ճիշտն ասած, դա եղջիւր էլ չէ, այլ ժանիք, որ երախից ձգւում է դէպի դուրս, փոքր֊ինչ շեղուելով հորիզոնական ուղղութիւնից։ Դժուար է ասել, թէ անմիջական ի՞նչ նշանակութիւն ունի այդ եղջիւրը, այդ ոսկրէ միաժանին։ Որքան ինձ յայտնի է, Նարվալին անուանում են նաեւ Ժանիքաւոր կետաձուկ։ Անտարակոյս, կենդանական աշխարհի գրեթէ բոլոր մարզերում հանդիպող միաեղջիւրների եւս մի հետաքրքիր ներկայացուցիչն է։ Հինաւուրց հեղինակների աշխատութիւնների մէջ կարդացել եմ, որ Նարվալի եղջիւրը ժամանակին համարուել է հիանալի հակաթոյն։ Նարվալը շատ գեղեցիկ է, մաշկը կաթնա֊ճերմակ գոյն ունի եւ ծածկուած է շրջանաձեւ մուգ բծերով։ Ճարպը բարձր որակ ունի, մաքուր է եւ թափանցիկ։ Նարվալը հիմնականում բեւեռային ջրերի բնակիչ է։

Գլուխ չորրորդ.
Մարդասպան կետաձուկ

Նանթաքեթի բնակիչներին շատ քիչ բան է յայտնի այս տեսակի մասին, իսկ բնագէտները գրեթէ ոչինչ չգիտեն։ Ես առիթ եմ ունեցել հեռուից տեսնել նրան եւ, կարծում եմ, չափերով մօտիկ է գորշ դելփինին։ Չափազանց կատաղի է։ Երբեմն տզրուկի պէս կպչում է in Folio խոշոր կետաձկան շրթունքից եւ այդ հսկային ուղղակի տանջամահ է անում։ Մարդասպան կետաձկանը չեն որսում, եւ ես երբէք առիթ չեմ ունեցել լսելու, թէ որպիսին է նրա ճարպի որակը։ Անունը չի կարող բողոքի առիթ չտալ իր անարդարացի լինելու պատճառով։ Քանզի մենք բոլորս, թէ՛ ցամաքի եւ թէ ծովի վրայ մարդասպաններ ենք, ներառեալ՝ բռնապետներն ու շնաձկները։

Գլուխ հինգերորդ.
Ուռնաձուկ

Այս տեսակը կոչւում է նաեւ Կռանաձուկ կամ Հարուածաձուկ, քանի որ սիրում է իր թշնամիներին հարուածել պոչով։ Սիրում է նաեւ in Folio կետաձկանը հեծած լողալ, ընդ որում երախտագիտութիւնն ու պարտքը մատուցում է նոյն իր այդ անողօք հարուածներով։ Ուռնաձկան մասին աւելի քիչ բան է յայտնի, քան յայտնի է մարդասպան֊կետաձկան մասին։ Նրանք երկուսն էլ օրէնքից դուրս են նոյնիսկ անօրէն ջրերում։

Այստեղ աւարտւում է ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔԸ (in Octovo) եւ սկսւում է ԵՐՐՈՐԴ ԳԻՐՔԸ (in Duodecimo)։

Բայց նախքան սկսելը պէտք է ասեմ, որ շատերին կարող է տարօրինակ թուալ, թէ ինչպէս չորս֊հինգ ֆութ երկարութիւնը չգերազանցող ձկները յանկարծ ԿԵՏՈՒՍՆԵՐԻ հետ նոյն շարքի վրայ են յայտնւում։ Չէ՞ որ ԿԵՏԱՁՈՒԿ ասելով, սովորաբար պատկերացնում են հսկայ, վիթխարի մի կենդանի։ Այնուհանդերձ, in Duodecimo֊ի տակ յիշատակուող արարածները, անտարակոյս, կետաձկներ են, քանի որ համապատասխանում են կետաձկան համար տուած իմ բնորոշումին. նրանք շատրուան են արձակում եւ ունեն պոչի հորիզոնական լողակներ։

Իսկ հիմա շարունակենք.

ԵՐՐՈՐԴ ԳԻՐՔ.
Կետաձկներ, IN DUODECIMO

Գլուխ առաջին.
Խանդավառ դելփին

Գրեթէ ամենուրէք հանդիպող գորշ դելփինն է սա, որի անունը ինքս եմ դրել։ Բանն այն է որ այս դելփինները լողում են ուրախ վտառներով, մերթ ընդ մերթ ջրից այնպէս դուրս ցատկելով, ասես Յուլիս Չորսին[12] դէպի վեր նետուած գլխարկներ լինեն։ Ծովագնացները ուրախութեամբ են հանդիպում նրանց, որովհետեւ այդ համարւում է բարի նշան։ Մի չաղլիկ խանդավառ դելփինից կարելի է մէկ գալոն սքանչելի ճարպ ստանալ։ Բայց առաւել արժէքաւոր է զուլալ ու նուրբ այն հիւթը, որ թորում են նրա ծնոտից։ Այդ նիւթը հիմնականում օգտագործում են ոսկերիչներն ու ժամագործները։

Հնարաւոր է որ դուք նկատած լինէք, թէ ինչպէս է դելփինը շատրուան արձակում։ Իրականին այդ շատրուանը փոքր է. այնքան փոքր, որ գրեթէ չի երեւում։ Բայց դուք յաջորդ անգամ աւելի ուշադիր եղէք եւ կը համոզուէք որ ձեր առջեւ, կարելի է ասել, փոքրացուած կաշալոտ է։

Գլուխ երկրորդ.
Ծովահէն դելփին

Չափազանց կատաղի է։ Որքան յայտնի է ինձ, կարելի է հանդիպել միայն Խաղաղ ովկիանոսում։ Խանդավառ դելփինից փոքր֊ինչ խոշոր է, բայց մօտաւորապէս նոյն արտաքինն ունի։ Եթէ բարկանայ, կարող է նոյնիսկ հարձակուել շնաձկան վրայ։

Գլուխ երրորդ.
Ճերմակամռութ դելփին

Կարելի է հանդիպել միայն Խաղաղ ովկիանոսում։ Մէջքին լողակներ չկան, բայց դրանց փոխարէն գեղեցիկ պոչ ունի եւ թախծոտ, խաժ աչքեր։ Ծայր աստիճան ստոր արարած է։ Ճարպը սովորական դելփինների ճարպից չի տարբերւում։

Այսպիսով, ես թուարկեցի բոլոր այս կամ այն չափով աչքի ընկնող լեւիաթաններին։ Իսլանդական, հոլանդական ու անգլիական հեղինակների աշխատութիւնների մէջ կարելի է գտնել աներեւակայելի ու անբարեհնչիւն անուններ ունեցող եւ բոլորովին անյայտ կետատեսակներ։ Բայց ես դրանք չեմ յիշատակում, քանի որ բոլոր հիմքերն ունեմ կասկածելու, թէ այդ ամէնը դատարկաբանութիւն է եւ պարապ երեւակայութիւն։

Գլուխ քսանվեցերորդ.
ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԱՒԱՍԵՆԵԱԿԻ ՃԱՇԱՍԵՂԱՆԸ

Կէսօրին սպասաւոր Բլիթը դռնանցքից դուրս հանելով ճերմակ հացի պէս փափլիկ իր կերպարանքը, ճաշի է հրաւիրում իր գերագոյն վեհապետին։ Որսամակոյկներից մէկի մէջ նստած նաւապետ Աքաաբը հէնց նոր է որոշել արեւի դիրքը. եւ հիմա մատիտով զինուած՝ լուռ հաշւում է նաւի տեղը ովկիանոսի վրայ։ Թղթի փոխարէն նա օգտագործում է իր ոսկրէ ոտքը. վրան ինչ որ բան է գրում, ջնջում եւ նորից է գրում։ Աքաաբը նստել է իր հաշւումների մէջ խորասուզուած, ասես չի էլ լսել սպասաւորի հրաւերը։ Բայց քիչ անց ոտքի է կանգնում, կայմապարաններից բռնելով դուրս ելնում որսամակոյկից եւ դէպի նաւասենեակ գնալիս, ճանապարհին անփութօրէն ու մեծահոգութեամբ՝ իր առաջին էմիրին ասում է.

— Ճաշելո՛ւ, միստր Սթարբէք։

Երբ մարում է նրա սուլթանական քայլերի վերջին արձագանգը, եւ Սթարբէքը, առաջին էմիրը, կարող է կատարեալ վստահութեամբ ենթադրել, թէ նաւապետն արդէն նստել է ճաշի, ինքն էլ սթափուելով անգործութիւնից, մի քանի անգամ ետ ու առաջ է քայլում տախտակամածի վրայ, եւ նաւասենեակ իջնելիս՝ ասում.

— Ճաշելո՛ւ, միստր Սթաբ։

Երկրորդ էմիրը՝ միստր Սթաբը, միառժամանակ հապաղում է. ձեւացնում է, թէ զննում է միջնակայմի պարանը եւ համոզուելով, որ այդ կարեւոր սարքը անվնաս է եւ յուսալի, նոյնպէս ենթարկուելով սովորական կարգ ու կանոնին, ձայն տալով՝ «Ճաշելո՛ւ, միստր Փլասք», նաւասենեակ է գնում առաջին էմիրի ետեւից։

Բայց երրորդ էմիրը որ այժմ մենակ է մնացել շքահարթակի վրայ, ըստ երեւոյթին, թեթեւութիւն է զգում, ասես սրտից մի ծանր քար է ընկել։ Նա աչքով է անում երեւակայական ինչ որ հանդիսականների եւ, ոտքից նետելով կօշիկները, ճիշտ Մեծ Թուրքի եւ նրա երկու էմիրների գլխին սկսում է մի արտակարգ կայտառ, բայց կատարելապէս անաղմուկ մի պար պարել։ Յետոյ նա գլխարկը ճարպկօրէն նետում է ետնակայմի ծայրին եւ, շարունակելով պարել իր անկաշկանդ, ուրախ պարը, իջնում է վար, դէպի նաւասենեակ ու դռան առաջ կանգնում է մի պահ՝ վայրկենապէս փոխելով դէմքի արտայայտութիւնը։ Եւ նաւասենեակ է մտնում արդէն ոչ թէ զուարթ ու անկախ Փլասքը, այլ Աքաաբ Արքային է ներկայանում հլու֊հնազանդ Թշուառ Ստրուկը։

Վեհաշուք մի լռութեամբ սեղանի գլխին բազմած Աքաաբը նման է կատաղի կորիւններով շրջապատուած առիւծի կամ, եթէ կ՚ուզէք՝ նման է ալեհեր այն հօրը, որին շրջապատել են երկիւղած եւ ակնածող զաւակները։ Հէնց որ ծերունին ձեռքն առաւ դանակը՝ տապակած միսը կտրատելու համար, սեղանակիցները լուռ ու լարուած հայեացքով նայեցին նրան։ Աշխարհում ոչ մի բարիք, հաւանաբար, չէր կարող նրանց ստիպել խախտելու այդ պահի սուրբ լռութիւնը։ Իսկ երբ Աքաաբը պատառաքաղով վերցնում է մսի կտորը, այդ նշանի վրայ Սթարբէքը առաջ է պարզում իր ափսէն եւ հասանելիք բաժինը ստանում մի այնպիսի խոնարհութեամբ, ասես ողորմութիւն լինէր. յետոյ լուռ ծամում է, վախենալով նոյնիսկ դանակը ափսէին սեղմելու ձայնով խախտել հանդիսաւոր լռութիւնը։ Ընդ որում, Աքաաբը ոչ մէկին չէր արգելել խօսել, եւ միայն ինքն էր լռում համրի պէս։

Կրտսեր որդու դերը այդ սեղանի շուրջ տրուած էր խեղճ Փլասքին։ Նրան միշտ բաժին էին հասնում տապակածի ոսկորները եւ, եթէ ճաշին հաւ մատուցուած լինէր, ապա նա կը ստանար միայն ոտքերը։

Եթէ Փլասքը այնքան համարձակութիւն ունենար, որ մի կտոր միսը ինքն իր ձեռքով դնէր ափսէի մէջ, ապա կ՚ընկնէր իր իսկ աչքից, կը նուաստանար, կը հաւասարուէր ամենաստոր գողին ու աւազակին։ Եթէ նա թէկուզ մի անգամ ձեռքը պարզէր տապակածին, ապա այլեւս երբէք չէր կարողանայ գլուխը բարձր պահած քայլել այս ազնիւ աշխարհում։ Ընդ որում, Աքաաբը նրան ոչինչ չէր արգելել։ Եւ շատ հաւանական է որ եթէ Փլասքը ինքը յանկարծ մի կտոր միս վերցնէր, ապա Աքաաբը հազիւ թէ նկատէր այդ։

Փլասքը վերջինն էր սեղան նստում, բայց եւ միշտ հեռանում էր առաջինը։ Ի հարկէ՛... Եւ ճաշի համար յատկացուած Փլասքի ժամանակը սոսկալի սեղմուած էր։ Ոչ մի ուժ չէր կարող նաւապետի երրորդ օգնականին ստիպել նստած մնալ այն բանից յետոյ, երբ առաջին եւ երկրորդ օգնականները արդէն աւարտած լինէին իրենց ճաշը։ Եւ խեղճ Փլասքը միշտ էլ կիսաքաղց էր մնում։ Այդ իսկ պատճառով զրոյցներից մէկի ժամանակ Փլասքը խոստովանեց որ այն ժամանակներից ի վեր, ինչ նա արժանացել է նաւապետի օգնական դառնալու պատուին, միշտ քաղցած է շրջում։ «Ապահովութիւնն ու լիութիւնը ընդմիշտ լքել են իմ ստամոքսը,— մտածում է Փլասքը։— Իբր հիմա հրամանատար եմ, բայց ինչքա՜ն լաւ կը լինէր, եթէ ընդհանուր կաթսայից իմ ձեռքով որսայի մսի կտորը եւ ուտէի ընդհանուր նաւասենեակում, ինչպէս անում էի առաջ, երբ սովորական մի նաւազ էի»։ Ահաւասիկ պաշտօն ստանալու պտուղները։ Ահաւասիկ փառքի ունայնութիւնը։ Ահաւասիկ կեանքի ամբողջ տխմարութիւնը։ Եւ եթէ թէկուզ մի նաւազ ատամ ունենար Փլասքի վրայ, ապա, բաւական էր տեսներ, թէ ճաշի ժամանակ խեղճը ինչպէս է լուռ ու մունջ եւ հիմարացած նստել ահեղ Աքաաբի դիմաց, որպէսզի զգար վրիժառութեան ամբողջ քաղցրութիւնը։

Աքաաբը եւ նրա երեք օգնականները «Փեկոդ»ի նաւապետական սենեակում հանդիսանում էին, եթէ կարելի է այսպէս ասել, ճաշի առաջին հերթափոխը։ Նրանց գնալուց յետոյ սպասաւորը սփռոցի վրայից սրբում էր հացի փշրանքները եւ հրաւիրում երկրորդ հերթափոխին՝ հարպունաձիգներին։

Զարմանալի է նաւապետական սեղանի շուրջ տիրող անմարդկային լարուածութեան եւ այն անհոգ ազատութեան, այն մոլեգին անկաշկանդուածութեան, այն բարեհոգի կոպտութեան միջեւ եղած հակադրութիւնը, որ յատկանշական էր հարպունաձիգներին։ Հակառակ իրենց հրամանատարների, որոնց կարծես վախեցնում էր նոյնիսկ սեփական ծնօտների ձայնը, հարպունաձիգները ուտելիքը ծամում էին այնպիսի մի հաճոյքով, այնպիսի աղմուկով, որ ձայնը տարածւում էր խցով մէկ։ Ո՜հ... նրանք խժռում էին աստուածների նման, իրենց ստամոքսները լցնում էին այնպէս, ինչպէս հնդկական նաւահանգստում նաւամբարներն են լցնում համեմունքը։ Քվիկեգն ու Թեշտիգոն այնպիսի հրեշաւոր ախորժակ ունէին, որ խեղճ սպասաւորը նախորդ խրախճանքից դատարկուած սեղանը լցնելու համար, հարկադրուած էր ապխտած միսը մատուցել անասունը երկու կէս արած, խոշոր կտորներով։ Եւ եթէ նա բաւարար արագաշարժութիւն չէր ցուցաբերում, եթէ պարզւում էր որ «Մի֊Ոտքը֊Այստեղ֊Միւսը֊Այնտեղ» չէ, ապա Թեշտիգոն իր մշակած սիրելի միջոցն ունէր նրան մշտելու համար. պատառաքաղը նրա մէջքին էր նետում այնպէս, ինչպէս հարպունն են նետում կաշալոտի վրայ։ Մի անգամ էլ, կուշտուկուռ ուտելուց յետոյ, զուարճութեան մոլուցքի պահին, հսկայամարմին Դեգուն վճռեց ապաքինել սպասաւորի մոռացկոտութիւնը եւ թեւատակին առնելով նրան, պառկեցրեց հաց կտրելու տախտակի վրայ, իսկ Թեշտիգոն դանակը ձեռքին պտտւում էր խեղճի շուրջը, պատրաստուելով քերթել նրա գանգամաշկը։ Բնական է, որ թմբլիկ սպասաւորը չափազանց նեարդային ու վախկոտ մարդ էր։ Մթամած ու ահեղ Աքաաբի տեսքը եւ երեք վայրենիների պարբերական ու կատաղի հարձակումները նրա կեանքը դարձրել էին իսկական մղձաւանջ։ Սովորաբար, հարպունաձիգներին մատուցելով այն ամէնը, ինչ նրանք ուզում էին, սպասաւորը շտապում էր թաքնուել իր փոքրիկ մթերանոցում եւ դռներին կախած վարագոյրի ետեւից, սարսափահար ու անհամբեր, սպասում էր, թէ երբ է աւարտուելու խրախճանքը։ Այո՛, ծանր է այս սպիտակամորթ սպասաւորի վիճակը, որ պարտաւոր է ծառայել մարդակերներին։ Եւ նա իր ձախ թեւին ոչ թէ անձեռոցիկ պէտք է գցած լինէր, այլ վահան։

Սակայն, բարեբախտաբար, այդ վայրենիները ընդհանուր նաւասենեակ էին գալիս միայն ուտելու համար։ Թէեւ կետորսական տորմիղում ընդունուած է որ ընդհանուր նաւասենեակը պատկանի բոլոր սպաներին, բայց Աքաաբը, ինչպէս եւ, ի դէպ, միւս բոլոր կետորսանաւերի նաւապետները, այդ հարցի նկատմամբ այլ տեսակէտ ունէր։ Նրա կարծիքով, ընդհանուր նաւասենեակը պատկանում էր միայն իրեն, եւ միւսներին էլ թոյլ էր տրւում այստեղ մտնել իր մեծահոգութեան շնորհիւ։ Այնպէս որ, եթէ շիտակն ասելու լինենք, ապա օգնականներն ու հարպունաձիգները ապրում էին ոչ թէ նաւասենեակի մէջ, այլ նաւասենեակից դուրս։ Բայց նրանք քիչ էին տուժում, քանի որ նաւասենեակի մէջ տիրապետում էր օտարացման ոգին։ Աքաաբին հնարաւոր էր դիմել միայն գործնական հարցերով։ Ձեւականօրէն պատկանելով քրիստոնէական աշխարհին, Աքաաբը, իրականում, հեռու էր այդ աշխարհից։ Նա մարդկանց միջավայրում ապրում էր այնպէս, ինչպէս Միսուրիի բնակեցուած ափերին գտնուող վերջին գրիզլի արջը։ Եւ ճիշտ այնպէս, ինչպէս անտառի այդ վայրի առաջնորդ Լոգանը[13] աշնանը մտնում է իր փչակը եւ ձմեռուայ քուն է մտնում սեփական թաթերը ծծելով, այնպէս էլ Աքաաբի հոգին, նրա ծերութեան ցուրտ ու դաժան ձմռանը, մխրճուել էր մարմնի փչակաւոր բնի մէջ եւ այնտեղ ծծում էր խաւարի մռայլ թաթը։

Գլուխ քսանեօթներորդ.
ԿԱՅՄԻ ՎՐԱՅ

Եղանակը հիանալի էր. եւ սահմանուած յաջորդականութեան ընթացքին կայմի ծայրին դիտապահակ կանգնելու իմ հերթն էլ հասաւ։

Ամերիկեան բոլոր կետորսանաւերի վրայ կայմածայրին դիտապահակ են կանգնեցնում նաւահանգստից դուրս գալուն պէս, թէեւ նաւի եւ կետորսական շրջանների միջեւ հեռաւորութիւնը տասնհինգ հազար մղոնից աւելի է լինում։ Եւ եթէ չորս֊հինգ տարուայ նաւարկութիւնից յետոյ հայրենի ափերին մօտեցող կետորսանաւում թէկուզ մի պարապ կաթսայ է լինում, ապա դիտապահակները շարունակում են իրենց հերթափոխը մինչեւ վերջին րոպէն, մինչեւ այն պահը, երբ նաւի կայմերը կորչում են նաւահանգստային կռունկների անտառի մէջ եւ եւս մի կետաձուկ որսալու յոյսը վերջնականապէս չի կորչում։

Քանի որ կայմածայրի դիտապահակի գործը, ինչպէս ցամաքի, այնպէս էլ ծովի վրայ շատ հետաքրքիր է եւ հինաւուրց, ուստի ինքս ինձ թոյլ կը տամ փոքր֊ինչ ծաւալուել։ Կայմածայրի ամենահին դիտապահակներն եմ համարում հին եգիպտացիներին, քանզի իմ ուսումնասիրութիւնների ընթացքին չեմ հանդիպել որեւէ ոքի, ում հնարաւոր լինէր նրանց նախորդը համարել։ Ճիշտ է, բաբելոնեան աշտարակաշինարարները նրանցից առաջ ձեռնարկել էին ամբողջ Ասիայի եւ Աֆրիկայի մէջ ամենաբարձր կայմը կառուցել, բայց, քանի որ այդ վիթխարի քարէ կայմը նախքան վերջին աղիւսը շարելը փլուզուեց աստուածային զայրոյթի ահեղ փոթորիկից, այդ իսկ պատճառով չենք կարող ընդունել բաբելացի շինարարների առաջնութիւնը։ Եգիպտացիներին կայմածայրի դիտապահակների ազգ համարելս հիմնուած է հնագէտների շրջանում տարածուած այն կարծիքի վրայ, թէ առաջին բուրգերը ստեղծուել են աստղադիտական նպատակներով։ Այսպիսի տեսութիւնը իր համոզիչ հաստատումն է գտնում այդ քառանիստ շինութիւնների աստիճանային ինքնատիպ ձեւի մէջ։ Հինաւուրց աստղագէտները սովորութիւն ունէին աստիճաններով բարձրանալ մինչեւ բուրգի գագաթ եւ այնտեղից բարձրագոչ ձայնով աւետել նոր աստղերի հայտնուելը ճիշտ այնպէս, ինչպէս ժամանակակից նաւերի դիտապահակներն են իրենց գոչիւնով աւետում հորիզոնի վրայ յայտնուող առագաստի, ցամաքի կամ կետաձկան մասին։ Յանձին Սիւնակեացի, քրիստոնէական այդ նշանաւոր ճգնաւորի, որ հեռաւոր անցեալին իր համար մի քարէ սիւն էր կանգնեցրել անապատի մէջ եւ սիւնի վրայ անցկացրել էր կեանքի մնացեալ տարիները, մենք դարձեալ կայմածայրի խիզախ դիտապահակի մի հրաշալի օրինակ ունենք։ Ո՛չ մառախուղը, ո՛չ սառնամանիքը, ո՛չ անձրեւը, ո՛չ կարկուտը եւ ոչ էլ բուքը նրան չկարողացան ստիպել որ իջնի։ Եւ նա արիաբար դիմանալով մինչեւ վերջին պահը, բառիս բուն իմաստով մեռաւ իր պարտականութիւնները կատարելիս։ Մեր օրերին կայմածայրի դիտապահակները երկաթէ, քարէ ու բրոնզէ մարդիկ են, որ անյողդողդ կարող են դիմանալ ամենակատաղի փոթորիկին անգամ, սակայն անընդունակ են ձայն տալ իրենց տեսած հրաշքների մասին։ Օրինակ, հէնց Նապոլեոնը, որ ձեռքերը խաչած կանգնել է գետնից մօտ հարիւր յիսուն ֆութ բարձրութեան վրայ, Վանդոմեան սիւնի գագաթին, եւ բոլորովին անտարբեր է, թէ ով է հիմա կառավարում տախտակամածի վրայ՝ Լուի֊Ֆիլի՞պը, թէ՞ Լուի֊Գրողի֊Տարածը։ Մեծն Վաշինգթոնը նոյնպէս իր համար կանգնած է բալթիմորեան խրոխտ կայմի անհասանելի գագաթին։ Ճիշտ այդպէս էլ, թնդանօթային թուջից կառուցած սիւնի վրայ, Թրաֆալգար պուրակում որպէս դիտապահակ կանգնած է ծովակալ Նելսոնը։ Եւ նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ լոնդոնեան ծուխը պարուրում է նրան՝ ծածկելով մարդկանց աչքից, այնուամենայնիւ, որոշակի նշաններ կան, թէ անտեսանելի հերոսը շարունակում է հաւատարիմ մնալ իր պարտականութիւններին, քանզի ծուխն առանց կրակի չի լինում։ Բայց ո՛չ մեծն Վաշինգթոնը, ո՛չ Նապոլեոնը եւ ոչ էլ Նելսոնը երբէք չեն պատասխանի նրանց, ովքեր յուսահատ կանչերով խորհուրդ կ՚աղերսեն խենթի պէս գալարուելով տախտակամածին։ Բայց չէ՞ որ Վաշինգթոնի, Նապոլեոնի կամ Նելսոնի հոգեւոր հայեացքը, ըստ երեւոյթին, թափանցում է ապագայի թանձր մուժի միջով եւ զանազանում այն բոլոր ծանծաղուտներն ու խութերը, որոնք պէտք է շրջանցել։

Ցամաքի ու ծովի ծայրակայմային դիտապահակներին ինչ որ յատկանիշերով միաւորելը կարող է ոմանց անհիմն թուալ։ Բայց որ այս խնդրում անհիմն բան չկայ, յստակօրէն ապացուցում է Նանթաքեթ կղզու միակ պատմագիր Օբեդ Մեքիի յիշատակութիւնը։ Պատուարժան Օբեդը գրում է, թէ հին֊հին ժամանակներին, երբ կետորսութիւնը դեռ նոր էր սկզբնաւորւում եւ նաւերն էլ կանոնաւոր երթուղիների դեռ դուրս չէին գալիս, կղզու բնակիչները առափնեայ աւազուտի մէջ բարձր կայմեր էին խրում, որոնց վրայ ելնում նստում էին դիտապահակները։ Իսկ մի քանի տարի առաջ ճիշտ նման միջոց էին կիրառում Նոր Զելանդայի կետորսները։ Կայմերին թառած դիտապահակները, նկատելով կետաձկանը, նշան էին տալիս ափին սպասող որսամակոյկներին։ Բայց հիմա այդ միջոցն արդէն հնացած է, ուստի նորից դառնանք իսկական կայմերին, որոնց ծայրին ծովի վրայ հերթապահում են դիտապահակները։

Արեւածագից մինչեւ մայրամուտ դիտապահակները կանգնում են երեք կայմերի ծայրահարթակներին եւ երկու ժամը մէկ փոխարինում իրարու։ Արեւադարձային շրջաններում, խաղաղ եղանակին, կայմի ծայրին հերթապահելը շատ հաճելի է, իսկ երազկոտ ու խոհուն մարդու համար պարզապէս՝ սքանչելի մի բան։ Մօտ հարիւր ֆութ բարձրութեան վրայ կանգնած, քեզ թւում է, թէ վիթխարի ոտնացուպերով քայլում ես անդնդախոր ովկիանոսի վրայով։

Արեւադարձային նաւարկութիւնների ժամանակ սովորաբար ձեզ պարուրում է լիակատար անդորրը։ Ձեզ ոչ մի նորութիւն չի վրդովում, լրագրեր չէք կարդում, եւ ոչ էլ տառապում էք այն հոգսից, թէ այսօր ճաշին ինչ էք ուտելու, քանզի առաջիկայ երեք տարուայ ձեր ուտելիքը զետեղուած է տակառների մէջ եւ ճաշատեսակն էլ երեք տարի շարունակ անփոփոխ է մնալու։

Երեք կամ չորս տարի տեւող նաւարկութեան ժամանակ կայմածայրին անցկացրած ժամերի ընդհանուր գումարը երբեմն հասնում է մի քանի ամսի։ Մնում է միայն ափսոսալ, որ այն տեղը, ուր անցկացնում էք ձեր կեանքի այդքան նշանակալից մասը, զուրկ է հարմարութիւններից։ Դուք կանգնում էք երկու զուգահեռ ձողերի վրայ, իսկ ալիքները այս ու այն կողմ են նետում նաւը։ Այնպէս որ, նորեկին թերեւս աւելի հաճելի լինէր ցուլի եղջիւրներին նստելը։ Ուստի խորին ափսոսանքի է արժանի այն փաստը որ հարաւային երթուղիների կետորսանաւերը չունեն սարեակի բնի պէս շինութիւններ, ուր սովորաբար պատըսպարւում են Գրենլանդական տորմիղի կետորսները։

Բայց եթէ հարաւային ծովերում կետորսները նման հարմարութիւններից զուրկ են, ապա փոխարէնը նրանց գուրգուրում է անխառն ու թովիչ եղանակը։ Սովորաբար, երբ հասնում էր դիտապահակին փոխարինելու իմ հերթը, ես դանդաղ, շա՜տ դանդաղ մագլցում էի կայմապարաններով Քվիկեգին կամ մէկ ուրիշին ընդառաջ, ով իջնում էր վար՝ կայմի գագաթին իր տեղը ինձ զիջելու համար։ Կայմահարթակին կանգնած՝ մենք մի քիչ զրուցում էինք, յետոյ շարունակում մեր ընթացքը՝ մէկս դէպի վեր, միւսը՝ վար։ Ես մի քիչ էլ էի բարձրանում, ոտքս ծուլօրէն անցկացնում էի կայմահարթակի հորիզոնական ձողի վրայով, տնտղում էի ջրային վիթխարի իմ տնտեսութիւնը, եւ միայն դրանից յետոյ անշտապ շարունակում էի մագլցել մինչեւ կայմի ծայրը։

Այստեղ պէտք է խիղճս թեթեւացնեմ, խոստովանելով թէ որպէս դիտապահակ ոչ մի բանի պէտք չէի։ Վիթխարի բարձրութեան վրայ ինքս ինձ հետ մենակ մնալով, երբ առատօրէն ծնուող մտքերը պարուրում, իսկ տիեզերքի խորհուրդն էլ ոտքից գլուխ տիրում էր ինձ, մի՞թէ կարող էի հաւատարիմ մնալ կետորսական նաւի գլխաւոր պատուիրանին. «Աչալուրջ եղի՛ր եւ, եթէ որեւէ բան նկատես՝ ձայն տուր»։

Նանթաքեթցի նաւատէրեր, ես պէտք է ազնուօրէն նախազգուշացնեմ ձեզ։ Հրաժարուէ՛ք ձեր կետորսական նաւերի վրայ լայնաճակատ ու երազկոտ աչքերով գունատ պատանիներ վարձելուց. պատանիներ, որոնք հակուած են ամէնից անպատեհ պահերի խորասուզուել պատրանքների մէջ։ Զգուշացէք նրանցից, կրկնում եմ... Չէ՞ որ կետուս որսալու համար նախ անհրաժեշտ է տեսնել ու գտնել որսին։ Իսկ երազկոտ աչքերով պատանիները կարող են ձեզ տասն անգամ պտտել երկրագնդի շուրջ եւ դրանից դուք բացարձակապէս ոչինչ չէք շահի։

Հարպունաձիգը մի այդպիսի պատանու ասել է հետեւեալը.

— Հէ՜յ, կապիկ... Արդէն երեք տարի է, ինչ նաւարկում ենք, իսկ դու դեռեւս ոչ մի կետաձուկ չես յայտնաբերել։ Երբ դու կանգնած ես լինում կայմի ծայրին, կետաձկներն ասես այնպէս են չքանում, ինչպէս հաւի կտուցին չքացել են ատամները։

Թերեւս, նաւի երթուղու վրայ իրօք որ կետաձկներ չեն հանդիպում այն ժամանակ, երբ պատանին ընդունած է լինում դիտապահակի հերթափոխը։ Բայց գուցէ կետաձկների վիթխարի մի հօտ լողում անցնում է մօտակայքով, միայն թէ կայմի կշռոյթային տատանումից եւ մէկը միւսի ետեւից ծնուող սեփական մտքերից վերացած այդ միայնակ երազողը այնպէս է սուզուել իր հոգու անպարփակ վիհի մէջ, որ ովկիանոսի հեռուներին երեւացող լողակն ու ընդհանրապէս այն ամէնը, ինչի վրայով սահում անցնում է նրա հայեացքը, թւում է պատրանքների աղօտ մարմնաւորումներ, որոնք հալւում են ժամանակի ու տարածութեան մէջ։

Բայց վա՛յ քեզ, եթէ բանաստեղծական այդ պատրանքների մէջ սուզուած, ինքնամոռացութեամբ յանկարծ ոտքդ տեղից շարժես կամ բարալիկ բազրիքը ամուր սեղմած մատներդ բացես։ Նոյն այդ պահին սարսափահար կը յայտնուես իրականութեան մէջ։ Կարող է նաեւ այնպէս պատահել, որ այդ գեղեցիկ, արեւօտ օրը, երբ այնքա՜ն թափանցիկ է օդը եւ ալիքները՝ քնքոյշ, յանկարծ պոկուես կայմի ծայրից ու մի սոսկալի կարճ ճիչով գահավիժես դէպի ծով ու ընդմիշտ անհետանաս նրա կապոյտի մէջ։ Յիշէք այդ մասին, ո՜հ, պատանի բնապաշտականներ։

Գլուխ քսանութներորդ.
ՇՔԱՀԱՐԹԱԿԻ ՎՐԱՅ

Մտնում է Աքաաբը, յետոյ՝ միւսները։

Ծխամորճի հետ կապուած դէպքից շատ չանցած մի առաւօտ Աքաաբը, սովորականի պէս, նախաճաշից յետոյ բարձրացաւ շքահարթակ։ Նաւապետերը սիրում են այդ ժամերին զբօսնել շքահարթակի վրայ ճիշտ այնպէս, ինչպէս ցամաքի վրայ, նախաճաշից յետոյ, սովորութիւն ունեն ճեմել որոշ պարոններ։

Նրա ոսկրոտ ու ծանր ոտնաձայնները թնդացին կլոր փոսիկներով սփռուած տախտակամածին։ Այս փոսիկները նրա ոսկրէ ոտքի հետքերն էին։ Եւ ինչպէս նրա քայլերն էին թողնում իրենց հետքը տախտակամածին, այնպէս էլ մի անխոնջ, սեւեռուն եւ մինուճար միտք իր հետքն էր թողել նաւապետի՝ կինճիռներով ծածկուած մռայլ ճակատին։ Բայց այդ առաւօտ նրա ճակատի կնճիռները աւելի խորն էին թւում եւ սովորականից աւելի խորն էր մխրճւում նրա ոսկրէ ոտքը տախտակամածի մէջ։ Աքաաբը այնքան էր յագեցուած իր այդ մտքով, որ ամէն անգամ միջնակայմից դէպի կողմնացոյցի պահարան հասնելիս եւ ետ շրջուելիս, ասես միտքն էլ էր շրջւում եւ շարունակում քայլել տիրոջ հետ։

— Փլասք, նկատո՞ւմ ես,— շշուկով ասաց Սթաբը։— Ճուտն արդէն սկսել է կտցահարել հաւկիթի կեղեւը... Շուտով դուրս կը գայ։

Անցաւ մի քանի ժամ։ Աքաաբը փակուեց իր նաւասենեակում, բայց գրեթէ անմիջապէս դարձեալ յայտնուեց տախտակամածին։ Յայտնուեց ու նորից սկսեց քայլել, քայլել։ Եւ քայլում էր՝ հայեացքի մէջ նոյն այդ գրգռուած վճռականութեամբ։

Իրիկնադէմին Աքաաբը յանկարծ կանգնեց նաւեզրի մօտ, ոսկրէ ոտքը հենեց յատուկ փորած փոսիկին եւ ձեռքով կայմապարանից կառչած, Սթաբին հրամայեց հաւաքել ամբողջ անձնակազմը։

— Սը՞ր,— ապշահար կմկմաց Սթաբը, լսելով այդ հրամանը, որ նաւի վրայ տրւում է միայն ու միայն արտակարգ իրադրութեան ժամանակ։

— Բոլորը հաւաքուեն այստեղ,— կրկնեց Սթաբը եւ վեր նայելով, գոչեց.— Հէ՜յ, ովքե՞ր են կայմերի վրայ... Ցած իջէ՛ք...

Նաւազները խմբուեցին շքահարթակի վրայ եւ վախւորած ու զարմացած նայեցին փոթորիկից առաջ մթամած հորիզոնի պէս մռայլ Աքաաբին։ Իսկ նա մի հայեացք նետելով մարդկանց վրայ, քայլեց առաջ ու շարունակեց իր զբօսանքը տախտակամածին այնպէս, ասես շուրջը շունչ֊արարած չլինէր։

Գլուխը հակած եւ գլխարկը աչքերին քաշած՝ նա ետ ու առաջ էր քայլում, քայլում էր չլսելով անձնակազմի զարմացական շշուկները։ Այնպէս որ, ի վերջոյ, Սթաբը չհամբերեց ու Փլասքին շշնջաց, թէ Աքաաբը իրենց երեւի հաւաքել է, որպէսզի վկայ լինեն մի նոր յաղթանակի արձանագրութեան։ Բայց այդ ամէնը երկար չտեւեց։ Նա, վերջապէս, կանգնեց ու ձայնի մէջ կրքոտ մի երանգով՝ գոչեց.

— Մարդի՜կ... Կետաձկանը տեսնելիս դուք ի՞նչ էք անում։

— Ձայն ենք տալիս,— իրենց խռպոտած կոկորդներով մի մարդու պէս գոչեցին շուրջ երկու տասնեակ նաւազներ։

— Ապրէ՛ք,— վայրենի ուրախութեամբ բացագանչեց Աքաաբը, գնահատելով այդ ընդհանուր ոգեւորութիւնը, որ ասես մոգական մի ուժով ծնուեց անսպասելի այդ հարցից։— Իսկ յետո՞յ ինչ էք անում։

— Իջեցնում ենք որսամակոյկները եւ սկսում ենք հետապնդել։

— Ո՞ր երգի տակ էք թիավարում։

— «Խփած կետաձուկ կամ փշրուած մակոյկ»։

Իւրաքանչիւր պատասխանի հետ տարօրինակ ու մոլեգին մի գոհունակութիւն էր յայտնւում նաւապետի դէմքի վրայ։ Իսկ նաւազները շփոթուած իրար էին նայում, ասես իրենք իրենց վրայ զարմանալով, թէ անիմաստ թուացող այդ հարցերը ինչպէս են ոգեւորում ու կատաղի բերկրանք պատճառում։ Յանկարծակի շրջուելով ու ջղաձիգ մի շարժումով կայմապարանը աւելի վերեւից բռնելով, Աքաաբը ասաց.

— Կայմահարթակի դիտապահակնե՛ր, դուք արդէն լսել էք իմ հրամանը Ճերմակ Կետաձկան մասին։ Հիմա դիմում եմ բոլորիդ։ Որոնեցէ՛ք նրան... Տեսնո՞ւմ էք այս ոսկէ դրամը։— Եւ նա վեր պարզեց խոշոր, արեւի տակ փայլատակող իսպանական դուբլոնը։— Սրա գինը տասնվեց դոլար է։ Բոլո՞րն են տեսնում... Միստր Սթարբէք, մի մեծ մուրճ տուէք ինձ...

Մինչ աւագ օգնականը կը բերէր մուրճը, Աքաաբը լուռ կանգնել ու ոսկեդրամը շփում էր սերթուկի փեշով, ասես կամենալով աւելի փայլեցնել ոսկին։

Սթարբէքից վերցնելով մուրճը, նա մօտեցաւ միջնակայմին։ Մի ձեռքով մուրճը բարձր բռնած, իսկ միւսով՝ ոսկեդրամը, նա հանդիսաւորութեամբ բացագանչեց.

— Ձեզնից նա՝ ով առաջինը կը նկատի ճերմակ գլխով, կնճռոտած ճակատով եւ ծուռ երախով կետաձկանը. նա՝ ով առաջինը կը նկատի պոչի վրայ, աջ կողմից երեք վէրք ունեցող կետաձկանը. նա՝ ով առաջինը ձայն կը տայ, թէ տեսնում է Ճերմակ Կետաձկանը, ինձնից կը ստանայ այս ոսկին, զաւակներս։

— Հու֊ռա՜... Հո՜ւ֊ռա...— գոչեցին նաւազները, թափահարելով իրենց գդակները այնքան ժամանակ, մինչեւ Աքաաբը ոսկեդրամը կ՚ամրացնէր կայմին։

— Ուրեմն, լաւ յիշէք Ճերմակ Կետաձկան մասին,— գոչեց Աքաաբը, մուրճը նետելով տախտակամածին։— Աչքներդ լայն բացէք, նաւազներ։ Լաւ նայէք ջրին... որոնեցէք ճերմակ խալը... Եւ հէնց որ նկատէք թէկուզ մի չնչին նշան, անմիջապէս ձայն տուէք...

Նաւապետի խօսքերին միւսներից աւելի ուշադիր ու հետաքրքրութեամբ ականջ էին դրել Թեշտիգոն, Դեգուն եւ Քվիկեգը։ Եւ կնճռոտած ճակատի ու ծուռ երախի մասին լսելով, նրանցից ամէն մէկը իւրովի հառաչեց, ասես սոսկալի ինչ որ բան յիշելով սեփական անցեալից։

— Նաւապետ Աքաաբ,— ասաց Թեշտիգոն։— Ճերմակ Կետաձուկը արդեօք նա՞ է, որին շատերն անուանում են Մոբի Դիկ։

— Մոբի Դի՞կ,— գոչեց Աքաաբը։— Ուրեմն դու ճանաչո՞ւմ ես այդ կետաձկանը, Թե՛շ։

— Եւ սուզուելիս պոչը տարօրինակ կերպով չի՞ թափահարում արդեօք,— հարցրեց հնդկացին։

— Շատրուանն էլ նման չէ միւս կետաձկների շատրուաններին, ճի՞շտ է, նաւապետ Աքաաբ,— հարցրեց Դեգուն։— Շիթը ցրուած է եւ կարճատեւ, չէ՞...

— Վրան՝ մէկ, երկու, երեք... Օ՜, շատ հարպուն, հը՞, նաւապետ,— անկապ խօսեց Քվիկեգը։— Բոլորն էլ... պտտես... պտտես... ոնց որ...— եւ բառը չգտնելով, ձեռքն այնպէս պտտեցրեց, ասես շշի խցան էր ուզում հանել։

— Ոնց ու խցանահան լինեն,— ուրախացած յուշեց Աքաաբը։— Ճիշտ է, Քվիկեգ... նրա մարմնին բազմաթիւ հարպուններ են ցցուած եւ բոլորն էլ ոլորուած են ու ծռմռուած։ Ճիշտ է, Դեգու, նրա շատրուանը ցրուած հասկերի խոշոր խրձի է նման։ Ճիշտ է, Թեշտիգո, սուզուելիս նա այնպէս է թափահարում պոչը, ասես յանկարծահաս փոթորիկի պոկած եռանկիւնի առագաստ լինի։ Մա՛հ կամ սատանաներ... Դա հէնց Մոբի Դիկն է։ Մոբի Դիկն է որ կայ... Մոբի Դիկը...

— Նաւապետ Աքաաբ,— ասաց Սթարբէքը, որ մինչ այդ Փլասքի ու Սթաբի հետ կանգնած, զարմանքով եւ լուռ զննում էր նրան, եւ յետոյ կռահեց, թէ ինչն ինչոց է։— Նաւապետ Աքաաբ, ես էլ եմ լսել Մոբի Դիկի մասին։ Արդեօք դա նոյն Մոբի Դիկը չէ՞, որ քեզ թողել է միոտնանի...

— Քեզ ո՞վ է պատմել,— բղավեց Աքաաբը։ Բայց յետոյ փոքր֊ինչ լռելով, ասաց.— Այո՛, Սթարբէք, այո՛, բարեկամներս, այդ Մոբի Դիկն է խորտակել իմ երազանքը. այդ Մոբի Դիկն է ինձ կանգնեցրել անկենդան կոճղի վրայ։ Այո՛, Մոբի Դիկը,— կրկնեց նա սարսափելի, անմարդկային ու բարձր մի բառաչով, ասես սրտից վիրաւոր իշայծեամ լինէր։— Այո՛, այդ անիծեալ Ճերմակ Կետաձուկն էր, որ փշուր֊փշուր արեց իմ տախտակամածը եւ ինձ ընդմիշտ մի թշուառ հաշմանդամ դարձրեց։— Նա ձեռքերը կարկառեց երկինք եւ սկսեց մոլեգնօրէն անիծել.— Այո՛, այո՛... Եւ ես նրան որոնելու եմ Բարեյուսոյ հրուանդանից էլ այն կողմ, Հորն հրուանդանից էլ այն կողմ, Նորվեգական Մալշտրեմից էլ այն կողմ, դժոխքի կրակից էլ այն կողմ, եւ աշխարհում ոչ մի բան ինձ չի ստիպի, որ հրաժարուեմ հետապնդելուց։ Այդ է մեր նաւարկութեան նպատակը. մարդիկ։ Մեր նպատակն է հետապնդել Ճերմակ Կետաձկանը երկու կիսագնդերում, մինչեւ որ նա ցայտեցնի արիւնաշաղախ իր վերջին շատրուանը եւ մինչեւ որ ովկիանոսի ալիքների վրայ անօգնական ճօճուի նրա ճերմակ մարմինը։ Ի՞նչ պատասխան կը տաք, նաւազներ։ Պատրա՞ստ էք ինձ հետ պայման կապել։ Տեսքից դատելով, կարելի է կարծել, թէ դուք վախկոտներ չէք։

— Պատրաստ ենք... Պատրաստ ենք,— գոչեցին հարպունաձիգներն ու նաւազները, զօրաւիգ կանգնելով իրենց քաջարի նաւապետին։— Մենք նրան աչքից չենք փախցնի եւ անվրէպ կը շամփրենք Մոբի Դիկին։

— Աստուած մեզ օգնական։— Նաւապետի ձայնի մէջ զգացուեց ոչ այն է հեծկլտանք, ոչ այն է՝ հիացմունք։— Աստուած ձեզ օգնական, մարդիկ... Հէ՜յ, սպասաւոր։ Մի տակառ ռոմ բեր... Միստր Սթարբէք, ինչո՞ւ այդպէս մռայլուեցիր... Թէ՞ համաձայն չես հետապնդել Ճերմակ Կետաձկանը։ Գուցէ չե՞ս ուզում ուժերըդ չափել Մոբի Դիկի հետ։

— Ես պատրաստ եմ ուժերս չափել ոչ միայն նրա ծուռ երախի, այլեւ մահուան երախի հետ, նաւապետ Աքաաբ։ Եթէ, ի հարկէ, դա անհրաժեշտ լինի մեր յաջողակ որսի համար։ Ես այս նաւն եմ եկել կետաձկներ որսալու եւ ոչ թէ նաւապետիս վրէժը լուծելու համար։ Քանի՞ տակառ կը լինի քո այդ վրէժը, նաւապետ Աքաաբ, եթէ նոյնիսկ քեզ յաջողուի վրէժխնդիր լինել։ Եւ ի՞նչ կ՚արժէնա Նանթաքեթի շուկայում։

— Նանթաքեթի շուկայո՞ւմ... Շատ պէ՜տք է... Մօտ եկ... մօտ եկ, Սթարբէք... Ես քեզ կը բացատրեմ... Կարծում ես միայն դրա՞մն է յաջողութեան չափանիշը։ Լսի՛ր, թէ ինչ եմ ասում քեզ... Եթէ առեւտրականները «Փեկոդ»ի նաւամբարները լցնեն նոյնիսկ մաքուր ոսկով, միեւնոյն է, ասում եմ՝ միեւնոյն է, իմ վրէժն ԱՅՍՏԵ՛Ղ շահոյթ կը բերի,— ասաց Աքաաբը, խփելով կրծքին։

— Վրէժխնդիր լինել անլեզու արարածի՞ց...— գոչեց Սթարբէքը։— Արարած, որ քեզ վնասել է, ենթարկուելով իր կոյր բնազդի՜ն... Չէ՞ որ խենթութիւն է։ Նաւապետ Աքաաբ, անլեզու արարածի նկատմամբ ոխ պահելը նոյնն է, ինչ Աստծուն հայհոյելը։

— Սթարբէք, ականջ դիր որ հասկանաս,— ասաց Աքաաբը։— Այն ամէնը, ինչ տեսնում ենք, սոսկ դիմակներ են։ Բայց ամէն մի դիմակի տակ կարելի է տեսնել դէպքերի ու երեւոյթների բուն էութիւնը։ Բանտարկեալը ինչպէ՞ս կարող է դուրս գալ ազատութիւն, եթէ չխորտակի իր զնդանի պատը։ Ճերմակ Կետաձուկը ինձ համար այդպիսի մի պատ է, որից այն կողմ, ինչպէս երբեմն թւում է, ոչինչ չկայ... Բայց դա կարեւոր չէ։ Բաւական է այն, որ գոյութիւն ունի Ճերմակ Կետաձուկը։ Նա ինձ մարտակոչ է ուղարկում։ Նրա մէջ տեսնում եմ դաժան մի ուժ, որ յագեցած է անհատնում մի չարութեամբ։ Հէնց այդ չարամիտ ու անհասանելի ուժն էլ ատելի է ինձ աշխարհում ամէն բանից աւելի։ Եւ ինձ համար կարեւոր չէ, թէ ո՛վ է նա, այդ Ճերմակ Կետաձուկը. ինչ որ մէկի անյայտ չարամտութեան գործի՞ք, թէ՞ հէնց ինքն է չարիքի ակունքը։ Բայց ես իմ ամբողջ ատելութիւնը պէտք է թափեմ նրա վրայ, քանի որ ինձ համար նա մի պատ է, իսկ ես՝ նրա դիմաց սոսկ մի բանտարկեալ։ Եւ ես չեմ կարող դուրս գալ ազատութիւն, եթէ չխորտակեմ բանտիս պատը։ Մի՛ ասա ինձ, թէ ես անարգում եմ Աստծուն, Սթարբէք։ Ես պատրաստ եմ ոչնչացնել նոյնիսկ արեւը, եթէ նա յանդգնի վիրաւորել ինձ։ Քանզի, եթէ նա ընդունակ է ինձ վիրաւորել, ուրեմն, ես էլ որպէս պատասխան, ընդունակ եմ ոչնչացնել նրան։ Մի՞թէ այս աշխարհում ազնիւ խաղ չի լինում։ Եւ մի՞թէ ամէն արարած չի ենթարկւում արդարութեան կանչին։ Բայց ես նոյնիսկ այդ ազնիւ խաղին ենթակայ չեմ։ Ո՞վ է իշխում ինձ... Արդարութիւնը սահմաններ չունի։ Դու ինձ այդպէս մի՛ նայիր։ Լսո՞ւմ ես։ Բթամիտի հարցն աւելի անտանելի է, քան սատանայինը։ Ահա՜... դու արդէն կարմրում ես ու գունատւում։ Իմ կիրքը շիկացրեց քո զայրոյթը։ Ականջ դիր, Սթարբէք, մարդիկ կան, որոնց զայրացած պահին ասած խօսքը դիմացինին չի նուաստացնում։ Ես չէի ուզում քեզ նեղացնել։ Մոռացի՛ր... Աւելի լաւ է նայես հարպունաձիգներին եւ տեսնես, թէ ինչպէս է նրանց հոգու մէջ եռ գալիս կիրքը։ Դու լաւ նայիր այդ ընձառիւծներին, որոնք ծարաւի են Մոբի Դիկի հետ գօտեմարտելու։ Լաւ զննիր նաւազներին ու ասա՛. մի՞թէ չի երեւում որ նրանք բոլորն էլ համաձայն են Աքաաբի հետ։ Նայի՛ր Սթաբին։ Նա ծիծաղում է։ Նայիր այն չիլիացուն։ Քիչ է մնում ծիծաղից ուշաթափուի։ Մի՞թէ միայնակ ծառը կարող է դիմանալ այդպիսի փոթորիկի։ Չէ՜, չի կարող, Սթարբէք։ Եւ ինչի՞ մասին է խօսքը։ Մի՞թէ կետաձուկ որսալը այդքան դժուար բան է Սթարբէքի համար։ Եւ մի՞թէ Նանթաքեթի առաջին հարպունաձիգը կը հրաժարուի մասնակցել որսին այն դէպքում, երբ նաւազներն արդէն շտապում են վերցնել հեսանաքարերը։ Ա՜հ... Տեսնում եմ որ քեզ տիրել է շփոթմունքը. եւ ընդհանուր ալիքը քեզ էլ է քաշում... Ի՞նչ ես լռել։ Բայց, ի դէպ, լռութիւնդ արդէն իսկ խօսում է քո փոխարէն։— Եւ ապա՝ մեկուսի.— Իմ լայնացած ռունգներից կրակ է ելնում։ Եւ նա արդէն ներշնչեց այդ կրակը։ Հիմա Սթարբէքը այլեւս իմն է։ Կամ պէտք է անվերապահ ենթարկուի, կամ գերադասի բացայայտ ըմբոստութիւն։

— Տէ՜ր Աստուած, փրկի՛ր ինձ,— հազիւ լսելի քրթմնջաց Սթարբէքը։— Տէ՜ր Աստուած, փրկի՛ր բոլորիս։

Բայց իր յաղթանակով ոգեւորուած եւ օգնականի լուռ հեզութեամբ բերկրացող Աքաաբը չլսեց ո՛չ նրա աղօթքը, ո՛չ նաւամբարից հասնող կամացուկ ծիծաղը, ո՛չ էլ նաւասարքերի մէջ չարագուշակ բվուացող քամու ձայնը։ Նա չլսեց նոյնիսկ, թէ ինչպէս դողդողացին ու անօգնականօրէն կայմերին շափշափեցին թուլացած առագաստները, մի պահ ասես հոգեպէս ընկճուելով։ Կենսական համառութեամբ դարձեալ բոցկլտացին Սթարբէքի աչքերը, լռեց կամացուկ ծիծաղը որ լսւում էր նաւամբարից, քամին փքեց առագաստները, եւ նաւը դարձեալ առաջ լողաց, հպարտօրէն ճեղքելով ալիքները։ Ո՜հ, նախանշաններ եւ նախազգուշացումնե՜ր, ինչո՞ւ էք յայտնուելուն պէս շտապում անհետանալ։ Դուք ոչ թէ նախազգուշացնում էք, ո՜հ, ստուերներ, դուք պարզապէս ցոյց էք տալիս ապագան։ Ոչ այնքան ապագան էք ցոյց տալիս, որքան մեր հոգիների մէջ հաստատում էք անցեալը։ Քանզի արտաքին աշխարհը միայն թեթեւակիօրէն է զսպում մեզ, եւ մենք առաջ ենք մղւում մեր էութեան ամէնածածուկ եւ խորը պահանջներով։

— Ռո՜մը... Ռո՜մը,— բացագանչեց Աքաաբը։

Եւ սպասաւորի ձեռքից վերցնելով լեփ֊լեցուն շերեփը, հարպունաձիգներին հրամայեց մերկացնել հարպունները։

Զէնքերը ձեռքներին, նրանք շարուեցին նաւապետի դիմաց։ Նրանց կողքին կանգնեցին միաժանիներով զինուած երեք օգնականները։ Եւ այս զինեալներին շրջապատեցին նաւազները։ Աքաաբը նայեց նրանց իւրաքանչիւրի աչքի մէջ եւ, որպէս պատասխան այդ հայեացքի, մարդկանց աչքերի մէջ բոցկլտացին վայրենի կրակներ։ Այդ աչքերն ասես կոյոտների կարմիր բիբեր լինէին, որ ուղղուած էին իրենց խմբապետին։ Իսկ խմբապետը ոհմակի գլուխն անցած պատրաստւում էր բիզոնների հետքերով նետուել դէպի առաջ եւ, աւա՜ղ, ընկնել հնդկացիների պատրաստած ծուղակը։

— Խմի՛ր եւ փոխանցիր հարեւանիդ,— ասաց Աքաաբը՝ ծանր շերեփը պարզելով մօտիկ կանգնած նաւազին։— Թող բոլորը խմեն... Հերթով փոխանցէք, հերթով... Խմէ՛ք եւ արագ փոխանցէք յաջորդին։ Հիանալի ռոմ է։ Սատանայի սմբակի պէս է դաղում... Շատ լաւ է, լաւ է... Խմէ՛ք... Խմէ՛ք... Դժոխային այս խմիչքը պարուրաձեւ հոսում է ներս եւ օձի լեզուի պէս երկճեղքուելով, դուրս է գալիս ձեր աչքերից։ Հիանալի է։ Շերեփի մէջ բան չմնաց։ Նաւազնե՜ր, դուք կարծես տարիներ լինէք... Առանց մի կաթիլ թողնելու խմեցիք կեանքի լեցուն շերեփը։ Սպասաւո՛ր, նորից լցրու։ Հիմա ականջ դրէք ինձ, իմ խիզախներ։ Ձեզ հաւաքել եմ այստեղ, իմ շուրջը։ Դուք, միաժանիով զինուած օգնականներ, կանգնէք ձեր տեղերում։ Հարպունաձիգները իրենց հարպուններով թող շարուեն այնտեղ... Իսկ նաւազները թող շրջապատեն ինձ, որպէսզի կարողանամ յարութիւն տալ ձկնորսների՝ իմ նախնիների ազնուաբարոյ սովորութեանը... Շերեփը դարձեալ լիքն է։ Տո՛ւր տեսնեմ, սպասաւոր։ Իմ օգնականներ, խաչէ՛ք ձեր միաժանիները։ Թողէք իմ ձեռքը հպեմ դրանց,— այս ասելով, նա ձեռքը պարզեց, հատման տեղից բռնեց փայլատակող երեք տեգերը եւ կտրուկ քաշեց դէպի իրեն՝ լարուած հայեացքը Սթարբէքից տեղափոխելով Սթաբի, եւ Սթաբից էլ Փլասքի վրայ։ Թւում էր, թէ իր ներքին դիւային կամքով նա փորձում է նրանց հաղորդել այն բորբոքուած կիրքը որ կուտակուել էր սեփական մագնիսական կեանքի լէյդենեան անօթի մէջ։ Երեք օգնականները չդիմացան նրա սեւեռուն ու անյողդողդ հայեացքին։ Սթաբն ու Փլասքը գլուխները շրջեցին, իսկ ազնիւ Սթարբէքը խոնարհեց աչքերը։

— Ի՞նչ արած,— ասաց Աքաաբը,— բայց գուցէ այսպէս աւելի լաւ է։ Թերեւս, եթէ կարողանայի ձեզ հաղորդել իմ ամբողջ կիրքը, ապա ինքս կը մնայի ձեռնունայն, իսկ դուք, չդիմանալով այդ ծանրութեանը, ոտները կը ձգէիք։ Ճի՛շտ է, բարեկամներս։ Ուրեմն, ձեզ նշանակում եմ իմ երեք հեթանոս եղբայրների, այս նշանաւոր ու ազնուաբարոյ պարոնների, իմ խիզախ հարպունաձիգների մատռուակներ։ Դուք գարշո՞ւմ էք այդ նշանակումից։ Հապա ինչպէ՞ս է մեծն Պապը լուանում աղքատների ոտները՝ սեփական վեղարն օգտագործելով իբրեւ ջրաման։ Ո՜հ, իմ սիրալիր կարդինալներ, դուք եւս ողորմածաբար մեծահոգի եղէք։ Ես չեմ հրամայում ձեզ։ Դուք ձեր սեփական կամքով կ՚անէք այդ։ Հէ՜յ, հարպունաձիգներ, կտրէք դերձանները եւ կոթերն անջատէք սայրերից։

Լուռ ենթարկուելով հրամանին, հարպունաձիգները անջատելով փայտէ կոթերը, դէպի վեր պարզեցին իրենց հարպունների երեք ֆութանոց մետաղէ սայրերը։

— Իսկ հիմա ծայրերը դէպի վար շրջէք։ Այնպէս որ, կոթերի համար փորուածքները ծառայեն որպէս գաւեր։ Մատռուակներ, մօ՛տ եկէք։ Վերցրէք այդ գաւերը եւ պահէք մինչեւ լցնեմ։— Եւ անշտապ անցնելով մէկից միւսին, նա այրող հեղուկով բերնէբերան լցրեց շրջած հարպունների փորուածքները։— Իսկ հիմա, իմ օգնականներ, հարպունաձիգներին մատուցէք բարեկամութեան գաւերը։ Խմէ՛ք, հարպունաձիգներ, հիմա դուք բոլորդ իրար էք կապուած անքակտելի միութեամբ։ Ի՞նչ կ՚ասես, Սթարբէք։ Գործն արուած է։ Եւ արեգակն էլ պատրաստ է այդ միութիւնը հաստատել իր մայրամուտով։ Խմէ՛ք, հարպունաձիգներ։ Խմէ՛ք, որովհետեւ ձեր տեղը որսամակոյկի մահաբեր ցռուկի վրայ է։ Խմէ՛ք ու երդուէք. մա՛հ Մոբի Դիկին։ Թող Աստծոյ պատիժը ծանրանայ ձեզ վրայ, եթէ չգտնենք ու չսպանենք Մոբի Դիկին։

Հարպունաձիգները բարձրացրեցին երկարուկ, սրածայր պողպատէ գաւերը եւ Ճերմակ Կետաձկան հասցէին լուտանքներ ու անեծքներ տեղալով, միանգամից խմեցին պարունակութիւնը։ Սփարբէքը գունատուեց եւ, հառաչելով, շրջուեց նրանցից։ Եւ դարձեալ, արդէն վերջին անգամ, խենթացած հարպունաձիգների ձեռքից ձեռք անցաւ լիքը շերեփը։ Յետոյ Աքաաբը թափահարեց ձեռքը. բոլորը ցրուեցին, իսկ նա իջաւ նաւասենեակ։

Գլուխ քսանիններորդ.
ՄԱՅՐԱՄՈՒՏ

Խցիկում, նաւախելի լուսանցոյցի մօտ նստած է Աքաաբը եւ նայում է ծովին։

Ճերմակ ու պղտոր հետքը ձգւում է նաւախելի ետեւից։ Եւ նախանձոտ ալիքները ծառս են լինում երկու կողմերից, շտապելով ծածկել իմ հետքը։ Թող ծածկեն։ Բայց միայն իմ անցնելուց յետոյ։

Հեռու֊հեռուներում գինու պէս շառագունում են գորշ ալիքները։ Արեգակը կէսօրի իր բարձրութիւնից դանդաղ վար է իջնում եւ պատրաստւում է սուզուելու, իսկ իմ հոգին սլանում է դէպի վեր, չարչարուելով այդ անսահման վերելքից։ Ի՞նչ է... ուրեմն, իմ ուժերից վե՞ր է երկաթակուռ Լոմբարդական թագի[14] ծանրութիւնը որ կրում եմ։ Բայց չէ՞ որ այդ թագը շողում է իր բազմաթիւ թանկարժէք քարերով։ Ես չեմ տեսնում նրա շողալը։

Միայն գլխիս վրայ աղօտ կերպով զգում եմ այդ կուրացուցիչ ուժը։ Թագը երկաթ է եւ ոչ թէ ոսկի. ես այդ գիտեմ։ Թագը ճեղքուած է. ես այդ զգում եմ։ Սուր եզրերը սեղմում են. եւ զարկերակուող ուղեղս դիպչում է ամուր մետաղին։ Այո՛, իմ գանգը թափանցիկ պողպատ է. եւ նոյնիսկ ամենադաժան կռուի ժամանակ սաղաւարտի կարիքը չեմ զգում։

Չոր տապը պարուրել է իմ ճակատը։ Բայց կար ժամանակ, երբ արշալոյսը ինձ մղում էր ազնիւ գործերի, իսկ մայրամուտը անդորր էր պարգեւում։ Հիմա ուրիշ է։ Երկնային այդ լոյսն արդէն ինձ համար չէ։ Գեղեցկութիւնը միայն տառապանք է պատճառում։ Ես ի զօրու չեմ բերկրանք ապրել գեղեցիկը տեսնելով։ Օժտուած լինելով գերագոյնը ըմբռնելու կարողութեամբ, ես զուրկ եմ իմ ուրախութեան երկրային հնարաւորութիւններից։ Ես անիծուած եմ։ Ի՞նչ արած... Բարի գիշեր... (Ձեռքը թափ տալով հեռանում է լուսանցոյցից)։

Այնքան էլ դժուար բան չէր։ Կարծում էի, թէ գոնէ մէկը յամառ կը գտնուի։ Բայց՝ ոչ։ Իմ ատամնաւոր լիսեռը շատ լաւ հարմարուեց բոլոր ատամներին եւ շարժման մէջ դրեց նրանց։ Կամ, թերեւս, կարելի է ասել, որ նրանք իմ դիմաց կանգնել էին որպէս վառոդի մի շեղջ, իսկ ես՝ նրանց համար լուցկի էի։ Միայն թէ՝ ափսո՜ս որ ուրիշներին բոցավառելու համար լուցկին ստիպուած է ինքն էլ մոխրանալ։ Ես վճռեցի անել այն, ինչ ցանկանում եմ։ Իսկ ինչ ցանկանում եմ՝ անպայման կ՚ունենամ։ Նրանք ինձ խենթ են համարում։ Հէնց օրինակ՝ Սթարբէքը։ Բայց ես ոչ միայն խենթ եմ, այլեւ դիւահար։ Ես խենթացած խենթութիւն եմ։ Այն մոլեգնած խենթութիւնը, որ միայն ինքն իրեն է ողջամտօրէն ընկալում։ Ինձ գուշակել էին որ հաշմանդամ եմ դառնալու... Եւ ահաւասիկ. ոտքս չկայ։ Հիմա ես եմ կանխագուշակում. նա, ով ինձ խեղեց, ինքն է իմ ձեռքով խեղանդամուելու։ Եւ, ուրեմն, գուշակողը թող ինքն իրագործի իր գուշակութիւնը։ Դո՛ւք, մեծն աստուածներ, երբէք ընդունակ չէք եղել նման մի բանի։ Փոքրիկ դպրոցականների պէս ինձնից մեծերին չեմ ասի. «Ձեր բոյին վայել հակառակորդ գտէք. ի՞նչ էք կպել փոքրերին»։ Ո՜չ֊ո՜չ... Թէեւ դուք զգետնեցիք ինձ, բայց ես, այնուամենայնիւ, կարողացայ ոտքի կանգնել։ Իսկ դուք... դուք փախաք ու թաքնուեցիք։ Դո՛ւրս եկէք ձեր թաքստոցներից։ Դո՛ւրս եկէք։ Աքաաբը իր ողջոյնն է ձեզ յղում։ Եւ կը տեսնէ՛ք. թէ կը կարողանա՞ք արդեօք ինձ ստիպել շեղուելու իմ նպատակից։ Կը կարողանա՞ք... Դա ձեր ուժերից վեր է։ Աւելի շուտ՝ ինքներդ դուրս կը գաք ձեր ճամբից։ Ահաւասիկ, այս է մարդու գերազանցութիւնը։ Շեղուե՞մ իմ նպատակից։ Դէպի այդ նպատակը տանող իմ ճամբայի վրայ երկաթուղի է գցուած։ Եւ այդ երկաթուղու վրայով են գլորւում իմ հոգու անիւները։ Խոր անդունդներով, լեռների ծակուած սրտերի միջով, սրընթաց հեղեղատի գոգահովտով եմ սլանում դէպի առաջ։ Եւ իմ երկաթէ ուղին ոչ խոչընդոտներ ունի եւ ոչ էլ կեռմաններ։

Գլուխ երեսուներորդ.
ԱՂՋԱՄՈՒՂՋԸ

Սթարբէքը կանգնել՝ է մէջքով հենուած միջնակայմին։

Իմ կամքը ջախջախուած է եւ հոգիս՝ նուաճուած։ Եւ ո՞վ է այդպէս ընկճել ինձ։ Խե՛նթը։ Ինչպէ՞ս հանդուրժեմ նրա պատճառած վիրաւորանքը։ Իմ բանականութիւնը նահանջեց նրա հետ ունեցած մենամարտի ժամանակ։ Նա կոպտօրէն տրորեց իմ ողջամտութիւնը։ Եւ թւում է, թէ ես տեսնում եմ նրա պիղծ վախճանը։ Բայց ինձ վրայ ասես պարտականութիւն է դրուած օգնելու որ նա հասնի այդ վախճանին։ Անկախ իմ կամքից, ես հիմա նրա հետ կապուած եմ խորհրդաւոր կապանքներով։ Նա քարշ տալով տանում է ինձ, իսկ ես չունեմ մի այնպիսի դանակ որ կարողանայի կտրել ճոպանը։ Զարհուրելի ծերունի է... Եւ ի՜նչ պարզ ու յստակ է իմ խղճուկ դերը։ Ըմբոստանալով ենթարկուել։ Եւ ասես դա քիչ է՝ խղճահարութեան զգացումով ատել։ Քանզի նրա աչքերի մէջ տեսնում եմ անսահման մի վշտի ամպրոպային փայլատակումներ, որոնք կարող են այրել ու մոխրացնել իմ հոգին։ Բայց չէ՞ որ դեռ յոյս կայ։ Ժամանակը շատ է։ Ժամանա՛կը, որ հրաշքներ է գործում։ Բայց իմ ուժերը հատել են եւ կամքս նուաճուած է։ (Առաջամասի տախտակամածից լսւում են քրքիջ, լուտանքներ, երգեր)։

Աստուա՜ծ իմ... Այդ ի՜նչ վայրենիներ են. վայրենինե՛ր, որոնք իրենց մահկանացու մայրերից ոչ մի մարդկային գիծ չեն ժառանգել։ Ճերմակ Կետաձուկը նրանց համար կուռք է։ Օհո՜, ոնց են դիւոտել։ Ինչպիսի՜ զեխութիւն է տիրում ցռուկի վրայ։ Իսկ նաւախելում ի՜նչ խաղաղութիւն է։ Ես կարծում եմ որ կեանքն էլ հէնց այդպիսին է։ Նաւի զեխ ու շուայտ ցռուկը ճեղքում է լուսաթաթաւ ծովը։ Սուրում է առաջ եւ հետը տանում է մռայլադէմ Աքաաբին, որ նստած է նաւախելի իր խցիկում։ Հերի՜ք է, անհոգ զուարճութեան գերիներ... Անցէ՛ք ձեր տեղերը...

Ո՜հ, կեա՜նք, կեա՛նք... Այս պահուս, երբ հոգին տապալուել է ու տրորուել այն իմացութեամբ, որպիսին սնում են նրան վայրենի ու կոպիտ երեւոյթները, ես քո մէջ զգում եմ նուիրական մի սարսափ։ Բայց նա օտար է ինձ։ Այդ սարսափը ինձնից դուրս է։ Ես մարդ եմ, ես թոյլ եմ, սակայն եւ պատրաստ եմ մենամարտել քեզ հետ, անողորմ ու ցնորական վաղուայ օր։

Գլուխ երեսունմէկերորդ.
ԻՐԻԿՆԱՅԻՆ ՀԵՐԹԱՓՈԽ

Սթաբը առաջակայմին կանգնած, ձգում է ճոպանը. մեկուսի։

Հա՛֊հա՛֊հա՛֊հա՛... Հը՛մ... Ոնց որ թէ ձայնս քաշուեց, հը՞... Ես երկար մտածեցի այդ մասին եւ ահաւասիկ իմ կարծիքը՝ «Հա՛֊հա՛֊հա՛֊հա՛»... Իսկ ինչո՞ւ։ Որովհետեւ ծիծաղը ամենաճիշտ պատասխանն է բոլոր հարցերին եւ ամենաճիշտ վճիռը այն ամենի նկառմամբ, ինչ անհասկանալի է։ Հա՛֊հա՛֊հա՛֊հա՛... Թո՛ղ լինի՝ ինչ լինելու է։ Մխիթարութիւն միշտ էլ կայ։ Մխիթարութի՜ւն... որ ամէն բան կանխորոշուած է։ Ես լաւ չլսեցի, թէ նա ինչ էր այնտեղ ասում Սթարբէքին, բայց իմ տգէտ կարծիքով, Սթարբէքի վիճակը աւելի գերադասելի չէր, քան իմը։ Մի խօսքով, ամէն բան պարզ է։ Եւ, ի հարկէ, կարգին չգիտեմ, թէ ինչով կը վերջանայ այս ամէնը։ Բայց ինչ էլ որ լինի, ես ծիծաղելով եմ գնում դէպի վախճանը։ Ճիշտն ասած, ապագայի այդ սարսափները պատկերացնելով, մարդ կարող է ծիծաղից թուլանալ։ Աստուած վկայ... Ծիծաղելի է։ Տրա֊լա֊լա... Հա՜֊հա՜֊հա՜... Տեսնես հիմա ի՞նչ է անում իմ քաղցրիկը... Աղի արցո՞ւնք է թափում։ Թէ՞ գինի է հիւրասիրում նաւարկութիւնից վերադարձած հարպունաձիգներին եւ ուրախանում որ սեփական պատուադրօշը քամու բերան է ընկել... Այդ ո՞վ է ինձ կանչում։ Միստր Սթարբէ՞ք... Լսում եմ, սը՛ր։ (Մեկուսի) Նա իմ պետն է, բայց, եթէ չեմ սխալւում, նրա գլխին նոյնպէս կանգնած է ինչ որ մէկը... Գալի՜ս եմ, սը՛ր։ Մի անգամ էլ ձգեմ ճոպանը, ըհը՜, ձգեցի... Գալի՜ս եմ, սը՛ր։

Գլուխ երեսուներկուերորդ.
ԿԷՍԳԻՇԵՐԸ ԱՌԱՋԱՄԱՍԻ ՏԱԽՏԱԿԱՄԱԾԻՆ

Հարբած նաւազներ եւ հարպունաձիգներ։ Ոմանք կանգնած են, միւսները՝ նստած կամ պառկած։ Բոլորը միասին երգում են։

ԱՒԱԳ ՕԳՆԱԿԱՆ ՍԹԱՐԲԷՔԻ ՁԱՅՆԸ. Հէ՜յ, առաջամասի վրայ... Ութ կիսաժամ խփէք։

ՆԱՆԹԱՔԵԹՑԻ ՆԱՒԱԶ. Լսո՞ւմ էք։ Ութ կիսաժամ... Հապա, Պի՛պ, ութ անգամ խփիր զանգը, սեւ սատանայ... Իսկ ես գնամ հերթափոխին ձայն տալու։ Կոկորդիս ուժը հէնց դրա համար է։ Մեռածն էլ վեր կը ցատկի իմ ձայնից... (Գլուխը մտցնում է դռնանցքի մէջ)։ Առաջին հերթափո՜խ։ Ութ կիսաժամը խփել են։ Ելէ՜ք, գրողի տարածներ։

ՀՈԼԱՆԴԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Կարծում ես, թէ նրանք կ՚արթնանա՞ն... Ինձ որ հարցնես, ռոմը բոլորիս էլ շարքից հանել է։ Տարբեր կերպ, բայց հանել է։ Մենք, օրինակ, երգում ենք։ Իսկ նրանք քնած են ու այն էլ ո՜նց... Երեւի իրենց երազների մէջ սիրունների են տեսնում, չեն ուզում բաժանուել, դրա համար էլ չեն արթնանում։ Ձայն տուր, ասա՛ որ յարութիւն առնելու ժամանակն է։ Թող վերջին անգամ համբուրուեն իրենց սիրունների հետ ու ներկայանան Ահեղ Դատաստանին։ Հապա՛, հապա՛... Զիլ ձայն ունես։ Լաւ է որ կոկորդդ Ամստերդամի իւղից չի փչացել։

ՖՐԱՆՍԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Գիտէ՞ք ինչ... Տղե՛րք... Նախքան մահճակալներին խարիսխ կը նետենք, եկէք ջիդու պարենք։ Համաձա՞յն էք։ Այս էլ նոր հերթափոխը... Տղե՛րք, միացէք մեզ։ Պի՛պ, սատանի ճուտ, մէջտեղ հանիր թմբուկը...

ՊԻՊ (դժգոհ ու քնկոտ). Չգիտեմ ուր եմ դրել։

ՖՐԱՆՍԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Թէ չգիտես, ուրեմն, փորիդ վրայ թմբուկ խփիր։ Պարե՛նք, տղերք։ Պարե՛նք։

ԻՍԼԱՆԴԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Այս յատակի վրայ պարել չի լինի։ Դու մի՛ նեղանա, բայց ես միայն սառոյցի վրայ կարող եմ պարել։

ՄԱԼԹԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Մարդ է՞լ առանց աղջիկների կը պարի... Միայն կատարեալ ապուշը կարող է իր աջ ձեռքով սեղմել ձախն ու ասել. «Բարեւ ձեզ»։ Չէ՛... առանց աղջկայ ես չեմ պարի։

ՍԻՑԻԼԻԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ճի՛շտ է... Աղջիկներ են պէտք։ Ու մէկ էլ մի լաւ մարգագետին։ Եւ մինչեւ լոյս կը պարէի առանց դադարի։

ԼՈՆԳ֊ԱՅԼԵՆԴՑԻ ՆԱՒԱԶ. Լա՜ւ, լա՜ւ... Չմահաւաննե՜ր... Մենք առանց ձեզ էլ կարող ենք ուրախանալ։ Ճիշտ խօսք է. հնձիր այնտեղ՝ որտեղ կարող ես։ Հիմա կը տեսնէք, թէ մեր ոտքերով ի՜նչ հունձք կ՚անենք։

ԱԶՈՐԵԱՆ ԿՂԶԻՆԵՐԻՑ ԵԿԱԾ ՆԱՒԱԶ (դռնացքից յայտնւում է թմբուկը ձեռքին). Վերցրո՛ւ, Պիպ։ Խփի՛ր, սատանի ձագ... Խփի՛ր ինչքան ուժ ունես... Պարե՛նք, տղերք...

Ոմանք պարում են թմբուկի հարուածների տակ, ոմանք իջնում են նաւախցիկ, միւսները սարքաւորումների վրայ փռուած՝ քնել են։

ԱԶՈՐԵԱՆ ԿՂԶԻՆԵՐԻՑ ԵԿԱԾ ՆԱՒԱԶ. Զա՛րկ թմբուկին, Պի՛պ։ Աւելի արագ։ Աւելի ուժեղ, Պիպ։ Զա՛րկ, մի՛ խնայիր։ Այնպէս խփիր, որ կայծեր թռչեն թմբուկից։ Մի՛ ափսոսա, թէ թմբուկի բոժոժները կը թափուեն։

ՊԻՊ. Չեմ ափսոսում։ Տե՛ս, մէկն էլ պոկուեց։

ՉԻՆԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ոչինչ... Իսկ դու ատամներով չխկչխկացրու, ականջներով շփշփացրու, միայն թէ մեզ ուրախացրու...

ՖՐԱՆՍԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Միայն թէ ուրախացրու... Վեր պարզիր օղակը, Պիպ... Ես թռչելու եմ օղակի միջով։

ԹԵՇՏԻԳՈ (հանդարտ ծխում է ծխամորճը). Եւ այս ամէնը սպիտակամորթները զուարճութիւն են կարծում... Հը՛մ... Ի զուր տեղ այսքան քրտինք չէի թափի...

ՄԵՆ ԿՂԶՈՒՑ ԵԿԱԾ ԾԵՐ ՆԱՒԱԶ. Ուրախացած պարում են... մտքներովն էլ չի անցնում, թէ ի՛նչ կայ ոտքերի տակ։ «Ես դեռ քո գերեզմանի վրայ էլ կը պարեմ»,— այս սպառնալիքից աւելի ի՞նչ կարող է լինել։ Սպառնալիք, որ մեր ետեւից նետում է որեւէ փողոցային մի տականք։ Աստուա՜ծ իմ... Ախր դրանց ոտքերի տակ անյատակ գերեզման է։ Եւ ինչքա՜ն֊ինչքա՜ն գանգեր ու կմախքներ կան ծովի խորքերի ջրիմուռների մէջ։ Ի՜նչ արած... Աշխարհը մի գնդակ է, ասում են գիտուն մարդիկ։ Իսկ գնդակն էլ նրա համար է, որ ոտներիդ տակ առած՝ խաղաս։ Պարէ՛ք, պարէ՛ք, տղերք... Երեւի թէ կեանքը պարահանդէս է գերեզմանների վրայ... Պարէ՛ք, զաւակներս, քանի դեռ երիտասարդ էք։

ՆԱՆԹԱՔԵԹՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ո՜ւֆ... Մի քիչ շունչ առնենք... Աւելի հոգնեցի, քան եթէ թիավարելիս լինէի կետաձկան յետեւից ընկած։ Տո՛ւր, մի անգամ էլ ծխեմ, Թեշտիգո։

Նաւազները պարը դադարեցնում են եւ խումբխումբ հաւաքւում են իրար գլխի։ Իսկ մինչ այդ երկինքը մռայլուել է։ Քամին գնալով սաստկանում է։

ՀՆԴԻԿ ՆԱՒԱԶ. Ո՜հ, Բրահմա... Տղերք, ոնց որ թէ մեզ հրամայելու են հաւաքել առագաստները։ Երկրածին ու հորդառատ Գանգեսն է քամի դարձել։ Եւ մեր դիմաց Շիվան է յայտնւում մթամած դէմքով։

ՄԱԼԹԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Տեսէ՛ք, թէ մեր փոխարէն ինչպէս են ջիգու պարում ալիքները։ Եթէ բոլոր այդ ալիքները կանայք լինէին, ես ուրախութեամբ կը գնայի հետները եւ կը պարէի սրտիս ուզածի չափ։ Մի՞թէ աշխարհում կարող է լինել աւելի լաւ բան, նոյնիսկ երկնային արքայութիւնից էլ լաւ, քան երբ պարելիս յանկարծ մի պահ երեւում եւ դարձեալ աչքիցդ անհետանում են կրծքին խաչած թեւերի տակ թաքնուած հասուն եւ հիւթեղ ողկոյզները, այդ փարթամ ու գրգռող ստինքները։

ՍԻՑԻԼԻԱՑԻ ՆԱՒԱԶ (հենուելով արմունկին). Ա՜հ... Մի՛ ասա... Մի՛ ասա... Յիշո՞ւմ ես... Սրընթաց պարի ժամանակ ինչպէս են իրար հիւսւում ձեռքերն ու ոտքերը... Ինչպիսի՜ ճկունութեամբ են ճօճւում մարմինները եւ թրթռում յուզմունքից։ Շուրթը՝ շուրթին, սիրտը՝ սրտին, ազդրը՝ ազդրին... Այդ ամէնը իրենց սնունդը ունեն։ Ճախրիր ու վայելիր... Միայն թէ ճաշակել չի կարելի... այլապէս կը յագենաս... Ճի՞շտ է... Ձայն հանի՛ր, հեթանոս...

ԹԱՀԻԹՑԻ ՆԱՒԱԶ. Օրհնեալ լինի մեր պարուհիների սուրբ մերկութիւնը... Ո՜հ, մառախուղի ծածկոյթով փաթաթուած եւ բարձրաբերձ արմաւենիներով ծածկուած իմ Թահիթի։ Ես հիմա էլ հանգստանում եմ քո փսիաթի վրայ, բայց իմ տակ այլեւս չկայ քո փափուկ հողը։ Ես տեսել եմ, փսիա՛թ, թէ քեզ ինչպէս են հիւսել անտառում։ Այն օրը երբ քեզ անտառից բերեցի, դու կանաչ էիր։ Իսկ հիմա դու արդէն մաշուել ու խունացել ես։ Վա՛յ մեզ... Ոչ դու, եւ ոչ էլ ես չենք կարող դիմանալ այսպիսի փոփոխութիւնների։ Ի՞նչ կը պատահի մեզ, երբ յայտնուենք երկնքում։ Բայց այս ի՞նչ ձայն է։ Այսպէս ոռնում է Փիրոհիթիի գագաթներից գահավիժող հեղեղատը եւ տակով անում գիւղերը։ Հասակով մէկ ոտքի կանգնէք քամուն յանդիման։ (Ոտքի է ցատկում)։

ՓՈՐԹՈՒԳԱԼԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ի՜նչ հզօր ուժով են ալիքները հարուածում նաւի կողերին։ Պատրաստուէ՛ք, տղերք... Հիմա գրոհելու ենք խութերի վրայ։ Քամիներ դեռ նոր են խաչաձեւում իրենց սուսերները... Ուր որ է կը սկսուի իսկական իրարանցումը։

ԴԱՆԻԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ճռռա՛ ու ճռնչա՛, փտած տաշտակ։ Քանի դեռ կարողանում ես ճռռալ, ուրեմն, ամէն բան կարգին է։

ՄԵՆ ԿՂԶՈՒՑ ԵԿԱԾ ԾԵՐ ՆԱՒԱԶ. Ո՜ւհ, ինչպէս են դողում նաւի կայմերը։ Հէ՜յ, ղեկապետ։ Ամուր բռնիր ղեկանիւը։ Այսպիսի եղանակին ցամաքի վրայ խիզախ մարդկանց սրտերն են պայթում եւ ծովի մէջ ջախջախւում են սլացիկ ցռուկով նաւերը։ Տղերք, տեսե՞լ էք մեր նաւապետի խալը... Հիմա նայէք՝ երկնքի վրա ճիշտ դրա նման ուրիշն էլ կայ... Նայէ՛ք, նայէ՛ք... Շատ գունատ լոյս ունի, իսկ շուրջը սեփ֊սեւ է։

ԴԵԳՈՒ. Յետոյ ի՞նչ... Ով սեւից է վախենում, կը նշանակի վախենում է ինձնից։ Որովհետեւ ես տաշուած եմ սեւի խոշոր մի բեկորից։

ԻՍՊԱՆԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Նա նորից իր ուժով է պարծենում։ Իսկ իմ հոգին կրծում է հին վիրաւորանքը։ (Մօտենում է Դեգուին) Ճիշտ ես ասում, հարպունաձիգ։ Քո ցեղը մի սեւ բիծ է մարդկութեան վրայ, եւ աւելի սեւ, քան ինքը՝ սատանան։

ԴԵԳՈՒ (չարագուշակ). Ուզում ես վիրաւորե՞լ ինձ։

ՍԵՆԹ֊ԵԱԳՈՑԻ ՆԱՒԱԶ. Իսպանացին այնքան է խմել, որ խելքը թռցրել է։

ՆԱՆԹԱՔԵԹՑԻ ՆԱՒԱԶ. Շանթ փայլատակեց։

ԻՍՊԱՆԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Ի՜նչ շանթ... Դեգուի ատամներն էին։

ԴԵԳՈՒ (մոլեգնած). Ես հիմա քո ատամները փորդ կը թափեմ... Սպիտակամորթ դարձուոր...

ԻՍՊԱՆԱՑԻ ՆԱՒԱԶ (չնահանջելով). Ի՜նչ հաճոյքով դանակս կը խրէի քո սեւ լեշի մէջ։

ԲՈԼՈՐԸ. Կռիւ է, կռի՜ւ...

ԹԵՇՏԻԳՈ (ծուխ արտաշնչելով). Ներքեւում կռւում են, վերեւում կռւում... Այնտեղ աստուածները, այստեղ՝ մարդիկ... Սրանք էլ, նրանք էլ շատ են սիրում աղմկել... Փը՜ֆ...

ԲԵԼՖԱՍԹՑԻ ՆԱՒԱԶ. Կռւո՜ւմ են... Հու֊ռա՜... Սուրբ Կո՜յս... Կռւո՜ւմ են։ Տո՛ւր դրանց։ Չորացրո՛ւ...

ԱՆԳԼԻԱՑԻ ՆԱՒԱԶ. Օրէնքով կռուէք... Օրէնքով... Դրա ձեռքից դանակն առէ՛ք... Տո՛ւր դանակը։ Իսկ հիմա շրջան կազմէք։

ՄԵՆ ԿՂԶՈՒՑ ԵԿԱԾ ԾԵՐ ՆԱՒԱԶ. Տես ո՜նց անմիջապէս շրջան կազմեցին։ Ահաւասիկ՝ հորիզոնի շրջանը։ Եւ այդ շրջանի մէջ էր, որ Կայենը սպանեց Հաբելին։ Եթէ քո սրտով չէր, հապա էլ ինչո՞ւ էիր այդ շրջանը ստեղծել, տէ՛ր Աստուած...

ԱՒԱԳ ՕԳՆԱԿԱՆ ՍԹԱՐԲԷՔԻ ՁԱՅՆԸ (շքահարթակից). Կայմահարթակի պահակնե՜ր, դէպի ճոպանները... Հաւաքե՛լ առագաստները...

ԲՈԼՈՐԸ. Պինդ կացէք։ Փոթորիկը մօտենում է։ Արագ շարուէք, տղերք։

ՊԻՊ (վախից մտել է խարիսխի փաթանիւի տակ). Ասում են՝ տղերք... Աստուա՜ծ ազատի այդպիսի տղերքից։ Այդ ի՞նչ դղրդոց էր։ Կարծես թէ եռանկիւնի առագաստը պատռուեց։ Նորի՛ց... Աւելի խորը թաքնուիր, Պիպ։ Առագաստաձողերն են իջեցնում... Սոսկալի է։ Աւելի սոսկալի, քան անտառում՝ գիշերային փոթորիկի ժամանակ։ Եւ ոնց էլ այդ մարդիկ չեն վախենում... Ոնց էլ մագլցում են կայմերի վրայ... Իսկ ես կծկուել եմ այստեղ։ Նրանց վիճակը երեւի աւելի լաւ է։ Որովհետեւ դէպի երկինք տանող ճանապարհի կէսն անցել են։ Փոթորիկը հիմա ինձ կը պոկի տեղից։ Պէտք է ամուր բռնել... Բայց այդ մարդիկ աւելի զարհուրելի են, քան ամէն տեսակի փոթորիկը... Ճերմակամորթ մարդիկ։ Ճերմակ փրփուր։ Ճերմակ կետաձուկ։ Թո՛ւհ... թո՛ւհ... սատանայի ականջ խուլ։ Վա՜յ, այնպէս եմ ցնցւում, ինչպէս իմ թմբուկի թաղանթը։ Իսկ այդ պառաւ սատանան երդուեց որ սպանելու է Ճերմակ Կետաձկանը, եւ բոլորն էլ նրա հետ համաձայն են։ Ո՜հ... մեծն Ճերմակամորթ Աստուած, որ ապրում ես այդ ահեղ թուխպերից անդին, ողորմա՛ եւ խղճա՛ սեւամորթ փոքրիկ տղային։ Այստեղ, ցածում, նա շատ է վախենում։ Նա վախենում է այս փոթորիկից, վախենում է այս մարդկանցից։ Ճերմակամորթ Աստուած, ողորմա՛ եւ փրկիր ինձ այդ մարդկանցից, որոնք սիրտ էլ չունեն վախենալու համար։

Գլուխ երեսուներեքերորդ.
ՄՈԲԻ ԴԻԿԸ

Ես՝ Իսմայէլը, նոյն այդ խմբի մէջ էի։ Ընդհանուրի հետ նաեւ իմ աղաղակն էր ելնում դէպի երկինք, իմ անեծքն ու լուտանքը միաձուլւում էր միւսների անեծքին ու լուտանքին։ Եւ ես միւսներից աւելի բարձր էի բղաւում, որովհետեւ սրտումս բուն էր դրել վախը։ Խորհրդաւոր ու անբացատրելի մի զգացում հարազատ էր դարձրել ինձ՝ Աքաաբին։ Եւ նրա անյագուրդ ատելութիւնը դարձել էր իմը։ Ես ագահութեամբ էի լսում Ճերմակ Կետաձկան մասին պատմութիւնները։ Ճերմակ Կետաձկան, որից ես եւ միւսները երդուել էինք վրէժխնդիր լինել։

Միայնակ Ճերմակ Կետաձուկը յայտնուեց շատ տարիներ առաջ, հեռաւոր ծովերում, ուր հազուադէպ նաւարկում էին կաշալոտներին հետապնդող կետորսները։ Կետորսներից քչերը գիտէին նրա մասին. տեսնողները շատ աւելի քիչ էին. իսկ նրանց թիւը, ովքեր հետապնդել էին ու հետը մենամարտի բռնուել, բոլորովին չնչին էր։ Կետորսական երթուղիների չափազանց երկար տեւողութիւնը, մեր մոլորակի ջրային ոլորտով մէկ կետորսական նաւերի սփռուած լինելը, նաւեր, որ ամայի լայնութիւններով թափառում էին որս գտնելու համար եւ յաճախ ամբողջ տարուայ ընթացքին չէին հանդիպում ուրիշ կետորսների, որպէսզի գեթ երկու խօսք փոխանակելու առիթ ունենան, ուրեմն, այս ամէնը արգելք էին դարձել Մոբի Դիկի մասին կետորսների շրջանում արժանահաւատ տեղեկութիւններ տարածելուն։ Այնուհանդերձ, ամէն անգամ, երբ որեւէ նաւապետ հաղորդում էր, թէ ինքը հանդիպել է արտակարգ մեծութեամբ եւ բացառիկ քինախնդիր ու կատաղի կաշալոտի, որ լուրջ վնասուածքներ պատճառելով նաւին, ինքը, սակայն, կարողացել է անվնաս խոյս տալ, գտնւում էին մարդիկ, ովքեր շատ հաւանական էին համարում, թէ այդ կաշալոտը ոչ այլ ոք է, քան հէնց ինքը՝ Մոբի Դիկը։ Սակայն շատ յաճախ, կաշալոտին հետապնդելով ու ենթարկուելով վիթխարի կենդանու նենգ, դաժան եւ անողոք հարձակմանը, կետորսները չէին էլ կռահում, թէ հանդիպել են Մոբի Դիկին։ Իսկ այն սարսափը որ ապրում էին նրանք, համարում էին կետորսութեան մարզի մէջ հասկանալի, սովորական ու շատ բնական։ Յատկապէս հէնց այս լոյսի տակ էլ սովորաբար պատմում էին Աքաաբի ու կետաձկան միջեւ տեղի ունեցած ողբերգական բախման մասին։

Սկզբում, այն կետորսները, ովքեր արդէն լսած լինելով Մոբի Դիկի մասին, ալիքների մէջ նշմարում էին նրա ճերմակ մարմինը, անպայման սկսում էին հետապնդել նոյնպիսի անվախութեամբ, ինչպէս կը հետապնդէին միւս կաշալոտներին։ Բայց հետապնդումները անպայման աւարտւում էին աղէտով։ Ոչ միայն ջարդւում եւ յօդախախտւում էին կետորսների ձեռքերն ու ոտքերը, այլեւ վախճանն էր լինում շատ աւելի տարաբախտ ու սոսկալի։ Այս ամէնը աստիճանաբար աւելի ու աւելի էր տարածում Մոբի Դիկի սարսափազդու համբաւը։

Բազմաթիւ պարտութիւնները որ կրում էին կետորսները Ճերմակ Կետաձկանը հետապնդելիս, աւելի էր խորացնում անասելի վախը նրա նկատմամբ։ Միեւնոյն ժամանակ, ծովում տեղի ունեցած ամէն մի արկած շատ աւելի փարթամ ու անհաւանական մանրամասնութիւններով է ծաղիկ տալիս, քան այն դէպքերը, որ տեղի են ունենում ցամաքի վրայ։

Ճերմակ Կետաձկան մասին ամենաանհեթեթ ենթադրութիւններից մէկն էլ այն վայրենի պնդումն է, թէ նա ամենակեաց է եւ, որ նրան միաժամանակ կարելի է հանդիպել տարբեր լայնութիւնների վրայ։ Ի հարկէ, միամտութիւն կը լինէր հաւատալ այդ հէքիաթին, բայց, այնուամենայնիւ, հաւանական է որ այն իր մէջ պարունակում է ստորջրեայ հոսանքների իսկապէս գոյութիւն ունեցող գաղտնիքը. մի գաղտնիք, որ մեր ժամանակներում դեռ մինչեւ վերջ չի ուսումնասիրուել։ Ոմանք, օրինակ, պնդում են, թէ շատ մեծ խորութիւնների վրայ գոյութիւն ունեն բազում հոսանքներ, որոնց շնորհիւ կետաձկանը յաջողւում է աներեւակայելի արագութեամբ տեղաշարժուել դէպի ծայր աստիճան հեռաւոր մի վայր։ Յամենայն դէպս, ամերիկացի ու անգլիացի կետորսներից կարելի է լսել բազմաթիւ պատմութիւններ այն մասին, թէ ինչպէս Խաղաղ ովկիանոսի հիւսիսային ջրերի մէջ որսացել են կետուսներ, որոնց մարմինների մէջ մխրճուած են եղել Գրենլանդիայի ափերի մօտ արձակուած հարպունների սայրերը։ Ընդ որում, այդ երկու փաստերի միջեւ ընկած է եղել սոսկ մի քանի օր։

Բազմաթիւ պատմութիւններ լսելով Ճերմակ Կետաձկան հետ ունեցած բախումների մասին, որոնցից Մոբի Դիկը միշտ էլ դուրս է պրծել ողջ ու անվնաս, կետորսներից շատերը, իրենց սնոտիապաշտութեան մէջ աւելի առաջադիմելով, նրան սկսեցին համարել ոչ միայն ամենակեաց, այլեւ անմահ, պնդելով, թէ Ճերմակ Կետաձկան կողերին հարպունների անտառ տնկելու դէպքում էլ նա կարող է ողջ֊առողջ ճողոպրել։ Իսկ եթէ երբեւէ արեան շատրուան էլ արձակի, ապա դա կը լինի սոսկ դիւային մի խորամանկութիւն. եւ մէկ օր անց ովկիանոսային ջրերի մէջ, տեղի ունեցած բախումի վայրից հարիւրաւոր մղոններ հեռու, կետորսները նրա ճերմակ մարմնի վրայ դարձեալ կը տեսնեն թափանցիկ մի ջրասիւն։

Բայց նոյնիսկ անկախ այդ գերբնական յատնութիւններից, կետաձկան իրական նկարագրի մէջ, նրա անկրկնելի նշաններում կար մարդկային երեւակայութիւնը շանթահարող բաւարար հզօրութիւն։ Ուրիշ կաշալոտներից նա տարբերւում էր ոչ միայն վիթխարի չափերով, այլեւ արտակարգ, ձիւնաթիւր, կնճիռներով ակոսուած ճակատով եւ խոշոր, բրգաձեւ ու ճերմակ սապատով։ Հէնց այդ յատկանիշներով էլ կետաձկանը ճանաչում էին բոլոր նրանք, ովքեր գեթ մէկ անգամ հանդիպել են նախկինում։

Նրա ամբողջ մարմինը ծածկուած էր բաց գոյնի խալերով, շերտերով ու խաւով, ասես փաթաթուած լինէր սաւանով. ու երբ շոգ կէսօրին սահում էր մուգ կապոյտ ալիքների վրայով, ետեւից թողնելով արեւի ճառագայթների տակ կայծկլտացող կաթնափրփուր մի արահետ, յիրաւի, թւում էր ճեպ֊ճերմակ։

Սակայն իր սարսափելի համբաւի համար նա պարտական էր ոչ թէ ահռելի չափերին, ոչ թէ իր զարմանալի գոյներին եւ ոչ էլ նոյնիսկ այլանդակուած վարի ծնօտին, այլ բացառիկ ու նենգ քինախնդրութեանը որ, դատելով ականատեսների պատմածներից, շատ յաճախ էր դրսեւորուել մարդկանց վրայ հարձակուելիս։ Քանզի սովորութիւն ունէր սկզբում ձեւացնել, թէ սարսափահար ուզում է խոյս տալ իրեն հետապնդողներից, բայց յետոյ յանկարծ դառնում էր ետ ու սրընթաց հարձակում գործելով՝ կամ ջարդուխուրդ էր անում հետապնդողների որսամակոյկը, կամ էլ, ի սարսափ անձնակազմի, այն քարշ էր տալիս կետորսանաւի վրայ։

Նրա հետ ունեցած հանդիպումները բազմիցս աւարտուել էին կետորսների վախճանով. ընդ որում Ճերմակ Կետաձուկը ամէն անգամ գործում էր այնպիսի դիւային խորամանկութեամբ, որ նրա գործած իւրաքանչիւր սպանութիւնը կամ պատճառած վնասը անհնարին էր բացատրել սոսկ անխելք արարածի ինքնապաշտպանութեան բնազդով։

Դժուար չէ պատկերացնել, թէ ինչպիսի կատաղութեան մէջ էին ընկնում խիզախ հետապնդողները, երբ, չնայած իրենց անձնազոհութեան, այդ ճերմակ սատանայի հետ իւրաքանչիւր գօտեմարտից յետոյ, վիրաւոր ու բզկտուած, դուրս էին լողում փրփըրած ալիքների տակից ու յայտնւում խեղդուած ընկերների դիակների եւ ջախջախուած որսամակոյկների բեկորների միջեւ։

Պատահել է այնպէս, որ նաւապետներից մէկն էլ, տեսնելով երեք որսամակոյկների բեկորները եւ ձագարաձեւ բազմաթիւ ջրապտոյտներ, որոնք դէպի անդունդ էին քաշում տախտակներ, թիակներ ու մարդկանց, իր ջախջախուած նաւախելից վերցրել է դանակն ու կատաղութիւնից կուրացած, հարձակուել կետաձկան վրայ, փորձելով սովորական, վեցդիւոյմանոց դանակով հասնել նրա վիթխարի մարմնի խորքերը գտնուող սրտին։ Այդ նաւապետը եղել է Աքաաբը։ Եւ հէնց այդ ժամանակ էլ մանգաղանման ծնոտների կայծակնային մի շարժումով Մոբի Դիկը խածնել ու կտրել է Աքաաբի ոտքը ճիշտ այնպէս, ինչպէս հնձուորն է կտրում մարգագետնի կանաչ խոտը։ Ոչ մի վարձու մարդասպան թուրք չէր կարող Աքաաբին շշմեցնել այդքան բացայայտ ու միտումնաւոր դաժանութեամբ։

Հազիւ թէ հնարաւոր լինի կասկածել, որ յատկապէս այդ վայրագ գօտեմարտից յետոյ Աքաաբի սրտի մէջ սկսեց աճել կետուսից վրէժխնդիր լինելու անյագ ցանկութիւնը։ Եւ այդ ցանկութիւնը աւելի ու աւելի էր պարուրում նրան, քանզի խորասուզուած լինելով մռայլ մոլուցքի մէջ, նաւապետ Աքաաբը ի դէմս Մոբի Դիկի տեսնում էր ոչ միայն իր մարմնական տառապանքի հիմնական պատճառը, այլեւ հոգեկան չարչարանքի աղբիւրը։ Ճերմակ Կետաձուկը նրա համար դարձել էր այն բոլոր չարիքների, այն մութ եւ անորսալի ուժերի մարմնաւորումը, որպիսիք գոյութիւն ունեն դարեր ի վեր եւ, որոնց իշխանութեանն են քրիստոնեաները զիջում են աշխարհի կէսը, ու, վերջապէս, որոնց հին օփիտները[15] Արեւելքում պաշտում էին ի դէմս սատանայի։ Աքաաբը, ի հարկէ, նրանց պէս չէր պաշտում սատանային, բայց իր խելացնորութեամբ, որպէս սատանայ պատկերացնելով Ճերմակ Կետաձկանը, հաշմուած ու միայնակ, նա դուրս էր եկել նրա դէմ մարտնչելու։ Այն ամէնը, ինչ մթագնում է բանականութիւնը եւ չարչարում հոգին, այն ամէնը, ինչ կտրատում է ջիղերն ու չորացնում ուղեղը, աշխարհի ամբողջ չարիքը խենթ Աքաաբի երեւակայութեան մէջ դարձել էր վրիժառութեան համար տեսանելի ու մատչելի՝ Մոբի Դիկի կերպարանքով։ Կետաձկան ճերմակ սապատի վրայ էր նա տեղում վառուած սրտի ամբողջ կատաղութիւնը, այն ամբողջ ատելութիւնը, որ կուտակուել էր մարդկային ցեղի մէջ դեռեւս Ադամի ժամանակներից։

Չեմ կարծում, թէ այդքան սեւեռուն գաղափարը առաջին անգամ նրան տիրել էր մարմնական վնասուածք ստանալու պահին։ Այն ժամանակ, դանակը ձեռքին կետաձկան վրայ նետուելիս, նա սոսկ ենթարկուել էր հոգու խորքերում յանկարծակի բռնկուած թեժ զայրոյթին։ Եւ երբ կետաձուկը դաժանօրէն խածնել էր ոտքը, նա հազիւ թէ զգացել էր որեւէ այլ բան, բացի տանջող ցաւից։ Եւ մինչեւ կետորսանաւը, որ այդ ընդհարումից յետոյ հարկադրուած էր դառնալ դէպի ետ, ձմրան կէսին շրջանցել էր մռայլ ու խստաշունչ Պատագոնեան հրուանդանը, Աքաաբը իր տառապալից ցաւի հետ օրեր, շաբաթներ ու ամիսներ շարունակ պառկած գամուել էր նաւախցի իր մահճակալին։ Հաւանաբար, հէնց այդ ժամանակ էլ բզկտուած մարմինն ու վիրաւոր հոգին դառնալով միաբան, ծնեցին նրա խենթութիւնը։ Երբեմն նրան պարուրում էր կատաղի մի խելացնորութիւն եւ, լինելով հաշմուած ու թոյլ, մոլեգին զառանցանքից տասնապատկուած այնպիսի ուժ էր դրսեւորում, որ օգնականները հարկադրուած էին լինում մահճակալին կապել իրենց նաւապետին։ Եւ նրան մնում էր զսպաշապիկով այդպէս պառկել իր մահճակալին ու ճօճուել՝ ովկիանոսային հզօր ալիքների տատանումներին հլու եւ հնազանդ։

Երբ նաւը հասել էր աւելի խաղաղ լայնութիւնների ու կտրել անցել էր արեւադարձային գօտին, ծեր նաւապետի զառանցանքներն էլ ասես մնացել էին ետեւում՝ Հորն հրուանդանի փոթորիկների հետ։ Եւ հիւանդը իր մութ որջից երբեմն սկսել էր դուրս գալ արեւի օրհնեալ լոյսի տակ։ Թէեւ գունատ, բայց դէմքի անվրդով արտայայտութեամբ, նա վճռական ու խելացի հրամաններ էր տալիս, եւ օգնականներն էլ Աստծուց շնորհակալ էին, որ իրենց նաւապետի սոսկալի մտագարութիւնը անցել է։ Բայց նոյնիսկ այդ ժամանակ հոգու խորքում Աքաաբը շարունակում էր իր խենթութիւնը։

Մարդկային խելագարութիւնը յաճախ կատուի պէս խորամանկ ու նենգ է լինում։ Երբեմն կարծում ես, թէ անցել է, բայց իրականի մէջ այն պարզապէս ստացած է լինում առաւել նուրբ մի ձեւ։ Աքաաբի խենթութիւնը չէր ապաքինուել, այլ միայն նահանջել էր նրա հոգու առաւել ծածուկ խորքերը, որտեղ չէր կորչում բանականութեան եւ ոչ մի կաթիլ։ Միայն թէ առաջ նրա խելքը տիրակալ էր, իսկ հիմա դարձել էր մարդկային ցնորուածութեան հլու մի գործիք։ Կարելի է ասել, եթէ միայն տեղին լինի նման համեմատութիւնը, որ մտագարութիւնը գրաւել էր նրա ամբողջ դատողութիւնը եւ այն ուղղել էր իր խենթ նպատակին։

Հոգու խորքում Աքաաբը կռահում էր, որ թէեւ իր բոլոր արարքները թելադրուած են ողջամտութեամբ, սակայն նպատակն ու մղումները խենթ են ու խելառ։ Կռահելով այդ, նա այնուհանդերձ անզօր էր ինքն իրեն կառավարել։ Ըստ երեւոյթին գիտակցելով, թէ ինքը հոգեկան հիւանդ է, Աքաաբը կարողացել էր այնպիսի հմտութեամբ այդ պարագան թաքցնել շրջապատից որ, ի վերջոյ, երբ ոսկրէ արհեստական ոտքը դրեց ամուր հողին, նանթաքեթցիների վրայ թողեց ոչ աւելի, քան իրեն բաժին ընկած դժբախտութիւններից խորապէս ցնցուած մարդու տպաւորութիւն։

Պտտուող լուրերը նոյն այդ դժբախտութեամբ էին բացատրում վայրենի կատաղութեան նոպաները, որ երբեմն պարուրում էին նրան, ինչպէս նաեւ մռայլ ինքնամփոփութիւնը ու ճակատին դիզուած խորը կնճիռները եւ, յամենայն դէպս, ոչ ոքի մտքովն իսկ չէր անցնում, թէ նա պարզապէս մի խենթ է, որին չի կարելի նաւարկութիւն վստահել։ Ընդհակառակը, շատերը ենթադրում էին, որ հիմա, խեղանդամ դառնալուց յետոյ առաւել, քան երբեւէ, նա պիտանի է այնպիսի մոլեգին ու արիւնահեղ որսորդութեան, որպիսին է կետորսութիւնը։ Ինքը՝ Աքաաբը, հոգու խորքում եօթը փականի տակ էր թաքցրել իր մտագար գաղտնիքը եւ ոչ ոքի չէր խոստովանել, թէ այս անգամ «Փեկոդ»ով նաւարկութեան է դուրս գալիս ոչ թէ որսի, այլ մեն֊միակ նպատակի համար՝ գտնել ու ոչնչացնել Ճերմակ Կետաձկանը։

Այդպիսին էր նա, այդ ալեհեր ու խենթացած ծերուկը, որ ստորների, թափառաշրջիկների եւ վայրենիների խմբի գլուխն անցած, աշխարհով մէկ հետապնդում էր կետաձկանը։ Ե՛ւ անձնակազմը, ե՛ւ սպաները ասես յատուկ էին ընտրուած ճակատագրի կողմից, որպէսզի մտագարին օգնէին իրագործելու իր խելահեղ ծրագիրը։ Ինչպէ՞ս եղաւ որ այդ մարդիկ պատրաստակամութեամբ արձագանգեցին նաւապետի ցասումով լի մարտակոչին. այդ ի՞նչ սեւ դիւթանք տիրեց նրանց հոգիները, նաւապետի ատելութիւնը դարձնելով իրենց ատելութիւնը, իսկ Ճերմակ Կետաձկանը՝ իրենց երդուեալ թշնամին. եւ, վերջապէս, իրականին ո՞վ էր նրանց համար Ճերմակ Կետաձուկը։ Այս բոլոր հարցերին ես՝ Իսմայէլս, անկարող եմ պատասխանել։ Իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, ապա մի՞թէ կարող է անշարժ մնալ փոքրիկ մակոյկը, երբ նրան իր ետեւից քարշ է տալիս հզօր մի գծանաւ։ Ես տրուեցի ժամանակի ու տարածութեան կամքին եւ միւսների հետ ամբողջ հոգով կամենում էի որոնել Մոբի Դիկին՝ ոչնչացնելու համար այդ քինախնդիր ու նենգաբարոյ հրեշին։

Գլուխ երեսունչորսերորդ.
ԿԵՏԱՁԿԱՆ ՃԵՐՄԱԿՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

Թէ ի՛նչ է նշանակում Ճերմակ Կետաձուկը Աքաաբի համար՝ կարծես արդէն հասկանալի է։ Մնում է միայն բացատրել, թէ ի՛նչ էր նա ինձ համար։

Մարդկանց հոգիներում շատ հասկանալի տագնապի զգացողութիւն ծնելուց բացի, Մոբի Դիկը ընդունակ էր իր շուրջ տարածել տարօրինակ, անասելի մի սարսափ, որ երբեմն հասնում էր կատարեալ լարուածութեան։ Այդ սարսափը ինձ համար կետաձկան ճերմակութիւնն էր։ Ինչպէ՞ս աւելի պարզ ասեմ, որ հասկանալի լինի։ Շատ դժուար է, ի հարկէ, բայց թէկուզ մշուշոտ ու անկապ՝ ես պարտաւոր եմ որեւէ կերպ ձեզ հաղորդակից անել այն զգացումներին, որ ունեմ։

Չնայած որ բնութեան մէջ ճերմակութիւնը հաճախ բազմապատկում եւ ազնուացնում է գեղեցկութիւնը, ասես սեփական ու իւրահատուկ արժանիքներ շնորհելով նրան, ինչպէս մենք տեսնում ենք մարմարիոնի, ճապոնական քամելիայի եւ մարգարիտի օրինակներով, եւ չնայած բազմաթիւ ժողովուրդներ այս կամ այն կերպ պատշաճն են մատուցում այդ գոյնի արքայական գերազանցութեանը, չնայած ճերմակի գերազանցութեան նոյն ըմբռնումը կիրառելի է նաեւ մարդկային ցեղի նկատմամբ, քանի որ սպիտակամորթ մարդիկ իրենց վերապահում են թխամորթ ժողովուրդների գլխին նստելու ինչ որ կատարեալ մի իրաւունք, չնայած այս ամէնի հետ մէկտեղ ճերմակը ընդունուած է որպէս ուրախութեան գոյն, քանզի հռոմեացիները ճերմակ քարով էին նշում տօնական օրերը, ու չնայած մարդկային բոլոր ըմբռնումներով ճերմակութիւնը խորհրդանշում է բազմաթիւ սրտառուչ եւ ազնիւ բաներ, օրինակ՝ հարսի անմեղութիւնը կամ ծերութեան փափկասրտութիւնը, չնայած վսեմ կրօնների բարձրագոյն խորհուրդներում ճերմակ գոյնը միշտ էլ համարուել է աստուածային անմեղութեան եւ ուժի նշան, ինչպէս, զօր օրինակ, պարսիկ կրակապաշտերն էին ատրուշանի երկլեզուանի ճերմակ կրակը համարում ամէն բանից վեր, իսկ յունական դիցաբանութեան մէջ էլ մեծն Զեւսն էր ընդունել ճերմակաթոյր ցլի կերպարանք, չնայած Յովհաննու յայտնութեան մէջ սրբերն ու քսանչորս երեց մարդիկ ճերմակ հագած կանգնել էին ճերմակ գահի դիմաց, որտեղ բազմել էր բրդի պէս ճերմակ եւ ձիւնի պէս Ամենակալը[16], մի խօսքով, չնայած լաւի, վեհի ու ազնիւի հետ այս բոլոր զուգակցութիւններին, այնուամենայնիւ, ճերմակի բուն գաղափարի մէջ թաքնուած է ինչ որ անորսալի բան, որ առաւել սոսկալի է, քան արեան չարագուշակ կարմիր գոյնը։

Առարկայի հետ ունեցած զուգակցութիւններից եւ հարաբերակցութիւններից զուրկ ճերմակի հէնց այդ անորսալի յատկութիւնն էլ ծայրահեղօրէն խորացնում է նրա սահմռկելի որակը։ Հապա, յիշէք բեւեռային ճերմակ արջին կամ արեւադարձային ճերմակ շնաձկանը։ Չէ՞ որ նրանց սարսափելի է դարձնում նոյն այդ հաւասար ճերմակ գոյնը։ Կամ, ասենք, ալբատրոսը։ Ինչի՞ հետեւանք են հոգեկան տարակուսանքի եւ դալուկ սարսափի բոլոր ամպաքուլաները, որոնց մէջ, իւրաքանչիւրի պատկերացումներում սաւառնում է այդ ճերմակ ուրուականը։

Մեր Հեռաւոր Արեւմուտքում շատ են տարածուած Պրերիաների ճերմակ նժոյգի մասին կարմրահնդիկների յօրինած աւանդութիւնները։ Նա եղել է վայրի երամակների միահեծան Քսերքսես եւ կրակ ու բոց արտաշնչող հրոսակների գլուխն անցած, սուրացել է դէպի Արեւմուտք, ընտրեալ Աստղի նման, որ ամէն գիշեր իր ետեւից է տանում անթիւ֊անհամար լուսատուների պարսը։ Եւ եթէ դատելու լինենք նրանով, թէ ինչ են պատմում աւանդութիւնները արքայական այդ նժոյգի մասին, ապա նրան աստուածային համարելու հիմքը, անտարակոյս, եղել է անիրական ճերմակութիւնը։ Եւ նա հարկադրելով որ երկրպագեն իրեն, միաժամանակ մարդկանց ներշնչել է անբացատրելի մի սարսափ։

Սակայն կարելի է բերել նաեւ այնպիսի օրինակներ, երբ ճերմակութիւնը հանդէս է գալիս բոլորովին զուրկ այն խորհրդաւոր ու հրապուրիչ լուսապսակից, որպիսին ունեն Պրերիաների Ճերմակ Նժոյգը եւ Ալբատրոսը։

Ի՞նչն է մեզ վանում լուսնամորթից, որ յայտնի է նաեւ ալբինոս անունով. եւ ի՞նչն է երբեմն յանձին նրա՝ գարշանք պատճառում նոյնիսկ հարազատների ու մերձաւորների շրջանում։ Անկասկած, նոյն այդ ճերմակութիւնը որ նրան աւելի զզուելի է դարձնում, քան կարող էր լինել ամենահրեշաւոր վիժուածքը։

Այսինքն, մարդկութեան առօրէական եւ բազմադարեան կենսափորձը նոյնպէս հաստատում է ճերմակ գոյնի գերբնական յատկութիւնը։ Հանգուցեալին նայելիս մեզ ոչինչ չի ներշնչում այնպիսի սոսկում, որպիսին նրա մարմարիոնէ գունատութիւնն է։ Եւ նոյն այդ հանգուցեալների գունատութիւնից էլ մենք ընդօրինակել ենք այն սաւանների գոյնը, որոնցով փաթաթում ենք նրանց։

Ուրեմն, ինչպիսի՜ վեհ ու բարի գաղափարներ էլ կապուած լինեն ճերմակութեան հետ, միեւնոյն է, ոչ ոք չի կարող ժխտել այն պարագան, թէ ճերմակ գոյնը միշտ էլ մարդկանց հոգու մէջ ծնում է ամենաարտասովոր տեսիլքներ։

Ճիշտն ասած, այսքանից յետոյ էլ մենք չկարողացանք գուշակել ճերմակ գոյնի մոգական ուժի խորհուրդը եւ չիմացանք, թէ ինչո՛ւ է այն ներգործում հոգիների վրայ։

Գուցէ գաղտնիքն այն է որ ճերմակը, ըստ էութեան, ոչ թէ գոյն է, այլ բոլոր գոյների տեսանելի բացակայութիւն։ Թերեւս հէնց այդ է պատճառը, որ այդքան համր ու միեւնոյն ժամանակ բազմանշանակ են թւում ընդարձակ եւ ձիւնածածկ տարածութիւնները։

Իսկ եթէ յիշենք մէկ այլ կարծիք, որի համաձայն երկրային բոլոր գոյները սոսկ ճարտարամիտ խաբկանք են, հետեւաբար՝ մեր աստուածացրած բնութիւնն էլ ընդամէնը փողոցային ներկուած մի կին, որի հմայքները իրենց տակ թաքցնում են գերեզմանային սառնութիւն եւ, եթէ յիշենք նաեւ, որ բնութեանը իրենց բոլոր երանգներն ու նրբերանգները տուող դիմահարդարման միջոցները միայն լոյս են, եւ յիշենք որ՝ լոյսն էլ լինելով ճերմակ ու անգոյն, բոլոր առարկաները, նոյնիսկ կակաչներն ու վարդերը գունաւորեր իր սեփական, գոյութիւն չունեցող գոյնով, եթէ յիշենք ու նաեւ պատկերացնենք այս ամէնը, ապա աշխարհը մեր հայեացքի տակ կը տարածուի որպէս բորոտութեամբ տառապող մի անդամալոյծ։ Եւ Լապլանդիայով ճամբորդող համառ մարդկանց նման, որոնք հրաժարւում են կրել գունաւոր ակնոց, թշուառական անաստուածը կը կուրանայ իր շուրջ փռուած վեհասքանչ ճերմակ ծածկոյթի տեսքից։

Այս ամէնի մարմնաւորումն էր ալբինոս֊կետաձուկը։ Եւ մի՞թէ կարելի է զարմանալ այն այրող ատելութեան վրայ, որ ներշնչում է նա մարդկանց։

Գլուխ երեսունհինգերորդ.
ՍԸ՜ՍՍՍ...

— Սը՜սսս... Ականջ դիր, Քաբակո՛։ Լսո՞ւմ ես։ Ինչ որ աղմուկ կայ։

Խոր գիշեր էր։ Պայծառ լուսաւորում էր լուսինը։ Նաւազները շղթայ կազմած շարուել են խմելու ջրով լի տակառի մօտից մինչեւ նաւախելի պսակի մօտ գտնուող դատարկ տակառը։ Ձեռքից ձեռք փոխանցելով դոյլերը, նրանք լցնում էին այդ տակառը։ Խորը լռութիւն էր տիրում։ Երբեմն միայն զնգում էր դոյլը կամ առագաստն էր շփշփում քամու տակ։

Նաւազ Արչին, որ այդ շղթայի մէջ կանգնել էր նաւախելի դռնանցքի մօտ, շշուկով ասաց իր քովի խառնածինին.

— Սը՜սսս... Լսի՛ր, Քաբակո... Ի՞նչ աղմուկ է։

— Դոյլը բռնիր, դոյլը... Ի՞նչ աղմուկ։

— Սպասի՛ր... Նորից լսուեց։ Դռնանցքից... Հազի ձայն է... Նաւամբարում ինչ որ մէկը հազաց... Լսեց՞իր...

— Գրողը տանի, ի՞նչ հազ... Դատարկ դոյլը տուր այս կողմ...

— Նորից... Ականջ դիր... Կարծես ինչ որ մէկը խռռացնում եւ շուռումուռ է գալիս քնի մէջ։

— Կարամբա՜... Ի՛նչ ես դուրս տալիս... Երեւի ընթրիքին կերած պաքսիմատներն են շուռումուռ գալիս որովայնիդ մէջ... Բռնի՛ր, բռնիր դոյլը...

— Ի՛նչ կ՚ուզես՝ ասա՛... Բայց իմ լսողութիւնը շատ սուր է։

— Իսկապէս որ... Երեւի դու ես եղել, որ Նանթաքեթից յիսուն մղոն հեռաւորութեան վրայ կարողացել ես լսել, թէ հիւսելիս ինչպէս են պառաւիդ ձեռքին շխկշխկում ճաղերը...

— Ծաղրի՛ր ինձ... Ծիծաղի՛ր վրաս... Դեռ կը տեսնենք, թէ յետոյ ի՛նչ կը լինի... Քեզ լուրջ բան եմ ասում, Քաբակո, նաւամբարում ինչ որ մէկն է թաքնուած։ Եւ, իմ կարծիքով մեր ծերուկը գիտէ թաքնուողի մասին։ Անցեալ օրը պատահաբար ականջովս ընկաւ... Սթաբը Փլասքին ասում էր, թէ ինչ որ տհաճ, վատ բան է նախազգում...

— Հերի՛ք դուրս տաս... Դոյլը բռնի՛ր...

Գլուխ երեսունվեցերորդ.
ԾՈՎԱՅԻՆ ՔԱՐՏԷԶԸ

Եթէ դուք Աքաաբի հետ իջնէիք նրա նաւասենեակ այն բանից յետոյ, երբ տաքացած անձնակազմը երդուեց իրականացնել խենթ նաւապետի խելահեղ մտադրութիւնը, ապա կը տեսնէիք, թէ նա ինչպէս է մօտենում պահարանին, ինչպէս է հանում ծովագնացութեան դեղնած, գունաթափ քարտէզները եւ փռում սեղանին։ Յետոյ դուք կը տեսնէիք, թէ ինչպէս է մատիտը ձեռքին նստած, վստահօրէն նոր երթուղիներ գծում կետաձկանը հանդիպելու համար։ Երբեմն֊երբեմն նա բարձրացնում էր գլուխը եւ թերթում հին նաւամատեանները, որոնք դարսուած էին սեղանին։ Ճշտելով, թէ տարուայ ո՛ր եղանակին եւ ո՛ր լայնութեան վրայ է յաջողուել խփել կամ նշմարել գոնէ մի կետաձուկ, նա քարտէզի վրայ նորանոր գծեր էր քաշում։

Կախովի ծանր լամպարը ճռռացնելով շղթաները՝ ճօճւում էր նրա գլխավերը եւ զարմանալի, տարօրինակ ստուերները անդադար փոփոխում էին իրենց ձեւերը։

Եւ այսպէս շարունակւում էր ամէն գիշեր։ Եւ գրեթէ ամէն գիշեր քարտէզներից ջնջւում էին նախկին նշումները եւ գծւում էին նորերը։ Որովհետեւ Աքաաբը բոլոր չորս ովկիանոսների քարտէզները իր դիմաց փռած, յամառութեամբ գծում եւ նշում էր հոսանքների ու ջրապտոյտների լաբիրինթոսներ սոսկ այն բանի համար, որպէսզի առաւել վստահօրէն հասնի իր նպատակին։

Աքաաբին յայտնի էին բոլոր մակընթացութիւնների ու հոսանքների, ինչպէս նաեւ կաշալոտների կերի շարժման ուղղութիւնները։ Եւ ականատեսների նոթագրութիւնների օգնութեամբ պարզելով, թէ երբ եւ որտեղ են յայտնւում այդ լեւիաթանները, նա վստահ էր, թէ գրեթէ մէկ օրուայ ճշգրտութեամբ կարող է գուշակել այն տեղն ու ժամանակը, երբ իրեն կը յաջողուի վրայ հասնել որսին։

Յիրաւի, կաշալոտները այս կամ այն վայրերում յայտնւում են նոյնպիսի անփոփոխ հետեւողականութեամբ, ինչպէս չուող ծիծեռնակները կամ ծովատառեխի վտառները։

Բացի այդ, Աքաաբը պարզել էր որ ովկիանոսային մի շրջանից դէպի միւսը տեղաշարժուելիս, կաշալոտները լողում են մարդկանց համար անյայտ, բայց շատ որոշակի ուղիներով։ Այնպէս որ, գուշակելով ովկիանոսային այդ անտեսանելի ուղիները, կարելի էր կետաձկների հետ հանդիպումը վաղօրօք ենթադրել ոչ միայն հանրայայտ որսատեղիների վրայ, այլեւ ընդհանրապէս ովկիանոսային անսահման տարածութիւններով մէկ։

Սակայն գոյութիւն ունէր մի հանգամանք, որ առաջին հայեացքից ասես դժուարեցնում էր նրա խենթ, բայց ամենայն բծախնդրութեամբ մտածուած ծրագրերի իրականացումը։ Չնայած կաշալոտները իսկապէս ունեն տեղաշարժերի իրենց որոշակի օրինաչափութիւնը, սակայն չի կարելի հաստատապէս պնդել, թէ նոյն հօտը, որ տուեալ վայրում եղել է անցեալ տարի, ապա նոյն այդ վայրում կը լինի նաեւ յաջորդ տարի։ Նոյնը վերաբերում է միայնակ կետաձկներին, ճգնաւոր֊ձկներին եւ ծեր ու փորձուած կաշալոտներին։ Ասել կ՚ուզի որ, եթէ Մոբի Դիկը, ենթադրենք, անցեալ տարի նկատուել է Հնդկական ովկիանոսի Սէյշելեան կզիախմբի կողմերը, ապա դա դեռեւս չի նշանակում որ յաջորդ տարի նոյն ժամանակ նա դարձեալ կը լինի այնտեղ։

Երեւի կարելի է գտնել տեղի ու ժամանակի մի այնպիսի կատարեալ համադրութիւն, երբ հաւանականութիւնը դառնար հնարաւոր, իսկ այն, ինչը հնարաւոր էր՝ դառնար իրականութիւն։ Աքաաբին յայտնի էր որ տեղի ու ժամանակի կատարեալ համադրութիւնը կետորսները բնորոշում են մի կարճ արտայայտութեամբ՝ «Հասարակածային լողաշրջան»։ Յիրաւի, Խաղաղականի յատկապէս հասարակածային ջրերում էին կետորսները ամէնից յաճախ հանդիպում Մոբի Դիկին եւ հէնց այդ շրջանում էլ տեղի էին ունենում Ճերմակ Կետաձկան հետ կատաղի մենամարտերը, «Հասարակածային լողաշրջանից» էին սկիզբ առնում Ճերմակ Կետաձկան մասին աւանդութիւնները եւ, վերջապէս, ճիշտ նոյն վայրերում էլ տեղի էր ունեցել այն ճակատագրական մենամարտը, այն ողբերգական հանդիպումը, որից յետոյ Աքաաբին պարուրեց հետեւողական ու անդադար խորացող մտագարութիւնը։

«Փեկոդ»ը Նանթաքեթից դուրս ելաւ «Հասարակածային լողաշրջանի» սկզբում։ Գերմարդկային ոչ մի ջանք չէր կարող օգնել նաւապետին այդքան կարճ ժամանակում յաղթահարել դէպի հարաւ ընկած տարածութիւնը, շրջանցել Հորն հրուանդանը եւ յայտնուել Խաղաղ ովկիանոսի հասարակածային ջրերում՝ կետորսութիւնն սկսելու համար։ Հետեւաբար, մնում էր միայն սպասել յաջորդ որսաշրջանին։ Սակայն «Փեկոդ»ի վաղաժամ նաւարկութիւնը, ըստ երեւոյթին, ծրագրել էր Աքաաբը, եթէ նկատի ունենանք նրա բուռն մտադրութիւնը։ Հիմա նրա տրամադրութեան տակ երեք հարիւր վաթսուն հինգ օր ու գիշեր կար Ճերմակ Կետաձկանը որեւէ մի շրջանում հանդիպելու համար։ Խենթ ծերուկը ամէն բան ճիշտ էր հաշուել։ Ինչո՞ւ ձեռքերը ծալած նստել ափին, երբ կարելի էր թշնամուն որոնելու հետ մէկտեղ նաեւ կետորսութեամբ զբաղուել։

Գլուխ երեսունեօթներորդ.
ՄԵՆՔ ՓՍԻԱԹ ԷԻՆՔ ՀԻՒՍՈՒՄ

Օրն ամպամած էր ու հեղձուցիչ։ Նաւազները ծուլօրէն թափառում էին տախտակամածի վրայ կամ նաւեզրից կախուած, լուռ նայում էին կապարէ ալիքներին։ Ես ու Քվիկեգը անվրդով նստած, փսիաթ էինք հիւսում մեր որսամակոյկի համար։ Շուրջը այնքան խաղաղ էր, եւ օդի մէջ այնպիսի մի կախարդանք էր թաքնուել, որ ասես ուրախութեան խոստում լինէր. եւ լուռ նաւազներից ամէն մէկը կարծէս անտեսանելի էր, կարծէս լուծուել էր ինքն իր մէջ։

Փսիաթ հիւսելիս, ես միայն Քվիկեգի օգնականն էի։ Առանց մտածելու եւ առանց նայելու, ցրուած ու անորոշ հայեացքս դէպի հեռուները հառած մերթ ընդ մերթ առաջ էի մղում լայնակի դերձանները։ Նաւի եւ ամբողջ աշխարհի վրայ տիրում էր այնքան տարօրինակ ու քնկոտ լռութիւն, որ ինձ սկսեց թուալ, թէ իմ դիմաց ժամանակի Ջուլհակային Հաստոցն է եւ ես մի սովորական մաքոք եմ, որ յետ ու առաջ շարժուելով, հիւսում է իր ճակատագիրը։

Այսպէս մենք հիւսում էինք, հիւսում, երբ յանկարծ տարօրինակ, ոչ երկրային մի ձայն ստիպեց որ վեր ցատկեմ տեղից։ Ազատ կամքի կաժը ընկաւ իմ ձեռքից, եւ ես հայեացքս հառեցի հեռու ամպերին, որտեղից ասես թեւատարած՝ գահավիժեց այդ ճիչը։ Ամպերի տակ, բարձրաբերձ կայմածայրին կանգնել էր Թեշտիգոն։ Նա մարմնով մէկ ձգուել էր առաջ եւ ձեռքը պարզած դէպի հեռուները, այնպիսի մոլեգին ագահութեամբ էր նայում հորիզոնին, ասես մարգարէ լինէր, որ նշմարելով ճակատագրի ստուերները, իր վայրենի բացագանչութիւններով աւետում էր դրանց մօտենալը։

— Հորիզոնի վրայ շատրուա՜ն եմ տեսնում... Շատրուա՜ն... Շատրուան եմ տեսնում...

— Որտե՞ղ։ Որտե՞ղ։

— Աջ կողմը... Երկու մղոն հեռաւորութեան վրայ։ Շատ մեծ հօտ է։

Եւ նոյն պահին ամբողջ նաւը աշխուժացաւ։

— Պոչերը շրջեցին,— գոչեց Թեշտիգոն։— Սուզւում են։

— Շո՜ւտ արա, սպասաւո՛ր,— բացագանչեց Աքաաբը։— Ժամը քանի՞սն է։

Մեր թմբլիկը վազեց դէպի վար, նայեց ժամացոյցին եւ նաւապետին յայտնեց ճիշտ ժամանակը։

Մինչ այդ, քամու նկատմամբ այնպէս շրջեցին նաւը, որ հիմա արդէն հանդարտ ճօճւում էր ալիքների վրայ։ Թեշտիգոն հաղորդեց որ կետաձկները սուզուել են քամուն հանդիպակաց ուղղութեամբ, եւ մենք էլ համոզուած էինք, թէ հիմա արդէն նրանց կը տեսնենք ցռուկի կողմից։ Քանզի որեւէ հիմք չկար կարծելու, թէ կաշալոտները կը կիրառեն իրենց զարմանալի վարպետութիւնը, երբ սուզուելով մի ուղղութեամբ, ջրի տակ շրջւում եւ լողում են դէպի հակառակ կողմ։ Որեւէ հիմք չկար, թէ նրանք կը դիմեն իրենց այդ նենգաբարոյ լողախաղին, քանզի որեւէ պատճառ չկար ենթադրելու, թէ Թեշտիգոյի ձայնն է խրտնեցրել անասուններին։ Աւելի շուտ, նրանք, թերեւս, նոյնիսկ չէին էլ նկատել մեր նաւը։

Որսամակոյկներից եւ ոչ մէկի անձնակազմին չպատկանող նաւազը կայմի ծայրին փոխարինեց Թեշտիգոյին։ Առաջակայմի եւ ետնակայմի դիտապահակները իջան տախտակամած, փաթօղակ ճոպանների լայնաբերան տակառները դրեցին իրենց տեղերը, մակոյկագերանները շրջեցին նաւեզրից դէպի դուրս եւ երեք որսամակոյկ կախուեցին ջրերի վրայ։ Նաւազները կանգնեցին նաւեզրի երկայնքով, լարուած սպասումների մէջ՝ ոտները հենած եզրագերանին։

Եւ այդ նոյն վճռական պահին լսուեց մի անսպասելի բացագանչութիւն, որը եւ բոլորիս ստիպեց հայացքները կտրել կետուսներից ու դառնալ դէպի մռայլադէմ Աքաաբը։ Նա դուրս էր եկել տախտակամած եւ շրջապատուած էր հինգ մշուշոտ ուրուականներով, որոնք, թւում է թէ հէնց նոր էին յայտնուել եթերից։

Գլուխ երեսունութներորդ.
ՈՐՍԱՄԱԿՈՅԿՆԵՐԸ ԻՋԵՑՈՒԱԾ ԵՆ

Որուականները թեթեւաքայլ անցան տախտակամածի միւս կողմ եւ արագ ու անձայն ջուրն իջեցնելու նախապատրաստեցին այն որսամակոյկը, որ մենք համարում էինք պահեստային եւ անուանում նաւապետական, քանի որ գտնւում էր աջակողմեան եզրին, վերին տախտակամածի մօտ։

Այդ որսամակոյկի ցռուկին կանգնեց բարձրահասակ ու թխամորթ մի մարդ, որի գորշ֊պողպատագոյն շրթունքների արանքից երեւում էր ճեպ֊ճերմակ, չարագոյժ եւ միակ ատամը։ Նա հագել էր բամբակի մուգ գործուածքից կարուած չինական բաճկոնակ եւ տաբաթ։ Էբենոսեան եւ յուղարկաւորական այդ սեւութիւնը պսակուած էր ճերմակ չալմայով, որի տակից երեւում էր գլխի շուրջ դարսուած մազահիւսը։ Նրա օգնականներին չէիր ասի, թէ թխամորթ են։ Նրանց մաշկը վագրա֊դեղնաւուն մի երանգ ունէր, որ չափազանց յատկանշական է ֆիլիպինների բնակիչներին. մի ցեղի, որ յայտնի է իր դիւային խորամանկութեամբ. եւ այդ պատճառով էլ սպիտակամորթ նաւազներից շատ֊շատերը նրանց համարում են սատանայի վարձու լրտեսներ եւ գաղտնի գործակալներ։

Նաւազները դեռեւս ապշահար նայում էին անծանօթներին, երբ Աքաաբը ձայն տուեց նրանց առաջնորդող, ճերմակ չալմայով հասակաւորին.

— Պատրա՞ստ է, Ֆեդալլահ։

— Պատրաստ է,— խռպոտած պատասխանեց նա։

— Իջեցնե՛լ որսամակոյկները,— հրամայեց Աքաաբը։— Արա՛գ։

Նրա ձայնի մէջ այնպիսի հզօր ուժ կար որ չնայած իրենց շփոթմունքին, նաւազները անմիջապէս ցատկեցին եզրագերանից այն կողմ։ Ճռռալով պտտուեցին ճախարակները. եւ որսամակոյկները թափով ընկղմուեցին ջուրը։ Կետորսները ճարպկօրէն ու կայծակնային արագութեամբ, որպիսիք բնաւ էլ յատկանշական չեն ուրիշ նաւազների համար, նաւեզրի վիթխարի բարձրութիւնից նետուեցին որսամակոյկների մէջ, որոնք հանդարտ ճօճւում էին ալիքների վրայ։

Հէնց նոր էին որսամակոյկները հեռացել նաւակողից, երբ նաւախելի մօտ երեւաց չորրորդ որսամակոյկը, որի թիերը իրենց ձեռքն էին առել հինգ անծանօթները։ Որսամակոյկի նաւախելին կանգնել էր Աքաաբը եւ ինչ որ բան էր գոռում միւս որսամակոյկների հրամանատարութիւնը ստանձնած իր օգնականներին։ Սակայն բոլորի ուշադրութիւնը բեւեռուած էր թխամորթ Ֆեդալլահին եւ նրա մարդկանց. այդ իսկ պատճառով որսամակոյկների անձնակազմերը չլսեցին նաւապետի հրամանը։

— Ներեցէ՛ք, նաւապե՞տ...— ձայն տուեց Սթարբէքը։

— Հեռացէ՛ք իրարից,— հրամանը կրկնեց Աքաաբը։— Տարածուէ՜ք... Էլի տարածուէ՜ք... Հէ՜յ, Փլասք, նաւարկիր քամուն համընթաց։

— Լսում եմ, սը՛ր,— զուարթացած գոչեց կարճլիկ Փլասքը, թեքելով իր վիթխարի ղեկաթին։— Տղե՛րք, սեղմէք տեսնեմ։ Մի անգամ էլ... Կետաձո՜ւկը... Ճիշտ ցռուկի դիմաց է։ Սեղմէ՛ք... Միասի՛ն... Արչի՛, ի՞նչ ես աչքերդ պլշել այդ դեղնամորթների վրայ։ Ի՞նչ կայ...

— Ոչինչ, սը՛ր...— պատասխանեց Արչին։— Ես նրանց մասին վաղուց գիտէի։ Քաբակո, քեզ չէի՞ ասում որ նաւամբարի մէջ մարդիկ կան։ Հը՞, Քաբակո, չէի՞ ասում...

Իսկ Սթաբի որսամակոյկից հասնում էր նրա երգեցիկ ձայնը.

— Սեղմէ՛ք, զաւակներս։ Սեղմէք՛ թիերը, մանչուկներս։ Սեղմէք՛, պստիկներս։— Սթաբը քնքշօրէն դիմում էր իր նաւազներին, որոնցից շատերը դեռ չէին կարողանում իրենց հայեացքները կտրել Աքաաբի որսամակոյկից։— Ի՞նչ էք ծուլանում։ Ո՞ւմ էք այդպէս նայում։ Նաւապետական որսամակոյկի տղաների՞ն... Ոնց որ չտեսներ լինէք։ Կարեւորն այն է որ աւելացել են եւս հինգ հոգի գործ անող։ Ուրեմն, միեւնոյնը չէ՞, թէ որտեղից են յայտնուել նրանք։ Ինչքան շատ լինենք, այնքան դիւրին կը լինի մեր գործը։ Սեղմէ՛ք, ուժեղ սեղմէք թիերը։ Գրողի տարածները ոնց որ թէ վատ տղաներ չեն... Լա՜ւ է... Ա՛յ, հիմա լաւ պոկուեցինք... Կեցցէ՛ կետաճարպի ոսկէ գաւը, զաւակներս։ Երիցս հուռա՛, մարդ չի կորչի ձեզ հետ։ Հէ՜յ, կամա՛ց, կամա՛ց... Ի՛նչ էք շտապում։ Համաչա՛փ... Ասում եմ՝ համաչափ... Աւելի թեթեւ... Գրողը ձեզ տանի, անբաններ... Ի՞նչ էք քնում... Կարգին թիավարելո՞ւ էք, թէ չէ, սատկածնե՛ր... Էլ ի՞նչ էք նաւազ վարձուել, եթէ չէք կարողանում նոյնիսկ թիավարել։ Սեղմէ՛ք, ասում եմ, գրողի տարածներ։ Աչքներդ դուրս գա... Այնպէս սեղմէք, որ զնգան ջղերը... Թիավարէ՛ք... Լա՜ւ է... Շա՜տ լաւ է... Մի անգամ էլ... Հապա՜,— եւ նա սուր դանակը դուրս քաշեց գոտու տակից։— Բոլորըդ մէկ մարդու պէս հանեցէ՛ք դանակները, սայրերը սեղմեցէ՛ք ատամներով եւ այդպէս թիավարեցէք... Լա՛ւ է... Մինչեւ բերաններդ չառաք պողպատէ այդ սանձերը՝ խելքի չեկաք... Աւելի՛ եռանդով, աւելի՛ եռանդով... Իմ արծաթէ գդալիկներ... Թիավարեցէ՛ք, պղնձէ իմ փոքրիկ գամեր... Շա՜տ լաւ է։ Հիանալի՜ է... Միասի՛ն... Համաչա՛փ...

Սթաբի խօսքերը այսքան ընդարձակ է մէջբերւում այն պատճառով, որ նա ընդհանրապէս աչքի չէր ընկնում իր անձնակազմին դիմելու յոյժ իւրօրինակ մի ձեւով, առաւել եւս, երբ նաւազներին թիավարութեան արուեստ էր սովորեցնում։ Բայց չկարծէք, թէ իր այդ քարոզի ժամանակ նա իսկապէս ընդունակ էր վայրագօրէն հարձակուել իր հօտի վրայ։ Երբէ՛ք։ Եւ հէնց այդ էլ հանդիսանում էր նրա ինքնատիպ խօսելակերպի հիմքը։ Նաւազների վրայ նա ժայթքում էր ամենասոսկալի անէծքներ, սակայն միաժամանակ նրա խօսելու երանգի մէջ այնքան զարմանալիօրէն էին ներդաշնակւում կատաղութիւնն ու զուարթութիւնը, որ ցասումը թւում էր թեթեւ կատակ համարուող մի համեմունք. եւ այդ հիանալի հիւրասիրութեան նկատմամբ չէր կարող անտարբեր մնալ ոչ մի թիավարող։ Նրանք սիրայօժար եւ եռանդով շարունակում էին թիավարել արդէն յանուն այն բանի, որ չպաղի շիկացած տրամադրութիւնը։ Բացի այդ, Սթաբը այնպիսի անհոգ տեսքով էր փլւում նաւախելին, այնպիսի անթութութեամբ էր կառավարում ղեկաթին, ու երախը բանալով այնքան անոյշ էր յօրանջում, որ այդքանն էլ բաւական էր անձնակազմը հանգստացնելու եւ ոգեւորելու համար։

Ենթարկուելով Աքաաբի հրամանին, Սթաբը հիմա ընթանում էր գրեթէ կտրելով Սթարբէքի որսամակոյկի դիմացը. եւ երբ նրանք մի կարճ ժամանակ յայտնուեցին քով֊քովի, Սթաբը ձայն տուեց.

— Միստր Սթարբէք։ Մի բան եմ ուզում հարցնել ձեզ, սը՛ր, եթէ թոյլ կը տաք։

— Այո՛,— պատասխանեց Սթարբէքը, առանց մի դիւոյմ անգամ գլուխը շրջելու եւ շարունակեց հանդարտ ու համառօրէն ոգեւորել անձնակազմին։

— Ի՞նչ կարծիք ունէք դեղնամորթների մասին, սը՛ր,— հարցրեց Սթաբը։

— Ո՞վ գիտէ, թէ ինչպէս են յաջողացրել նաւ բարձրանալ,— բարձր, սակայն զուսպ ձայնով պատասխանեց Սթարբէքը եւ շշուկով դիմեց նաւազներին. «Ուժեղ... Աւելի ուժեղ թիավարէք, տղերք»։ Յետոյ՝ դարձեալ բարձրաձայն.— Վատ հոտ է գալիս դրանից, միստր Սթաբ...— «Ուժեղ սեղմէ՛ք, սեղմէ՛ք, տղաներ»։— Բայց դուք այնքան էլ մի տագնապէք, միստր Սթաբ, ամէն բան լաւ կը լինի։ Կարեւորն այն է որ մեր նաւազները համերաշխօրէն ու եռանդով թիավարեն, իսկ թէ յետոյ ի՛նչ կը լինի՝ թող լինի...— «Սեղմէ՛ք, նաւազներ, աւելի ուժեղ։— Միստր Սթաբ, մեզ սպասում են կետաճարպի լիքը տակառները։ Հէնց այդ նպատակով էլ եկել հասել ենք այս հեռուները...— «Տղերք, համաչափ»։— Ի վերջոյ, դա մեր պարտքն է, սը՛ր... Մեր պարտքն է ու շահը...

— Այո՛, ես էլ նոյն կարծիքին եմ,— մտածեց Սթաբը, երբ որսամակոյկները հեռացան իրարից։— Նրանց տեսնելուն պէս, նոյնը մտածեցի։ Հիմա պարզ է, թէ ծերուկը ինչո՛ւ էր այդքան հաճախ իջնում նաւամբար։ Մեր Բլիթն էլ այն ժամանակ ասաց, որ ցածում մարդիկ կան թաքնուած։ Այս բոլորը, ինչ խօսք, Ճերմակ Կետաձկան համար է։ Ի՞նչ արած, թո՛ղ լինի... Միեւնոյն է, որեւէ բան փոխել անհնար է։ Լա՛ւ... Ուժեղ թիավարէք, տղաներ։ Մենք առայժմ Ճերմակ Կետաձկան ետեւից չէ, որ ընկել ենք։ Ո՛ւժ տուէք թիերին, լա՜ւ է...

Դեղնամորթ անծանօթների անակնկալ յայտնութիւնը տագնապալից այն պահին, երբ աճապարանքով ջուրն էին իջեցնում որսամակոյկները, նաւաստիների մէջ ծնեց միանգամայն հասկանալի շփոթմունք եւ ինչ որ չափով նոյնիսկ սնոտի սարսափ, թէեւ բոլորն էլ մասամբ նախապատրաստուած էին այդ հանդիպումին՝ Արչիի կատարած յայտնագործութեան շնորհիւ։

Սթաբի անվրդով բացատրութիւնները նոյնպէս փոքր֊ինչ մեղմեցին ընդհանուր տագնապն ու տարակուսանքները, բայց եւ այնպէս դեռ բաւականին առիթներ մնացին ամենից անհաւանական ենթադրութիւններ կատարելու համար այն հարցի շուրջ, թէ օտար դեղնամորթները ինչո՛ւ են անհրաժեշտ եղել Աքաաբին։

Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես լուռ ու մունջ յիշում էի Նանթաքեթի մառախլապատ լուսաբացին յայտնուած խորհրդաւոր ստուերները, որոնք բարձրացան «Փեկոդ»ի տախտակամած, ինչպէս նաեւ խենթ Եղիայի հանելուկային ակնարկները։

Իսկ մինչ այդ, նաւակների ստեղծած ճակատի ձախ եզրին գտնուող Աքաաբի որսամակոյկը, որ նոյնպէս սլանում էր դէպի հակառակորդը, բաւականին առաջ էր անցել միւսներից. մի հանգամանք, որ բացայայտում էր նրա թիավարողների արտակարգ ուժն ու տոկունութիւնը։ Վագրա֊դեղնաւուն մաշկով այդ արարածները, թւում էր, ստեղծուած էին պողպատից ու կետաձկան բեղից։ Նրանք ասես լարուած լինէին եւ ընդհանուր կշռոյթով թեքւում, ապա թափով ձգւում էին դէպի ետ, ու նրանց թիերը առաջ էին մղում որսամակոյկը գրեթէ այնպէս, ինչպէս շոգեմեքենան։ Ֆեդալլահը, որ թիավարում էր հարպունաձիգի տեղը նստած, հանել էր իր սեւ բաճկոնակը ու նրա մերկ մարմինը յստակօրէն երեւում էր վեր ու վար տատանուող հորիզոնի հենքի վրայ։ Բայց մէկ էլ նա անսպասելի քարացաւ, եւ նոյն պահին բոլոր թիավարողներն էլ ջրից բարձրացրեցին իրենց թիակները ու ասես սառեցին։ Այդ նկատելով՝ հեռւում կանգ առան նաեւ միւս որսամակոյկները։

Կետաձկները դարձեալ սուզուեցին, եւ ոչ ոք չէր կարող գուշակել, թէ որտեղ նրանք դուրս կը գան ջրի երես։ Սակայն Աքաաբը, որ բոլորից մօտիկ էր նրանց, կարողացաւ կռահել, թէ ի՛նչ է կատարւում ջրերի խորքում։

— Ուշադրութի՜ւն,— իր որսամակոյկի նաւազներին դիմելով գոչեց Սթարբէքը։— Քվիկե՛գ, վեր կա՛ց։

Որսամակոյկի ցռուկին հարմարեցրած եռանկիւնի հարթակի վրայ ցատկելով, Քվիկեգը հասակով մէկ ձգուեց, անհամբեր նայելով դէպի այնտեղ, որտեղ նրա հայեացքից անհետացաւ որսը։ Եզրագերանի բարձրութեամբ ճիշտ նոյնպիսի հարթակ էլ կար նաւախելում։ Այնտեղ կանգնել էր Սթարբէքը եւ նաւակի հետ ճօճուելով, ուշադիր նայում էր ովկիանոսի ալեկոծուող կապոյտին։

Քիչ հեռու հանդարտ տարուբերւում էր Փլասքի որսամակոյկը, իսկ ինքը՝ քաջարի հրամանատարը, կանգնած էր լագրեթի վրայ։ Դա մի սիւն էր որ մի ծայրով հենուած էր նաւակի ողնափայտին եւ մօտ երկու ֆութ դուրս էր ցցուած նաւախելի հարթակից։ Լագրեթի լայնակի կտրուածքը մարդու ափի չափ է եւ, Փլասքը, կանգնելով այդ պստիկ պատուանդանին, նման էր կայմահարթակի դիտապահակի, որ չի լքել իր տեղը նոյնիսկ այն պահից յետոյ, երբ խորտակուած նաւը արդէն ամբողջովին ընկղմուել է ջրի մէջ։ Սակայն կարճլիկ Փլասկի հասակը բնաւ չէր համապատասխանում նրա վսեմ նկրտումներին, ուստի եւ լագրեթի վրայից բացուող տեսադաշտն էլ նրան բնաւ չգոհացրեց։

— Երրորդ ալիքից այն կողմ ոչինչ չեմ տեսնում,— դառնացած գոչեց նա։— Եթե թիակը ցցէինք, ես կը մագլցէի վրան։

Այս խօսքի վրայ հսկայ Դեգուն, նաւակի եզրերնին կառչելով, որպէսզի չկորցնի հաւասարակշռութիւնը, շտապեց տեղափոխուել նաւախել եւ իր վիթխարի հասակով մէկ կանգնած՝ Փլասքին առաջարկեց ելնել իր ուսերին։

— Ո՞ր կայմից եմ պակաս, սը՛ր։ Կարո՞ղ էք բարձրանալ։

— Ի հարկէ՛, շնորհակա՜լ եմ, բարեկամ... Միայն թէ կ՚ուզենայի մի յիսուն ֆութ աւելի լինէր հասակդ։

Ոտքերը լայն բացելով, նեգրը մի փոքր առաջ թեքուեց, սանդըղակի փոխարէն Փլասքին առաջարկեց իր խոշոր ափը եւ ձայն տալով, որ նա ցատկի վեր, մի ճարպիկ շարժումով հրամանատարին նետեց իր ուսին, որտեղ եւ Փլասքը կանգնեց հասակով մէկ, աւելի հաստատուն լինելու համար հենուելով հսկայի վեր պարզած ձեռքին։

Նորաթուխ նաւազը միշտ էլ զարմանում է, թէ ինչպիսի ենթագիտակցական ճարպկութեամբ է կետորսը պահպանում իր հաւասարակշռութիւնը կատաղած ալիքներից հալածական որսամակոյկի վրայ։ Առաւել տարօրինակ տեսարան է, երբ նաւազը թեթեւամտօրէն կանգնած է լինում բարձր ու բարալիկ լագրեթին։ Սակայն հսկայամարմին նեգրի ուսերին հաւասարակշռութիւնը պահպանող կարճլիկ Փլասքի տեսքը չափազանց արտառոց էր ու կատարեալ անհեթեթութիւն։ Իւրաքանչիւր հերթական ալիք Դեգուն դիմաւորում էր անփոյթ վսեմութեամբ նաւակողից դէպի վեր խոյացող իր գեղատեսիլ մարմնի թեթեւ մի ցնցումով։ Նրա լայն ու սեւ ուսերին շիկավարս ու փոքրիկ Փլասքը թւում էր սոսկ մի ձիւնափաթիլ։ Ու թէեւ կարճլիկ Փլասքը իր տեղը հանգիստ չէր մնում ու դոփում էր անհամբերութիւնից կամ բարկութեամբ, սակայն ոչ մի աւելորդ թառանչ դուրս չպոկուեց ազնուաբարոյ նեգրի արքայական կրծքից։ Ես շատ անգամներ եմ տեսել, թէ ինչպէս են Մոլուցքն ու Սնափառութիւնը իրենց ոտքը անհամբերութեամբ խփել մեր մեծահոգի երկրին, բայց նա բնաւ էլ չի փոխել իր ընթացքը տարածութեան մէջ, եւ ոչ էլ պտոյտը՝ առանցքի շուրջ։

Իսկ այս ընթացքին վերջին որսամակոյկի հրամանատար Սթաբը հեռու էր Փլասքի պէս արտակարգ խանդավառութիւն եւ անհամբերութիւն ցուցաբերելու մտքից։ «Շատ հաւանական է որ հարկ եղածին չափ մնալով ջրերի երեսին, կետաձկները սուզուել են երկար ժամանակով,— իւրովի կշռադատում էր Սթաբը։— Ուրեմն, սրտամաշ սպասումը ինչո՞ւ չմեղմացնել ծխամորճ ծխելով»։ Նա իր լայնեզր գլխարկն օղակող ժապաւէնի արանքից դուրս քաշեց փետուրի պէս միշտ ցցուած ծխամորճը, լցրեց, բթամատով սեղմեց ծխախոտը, բայց հազիւ էր լուցկին վառել, քսելով իր կոշտ, հղկաքարի պէս ափին, երբ հարպունաձիգ Թեշտիգոն, որի հայեացքը ջրերից չէր կտրւում, յանկարծ կայծակի արագութեամբ նետուեց դէպի նստարանը եւ թին ձեռքն առնելով, խենթի պէս գոչեց.

— Թիավարէ՛ք... Արա՛գ...Կետաձկնե՜րը...

Եթե դուք նաւազ չէք, ապա այդ պահին հազիւ թէ նշմարէիք կետաձկան թողած հետքը։ Ոչինչ չէիք նշմարի, բացի ճերմակականաչ փրփուրից եւ գոլորշու մի քանի հազիւ նկատելի ամպաքուլաներից, որոնց քամին քշում տանում էր եռացող ալիքների վրայով։ Բայց ջրերի վրայ օդը յանկարծ դողաց ու խաղաց այնպէս, ինչպէս սաստիկ տաքացած մետաղասալի վրայ։ Փորձուած աչքը, սակայն, անմիջապէս կը կռահեր, որ ոչ մեծ խորութեան վրայ լողում են կետաձկները։ Նրանց արտաշնչած գոլորշու ամպիկները այն առաջին նշաններն են, որոնք կետորսներին իրազեկ են պահում մօտալուտ որսի մասին։

Չորս որսամակոյկներն էլ լրիւ ընթացքով սուրացին առաջ։

— Ուժե՛ղ թիավարեք, սեղմե՛ք... տղաներ...— կամաց ասում էր Սթարբէքը, բայց նրա ձայնի մէջ զգալի էր համառութիւնն ու լարուածութիւնը, հայացքն ուղղուած էր դէպի տեսանելի նպատակը, եւ նաւակն էլ հնազանդելով այդ հայեացքին, ինչպէս կը հնազանդէր կողմնացոյցի անխարդախ սլաքին, սուրում էր առաջ։

Սթարբէքը գրեթէ չէր խոսում անձնակազմի հետ։ Լուռ էին նաեւ նաւազները։ Միայն հազուադէպ, եւ ամէն անգամ յանկարծակի, այդ լռութիւնը խախտում էր նրա տարօրինակ շշուկը, որ խռպոտ էր հնչում, երբ Սթարբէքը հրամայում էր, եւ քնքոյշ ու մեղմ, երբ աղերսում էր։

Բոլորովին այլ դրութիւն էր կարճլիկ Փլասքի որսամակոյկի վրայ։

— Հապա՛, միաձայն բղաւենք, տղաներ։ Ուժ տուէք թիերին ու որոտացէ՛ք... Նետուենք առաջ, ու մեր նաւակը նստեցնենք նրանց սեւ մեջքի վրայ։ Եթե կարողանաք այդ բանը յաջողացնել, ես ձեզ կը տամ Վայնեարդի իմ ագարակը, կին֊երեխաներն էլ հետը, իմ կտրիճնե՜ր... Ճի՛շտ նրանց մէջքի վրայ, հը՞... Ա՜հ, տե՛ր Աստուած, բոլորովին խելքս թռցրել եմ։ Ձեռքերս քոր են գալիս... Առա՛ջ... Տեսնո՞ւմ էք ջրի ճերմակ շերտը։— Նա ճիչ ու աղմուկով գլխից պոկեց գլխարկը, նետեց ոտքերի տակ, տրորեց, յետոյ նետեց ջուրը, շարունակելով գոռալ ու դիւոտել որսամակոյկի նաւախելի վրայ։

— Այդ խեղճ մարդուն նայէք,— փիլիսոփայի պէս անվրդով ասաց Սթաբը, որ շատ կարճ տարածութեան վրայ ընթանում էր երրորդ օգնականի որսամակոյկի ետեւից։ Ատամների արանքում ծխամորճն աւելի ամուր սեղմելով, նա մտահոգուած եզրակացրեց։— Խեղճը հիմա կը ցնդի... Հապա׳, մենք էլ ցնդացնենք, տղերք... Արագ... Համաչափ, զաւակներս... Ընթրիքին փութինգ ենք ուտելու, չմոռանաք... Աւելի աշխոյժ, մանչուկներս... Սեղմէ՛ք, սեղմե՛ք ինչքան ուժ ունէք։ Հէ՛յ, ի՞նչ էք գլխապատառ թիավարում։ Հանդարտ, հանդարտ ու համաչափ... Դուք միայն լաւ սեղմէք, ուրիշ բան պետք չէ։ Ձեր գործը միայն ողնաշարը ծռելն է։ Այնպէս ծռէք, որ դնչներդ հասնի ոտքի թաթերին... Թեթեւ... Հանդարտ... Ձեզ ասում եմ՝ հանդարտ... գրողի տարածներ։

Իսկ այն յորդորները, որ առեղծուածային Աքաաբն էր ուղղում իր վագրա֊դեղնամորթ անձնակազմին, լաւ կը լինի, եթէ զանց առնենք, քանզի դուք ապրում էք աւետարանական լայնութիւնների օրհնեալ ճառագայթների տակ։ Միայն կատաղի ալիքների մեջ բնակուող ձկներն էին արժանի լսելու այն ամէնը, ինչ ասում էր արնակալած աչքերով եւ փրփրած շրթունքներով Աքաաբը իր որսին հետապնդելիս։

Այդ ի՜նչ սոսկալի ու զարհուրելի տեսարան էր։ Հզօր ովկիանոսի վիթխարի ալիքները հետ զհետե ահագնացող եւ խուլ ոռնոցով գահավիժում էին որսամակոյկների կողերի վրայ։ Ահաւասիկ հոգեվարքի կարճատեւ այն պահը, երբ որսամակոյկը ցռուկը դէպի երկինք կարկառած, սրածայր ալիքների վրայ քարանում է այնպէս, որ թւում է, թէ ողնուցը երկու կէս է լինելու։ Եւ ապա սուրում է դէպի ջրային կիրճ, թռչում յաջորդ ջրաժայռի գագաթ ու դարձեալ խելահեղ ցած սահում գրեթէ ուղղաձիգ լանջով։ Հարպունաձիգների ճիչերը միաձուլւում էին հրամանատարների գոռոցների եւ թիավարողների խռպոտ հեւոցներին։ Առագաստները փքած, կետաձկան ճերմակ ոսկրի պէս փայլատակող «Փեկոդ»ը սուրում էր դէպի իր որսամակոյկները ճիշտ այնպէս, ինչպէս թուխսը՝ դէպի ճտերը։ Ո՛չ իր կնոջ ծոցից, առաջին ճակատամարտի այս եռքի մէջ յայտնուած նորաթուխ նաւազը, ոչ էլ անդրշիրիմեան աշխարհի անյայտ ուրուականներին առաջին անգամ հանդիպող մեռեալ հոգին աւելի ուժեղ ու աւելի արտասովոր զգացումներ չի ունենում, քան այն մարդը, որ առաջին անգամ է որպէս թիավարող յայտնուել որսամակոյկի մէջ եւ յայտնուել է հետապնդումից խուսափող կաշալոտի թողած եռացող ու փրփրող կախարդական շրջանում։

Ովկիանոսի վրայ կուտակուեցին ամպերը, եւ նրանց թանձր ստուերների հենքից աւելի յստակօրեն էին առանձնանում կետաձկների ճերմակ հետքերը։ Շատրուանները հիմա արդէն ոչ թէ հեռուից էին երեւում, այլ ցայտում էին մեր շուրջը՝ աջ ու ահեակ։ Թւում էր, թէ կետուսները վճռել են տարբեր կողմեր հեռանալ իրարից։ Որսամակոյկները նոյնպէս սուրացին տարբեր կողմեր։ Սթարբէքի հրամանով մենք առագաստը բարձրացրեցինք, եւ հետ զհետէ սաստկացող քամին աւելի ու աւելի արագ էր մեզ քշում դէպի առաջ։ Որսամակոյկը այնպիսի կատաղի արագութեամբ էր թռչում, որ հողմից պաշտպանուած եզրից թիավարելը անհնարին էր։ Թիակները դուրս էին պրծնում իրենց բներից։

Քիչ անց մենք առաջ էինք սլանում մառախուղի թանձր ծածկոցի միջով, եւ այլեւս չէին երեւում ո՛չ նաւը, ո՛չ էլ որսամակոյկները։

— Յառա՜ջ, տղաներ,— շշնշաց Սթարբէքը, աւելի ետ քաշելով առագաստը։— Նախքան փոթորիկը սկսուելը մենք կը հասցնենք դրանցից մէկին խփել։ Ցռուկի կողմը ճերմակ ջրաշերտ է երեւում։ Շատ մօտ է։ Ուժ տուէք, սեղմէ՛ք...

Շուտով աջ ու ձախ կողմերից լսուող բացագանչութիւններից կռահեցինք որ Փլասքն ու Սթաբը արդէն երկու կետաձուկ են խփել։ Դեռ չէին մարել հարեւան որսամակոյկներից մեզ հասնող յաղթական ձայները, երբ լսուեց Սթարբէքի ականջ ծակող շշուկը. «Ոտքի՜», եւ Քվիկեգը իր հարպունը վերցրած՝ ոտքի ցատկեց։

Թէեւ թիավարողներից ոչ մեկը չէր կարող տեսնել այն վտանգը, որ մեզ սպառնում էր առջեւից, սակայն Սթարբէքի լարուած դէմքից բոլորն էլ հասկացան, որ վրայ է հարսել վճռական պահը։ Բացի այդ, մակոյկի կողմից քիչ հեռու լսուեց մի ծանր ճողփիւն. ասես մի հինգ տասնեակ փիղ միանգամից շրմփացին ջուրը։ Իսկ մեր որսամակոյկը շարունակում էր առաջ սուրալ մառախուղի միջով, եւ մոլեգնած դեւերի պէս, նրա շուրջ ծառս էին լինում եւ շաչում էին վիթխարի ալիքները։

— Սապատը երեւում է։ Երեւում է,— խռպոտ շշնջաց Սթարբէքը։— Խփիր։ Մի՛ ուշացրու։

Լսուեց կարճ ու պարզորոշ մի ձայն։ Քվիկեգն էր, որ նետեց հարպունը։ Նոյն րոպէին էլ մենք մի հզօր հարուած զգացինք։ Որսամակոյկի ցռուկը ասես դիպաւ ստորջրեայ մի խութի։ Առագաստը պրկուեց եւ ապա տեղնուտեղը սմքեց։ Մեր կողքին դէպի վեր խոյացավ գոլորշու գաղջ շատրուանը։ Իսկ մեր տակ ինչ որ բան գալարուեց ճիշտ այնպէս, ինչպէս երկրաշարժի ժամանակ։ Ու մենք յայտնուեցինք յանկարծահաս փոթորիկի տակ եռացող ջրի ճերմակ փրփուրի մեջ։

Կետաձուկը, որին թեթեւակի քերծել էր հարպունը, հեռացաւ մեզնից։ Որսամակոյկը հրաշքով միայն չէր ընկղմուել, բայց գրեթէ անվնաս էր։ Շուրջը լող տալով, մենք մի կերպ հաւաքեցինք թիակները, կապեցինք եզրագերանին եւ ապա ինքներս մի կերպ կարողացանք մագլցել ու նստել մեր տեղերը։

Նստեցինք, սակայն մինչեւ ծնկները ջրի մեջ։ Նաւակողն ու հեծանները նոյնպէս ծածկուած էին ջրով, եւ մեր որսամակոյկը նման էր ծովի հատակից ծլած մարջանէ կղզեակի։

Քամին սաստկանում էր։ Ալիքները փշրւում էին ճակատ ճակատի։ Փոթորիկը ոռնում եւ մոլեգնում էր մեր շուրջ ճիշտ այնպէս, ինչպէս կրակը չոր տափաստանում։ Մինչ այդ, ամպերն ու մառախուղի պատառիկները, որոնք սրընթաց անցնում էին մեր վրայով, աւելի ու աւելի մթնեցին։ Վրայ էր հասնում գիշերը։ Մեր նաւը առաջուայ պէս չէր երեւում։ Եւ մենք ի զուր ձայն էինք տալիս միւս որսամակոյկներին։ Ոչ ոք մեզ չէր արձագանգում։

Լուցկիներով լի տուփը պարուրող առասանը կտրելով, Սթարբէքը բազմաթիւ անյաջող փորձերից յետոյ վերջապէս կարողացաւ վառել լապտերը, որը եւ ամրացնելով երկար ձողի ծայրին, տուեց Քվիկեգի՝ մեր խորտակուած յոյսերի դրօշակակրի ձեռքը։ Եւ նա նստել էր ցռուկին՝ անօգնական կերոնը բարձր պահած ամենազօր խաւարի կենտրոնում։ Նա նստել էր ցռուկին՝ կատարեալ յուսահատութեան մէջ, նստել էր հաւատը կորցրած, սակայն յուսահատութեան խորխորատից, այնուամենայնիւ, մինչեւ վերջին պահը վեր պարզելով յոյսի թոյլ կրակը։

Լուսաբացին, մինչեւ ուղնուծուծը թրջուած եւ ցրտից դողալով, յոյսի նշոյլ չունենալով, թէ կը տեսնենք մեր նաւը կամ միւս որսամակոյկներից մէկնումէկը, բարձրացրեցինք մեր գլուխները։ Մառախուղը դեռեւս կախուած էր ծովի վրայ, իսկ մակոյկի յատակին ընկած էր փշրուած ու այրուած լապտերը։ Յանկարծ Քվիկեգը ոտքի ցատկեց եւ ափը մոտեցրեց ականջին։ Քամու սուլոցի մեջ մեզ հասան նաւասարքերի ու կայմերի թոյլ ճռինչի ձայներ, որոնք աւելի ու աւելի էին մոտենում։ Եւ գրեթէ նոյն այդ պահին մառախուղի միջից նշմարուեցին ինչ որ վիթխարի ու սարսափելի ուրուագծեր։ Մահու չափ վախեցած, մենք հազիւ կարողացանք նետուել ջուրը։ Մառախուղի քօղը ճեղքելով, յայտնուեց «Փեկոդ»ը եւ յաջորդ պահին տակովն արեց մեր որսամակոյկը։

Ջրում թպրտալով, մենք տեսանք, թէ ինչպէս էր ջրվեժի յատակին հայտնուած տաշեղի նման առաջացռուկի տակ պտտւում մեր լքուած ու շրջուած որսամակոյկը։ Յետոյ վիթխարի ողնուցը անցաւ նրա վրայով եւ մեր որսամակոյկը անհետացաւ, որպէսզի քիչ անց, արդէն որպէս փշրուած բեկորների մի կոյտ՝ յայտնուի նաւախելի մօտ։

Մենք լողացինք դէպի որսամակոյկից մնացած տախտակները եւ կառչեցինք նրանցից։ Եւ յետոյ, վերջապէս, նկատեցին մեզ ու բարեյաջող բարձրացրեցին նաւ։

Միւս երեք որսամակոյկները վերահաս փոթորիկը զգալով, հասցրել էին կտրել իրենց հարպունների թոկերը եւ ժամանակին վերադառնալ նաւ։ Մեզ էլ արդեն զոհուած համարելով, այնուամենայնիւ չէին շտապել շարունակել նաւարկութիւնը այն յոյսով, թէ գուցէ յաջողուի մեր վախճանը հաստատող իրեղեն մի ապացոյց՝ թիակ կամ միաժանու կոթ գտնել։

Գլուխ երեսունիններորդ.
ՉՈՐՐՈՐԴ ԿՏԱԿԸ

Այս տարօրինակ ու խճողուած գործի մեջ, որ մենք կեանք ենք անուանում, հաճախ լինում են այնպիսի պահեր, երբ մարդն սկսում է աղօտ կերպով կասկածել, թէ ծաղրուծանակի ենթարկուածը ոչ այլ ոք է, քան հէնց ինքը։ Ու թէեւ շատ հազուադէպ է յաջողւում կռահել, թէ ի վերջոյ, այդ ծաղրի մեջ ինչն է ծիծաղելին յատկապէս այն դէպքում, երբ ձեզ սպառնում է գլուխ կամ ոտք կորցնելու վտանգը, այնուամենայնիւ պատահում է որ մահուան լուրջ վտանգի եւ յուսահատ վախի րոպէներին դուք յանկարծ ժպտում էք նրա՛ն, ով հէնց քիչ առաջ ձեզ ահ ու սարսափ էր ներշնչել։

Եւ այս տրամադրութեամբ էի ես այժմ գնահատում «Փեկոդ»ի նաւարկութիւնը եւ այդ նաւարկութեան նպատակը՝ մեծն Ճերմակ Կետաձկանը։

— Քվիկեգ,— ասացի ես, երբ ինձ էլ քաշեցին բարձրացրեցին տախտակամած, որտեղ առաջին հերթին փորձեցի չորացնել մարմինս։— Քվիկեգ, այսպիսի բաներ շա՞տ են պատահում։

Ինձնից ոչ պակաս թրջուած Քվիկեգը անտարբերութեամբ պատասխանեց որ կետորսների կեանքում նման պատահարները բնաւ էլ հազուադէպ չեն։

— Միստր Սթաբ,— ես դիմեցի պատուարժան ջենթլմենին, որ մոմլաթէ բաճկոնակը կոճկած, կանգնել էր անձրեւի տակ ու ծխում էր իր ծխամորճը,— միստր Սթաբ, մի անգամ ասացիք որ ձեր հանդիպած բոլոր կետորսների մեջ միստր Սթարբէքը ամենից զգոյշն ու շրջահայեացն է։ Եթէ այդ ճշմարիտ է, ապա, ըստ երեւոյթին, մոլեգնած փոթորիկի ժամանակ կետաձկան սապատի վրայ ցատկելը պէտք է խոհեմութեան գագաթնակէ՞տ համարել։

— Ի հարկէ,— պատասխանեց Սթաբը։— Ինձ դրանից աւելին է պատահել։

Մեզնից քիչ հեռու կանգնած էր կարճլիկ Փլասքը։

— Սը՛ր,— դիմեցի նրան։— Դուք փորձուած կետորս էք, իսկ ես դեռ կատարեալ դեղնակտուց եմ։ Ասացեք, խնդրեմ, իրո՞ք բացառիկ անհրաժեշտութիւն է, որ թիավարողները իրենց կաշիից դուրս գան՝ մահուան բերան նետուելու համար, եւ դէպի հաստատ կործանում գնալիս էլ պայման է, որ մահուան նկատմամբ մէջքով դարձած լինեն։

— Այո՛, պայման է, եւ այլ կերպ չի կարելի,— պատասխանեց Փլասքը։— Շատ կ՚ուզենայի տեսնել այն նաւազներին, որոնք կը շարունակէին թիավարել, եթէ դէմքով նստած լինէին դէպի կետաձուկը։ Հա՜֊հա՜֊հա՜... Այդ դէպքում կետաձուկը այնպէս կը ծիկրակէր նրան, որ Աստուած հեռու անի...

Այսպիսով երեք անաչառ վկաները հաստատեցին, որ յանկարծահաս փոթորիկն ու ստիպողաբար ջուր կուլ տալը ամենասովորական պատահարներն են այն կեանքում, որպիսին ընտրել եմ ես։ Ուստի հանգեցի այն եզրակացութեան, որ ամէնից խելոք բանը վայրկեան առաջ ցած իջնելն է ու կտակ գրելը։

— Գնա՛նք, Քվիկեգ,— ասացի ես։— Դու կը լինես իմ փաստաբանը, իմ հաւատարմատարը եւ իմ ժառանգը։

Կարող է տարօրինակ թուալ, որ յատկապէս նաւազներն են ամէնից աւելի սիրում զբաղուել կտակներ ու իրենց վերջին կամքը գրելու գործով։ Բայց փաստը մնում է փաստ, որ աշխարհում ուրիշ ոչ ոք այդ աստիճան հակուած չէ նման զուարճալի եւ ուրախ զբաղմունքի։ Ծովագնացի իմ կեանքում արդեն չորրորդ անգամ էի զբաղուելու այդ գործով։ Ու դարձյալ, երբ իմ չորրորդ կտակն էլ արդեն կազմուած էր ու ստորագրուած, զգացի որ սրտիցս մի ծանր քար ընկաւ։ Քանզի հիմա իմ մահը եւ իմ յուղարկաւորութիւնը զետեղուած էին սնդուկի մէջ, իսկ ես, կարելի է ասել, յարութիւն էի առել եւ այսուհետեւ իմ ապրած ամէն մի օրը իւրովի յաւելում կարող էր համարուել կեանքիս տեւողութեան վրայ։ Հետեւաբար, ինձ կը յաջողուի այսքան օր, այսքան ամիս կամ այսքան տարի վերապրել իմ իսկ մահը։ Եւ ես շուրջս նայեցի հանգիստ ու գոհունակ, ասես մաքուր խղճով խաղաղ մի ուրուական, որ նստած է ընտանեկան հաճելի դամբանի ճաղերի ետեւ։

«Է՜հ, իսկ հիմա,— մտածեցի ես, ենթագիտակցօրեն թեւքերս քշտելով,— իսկ հիմա բերէք տեսնենք այդ մահն ու կործանումը։ Հոգիս հիմա հանգիստ է ու խաղաղուած, եւ տեսնենք, թէ ո՛վ՝ ո՛ւմ հախիցը կը գայ»։

Գլուխ քառասուներորդ.
ԱՔԱԱԲԻ ՈՐՍԱՄԱԿՈՅԿԸ

— Մի տե՛ս, է՜, Փլա՛սք,— գոչեց Սթաբը։— Եթէ ես մի ոտք միայն ունենայի, ինձ ոչ մի բանով չէին կարող որսամակոյկ հրապուրել։ Իսկ դու մեր ծերուկին տե՜ս...

— Իմ կարծիքով, ոչ մի արտակարգ բան չկայ,— ասաց Փլասքը։— Եթե կրծուած լիներ մինչեւ ազդրը՝ ուրիշ հարց։ Այդ դէպքում նրա վիճակը շատ ծանր կարող էր համարուել։ Բայց մինչեւ ծունկը կայ, իսկ միւսից ինչ որ բան գոնէ մնացել է։

— Ծնկների մասին ոչինչ չգիտեմ, բարեկամ... Նրան ծնկաչոք տեսնելու առիթ դեռ չեմ ունեցել։

* * *

Կետորսութիւնից որեւէ բան հասկացողները դեռեւս որոշակի մի կարծիքի չեն հանգել այն հարցի շուրջ, թէ նաւապետը, որի կեանքը բարեյաջող նաւարկութեան անհրաժեշտ նախապայմանն է, կարո՞ղ է արդեօք միւս սպաների հետ միասին որսամակոյկ իջնել կետուսին հետապնդելու համար եւ դրանով իսկ իր անձը ենթարկել անհամար վտանգների։

Ինչ վերաբերում է Աքաաբին, ապա այդ հարցս փոքր֊ինչ իւրօրինակ իմաստ է ստանում։ Յիրաւի, հանրայայտ ճշմարտութիւն է, որ վտանգի պահին մարդ երբեմն չի կարողանում նոյնիսկ երկու ոտքի վրայ կանգնել։ Ուրեմն, որքանո՞վ է խելքի մօտիկ, որ միոտնանի մարդը այնպիսի գործ յանձն առնի, երբ վտանգները ծնւում են բառիս բուն իմաստով ամէն րոպէ։ Բնական է որ «Փեկոդ»ի տնօրենները այս հարցին պետք է բացասական պատասխան տային։

Աքաաբը շատ լաւ էր հասկանում, որ Նանթաքեթցի իր բարեկամները, թերեւս, առանձնապէս չէին մտահոգուի, եթէ յանկարծ իմանային որ նա որսամակոյկով մօտենում է դէպքերի զարգացման ոլորտին եւ անվտանգ տարածութիւնից անձնապէս ղեկավարում որսի ընթացքը։ Միաժամանակ, նա հրաշալի գիտէր, որ Նանթաքեթում ոչ ոք թոյլ չէր տայ նաւապետ Աքաաբին իր տնօրինութեան տակ որսամակոյկ ունենալ, որսի ժամանակ անձամբ նստել ղեկի առաջ եւ հինգ հոգի աւելորդ նաւազ պահել կետուսներին անձամբ հետապնդելու համար։ Անտարակոյս, «Փեկոդ»ի տնօրենները ոչ մի դէպքում չէին համաձայնի նման արտօնութիւնների։ Ուստի եւ իր մտադրութիւնը չբացայայտելու նպատակով նա վճռեց յաւելեալ ծախք չպահանջել եւ ձեռնարկել սեփական միջոցառումներ։ Մինչեւ Արչիի յայտնագործութիւնը, ոչ նաւապետի օգնականները, ոչ էլ նաւազները ոչինչ չէին կռահել, թէեւ ոմանց համար ինչ֊ինչ բաներ թւում էին բաւականին տարօրինակ։ Այսպէս, օրինակ, բոլորին զարմանք պատճառեց այն հանգամանքը, որ որսամակոյկները սարքաւորելուց յետոյ Աքաաբը պահեստային համարուող որսամակոյկի վրայ սեփական ձեռքով սկսեց տեղադրել թիակները, յետոյ խնամքով փայտէ բութակներ տաշեց, որոնց վրայով սահելու էր աստիճանաբար թուլացող հարպունաթոկը։ Այս ամէնը եւ մասնաւորապէս նրա հրամանը՝ պահեստային մակոյկի հատակը տախտակների կրկնակի շերտով ծածկելու մասին, որ, անշուշտ, ոսկրէ ոտքի ճնշումը դիմադրելու նպատակ էր հետապնդում, ինչպէս նաեւ Աքաաբի անհանգստութիւնը որսամակոյկի մեջ հենափայտ ունենալու առիթով, այն հենափայտը, որին հենում են ծունկը՝ հարպունը նետելիս եւ տեգով աշխատելիս. այս ամէնը, կրկնում եմ, տարօրինակ էր թւում եւ ծնում էր համընդհանուր տարակուսանք։

Եւ միայն հիմա, տախտակամածին ու որսամակոյկում ուրուական֊նաւազների յայտնութիւնից յետոյ ամէն բան դարձաւ հասկանալի, իսկ նաւապետի որսամակոյկի գաղտնի աձնակազմի տարօրինակ տեսքը ոչ մեկի զարմանքը չշարժեց, քանզի կետորսանաւերը հաճախ էին ամենահետին խորշերից ու մոլորակի կեղտաջրի առուներից ստոր տականքներ հաւաքում։ Հաճախ էլ հէնց ովկիանոսում են գտնում այդպիսի թափառաշրջիկների, որոնք ջարդուած տախտակին, կանոէին կամ շրջուած ջոնքային կառչած՝ թպրտում են անծայրածիր ջրերում։ Եւ եթէ հիմա սատանան էլ բարձրանար նաւ եւ խցիկ մտնէր՝ նաւապետի հետ մի քիչ զրուցելու, ապա ոչ ոք դրանից առանձնապէս չէր զարմանայ։

Այսուհանդերձ, եթէ ուրուական֊նաւազները անձնակազմի հետ կարողացան ընդհանուր լեզու գտնել, ապա նրանց չալմայաւոր հրամանատարը մինչեւ վերջ էլ մնաց առեղծուած։ Որտեղի՞ց էր նա եկել մեր այս բարեկիրթ աշխարհը։ Ինչպիսի՞ անտեսանելի դերձաններով էր կապուած Աքաաբի արտասովոր ճակատագրի հետ։ Ինչո՞վ էր բացատրւում Ֆեդալլահի ազդեցութիւնը ու, թերեւս, իշխանութիւնը, որ նա ուներ ծերունի նաւապետի նկատմամբ։ Այդ ոչ ոք չգիտէր, եւ ոչ ոք չէր կարողանում նրան նայել առանց սարսուռի։ Նրա նմանը կարող է միայն մարդկանց երազների մէջ յայտնուել, ընդ որում քաղաքակիրթ մարդը անմիջապէս կ՚արթնանայ սարսափից, քանզի նրան կը թուայ, թէ հայեացքով թափանցել է նախաստեղծ ժամանակները եւ այնտեղ կարողացել է զանազանել խաւարի ու քաոսի անըմբռնելի եւ սոսկալի պտուղները։

Գլուխ քառասունմէկերորդ.
ՇԱՏՐՈՒԱՆԸ ՀՈՐԻԶՈՆԻ ՎՐԱՅ

Անցան օրեր ու շաբաթներ, եւ կետաձկան ոսկրով զարդարուած «Փեկոդ»ը մերքը հաւաքած առագաստներով, անշտապ կտրեց անցաւ Ազորեան կղզիների, Կանաչ հրուանդանի, Ռիո դը լա Պլատայի գետաբերանի այսպէս կոչուող Սարահարթի եւ Սուրբ Հեղինէի կղզուց դէպի հարաւ գտնուող Քերոլի կետորսական չորս շրջանները։

Եւ հէնց Քերոլի շրջանում, մի խաղաղ, լուսնեակ գիշեր, երբ ալիքները գլորւում էին արծաթէ փաթեթների պէս եւ իրենց քնքոյշ, գեղգեղուն խոխոջով արարում էին ասես արծաթաւուն մի անդորր եւ ոչ թէ անապատային համր լռութիւն, այդպիսի խաղաղ մի գիշեր մեր նաւի ճերմակ փրփուրով պատած ուղղաձիգ ցռուկից այն կողմ յայտնուեց լուսաշիթ մի շատրուան։ Լուսնի լոյսի տակ այն ասես երկնքից իջնող ոգի լինէր։ Կամ, թէրեւս, ճերմակ փետուրներով փայլատակող աստուածութիւն էր համբարձւում ծովի խորքերից։

Այդ շատրուանը առաջինը նկատեց Ֆեդալլահը։ Նա սովորութիւն էր դարձրել այդ լուսնեակ գիշերներին բարձրանալ միջնակայմի վրայ ու հերթապահել մինչեւ լուսաբաց, թէեւ ոչ մի նաւապետ չէր համարձակուի գիշերով ջուրն իջեցնել որսամակոյկները, եթէ նոյնիսկ կետաձկների մի վիթխարի հօտի հանդիպէր։ Ուստի եւ դժուար չէ պատկերացնել, թէ ինչպիսի անհանգստութեամբ էին նաւազները նայում անպատեհ ժամերին կայմի վրայ նստած անհասկանալի այդ ասիացուն, որի չալման իր փայլով մրցում էր լուսնի հետ։

Ֆեդալլահը բազում գիշերներ լուռ ու մունջ հերթապահում էր իր դիտահաթակին կանգնած, եւ երբ տախտակամածի վրայ յանկարծ թնդաց նրա ձայնը, քնած նաւազները մի մարդու պէս վեր ցատկեցին, ասես նաւասարքերի վրայ հանգրուանած թեւաւոր ոգին էր մահկանացուների այդ անձնակազմին կանչել իր դատաստանին։

«Հորիզոնի վրայ շատրուան է երեւում»։

Նոյնիսկ հրեշտակապետի շեփորի ձայնը չէր ահաբեկի նաւազներին, բայց նրանց տիրեց ոչ թէ սարսափի, այլ աւելի շուտ՝ գոհունակութեան զգացում։ Քանզի անպատեհ ժամի այդ ճիչը յագեցուած էր այնպիսի խենթ բերկրանքով, որ ամէն մի նաւազ պատրաստ էր անմիջապէս սկսել լուսնի շողերի տակ լողացող միայնակ թափառականի հետապնդումը։

Աքաաբը կաղին տալով աճապարեց տախտակամած ու հրամայեց դնել բրամսելները, բոմ֊բրամսելները եւ բացել հողմածեծ առագաստները։ Թարմ հողմը փքեց բազմաթիւ ու բազմատեսակ այդ առագաստները եւ ամէն կայմի վրայ կանգնած դիտապահակի հետ նաւն ասես թռչում էր օդի միջով։ Ու թէեւ բոլորի հայեացքները սուր սլաքների նման մխրճուել էին տարածութեան մէջ, սակայն արծաթաշիթ շատրուանն այլեւս չյայտնուեց այդ գիշեր։ Ամէն ոք կարող էր երդուել, որ առաջին անգամ շատ յստակ տեսաւ այդ շատրուանը, բայց երկրորդ անգամ ոչ ոք չէր տեսել։

Մի քանի օր անց, երբ գիշերային շատրուանը արդէն գրեթէ մոռացուել էր, յանկարծ, կէս֊գիշերային նոյնպիսի մի լուռ ժամի տախտակամածից դարձեալ լսուեց ծանօթ բացագանչութիւնը։ Եւ դարձեալ ամէն ոք տեսաւ շատրուանը, ու դարձեալ նաւի առագաստները պարզելուն պէս անհետացաւ, ասես երբէք չէր էլ երեւացել հորիզոնի վրայ։ Այնուհետեւ գիշերները նա հաճախ էր յայտնւում մեր դիմաց, բայց այլեւս ոչ ոքի չմղելով գործողութիւնների, այլ ծնելով սոսկ ընդհանուր մի հիացմունք։ Լուսնի կամ աստղերի լոյսի տակ խորհրդաւոր բռնկումով, նա անմիջապէս անհետանում էր, որպէսզի յետոյ, երկու կամ երեք օր անց դարձեալ յայտնուի, դէպի անհայտ հեռուներ հրապուրելով մեզ։

Սնահաւատ նաւազները փորձեցին վստահեցնել, թէ այդ արծաթէ շատրուանը ամբողջ ովկիանոսում կարող է պատկանել միայն մի կետաձկան, եւ այդ կետաձուկը Մոբի Դիկն է։ Ուստի, հորիզոնի վրայ խորհրդաւոր ու եթերային ուրուականի յայտնուելը նաւի անձնակազմին մահու չափ սարսափ էր պատճառում, քանզի թւում էր, թէ այդ ուրուականը նենգօրեն հրապուրում է դէպի հեռու֊հեռաւոր ծովեր, որտեղ ահարկու հրէշը ի վերջոյ նետուելու է մեզ վրայ եւ յօշոտելու է՝ բոլորիս ջախջախելով նաւի բեկորների մէջ։

Աղօտ, բայց չարագուշակ այս կասկածները առանձնապէս սուր էին պայծառ եղանակի հակադրութեամբ. եւ երկնքի կապոյտ անդորրի ու խաղաղ ջրերի մեղմ ալիքների վրայ քնքոյշ ճօճքի մէջ մենք դիւային հմայքներ էինք զգում, որոնք, ըստ երեւոյթին, նպատակ ունէին բթացնելու մեր աչալրջութիւնը։

Բայց շուտով մենք դարձանք դէպի արեւելք, դէպի Բարեյուսոյ հրուանդան։ Սկսեցին ոռնալ կատաղի քամիները, եւ հզօր ալիքները խաղալիքի պէս իրար էին նետում մեր նաւը։ «Փեկոդ»ը թեքւում էր փոթորիկի մոլեգին հորձանքների տակ, կատաղօրեն խոյահարում փրփրադեզ ալիքները, եւ արծաթացայտ ջրափոշին պարուրում էր տախտակամածը։

Ինչ որ տարօրինակ ձկներ եւ ծովային անծանօթ հրէշներ շարունակ լողում էին մեր նաւի հարեւանութեամբ։ Սեւ ու անյայտ թռչուններ էին պտտւում նաւախելի վրայ։ Ամէն առաւօտ նրանք թառում էին նաւասարքերին եւ որքան ջանում էինք քշել մեր ճիչ ու աղմուկով, նրանք տեղից չէին էլ շարժւում, քանզի, ասես մեր նաւը համարում էին լքուած ու յանձնուած ալիքների քմահաճոյքին։ Ուստի եւ իրենց պէս անօթեւան արարածների համար տեսնում էին կատարեալ մի հանգստատեղի։ Իսկ մթամած ովկիանոսը անդադար ծառս էր լինում ու գալարւում խղճի խայթից ու մեղքերի ծանրութիւնից։

Մօտենում էինք Բարեյուսոյ հրուանդանին։ Բարեյուսո՞յ... Բարի յոյսի՞... Այս հրուանդանին մի՞թէ աւելի սազական չէ իր նախկին անունը՝ Հողմերի հրուանդան։ Նենգ անդորրը, որ երկար ժամանակ գուրգուրելով, մեզ բերել հասցրել էր այս ջրերը, այժմ լքել ու մենակ էր թողել վիթխարի կաթսայի մէջ, որտեղ մեղաւորների՝ թռչունների եւ ձկների կերպարանքով հոգիները դատապարտուած են յաւերժօրեն չարչարուել եռացող ու շառաչող ալիքների մէջ։ Բայց այստեղ էլ, չնչին մի շողից զուրկ այս դժոխային խաւարի մէջ, մերթ ընդ մերթ յայտնւում էր ասես եթերային, ճեպ֊ճերմակ նոյն շատրուանը, որ առաջուայ պէս տիրաբար հմայում էր մեզ։

Տարերքի այս սեւ խռովքի մէջ, գրեթէ միշտ տախտակամածին կանգնած Աքաաբը սովորականից աւելի մռայլ էր ու լռակեաց։ Փոթորիկի ժամանակ, երբ առագաստները հաւաքուած են, իսկ տախտակամածի վրայ եւ նաւամբարների մէջ յուսալիօրեն ամրացուած են այն ամէնը, ինչը կարող է տեղից պոկուել, նաւազներին մնում է միայն սպասել ձեռքերը ծալած սպասել, թէ ե՛րբ է հանդարտուելու կատաղի մրրիկը։ Կայմապարանին կառչած, Աքաաբը ժամեր շարունակ կանգնում էր դէմքով դէպի քամին, եւ ցուրտ հողմերից ու ձիւնից նրա թարթիչները քիչ էր մնում սառչէին։ Ծանր ալիքները դղրդոցով գլորւում էին տախտակամածի վրայ։ Եւ ամէն մի նաւազ ալիքների դէմ հեշտութեամբ մարտնչելու համար գօտկատեղը փաթաթում էր նաւեզրին ամրացրած պարանով եւ ազատ ճօճւում էր իր այդ օղակի մէջ։ Որեւէ ոք հազուադէպ էր թէկուզ մի բառ ասում, եւ համրացած նաւը, որի անձնակազմը թւում էր, թէ մոմէ տիկնիկներից է բաղկացած, օր ու գիշեր առաջ էր սուրում դիւային ուժերի անզուսպ խրախճանքի միջով։ Եւ ցերեկները նման էին գիշերուայ, իսկ գիշերները նման էին ցերեկուայ, քանզի մարդիկ գիշերներն էլ ճօճւում էին իրենց օղապարանների մէջ, համրացած նայելով գժուած ովկիանոսին։ Շրթունքները պինդ սեղմած Աքաաբը կանգնած էր փոթորիկի պոռթկումների դէմ առ դէմ, եւ երբ նրա մարմինը հանգիստ էր ուզում, նաւապետը այդ հանգիստը չէր որոնում նաւախցի մահճակալի վրայ։ Սթարբէքը չէր կարող մոռանալ այն, ինչ տեսաւ մի գիշեր, երբ նաւախուց էր իջել ծանրաչափի ցուցմունքը նշելու։ Ծեր նաւապետը, առանց հանելու թաց թիկնոցն ու գլխարկը, ձիգ նստել էր սեղանի առաջ եւ ետ գցել գլուխը։ Նրա դիմաց փռուած էր ծովային հոսանքների քարտէզը, ձեռքին վառած լապտերն էր, եւ աչքերը գոց էին։ Նոյնիսկ կոպերի արանքով այդ աչքերը, թւում էր, հետեւում էին խցիկի առաստաղին, հեծանների արանքը ամրացրած նաւապետական կողմնացոյցի սլաքին։

«Սարսափելի ծերունի է,— մտածեց Սթարբէքը։— Նոյնիսկ քնի մէջ նրա հայեացքը ուղղուած է նպատակին»։

Գլուխ քառասուներկուերորդ.
«ԱԼԲԱՏՐՈՍԸ»

Բարէյուսոյ հրուանդանից դէպի հարաւ֊արեւելք ընկած Քրոզէ կղզիների շրջանում, որ յայտնի է կետուսների հարուստ որսով, հորիզոնից մեր դիմաց ելաւ «Ալբատրոս» առագաստանաւը։ Նա դանդաղ մօտենում էր եւ, առաջակայմի ծայրին կանգնած, ես կարող էի հիանալի դիտել ինձ նման անփորձի համար սքանչելի տեսարանը՝ արդէն մի քանի տարի շարունակ հեռաւոր նաւարկութեան մէջ գտնուող կետորսանաւը։

Նաւի իրանը ճերմակել էր ալիքների հարուածներից եւ նման էր ափեզրի աւազին նետուած ծովացուլի կմախքի։ Նաւակողի լայնքով ձգւում էին կարմրաւուն ժանգի երկար շերտէրը, իսկ առագաստակալներն ու նաւասարքերը յիշեցնում էին եղեամով ծածկուած ծեր կաղնու ճիւղեր։ Նաւի վրայ բացուած էին միայն վարի առագաստները։ Երեք կայմերի ծայրահարթակներին կանգնած էին երկայնամօրուս դիտապահակները, որոնք, թւում էր, գազանի մորթի էին հագել, քանի որ չորս երկար ու ձիգ տարիների ընթացքին նրանց մաշուած ու բզկտուած հագուստներից ոչինչ չէր մնացել, եթէ չհաշուէինք կարկատանները։ Կայմերին ամրացրած երկաթէ օղակների մէջ կանգնած, նրանք ճօճւում էին ովկիանոսային խորխորատների վրայ, ու թէեւ նաւախելի մօտով անցնելիս, «Ալբատարոսը» այնքան մօտեցաւ «Փեկոդ»ին, որ մենք՝ օդի մէջ կախուած վեց նաւազներս, կարող էինք նոյնիսկ մի նաւի կայմերից թռչել դէպի միւս նաւի կայմերը, այդ թշուառները վհատուած մեզ նայելով, ծպտուն անգամ չուզեցին հանել։

Եւ միայն վարից, շքահարթակից, լսուեց Աքաաբի ձայնը.

— Հե՛յ, «Ալբատրոս»ի նաւազներ։ Գուցէ տեսե՞լ էք Ճերմակ Կետաձկանը։

Բայց երբ «Ալբատրոս»ի նաւապետը ձայնափողը ձեռքին առաջ թեքուեց նաւեզրի բազրիքին հենուած եւ ուզեց պատասխանել, յանկարծ ձայնափողը ընկաւ նրա ձեռքից ու կորաւ ալիքների մէջ։ Նաւապետը իզուր էր ինչ որ բան գոռում Աքաաբին։ Սաստիկ քամին թոյլ չէր տալիս, որ նրա պատասխանը մեզ հասնի։ Մինչ այդ, նաւերի հեռաւորութիւնն էլ հետ զհետէ աւելանում էր։ «Փեկոդ»ի նաւազները լռելեայն եւ իւրովի գնահատեցին Մոբի Դիկի մասին տեղեկութիւն ստանալու հէնց առաջին փորձի այս չարագուշակ ձախողումը։

Աքաաբը մի պահ միայն երկընտրանքի մէջ ընկաւ, բայց յետոյ, ըստ երեւոյթին, որոշելով, թէ «Ալբատրոս»ը գրանցուած է Նանթաքեթի նաւահանգստում եւ ուղեւորւում է դէպի տուն, իր խօսափողը դարձեալ մօտեցրեց շուրթերին եւ գոչեց.

— Հէ՜յ, «Ալբատրոս»ի նաւազնե՜ր... Ես «Փեկոդ»ն եմ։ Դուրս եմ եկել շուրջերկրեայ նաւարկութեան։ Լուր տարէք որ նամակներն ուղարկեն Խաղաղ ովկիանոս։ Իսկ թէ երեք տարուց չվերադառնամ տուն, այդ դէպքում թող ուղարկեն...

Հէնց այդ ժամանակ էր, որ վաղուց ի վեր «Փեկոդ»ին ուղեկցող փոքրիկ ու անվնաս ձկնիկների վտառը անըմբռնելի օրենքներին ենթարկուելով եւ լողակների անհանգիստ թրթռոցով, յանկարծ պոկուեց մեզնից եւ աճապարեց հարել «Ալբատրոս»ին։ Այդ տեսնելով, Աքաաբը չաւարտեց իր խօսքը։ Անցեալին, ի հարկէ, նա բազմիցս տեսել էր այդ փոքրիկ արբանեակների նմանօրինակ, խաղը, բայց հիմա իւրաքանչիւր մանրուք նրան չափազանց խորիմաստ ու նշանակալի էր թւում։

— Հեռո՞ւ էք փախչում ինձնից,— ասաց նա՝ ջրերին նայելով։ Այս բառերը, թւում էր, առանձնապէս ռչինչ չէին արտայայտում, բայց ձայնի մէջ այնպիսի մռայլ եւ յուսահատ թախիծ կար, որպիսին երբեւէ չէր արտայայտել այդ ծերունին։ Բայց դառնալով ղեկապետին, որ ընթացքը դանդաղեցնելու նպատակով նաւը պահում էր քամուն հանդիման, նաւապետ Աքաաբը յանկարծ բղաւեց անզուսպ ցասումով.

— Ղեկը դէպի քամի՜ն։ Ուղղութիւն վերցնել դէպի աշխարհի շուրջ։ Այդպե՜ս պահել...

Աշխարհի շո՜ւրջ... Այս բառերը չեն կարող հպարտութեան զգացում չծնել։ Բայց ո՞ւր կը հասցնի մեզ շուրջերկրեայ նաւարկութիւնը։ Անթիւ, անհամար վտանգների միջով այն մեզ կը հասցնի դէպի ետ, այնտեղ, որտեղից գալիս ենք, եւ այն, ինչը թողել ենք նաւախելի ետեւ, մեզ սպասում է մեր դիմաց։

Եթէ մեր երկիրը անսահման ու հարթ մի աշխարհ լինէր, եթէ դէպի արեւելք գնալով մենք յայտնագործէինք նորանոր ու առաւել գեղեցիկ, զարմանահրաշ վայրեր, ապա այդ դէպքում մեր նաւարկութիւնը իմաստ կ՚ունենար։ Բայց երբ ընկնում ենք մեր խենթ պատրանքների կամ դիւային ուրուականների ետեւից, կործանարար այդ հետապնդումը սոսկ շրջանաձեւ ճամբորդութիւն է, որտեղից, լաւագոյն դէպքում, ետ ենք դառնում մեր նաւահանգիստ, իսկ վատագոյն դէպքում՝ զօրաւոր մի հարուածից նաւակողը ճեղքւում է, եւ մենք պարզապէս սուզւում ենք։

Գլուխ քառասուներեքերորդ.
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ «ԹԱՈՒՆ֊ՀՈ»Ի ՄԱՍԻՆ

Բարեյուսոյ հրուանդանի շրջանը որոշ չափով յիշեցնում է մեծ ճանապարհների խաչմերուկ, որտեղ կարելի է հանդիպել այնքան ճանապարհորդների, որքան հազիւ թէ հանդիպէս հողագնդի որեւէ մէկ այլ վայրում։

«Ալբատրոս»ի հետ հանդիպումից շատ չանցած, մենք տեսանք տուն դարձող եւս մի կետորսանաւ՝ «Թաուն֊Հո»ն։ Այս անունը հինաւուրց մի կանչ է եւ ո՛չ աւելին։ Դիտապահակները այդ կանչով էին կետորսանաւի անձնակազմին տեղեկացնում կետուսի յայտնուելու մասին։

Քանի որ փոթորիկն արդէն խաղաղուել էր, ապա ինչպէս կարգն էր ամբողջ աշխարհի կետորսների համար, «Փեկոդ»ն ու «Թաուն֊Հո»ն փոխադարձաբար ողջունեցին իրար, հաւաքեցին առագաստները, եւ «Թաուն֊Հո»ի անձնակազմի մի մասը նաւապետի գլխաւորութեամբ բարձրացաւ «Փեկոդ», իսկ «Փեկոդ»ի անձնակազմի մի մասը, աւագ օգնականի գլխաւորութեամբ, բարձրացաւ «Թաուն֊Հո»ի տախտակամած։

Այս փոխայցելութեան ժամանակ մենք բաւականին նորութիւններ լսեցինք Մոբի Դիկի մասին։ Բայց ամէնից աւելի ինձ ապշեցրեց մի պատմութիւն, որից կարելի էր եզրակացնել միայն, թէ Ճերմակ Կետաձուկը Աստծոյ ահեղ դատաստանը ի կատար ածող մի գործիք է։

Ի դէպ, պատմութեան գաղտնի մասը ոչ միայն չհասաւ Աքաաբին ու նրա օգնականներին, այլեւ անհայտ էր «Թաուն֊Հո»ի նաւապետին։ Պատմութիւնը գիտէին այդ նաւի երեք սպիտակամորթ նաւազներ, որոնցից մէկը, ինչպէս պարզուեց, գաղտնիքը պահելու խոստում ստանալով, հաղորդել էր Թեշտիգոյին։ Սակայն հէնց նոյն գիշեր Թեշտիգոն այնպէս սկսեց զառանցել, որ սթափուելուց յետոյ ուրիշ ճար չունէր, քան պակաս մնացածն էլ պատմելը։ Այնուհանդերձ, «Փեկոդ»ի նաւազների վրայ այնքան մեծ էր այդ գաղտնիքի ազդեցութիւնը եւ այնպիսի նրբանկատութիւն էր պարուրել նրանց, որ ոչ ոք այդ մասին ծպտուն անգամ չհանեց։

Պատմութեան յայտնի վարկածին ուր հարկն է միահիւսելով խորհրդաւոր մասը, ես հիմա կը շարադրեմ այն իր ամբողջութեամբ։

... Երբ «Թաուն֊Հո»ն որս էր անում հասարակածային ջրերում, մի անգամ, ինչպէս կարգն է, նաւամբարից ջուրը պոմպերով դուրս մղելիս, նաւազները նկատեցին, որ ջուրը հաւաքուել է սովորականից շատ աւելի։ Նրանք ենթադրեցին, թէ թրաձուկն է վնասել նաւի իրանը։ Նաւապետը հրամայեց բացել բոլոր առագաստները եւ ուղղութիւն վերցնել դէպի մօտակայ նաւահանգիստ՝ նորոգելու համար։

Թէեւ բաւականին տարածութիւն էին կտրելու, սակայն նաւապետը հանգիստ էր, վստահ լինելով որ կետորսանաւը բարեյաջող կը հասնի նաւահանգիստ, քանզի առաջնակարգ պոմպերը աշխատում էին անխափան, իսկ երեսունվեց նաւազներ կարող էին առանց աւելորդ հոգնութեան, իրար փոխարինելով, նաւամբարից դուրս քաշել ջուրը, եթէ նոյնիսկ հոսքը կրկնակի լինէր։ Գրեթէ միշտ նրանց ուղեկցում էր համընթաց հողմը եւ տարակոյս չկար, որ «Թաուն֊Հո»ն, առանց որեւէ անախորժութեան կը հասնէր նաւահանգիստ, եթէ նաւապետի աւագ օգնական Ռեդնիի տիրական կոպտութիւնը չծնէր բուֆալոցի խիզախ երիտասարդի՝ նաւազ Սթիլքիլթի անողորմ վրէժխնդրութիւնը։

Մի անդամ Սթիլքիլթը միւս նաւազների հետ աշխատում էր պոմպի վրայ։ Նա բարձրահասակ, շիկահեր մի երիտասարդ էր, որ ազնիւ կիսադէմ ունէր եւ ոսկեգոյն մօրուք։ Իսկ Ռեդնին ջորու պէս այլանդակ էր, ջորու պէս էլ համառ եւ յիշաչար։ Նա ոչ մի կերպ չէր հանդուրժում Սթիլքիլթին։ Եւ Սթիլքիլթն էլ այդ բանը շատ լաւ էր հասկանում։

Ուրեմն, Ռեդնին մօտեցաւ պոմպերին։ Սթիլքիլթն էլ այնպէս ձեւացրեց, թէ չի նկատել նաւապետի աւագ օգնականին, եւ առանց քաշուելու շարունակեց իր ուրախ կատակները.

— Տղե՛րք, տեսէ՛ք ո՜նց է չռռում։ Թէ այսպէս գնայ, մէկ֊երկու օրից կը խորտակուենք կը պրծնենք։ Թրաձուկը դեռ նոր է սկսել իր գործը... Նա շուտով կը վերադառնայ սղոցաձկների ու կացնաձկների իր աւազակային խմբով եւ արդէն սկսած գործը կը հասցնի յաղթական աւարտին։ Նաւի տակը կը սղոցեն, մաս֊մաս կ՚անեն ու կը վերջանայ... Թէ ծերուկ Ռեդը հիմա այստեղ լինէր, խորհուրդ կը տայի նետուել ջուրն ու ցրիւ տալ, քշել այդ արհեստաւոր ձկներին։ Իսկ թէ չքշէր, միեւնոյն է, էլի՛ կը փրկուէինք, որովհետեւ այդքան գեղեցիկ տղամարդու հմայքներին չդիմանալով, բոլոր ձկները՝ փոքրից մինչեւ մեծը, նրան կտոր֊կտոր կ՚անէին ու կը տանէին... Ախր շա՜տ սիրուն է ծերուկ Ռեդը... Տղե՛րք, գիտէ՞ք ինչ եմ լսել։ Ասում են, թէ իր ունեցած դրամագլխով նա հայելիներ է գնել, կախել է տան պատերին եւ առաւօտից՝ մինչեւ գիշեր հիանում է իր չքնաղ կերպարանքով։

— Գրողը ձեզ տանի... Պոմպերը ինչո՞ւ չեն բանում,— գոռաց Ռեդնին, իր հերթին ձեւանալով, թէ չի լսել նաւազների խոսակցութիւնը։— Ի՛նչ էք գլուխ պահում։ Գործ արէք...

— Լսում եմ, սը՛ր,— պատասխանեց Սթիլքիլթը։— Հապա՛, տղե՛րք, ձեզ տեսնեմ...

Նաւազները սրտանց գործի կպան եւ քիչ անց լսուեց նրանց ծանր ու խռպոտ շնչառութիւնը, որ վկայում էր ուժերի գերագոյն լարուածութեան մասին։

Միառժամանակ անց, միւսների հետ հոգնածութիւնից հեւալով, Սթիլքիլթը հեռացաւ պոմպից եւ ճակատի քրտինքը սրբելով, նստեց փաթանիւի վրայ։ Հէնց այդ ժամանակ էր, որ Ռեդնին անշտապ քայլերով մօտեցաւ նրան եւ ամբարտաւան կերպարանքով հրամայեց աւելը վերցնել ու մաքրել տախտակամածը, իսկ յետոյ բահով քերել ու սրբել վանդակից չգիտես ինչպէս դուրս պրծած խոզի զզուելի աղտետութիւնները։

Կետորսանաւի տախտակամածը պարտադիր կերպով մաքրում են ամէն երեկոյ եւ միայն կատաղի փոթորիկը կարող է խոչընդոտել այդ աշխատանքին։ Յայտնի է որ տախտակամածի մաքրութիւնը կատարւում է նոյնիսկ այն նաւերի վրայ, որոնք բառիս բուն իմաստով արդէն խորտակւում են։ Բայց հնուց ի վեր բոլոր նաւերի վրայ էլ աւելը տալիս են փոքրաւորի ձեռքն ու մաքրութեան գործը յանձնարարում նրան։ Միեւնոյն ժամանակ, պէտք է ասել որ «Թաուն֊Հո»ի պոմպերի վրայ աշխատում էին առողջ եւ ուժեղ նաւազները, իսկ նրանց մէջ ամենաուժեղը՝ Սթիլքիլթը, բնականաբար հանդիսանում էր խմբի աւագը, ուստի ազատուած էր ամէն տեսակի մանր պարտականութիւններից, որպիսիք կարող են յանձնարարուել նուազ ուժի եւ փորձառութեան տէր նաւազի։

Ես այսքան մանրամասն եմ պատմում, որպէսզի ընթերցողը յստակօրեն պատկերացնի, որ Սթիլքիլթին տրուած հրամանը նրան վիրաւորելու բացայայտ նպատակ էր հետապնդում։ Նոյն յաջողութեամբ Ռեդնին կարող էր թքել նրա երեսին։ Եւ այդ կը հասկանայ ամէն ոք, ով թէկուզ մի անգամ նաւարկութեան է ելել կետորսանաւով։ Անշուշտ, դա հասկացաւ նաեւ Սթիլքիլթը։ Բայց նայելով օգնականի չարութեամբ վառուող աչքերին ու նկատելով, որ նրա էութեան մէջ ինչպէս են իրար վրայ կուտակւում վառոդի տակառները եւ ինչպէս է արդէն այդ տակառներին հասնում վառուող պատրոյգի կրակը, Սթիլքիլթը չուզեց աւելի բորբոքել առանց այն էլ ցասումից աղաւաղուած մարդուն եւ հանգիստ, անվրդով ձայնով պատասխանեց, որ տախտակամածը չի աւլի։ Յետոյ, առանց ուշադրութիւն դարձնելու բահը վերցնելու առաջարկին, նա լուռ գլխով արեց այն երեք նաւազների կողմը, որոնք պոմպերի վրայ չէին աշխատել եւ ամբողջ օրը պարապ քարշ էին եկել տախտակամածի վրայ։ Պատասխանելու, մարդաւարի խօսք ասելու փոխարէն լուտանքներ ու անէծքներ տեղալով, Ռեդնին նոյն ամբարտաւանութեամբ պահանջեց անմիջապէս կատարել հրամանը եւ քիչ հեռու գտնուող տակառի միջից վերցնելով ծանր մուրճը, նետուեց առաջ ու պտտեց փաթանիւին նստած Սթիլքիլթի գլխավերը։

— Ես հրաժարւում եմ ենթարկուել ձեզ, միստր Ռեդնի,— ոտքի ելնելով, ասաց Սթիլքիլթը։— Եւ խորհուրդ եմ տալիս մի կողմ նետել մուրճը, թէ չէ՝ կը զղջաք։

Բայց Ռեդնին կորցնելով խոհեմութիւնն ու ողջամտութիւնը, անտանելի լուտանքների տարափով մօտեցաւ նավաստուն այնքան, որ մուրճը այժմ խաղում էր նրա դէմքից հազիւ մէկ դիւոյմ հեռաւորութեան վրայ։ Սակայն յաջորդ րոպէին բռունցքի մի հզօր հարուած իջաւ նաւապետի օդնականի ծնօտին, եւ Ռեդնին տապալուեց գետնին՝ արիւն թքելով հոգեվարքի մէջ գտնուող կետաձկան պէս։

Տուժածի ոռնոցները դեռ չէին հասել շքահարթակ, երբ նաւապետի միւս երկու օգնականները վրայ պրծան Սթիլքիլթին, ոլորեցին ձեռքերը, բերանը խծուծ խցկեցին, մաշկած ու փորոտիքը մաքրած լեշի պէս նաւի տախտակամածով քարշ տուեցին եւ կապեցին առագաստափայտից, այդ վիճակում նրան թողնելով մինչեւ առաւօտ։

Լուսադէմին նաւապետը ոտքի հանեց ամբողջ անձնակազմը եւ յայտարարեց, թէ միւսներին դաս տալու նպատակով վճռել է հրապարակաւ գանակոծել Սթիլքիլթին։ Կատարուածը հանգամանօրեն ծանրութեթեւ անելով, նա հասկացել էր որ ինքը պարտաւոր է յանուն կարգապահութեան այդպէս վարուել։ Դեռեւս առագաստափայտին կապած Սթիլքիլթին դիմելով, նաւապետը հարցրեց.

— Թէրեւս որեւէ բա՞ն կ՚ուզենայիր ասել արդարանալու համար։

— Լսէ՛ք, թէ ի՛նչ եմ ասելու եւ լաւ, շա՜տ լաւ մտածէք ասածիս վրայ,— խռպոտած ձայնով պատասխանեց Սթիլքիլթը,— եթէ փորձէք ինձ դիպչել նոյնիսկ ճկոյթով, ապա ես ձեզ կը սպանեմ։

— Մի՞թէ... Ես էլ վախեցա՜յ,— ծիծաղեց նաւապետը եւ հարուածելու պատրաստուելով, բարձրացրեց մի ծայրը բազուկին փաթաթած մտրակի պէս թոկը։

— Լաւ կը լինի ինձ ձեռք չտաք,— ատամների արանքից ֆշշացրեց Սթիլքիլթը։

— Ես միայն իմ պարտքն եմ կատարելու,— ասաց նաւապետը եւ թափ առաւ, բայց նոյն պահին Սթիլքիլթը մի այնպիսի բան շշնջաց նրան, որ բացի նաւապետից ոչ ոք չլսեց։ Եւ, ի զարմանս բոլորի, նաւապետը յանկարծ ետ քաշուեց, մի քանի անգամ ետ ու առաջ քայլեց տախտակամածին, յետոյ, մի կողմ նետելով թոկը, ասաց.— Ես քեզ չեմ թակի.. Արձակէ՛ք կապերը։ Իջեցրէք... Լսո՞ւմ էք...

Ոչ ես, եւ ոչ էլ որեւէ ոք ամբողջ աշխարհում չգիտէ, թէ ի՛նչ շշնջաց նաւապետին Սթիլքիլթը եւ, գուցէ այդքանով է էլ աւարտուէր գործը, եթէ տախտակամածին չյայտնուէր Ռեդին։

Նա եկաւ վիրակապած գլխով, իսկ ծնօտը այնպէս էր վնասուել, որ հազիւ էր կարողանում բանալ բերանը։ Բայց, չնայած դրան, նա մի կերպ կարողացաւ հասկացնել, թէ ինքը հաճոյքով կը կատարի այն, ինչ վճռել էր անել նաւապետը։ Եւ վերցնելով մի կողմ նետած թոկը, մօտեցաւ Սթիլքիլթին, որի կապերը դեռ չէին արձակել։

— Վախկո՛տ,— Ռեդնիի երեսին նետեց նա։

— Թող քո ասածը լինի,— պատասխանեց Ռեդնին։— Բայց դու բաժինդ կը ստանաս։— Նա թափ առաւ, որպէսզի հարուածի, սակայն շուրջը կանգնածների համար անհասկանալի շշուկը նրան գամեց տեղում։

Ռեդնին հապաղեց միայն մի պահ, բայց յետոյ, այլեւս առանց երկմտանքի, մտրակեց Սթիլքիլթին։

Յետոյ նրա կապերը արձակեցին, բոլորը անցան իրենց տեղերը, եւ քիչ անց պոմպերի շափշափոցը դարձեալ տարածուեց տախտակամածի վրայ։

Բայց Սթիլքիլթը երդուել էր անողօքաբար վրէժխնդիր լինել մինչեւ հոգու խորքը իրեն վիրաւորած մարդուց։

Նա աւագ օգնական Ռեդնիի հերթափոխում էր։ Իսկ այդ խենթը, ասես շտապելով վայրկեան առաջ գտնել իր վախճանը, առանց կարեւորութիւն տալու նաւապետի նախազգուշացումներին, կատարուած միջադէպից յետոյ էլ համառօրեն պնդեց, թէ կը շարունակի անձամբ գլխաւորել գիշերային իր հերթափոխը։ Եւ հէնց այս, ինչպէս նաեւ մի շարք այլ հանգամանքներ նկատի ունենալով, Սթիլքիլթը յղացաւ վրէժխնդրութեան մանրամասն մտածուած ու մշակուած իր ծրագիրը։

Ռեդնին սովորութիւն ունէր գիշերները նստել շքահարթակի եզրագերանին, մի բան, որ պէտք չէ անէր փորձառու նաւազը։ Եզրագերանին նստած, նա հենւում էր նաւակողից կախուած նաւակին։ Բոլորին յայտնի էր, որ Ռեդնին սիրում է այդ դիրքում նստած երբեմն ննջել։ Նաւակի ու նաւակողի միջեւ եղած հեռաւորութիւնը այնքան էր, որ մարդ կարող էր արանքից ընկնել ցած, փրփրադեզ ալիքների մէջ։

Հերթափոխից յետոյ իր ամբողջ ազատ ժամանակը Սթիլքիլթը անցկացնում էր նաւախցում, մահճակալին նստած ինչ որ ցանց հիւսելով։

— Այդ ի՞նչ բանի ես,— մի անգամ հարցրեց նաւազներից մէկը։

— Քո կարծիքով, սա ի՞նչ է։ Ինչի՞ է նման։

— Ոնց որ թէ գնդակի ցանց լինի...

— Հա՛,— ասաց Սթիլքիլթը,— միայն թէ գնդակը այնքան էլ սովորական չէ... Թոկը պրծնում է։ Չունե՞ս, մի քիչ տաս...

Բայց հետքրքրասէր նաւազը թոկ չունէր, որ տար Սթիլքիլթին։

— Ուրեմն, ստիպուած, պէտք է ծերուկ Ռեդնիից խնդրեմ,— ոտքի ելնելով, հոգոց հանեց Սթիլքիլթը։

— Դու նրանից բա՞ն ես խնդրելու,— գոչեց նաւազը։

— Ի՞նչ կայ որ... Կարծում ես՝ կը մերժի՞։ Ի վերջոյ, այս զործը նրա համար եմ անում։

Սթիլքիլթը մօտեցաւ Ռեդնիին եւ ուղիղ նրա աչքերի մէջ նայելով, թոկ խնդրեց, ասելով, թէ մահճակալն է նորոգելու։ Նրա այդ խնդրանքը բաւարարում ստացաւ։ Իսկ հետեւեալ օրը, երեկոյեան, բարձի փոխարէն գլխատակին նաւաստիական բաճկոնակը հարմարեցնելիս, Սթիլքիլթը յատակից վերցրեց գրպանից ընկած երկաթե գունդը, որ գտնւում էր թոկից հիւսուած ցանցի մէջ։ Ճիշտ քսանչորս ժամ յետոյ Սթիլքիլթը պէտք է կանգնէր ղեկանիւի մօտ, շատ քիչ հեռու այն մարդուց, որ սովորութիւն ուներ ննջելու իր բաց երախով գերեզմանի եզրին։ Ճակատագրական պահը մօտենում էր եւ վրէժի փափաքով այրուող Սթիլքիլթը արդէն պատկերացնում էր, թէ ինչպէս է ջղաձգումներից յետոյ փայտացած դիակը ընկնելու ծովը։

Բայց Սթիլքիլթին բախտ չէր վիճակուած վրէժխնդիր լինել։ Այնուհանդերձ, թէեւ նա վրիժառու չդարձաւ, սակայն վրէժը լուծուեց, որովհետեւ ասես երկինքն էր յանձն առել ի կատար ածելու նրա դատավճիռը։

Յաջորդ օրը վաղ առաւօտեան, երբ արեւը դեռ չէր ծագել եւ անձնակազմն էլ տախտակամածն էր լուանում, նաւազներից մէկը, որ դոյլով ջուր քաշելու նպատակով մօտեցել էր նաւակողին, յանկարծ կոկորդը պատռելով, գոռաց.

— Կետաձո՜ւկ... Կետաձո՜ւկ...

Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ կետաձուկ։ Դա Մոբի Դիկն էր։

Բոլորին մի սոսկալի յուզում պատեց։ «Ճերմակ Կետաձո՜ւկը... Ճերմակ Կետաձո՜ւկը»,— գրեթէ միաբերան գոչում էին նաւապետը, նրա օգնականները եւ հարպունաձիգները, որ առանց վախենալու սարսափազդու լուրերից, երազում էին անպայման ունենալ այդ հանրայայտ ու անգնահատելի կետուսը։ Մռայլուած նաւազները երկչոտութեամբ եւ հոգու խորքում նզովելով, նայում էին վիթխարի, կաթնաճերմակ ու սահմռկելի գեղեցկութեամբ կետաձկանը, որ ծագող արեգակի ճառագայթների տակ փայլատակում էր լուսաբացի կապոյտով երփներանգուող ծովի մէջ ընկած ծիածանաքարի նման։

Զարմանալի ու տարօրինակ էր ծաւալուող այս անցուդարձի մասնակիցներին վերապահուած ճակատագիրը։ Սթիլքիլթը աւագ օգնականի որսամակոյկի թիավարողն էր։ Հարպունը նետելուց յետոյ, երբ տեգը ամուր բռնած Ռեդնին կանգնելու էր որսամակոյկի ցռուկին, Սթիլքիլթը նրա հրամանով պէտք է արձակէր կամ հաւաքէր հարպունի թոկը։

Երբ որսամակոյկները իջեցրին ջուրը, աւագ օգնականը առաջինը պոկուեց տեղից։ Սթիլքիլթը մոլեգնօրեն թիավարում էր եւ միւսների ձայնը խլացնելով, եռանդուն ու խանդավառութեամբ բղաւում։

Շատ չանցած հարպունը մխրճուեց Մոբի Դիկի մարմնի մէջ, եւ Ռեդնին տեգն ամուր սեղմած, ոտքի ցատկեց։

Սթիլքիլթը աճապարանքով ձգեց հարպունաթոկը, եւ որսամակոյկը արագօրեն մօտեցաւ կուրացուցիչ փրփուրին, որ եփ էր գալիս Մոբի Դիկի ճերմակ իրանի շուրջ։ Որսամակոյկը յանկարծ ընթացքը կանգնեցրեց, ասես դիպած լինէր ստորջրեայ մի խութի, իսկ յաջորդ պահին այնքան կտրուկ թեքուեց, որ ցռուկին կանգնած Ռեդնին նետուեց դէպի կետաձկան ողորկ ու լպրծուն մէջքը։ Երբ նա յայտնուեց Մոբի Դիկի մէջքին, որսամակոյկը ուղղուեց եւ վրայ հասած ալիքի բաշին հայտնուելով, արագօրեն մղուեց հեռու։ Իսկ Ռեդնին սահելով կետաձկան մէջքից՝ ընկաւ ջուրը։ Նա սկսեց անօգնականօրեն թպրտալ եռացող փրփուրի մէջ եւ ջրացայտերի թանձր շերտի միջով երեւում էր, թէ ինչպէս է ջանում թաքնուել Մոբի Դիկի հայեացքից։ Սակայն Ճերմակ Կետաձուկը կատաղած վրայ պրծաւ, իր վիթխարի ծնօտներով բռնեց նրան, մի պահ նետուեց ջրից դուրս եւ ապա սուզուեց ու կորաւ ովկիանոսի խորխորատներում։

Միառժամանակ անց Մոբի Դիկը դարձեալ յայտնուեց ջրի մակերեւոյթին, որսամակոյկներից բաւականին հեռու, եւ կետորսները նրա երախում տեսան Ռեդնիի՝ բզիկ֊բզիկ եղած բրդէ կարմիր շապիկը։ «Թաուն֊Հո»ի չորս որսամակոյկները դարձեալ սկսեցին հետապնդումը, բայց այնպէս էլ չկարողացան հասնել Ճերմակ Կետաձկան ետեւից եւ շուտով նրան բոլորովին կորցրեցին իրենց տեսադաշտից։

Գլուխ քառասունչորսերորդ.
ՊԼԱՆԿՏՈՆԸ

Քրոզէ կղզիներից ուղղութիւն վերցնելով դէպի հիւսիս֊արեւելք, կարճ ժամանակ անց յայտնուեցինք պլանկտոնի՝ գրենլանդական կետուսի հիմնական սնունդը հանդիսացող այդ մանրիկ, լողացող ջրիմուռների ընդարձակ մարգագետնում։

Յաջորդ օրը հանդիպեցինք նաեւ գրենլանդական կամ, ինչպէս սովորաբար ասում են, հասարակ կետուսների, որոնք, սակայն, չէին կարող գայթակղել «Փեկոդ»ի կետորսներին։ Այո՛, մենք գերադասում էինք կաշալոտ որսալ, քանզի միայն կաշալոտն ունի չափազանց թանկարժէք կետաճարպի տեսակը։ Ուստի մենք անվրդով նայում էինք հասարակ կետաձկների թուխ մարմիններին։ Նրանք անշտապ անցնում էին նաւակողի մօտով։ Կետուսներն այստեղ այնպէս էին արածում, ինչպէս կովերն են արածում արոտավայրերում։ Ջրի հետ միասին նրանք ներծծում էին դեղնաւուն պլանկտոնը եւ նման էին այն հնձուորներին, ովքեր համերաշխ շարժումներով վաղ առաւօտից հնձում են ցօղաթաթախ խոտը։ Սակայն, պէտք է ճշտել, որ հնձուորների հետ այս նմանութիւնը պայմանաւորուած էր միայն գերանդու տակ փռուող խոտի ձայնով։ Իսկ նայելիս, յատկապէս, երբ մի պահ անշարժանում էին պլանկտոնի անծայրածիր մարգագետնում, նրանք՝ գրենլանդական կամ հասարակ կոչուող այդ կետուսները նմանւում էին վիթխարի ու գորշ քարաբեկորների։

Ծովային կենդանիներին չափազանց դժուար է վերաբերել այնպէս, ինչպէս ցամաքայիններին։ Թէեւ հնում բազմաթիւ բնախոյզներ են պնդել, որ ցամաքային ամէն մի արարած իր համապատասխան տեսակն ունի ծովում ու թէեւ, ընդհանուր առմամբ, այս կարծիքը գուցէ ճշմարիտ է, յամենայն դէպս, եթէ քննենք մասնաւոր դէպքեր, ապա, օրինակ, ո՞ր ծովում կամ ովկիանոսում կը գտնեք այնպիսի մի ձուկ, որ իր բնոյթով նմանուէր մեր բարի ու խելացի շանը։ Հետեւաբար, այնքան էլ զարմանալի չէ, երբ ցամաքային մասնագիտութիւնների տէր մարդիկ ծովային արարածների նկատմամբ անբարեացակամ են։ Թէեւ դա իր պատճառն ունի։ Հապա, պատկերացրէք, թէ ինչպիսի սոսկալի կենդանիներ են լողում գրեթէ աննկատ, նենգօրեն թաքնուելով ծովի աստուածային կապոյտի տակ։ Եւ յիշեք, թէ երբեմն ի՛նչ շքեղ գեղեցկութիւն են ունենում ամենակատաղի ծովային բնակիչները, զոր օրինակ՝ իր բնոյթով կատարեալ շնաձուկը։ Մի՛ մոռացէք նաեւ այն արիւնարբու մթնոլորտը, որ թագաւորում է ծովում։ Մի՛ մոռացէք, որ ծովի բոլոր բնակիչները զբաղուած են իրար որսալով եւ աշխարհի ստեղծման օրից արիւնահեղ պայքարի մէջ են իրար դէմ։

Յիշելով այս ամէնը, մի հայեացք նետէք մեր կանաչ, բարի, խոնարհ ցամաքին։ Համեմատէք ծովն ու ցամաքը։ Չե՞ք նկատում արդեօք մի տարօրինակ նմանութիւն այն բանի հետ, ինչ գոյութիւն ունի ձեր ներսում, ձեր մէջ։

Քանզի ինչպէս սոսկալի ովկիանոսն է բոլոր կողմերից շրջապատում ծաղկող ու կանաչ ցամաքը, այնպէս էլ ամէն մարդ հոգու խորքում իր Թահիթին ունի, իր բերկրանքի ու անդորրի կղզին, որի շուրջ մոլեգնում են անյայտ ու խորհրդաւոր կեանքի անթիւ անհամար սարսափները։

Աստուա՛ծ քեզ օգնական, ո՛վ մարդ։ Մի՛ փորձիր լքել քո այդ կղզին եւ դուրս գալ նաւարկութեան։

Այդ նաւարկութիւնից վերադարձ չի լինի։

Գլուխ քառասունհինգերորդ.
ՈՒԹՆՈՏՆԱՆԻՆ

Դանդաղ ճեղքելով պլանկտոնային դաշտերն ու մարգագետինները, «Փեկոդ»ը առաջուայ պէս շարունակում էր նաւարկել դէպի հիւսիս֊արեւելք, դէպի Ճավա կղզին։ Թէեւ քամին առաջ էր մղում մեր նաւը, որի ձիգ ու սրածայր կայմերը հանդարտ ճօճւում էին պլանկտոնի մարգագետնի վրայ ճիշտ այնպէս, ինչպէս երեք նրբիրան արմաւենիներ՝ անապատի դեղին աւազուտների մէջ։

Եւ առաջուայ պէս, լուսնեակ գիշերներին, արծաթաշող հորիզոնի վրայ մերթ ընդ մերթ յայտնւում եւ իր ետեւից էր մեզ կանչում միայնակ շատրուանը։

Բայց մի անգամ, կապոյտ ու թափանցիկ լուսաբացին, երբ ինչ որ գերբնական մի լռութիւն էր կախուել ծովի վրայ, երբ ալիքներին փայլատակող արեւի երկայն ճառագայթը որպէս ոսկէ մի մատ հպուել էր ովկիանոսի շրթերին, որպէսզի գաղտնիքը չբացայայտուի, երբ կայծկլտացող ալիքները անաղմուկ գլորւում էին դէպի հեռու֊հեռուները ինչ որ բան շշնջալով իրարու, ահաւասիկ այս խորունկ լռութեան մէջ սեւամորթ Դեգուն, որ կայմահարթակին կանգնել էր որպէս դիտապահակ, ծովի անծայրածիր տարածքի վրայ մի տարօրինակ երեւոյթ նկատեց։

Ծովի խորքերից դանդաղ դուրս լողաց մի վիթխարի ու Ճերմակ զանգուած եւ աւելի մեծանալով ու տարածուելով կապոյտ ալիքների վրայ ճիշտ այնպէս, ինչպէս լեռնագագաթներից գահավիժող ձիւնահիւսը։ Այս ամէնը տեւեց մի քանի վայրկեան միայն։ Յետոյ ճերմակ այդ ուրուականը ճիշտ նոյն դանդաղութեամբ խորասուզուեց ջրերի մէջ եւ քիչ անց բոլորովին անհետացաւ, որպէսզի մէկ֊երկու րոպէից դարձեալ յայտնուի նոյն դանդաղութեամբ եւ ձիւնաթիւր փայլատակումով։

Աչքերն առանց թարթելու, Դեգուն հայեացքը գամեց այդ տեսիլքին, որ քիչ անց անհետացաւ եւ չանցած մի քանի պահ դարձեալ յայտնուեց ալիքների միջից։ Հէնց այդ ժամանակ էլ սեւամորթ հարպունաձիգի սուր կանչը մի ակնթարթում ոտքի հանեց անձնակազմին։

— Տեսե՛ք... երեւո՜ւմ է... Դո՜ւրս է լողում։ Տեսե՜ք... Ճերմակ Կետաձո՜ւկը... Ճերմակ Կետաձո՜ւկը...

Նաւազները նետուեցին դէպի առագաստափայտերը եւ մագլցելով վեր, նայեցին դէպի կապոյտ հեռուն։ Արեգակի առաջին ճառագայթների տակ, քթակայմի մօտ կանգնել էր գլխաբաց Աքաաբը եւ նրա խելահեղ հայեացքը նոյնպէս ուղղուած էր դէպի այն կողմը, ուր պարզել էր իր ձեռքը կայմածայրին կանգնած Դեգուն։

Ո՞վ գիտէ, թէրեւս, լուսնեակ գիշերներին հրապուրող եւ իր յետեւից տանող արծաթաւուն շատրուանը այնպէս էր ազդել Աքաաբի վրայ, որ նա ամէն պահի պատրաստ էր հանդիպելու Մոբի Դիկին, բայց գուցէ եւ սեփական անհամբերութիւնն էր արդէն խաբում նաւապետին, այնուամենայնիւ, իրողութիւնն այն է, որ երբ ձիւնաթոյր զանգուածը դարձեալ սկսեց յայտնուել ովկիանոսի ջրերի վրայ, Աքաաբն անմիջապէս հրամայեց ծով իջեցնել որսամակոյկները։

Չորս նաւակներն էլ սուրացին դէպի որսը։ Աքաաբը առաջին նաւակի մէջ էր։ Իսկ մինչ այդ, ճերմակ ուրուականը դարձեալ խորասուզուեց։ Մենք դադարեցինք թիավարել եւ սպասեցինք նրա յայտնուելուն։ Յուսախաբ չանելով մեզ, նա երեւաց ճիշտ նոյն տեղը, եւ Մոբի Դիկի մասին մոռանալով, զարմանահրաշ տեսարանով ապշահար՝ տեսարան, որ երբեւէ մարդու հայեացքին արժանացրել է ովկիանոսը, մենք քարացանք մեր անշարժ որսամակոյկների մէջ։ Մեր դիմաց ելաւ վիթխարի ու տձեւ մի զանգուած, որ երփներանգւում էր դեղնա֊վարդագոյնով։ Երկայն ու բազմաթիւ շօշափուկները տարածուել էին նրա չորս բոլոր եւ օձերի պէս գալարւում էին անդադար, կուրօրեն որոնելով այն ամէնը, ինչ կարող էր յայտնուել մօտակայքին եւ դառնալ կերակուր։ Նա ոչ սկիզբ ուներ, ոչ էլ վերջ, ոչ վերեւ ուներ, ոչ էլ ներքեւ, ոչ առջեւ, ոչ էլ յետեւ. զգայական կամ բնազդային նշաններ նոյնպէս չուներ։ Ասես հէնց ինքը՝ անիմաստ, տձեւ, անզգայ կեանքն էր ճօճւում ովկիանոսի մակերեւոյթին։

Երբ ծովահրէշը օդ ներծծելու թոյլ ձայն արձակելով նորից խորասուզուեց ու անհետացաւ ալիքներ տակ, Սթարբէքը, հայեացքը չհեռացնելով եռացող ջրապտոյտից, բացագանչեց.

— Աւելի լաւ էր հանդիպէինք Մոբի Դիկին, քան քե՛զ տեսնէինք, անիծեա՛լ ուրուական։

— Այդ ի՞նչ բան էր, սը՛ր,— հարցրեց Փլասքը։

— Ութնոտնանի։ Հսկայ ութնոտնանի։ Նրան տեսնողներից քչերին է վիճակուել տուն վերադառնալ եւ պատմել իրենց հանդիպումի մասին։

Աքաաբը ոչինչ չասաց։ Նա շրջեց իր որսամակոյկը եւ ուղղուեց դէպի նաւ։ Միւսները լուռ հետեւեցին նրան։

Սնահաւատ կետորսները միշտ չարագուշակ գոյներով են ներկայացնում այդ ծովահրէշի հետ իրենց հանդիպումը։ Ութնոտնանուն համարում են ովկիանոսային կենդանիների մէջ ամէնից խոշորը, որ, սակայն, չափազանց հազուադէպ է դուրս լողում խորխորատներից եւ այդ պատճառով էլ նրա բնոյթի ու տեսքի մասին գոյութիւն ունեցող պատկերացումները շատ աղօտ են։ Այնուամենայնիւ ոչ ոք չի կասկածում որ հէնց այդ ութնոտնանին էլ կաշալոտի միակ ուտելիքն է։ Բանն այն է որ կետաձկների միւս բոլոր տեսակները սնւում են ովկիանոսի մակերեսին եւ մարդիկ էլ հնարաւորութիւն ունեն տեսնելու, թէ նրանք ինչ են ուտում։ Եւ միայն կաշալոտն է իր կերը հայթայթում ովկիանոսային անյայտ խորքերում, այնպէս որ կետորսները ստիպուած են սոսկ ենթադրութիւններ անել, թէ ինչով է նա սնւում։ Ի միջի այլոց յայտնի է նաեւ, որ կետորսների համառ հետապնդման ժամանակ կաշալոտի երախից դուրս են պրծնում ութնոտնանու շօշափուկներ յիշեցնող պատառներ, որոնցից շատերը քսան֊երեսուն ֆութ երկարութիւն ունեն։ Ենթադրութիւններ կան, թէ ծովահրէշը իր այդ շօշափուկներով սովորաբար կառչում է ծովի հատակից, իսկ կաշալոտը, ի տարբերութիւն բոլոր միւս լեւիաթանների, յատակից կառչած որսը պոկելու համար է, որ օժտուած է ատամներով։

Գլուխ քառասունվեցերորդ.
ՀԱՐՊՈՒՆԱԹՈԿԸ

Քիչ յետոյ կետաձկան որսը նկարագրելու առիթով, ես պէտք է պատմեմ մոգական, իսկ երբեմն էլ սպանիչ հարպունաթոկի մասին։

Կետորսութեան մէջ օգտագործուող հարպունաթոկերը սկզբում պատրաստել են կանեփաթելի լաւագոյն տեսակներից։

Ընդ որում, ի տարբերութիւն սովորական ճոպանների, ոչ թէ ներծծել, այլ սոսկ փոքր֊ինչ ծխահարել են ձիւթով։ Բանն այն է որ թէեւ ձիւթը կանեփաթելի մանուածքին որոշ ճկունութիւն է տալիս, սակայն ներծծելու դէպքում նախ՝ հարպունաթոկը հարկ եղածից աւելի է կոշտանում, եւ ապա՝ ոչ թէ պնդանում, այլ դառնում է ողորկ ու փայլուն։

Հարպունաթոկի հաստութիւնը ընդամենը երկու երրորդ դիւոյմ է։ Առաջին հայեացքից մտքովդ էլ չի անցնի, որ լինելով այդքան բարակ, միեւնոյն ժամանակ ինչքա՜ն ամուր է։ Իսկ երկարութիւնը կը լինի մօտ երկու հարիւր ծովային սաժեն։ Որսամակոյկի նաւախելին լայնաբերան մի տակառ են դնում, որի մէջ խիտ օղակներով դարսում են հարպունաթոկը։ Եւ քանի որ հարպունաթոկը արձակելու ժամանակ ամենաչնչին հանգոյցը կամ կապը կարող է իր հետ դէպի ծով տանել որեւէ մէկի ձեռքը, ոտքը, իսկ երբեմն էլ ամբողջ մարմինը, ուստի ծայրագոյն բծախնդրութեամբ են թոկը դարսում տակառի մէջ։

Հարպունաձիգներից ոմանք այս գործի վրայ երբեմն վատնում են ամբողջ օրը։ Նրանք թոկը բարձրացնում են վեր ու ճախարակով բաց թողնում տակառի մէջ, որպէսզի կանխած լինեն հարպունաթոկը կապ ընկնելու ամէն հաւանականութիւն։ Ու երբ, վերջապէս, սարքաւորուած տակառը տեղադրում են որսամակոյկի նաւախելին եւ ծածկում ներկած բրեզենտով, ապա տեսքը այնքան թարմ ու տոնական է լինում, ասես հարսանեկան կարկանդակ լինի, որ նաւազները նախապատրաստել են կետուսի համար։

Հարպունաթոկի երկու ծայրերն էլ տակառի շուրթերից դուրս են հանում։ Վարի ծայրը հատակից ձգւում է տակառի պատով դէպի վեր ու ազատ կախւում եզրից, իսկ վերին ծայրը, որից կապուած է հարպունը, նաւախելից ձգում, թիավարողների երկու շարքի արանքով բերում հասցնում են դէպի ցռուկ։ Այստեղ թոկը ժաներիզի պէս կախւում է ջրի վրայ, յետոյ մի քանի օղակով դարսում են ցռուկին, իսկ մնացեալ մասը նաւակողի երկայնքով ետ են տանում դէպի նաւախել ու դարձեալ թիավարողների արանքով։ Ընդ որում, թիավարողների ձեռքերը կամ նրանց թիերի բռնակները երբեմն դիպչում են հարպունաթոկին։

Կարճ ասած, հարպունաթոկը բոլոր ուղղութիւններով տարածուած է լինում որսամակոյկով մէկ եւ ոչ մի թիավարող չի կարող խուսափել նրա վտանգաւոր գրկախառնումից։

Թւում է, թէ հազիւ գտնուի մէկը, որ հանգիստ կարողանայ նստել մահացու այդ գալարների միջեւ. գալարներ, որոնք կարող են ամէն պահի, երբ հարպունը սլանայ դէպի կետաձուկը, մի ակնթարթում կենդանանալ՝ մոլեգնող կայծակների փնջի նման։ Սակայն վարժութիւնը զարմանալի բան է։ Ինչերի՜ ասես ընդունակ չէ վարժութիւնը։ Նոյնիսկ ձեր ճաշասեղանի մօտ դուք չէք լսի այնպիսի հնարամիտ պատասխաններ, այնքան սքանչելի սրամտութիւններ, այնպիսի անկեղծ ծիծաղ, ինչպէս կետուսին հետապնդող որսամակոյկում, որտեղ վեց հոգի ասես միեւնոյն թոկով կապուած, ասես միեւնոյն օղակի մէջ ձգուած, սուրում են ուղիղ դէպի մահուան երախը։

Բայց, ի դէպ, մեզնից այդ ո՞վ չի ծնուել օղակը պարանոցին։ Իսկ եթէ դու փիլիսոփա ես, ապա մահաբեր ճոպանով պարուրուած եւ ալիքները ճեղքող որսասմակոյկի մէջ էլ վախը աւելի չի լինի, քան եթէ նստած լինէիր տանը, բուխարիկի դիմաց, որտեղ քո կողքին գտնւում է ոչ թէ մահաբեր հարպունը, այլ սովորական մի կրակխառնիչ։

Գլուխ քառասունեօթներորդ.
ՍԹԱԲԸ ԿԵՏՈՒՍ Է ԽՓՈՒՄ

Եթէ Սթարբէքի համար ութնոտնանու յայտնուելը չարագուշակ նշան էր, ապա Քվիկեգը այդ նոյն հանդիպմանը տալիս էր բոլորովին այլ իմաստ։

— Երբ քոնը տեսնել ութնոտնանի,— ասաց վայրենին իր հարպունը սրելով,— ուրեմն շուտ սպասել կաշալոտ։

Յաջորդ օրը այնքան խաղաղ էր ու հեղձուցիչ, որ «Փեկոդ»ի նաւազները ծուլօրեն տարածուելով տախտակամածին, ջանում էին յաղթահարել ննջելու ցանկութիւնը. մի ցանկութիւն, որ ծնւում էր շոգ ու ամայի ծովից։

Հնդկական ովկիանոսի այն մասը, որ հիմա մենք ճեղքում էինք, կետորսները իրաւացիօրեն համարում են առաւել ձանձրալի ու մռայլ շրջան, քանզի այստեղ աւելի հազուադէպ կարելի էր հանդիպել դելփինների, թռչող ձկների եւ ծովային կենսուրախ ուրիշ բնակիչների, քան, ասենք, Լա Պլատայի մօտակայքին կամ Պերուի առափնեայ ջրերում։

Ես հերթապահութեան էի կանգնել առաջակայմի գագաթին եւ մէջքով հենուել էի կայմապարաններին։ Ես նոյնպէս կիսանիրհի մէջ էի ու կայմի հետ միասին անօգնական ճօճւում էի ովկիանոսի վրայ։ Քունը աւելի ու աւելի էր յաղթահարում ինձ։ Բայց կարողացա նկատել, որ միւս երկու միջնակայմի ու ետնակայմի դիտապահակները արդէն խաղաղ քնած են։ Իսկ յաջորդ րոպէին մենք արդէն երեքով անկենդան ճօճւում էինք կայմագագաթների բարձրութեան վրայ. իսկ վարը, տախտակամածին, քաղցր խռմփոցով գլուխը ղեկալծակին էր հակել ղեկապետը։ Եւ ալիքներն էլ կիսաքնի մէջ ծուլօրեն օրորում էին իրենց կատարները. եւ քնաթաթախ Արեւելքն էլ հակուելով թմրած ովկիանոսի վրայ, գլուխը դրել էր Արեւմուտքի ուսին. եւ անուշ քուն էր մտել մեր գլխավերը կախուած արեգակը։

Յանկարծ ասես պղպջակներ լողացին իմ կիսափակ կոպերի դիմաց։ Մատներս ջղաձգօրեն կառչեցին կայմահարթակի բազրիքին եւ անյայտ ու գթառատ մի ուժ ինձ փրկեց գահավիժելուց։ Ես ցնցուեցի եւ ուշքի եկա։ Ու այն տեսնեմ, որ հողմածեծ նաւակողից մօտ քառասուն սաժեն հեռաւորութեան վրայ լայն, փայլուն եւ շրջուած եռակայմ նաւի հատակի պէս սեւաթոյր մէջքով լողում է հսկայական մի կաշալոտ։ Նա ծուլօրեն ճօճւում էր ալիքների վրայ, առանց աճապարելու, մերթ ընդ մերթ շատրուան էր արձակում եւ ամէնից շատ յիշեցնում էր կուշտուկուռ քաղքենու, որ ճաշից յետոյ կիսապառկած՝ ծխամորճ է ծխում։ Բայց աւա՜ղ, թշուառ իմ քաղքենի, այդ ծխամորճը վերջինն է լինելու քեզ համար։ Ասես մոգական գաւազանի հպումից՝ քնած նաւը անմիջապէս արթնացաւ։

— Որսամակոյկները պատրա՜ստ,— գոչեց Աքաաբը։

Նաւի վրայ բարձրացած անակնկալ աղմուկը, հաւանաբար, անհանգստացրեց կետաձկանը եւ աւելի շուտ, քան որսամակոյկները կ՚իջեցնէինք ջուրը, նա վեհապանծ մի շարժումով շրջուեց ու լողաց հեռու։ Լողաց մի այնպիսի արժանապատուութեամբ, ասես բնաւ էլ չէր նկատել մեզ։ Ուստի նաւապետ Աքաաբը հրամայեց որ ոչ միայն զգոյշ թիավարենք, այլեւ խօսենք շշուկով։ Եւ մենք, որսամակոյկների մէջ նստած՝ թիավարում էինք արագ, հատու եւ անձայն, որովհետեւ քամի չլինելու պատճառով չէինք կարող օգտագործել առագաստները։ Այսպէս, ուրուականների նման մենք նաւարկում էինք դէպի որսը, երբ յանկարծ այդ հրէշը թափահարեց իր վիթխարի պոչը եւ, երկրաշարժի ժամանակ կուլ գնացած ժայռի պէս, անհետացաւ ովկիանոսի խորխորատների մէջ։

Սթաբը լուցկին քսելով կոշտուկներով ծածկուած ափին, անշտապ վառեց ծխամորճը։ Յետոյ համբերութեամբ սպասեց հակառակորդի հետ նոր հանդիպման։ Իսկ կաշալոտը դուրս լողալով, յայտնուեց ծխացող ծխամորճի ճիշտ դիմաց, երջանիկ հնարաւորութիւն տալով Սթաբին, որ նա դառնայ ճակատամարտի հերոսը։

— Հասէ՛ք, հասէ՛ք դրան, տղանե՜ր,— գոչեց Սթաբը, եւ այդ բառերը նրա կոկորդից պոկուեցին ծխաքուլաների հետ։— Թափո՛վ, թափով թիավարէք... Թէշտիգո՛, ցոյց տո՛ւր շնորհքդ... Լա՛ւ է... Բայց հանգի՜ստ... Հանգի՜ստ։ Թէթե՜ւ... աւելի՜ թեթեւ... Բոլորդ միասի՜ն... զաւակներս, միասի՛ն... Թոյլ մի՛ տուէք, որ փախչի... Հասե՛ք, գրողը տանի դրան... Թափո՛վ, զաւակներս, այնպէս որ բոլոր մեռելները շուռ գան իրենց գերեզմանների մէջ։ Աւելի՛ համերաշխ, գրողի բաժին դառնաք դուք... Թէշտիգո՜, քե՛զ տեսնեմ...

— Ու֊ո՜ւհ... Եա՛֊ո՜ւհհ,— պատասխանի փոխարէն բացագանչեց կարմրամորթը՝ արձակելով հնդկացիների մարտակոչը։ Եւ մոլեգնօրեն այնպէս սեղմեց թին, որ թիավարները թափից ընկըրկեցին։

Նրա այդ վայրենի կանչին միւս որսամակոյկներից արձագանգեցին ոչ պակաս վայրենի ու մոլեգին բղաւոցներ։

— Կի՜֊հիի՜... Կի՜֊հիի՜,— գոչում էր Դեգուն, ետ ու առաջ ճօճուելով իր մակոյկանստարանին, ասես վանդակի մէջ փակուած վագր լինէր։

— Կաա՜֊լա՜... Կո՜ւ֊լուո՜ւ...— ոռնում էր Քվիկեգը, շրթունքներն այնպէս չպպացնելով, ասես թարմ մսակտորից արիւն ծծելիս լինէր։

Այսպէս, թիակների ու ոռնոցների օգնութեամբ, մակոյկները ճեղքում էին ծովի հարթութիւնը։ Իսկ Սթաբը առաջուայ պէս գլխաւորում էր հետապնդումը, խրախուսելով իր թիավարներին եւ շարունակ փստացնելով ծխամորճը։ Նաւազները քամում էին իրենց վերջին ուժերը, մինչեւ որ, վերջապէս, լսուեց երկար սպասուած հրամանը.

— Վե՛ր կաց, Թէշտիգո՛։ Հասցրո՛ ւ դրան...

Թեշտիգոն նետեց հարպունը։

Թիերը փրփրացրեցին ջուրը։ Նոյն պահին ինչ որ տաք բան սուլոցով սահեց մարդկանց ձեռքերի ու դաստակների վրայով։ Դա մոգական հարպունաթոկն էր։ Վայրկեան առաջ Սթաբը արդէն հասցրել էր հարպունաթոկը եւս երկու անդամ անցկացնել կողացցի արանքով եւ հիմա, աներեւակայելի արագութեան պատճառով, կողացցի վրայ բարձրանում էր կանեփաթելի կապտաւուն ծուխը եւ միախառնւում Սթաբի ծխամորճի քուլաներին։ Սակայն նախքան կողացցի արանքով անցնելը, տաքացած հարպունաթոկը սահում էր Սթաբի ափերի միջով։ Իսկ նրա ձեռքերից բրեզենտէ թաթմանները ընկել էին. ափերը մերկ էին. տաք հարպունաթոկը սահում էր սուր շեղբի նման։

— Թրջի՛ր թոկը, թրջի՛ր,— ձայն տուեց Սթաբը այն թիավարողին, որ նստած էր տակառի մօտ։ Եւ սա, գլխից հանելով գդակը, թեքուեց նաւակողից դէպի ծովն ու ջուր առաւ։ Հարպունաթոկը մի անգամ էլ անցկացրեցին կողացցի արանքով ու ամրացրեցին։ Որսամակոյկը այժմ սուրում էր եռացող փրփուրների միջով, եւ Թէշտիգոն ու Սթաբը փոխեցին տեղերը։ Թէշտիգոն տեղափոխուեց նաւախել, իսկ Սթաբը նրա տեղը գրաւեց ցռուկի վրայ։

Որսամակոյկի վրայով ձգուած հարպունաթոկը լարի պէս դնդում էր։ Մակոյկն ասես երկու ողնուց ունենար, որոնցից մէկը կտրում էր ջուրը, միւսը՝ օդը։ Ջրացայտերի հեղեղը սփռւում էր ցռուկի տակից, նաւախելի ետեւը մոլեգնում էր ծայր ու վախճան չունեցող ջրապտոյտը. եւ բաւական էր որ նաւազներից մէկնումէկը շարժէր նոյնիսկ ճկոյթը, եւ դողացող ու հառաչող նաւակի կողը թեքւում էր դէպի ջուրը։ Եւ այսպէս սուրում էին կետորսները, ամուր կառչած մակոյկի նստարանին, որպէսզի յանկարծ չյայտնուեն նաւակողից այն կողմ, փրփրադեզ ովկիանոսի ջրերի մէջ։ Արդէն թւում էր, թէ նրանք կտրել անցել են ամբողջ Ատլանտեանը եւ Խաղաղականը, երբ ուժասպառուող կետուսը աստիճանաբար սկսեց նուազեցնել արագութիւնը։

— Քաշի՛ր։ Քաշի՛ր,— ձայն տուեց Սթաբը առաջապահ նաւազին։

Եւ ամբողջ անձնակազմը դէմքով դէպի կետաձուկը շրջուած, հէնց ընթացքի մէջ էլ հարպունաթոկը քաշելով, սկսեց նրան մօտեցնել որսամակոյկը։ Քիչ անց նրանք հասան կետաձկանը, եւ Սթաբը ծունկն ամուր հենելով ցռուկի եզրափայտին, տեգով հարուածներ տեղաց կաշալոտի վրայ։

Կետուսի վիթխարի իրանից լեռնային առուակների պէս արեան կարմիր շիթեր հոսեցին։ Վիրաւոր կաշալոտը այժմ լողում էր ոչ թէ ջրի, այլ սեփական արեան մէջ, որ եռում եւ փրփրում էր նրա շուրջ։ Մայր մտնող արեւի շեղ ճառագայթները խաղում էին կարմիր ալիքների վրայ, ցոլալով նաւազների դէմքին, նրանց դարձնելով կարմրամորթներ։ Որսին հետապնդելուց արդէն գրգռուած Սթաբը, շարունակ բքելով ծխամորճը, տեգը ետ էր քաշում, իսկ եթէ ծռուած էր լինում, խփում էր նաւակողին՝ ուղղելու համար, եւ նորից նետում կետուսի վրայ։

— Թիավարէ՛ք։ Թիավարէ՛ք,— գոչեց նա, երբ մեռնող կետուսի զայրոյթը նուազեց։— Աւելի՛ մօտեցեք,— եւ որսամակոյկը ընդհուպ մօտեցաւ չարչարուած զոհին։

Սթաբը նաւակողից հակուեց կետաձկան վրայ, տեգի երկար շեղբը դանդաղ մխրճեց նրա մարմնի մէջ եւ աւելի խորը մղելով, միաժամանակ զգուշօրեն դարձնում էր տարբեր կողմեր, ասես ոսկէ ժամացոյց որոնելիս լինէր, որ կուլ էր տուել հրէշը, եւ ասես վախենում էր, թէ նախքան դուրս հանելը անզգուշաբար կը ջարդի այն։

Սակայն ոսկէ ժամացոյցը այս դէպքում վիթխարի կենդանու մէջ գտնուող կեանքն էր։ Եւ Սթաբը տեգով հասաւ դրան։ Հոգեվարքի ընդարմացումից դուրս գալով, կաշալոտը յանկարծ սկսեց մոլեգնօրեն ջղաձգուել, հարելով արնափրփուրը եւ իրեն շրջապատելով եռացող ցայտերի անթափանց պատով։ Հազիւ խուսափելով խորտակուելուց, որսամակոյկը արիւնոտ աղջամուղջից կուրօրեն դուրս պրծաւ դէպի լոյս աշխարհ։

Սակայն կետաձուկը շուտով խաղաղուեց, եւ դարձեալ երեւաց որսամակոյկի դիմաց։ Նրա կողերը դանդաղ ուռչում եւ սեղմւում էին, շնչանցքը ընդհատ֊ընդհատ նեղանում եւ լայնանում էր։ Յետոյ, ասես գինու նստուածքի պէս թանձր, մուգ կարմիր շատրուան խփեց սարսափով հագեցած օդի մէջ, եւ ցած թափուելով, հոսեց կետաձկան անշարժացած կողերով։

— Մեռա՛ւ, միստր Սթաբ,— ասաց Դեգուն։

— Այո՛... երկու ծխամորճերն էլ մարեցին,— համաձայնեց Սթաբը. եւ բերանից հանելով իր ծխամորճը, թափ տուեց մոխիրը ու մի րոպէի չափ անշարժ կանգնեց, հայեացքը հառած զոհին, որ անկենդան ճօճւում էր ալիքների վրայ։

Գլուխ քառասունութներորդ.
ՀԱՐՊՈՒՆ ՆԵՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

Ես պէտք է մի քանի խօսք ասեմ նախորդ գլխում յիշատակուած դէպքերի մասին։

Կետորսութեան հաստատուն սովորութեան համաձայն, նաւից պոկուած որսամակոյկի նաւախելին որպէս ժամանակաւոր ղեկապետ նստում է հրամանատարը, որ հետագային պէտք է տեգով խոցի կետուսին, իսկ հարպունաձիգը, որի խնդիրն է որսից կառչել հարպունաթոկով, տեղաւորւում է նաւակի հակառակ ծայրին՝ այսինքն ցռուկին, եւ աշխատում է առջեւի թիակով, որ հէնց այդպէս էլ կոչւում է՝ հարպունաձիգի թիակ։

Հարպունը կետաձկան մարմնի մէջ մխրճելու համար հարկաւոր է ուժեղ ու ամուր ձեռք։ Երբեմն պատահում է, որ անհրաժեշտ է լինում հարպունը նետել քսան֊երեսուն ֆութ հեռաւորութեան վրայից։ Բայց որքան էլ երկարատեւ ու հոգնեցուցիչ լինի հետապնդումը, հարպունաձիգը պարտաւոր է ոչ միայն սոսկ թիավարել, այլեւ միւս նաւազներին գերմարդկային եռանդի օրինակ ծառայել, միեւնոյն ժամանակ արձակելով գօտեպնդող բացագանչութիւններ։ Իսկ թէ ի՞նչ է նշանակում կոկորդով մէկ բղաւել այն դէպքում, երբ ամբողջ մարմինը լարուած է, իսկ մկաններն էլ քիչ են մնում պայթեն ճիգից, կարող է պատկերացնել միայն նա, ով ինքն է գեթ մի անգամ եղել նման վիճակում։ Ես, օրինակ, ի վիճակի չեմ միաժամանակ խիզախօրեն աղաղակել ու ջանասիրաբար թիավարել։

Ահաւասիկ, այդ աղմուկ֊աղաղակի մէջ, հոգնած ու չարչարուած հարպունաձիգը, որ ընթացքի նկատմամբ նստած է լինում մէջքով, յանկարծ լսում է յուզուած մի բացագանչութիւն. «Վե՛ր կաց ու հասցրու դրան»։ Հիմա նա պէտք է ջրից դուրս քաշի թիակը, ամրացնի, յետոյ պէտք է շրջուի, խեչմարից վերցնի հարպունը եւ հաւաքելով իր վերջին ուժերը, ոտքի կանգնի ու նետի կետաձկան վրայ։ Զարմանալի չէ, որ նետած յիսուն հարպուններից հազիւ հինգն են յաջողութեամբ հասնում նպատակին։ Զարմանալի չէ, որ ձախորդ հարպունաձիգների գլխին այդքան հաճախ են լուտանքներ ու անէծքներ տեղում։ Զարմանալի չէ, որ երբեմն հէնց որսամակոյկի մէջ պայթում են նրանց երակները։ Զարմանալի չէ, որ կետորսներից ոմանք էլ չորս տարի շարունակ նաւարկելուց հետո նաւահանգիստ են վերադառնում այնպէս էլ չկարողանալով հայթայթել թէկուզ չորս տակառ կետաճարպ։ Զարմանալի չէ, որ նաւատէրերից շատերն էլ կետորսութիւնը համարում են վնասաբեր գործ, քանզի նաւարկութեան ամբողջ յաջողութիւնը կախուած է հարպունաձիգից։ Բայց հետապնդման ժամանակ հոգեհան անելու աստիճան տանջելուց ու չարչարելուց յետոյ մի՞թէ կարելի է յոյս ունենալ, որ վճռական պահին ուժերը կը բաւեն նրան։

Ուստի ես պնդում եմ, որ դիպուկ հարուածելու համար աշխարհիս հարպունաձիգները հարպունը նետելիս ոտքի պէտք է ցատկեն ոչ թէ ծանր աշխատանքից, այլ լիակատար հանգստից յետոյ, եւ յաջողութիւնը լիակատար կը լինի։

Գլուխ քառասունիններորդ.
ՍԹԱԲԻ ԸՆԹՐԻՔԸ

Սթաբը իր կետուսին խփեց նաւից բաւականին հեռու։ Անհողմութիւն էր տիրում, եւ մենք երեք որսամակոյկներով լծաշար կազմած, միացեալ ուժերով, դանդաղ դէպի «Փեկոդ»ն էինք քարշ տալիս աւարը։ Մի քանի ժամ շարունակ մենք՝ տասնութ տղամարդ, իրենց երեսունվեց ձեռքերով եւ հարիւր ութսուն մատներով դանդաղ, ճիգ ու ջանքով քարշ էինք տալիս կետաձկան մարմինը որ, թւում էր, բոլորովին չի շարժւում տեղից, քանզի շատ էր ծանր ու խոշոր։ Չինական մեծ ջրանցքով, որ կոչւում է Հանգ֊Հո կամ էլ դրա պէս մի բան, չորս կամ հինգ կուլի ծանր բեռնած ջոնքան քարշ են տալիս ժամում մէկ մղոն արագութեամբ, իսկ մեր այս վիթխարի նաւը մենք քարշ էինք տալիս երեք անգամ աւելի դանդաղ, ասես նաւամբարը կապարէ կոճղերով լցուած լինէր։

Արդէն մութ էր, բայց «Փեկոդ»ի միջնակայմի նաւասարքերից կախուած երեք աղօտ լապտերները թոյլ չէին տալիս որ շեղուենք ճանապարհից։ Երբ ահագին մօտեցել էինք՝ տեսանք լապտերը ձեռքին կանգնած Աքաաբին։ Նա անտարբեր հայեացքով նայեց կետաձկան մարմնին, մի քանի սովորական հրահանգ տուեց, յետոյ լապտերը տալով նաւազներից մէկին, իջաւ իր նաւախուց, որտեղից այլեւս դուրս չեկաւ մինչեւ առաւօտ։

Թէեւ որսամակոյկները կետաձկան ետեւից ուղարկելիս նաւապետ Աքաաբը, կարելի է ասել, իրեն բնորոշ եռանդ ցուցաբերեց, սակայն հիմա, տեսնելով աւարը, նրա հոգուն տիրեց ինչ որ աղօտ դժգոհութիւն, անհամբերութիւն, նաեւ հիասթափութիւն։ Ասես կետուսի այս անկենդան մարմինը նրան յիշեցնում էր այն մասին, թէ Մոբի Դիկը դեռեւս ողջ֊առողջ է ու նաեւ, որ նոյնիսկ հազարաւոր խփուած կետաձկներ ոչ մի վայրկեանով նրան չեն մօտեցնի մեծ ու խելագար նպատակին։

Քիչ անց «Փեկոդ»ի վրայ լսուող ձայներից կարելի էր ենթադրել որ անձնակազմը պատրաստւում է խարիսխ նետել հէնց ովկիանոսում։ Ծանր շղթաները ճռինչով ու դղրդոցով քարշ էին տալիս տախտակամածի վրայ ու նետում ծովը։ Սակայն իրար զարնուող շղթայակապերը նախատեսւում էին ոչ թէ նաւի, այլ վիթխարի լեւիաթանի համար։ Գլխով նաւախելին կառանուած, իսկ պոչով՝ ցռուկին, խփուած կետուսը հանդարտ ճօճւում էր «Փեկոդ»ի կողքին, եւ գիշերային խաւարի մէջ ե՛ւ նաւը, եւ՛ կետաձուկը նմանում էին երկու խոշոր եզների, երկուսն էլ նոյն լծի տակ, միայն թէ մէկը պառկած, իսկ միւսը դեռ կանգնած դիրքով։

Եթէ մռայլադէմ Աքաաբը գոնէ տախտակամածին գտնուելու ընթացքին պահպանում էր կատարեալ հանդարտութիւն, ապա յաղթանակից ոգեւորուած Սթաբը դրսեւորում էր իրեն ոչ յատուկ գրգռուածութեան նշաններ, որոնք, սակայն, բարեհոգի էին եւ գուցէ նաեւ՝ ուրախ։ Նա այնպէս էր իրար խառնուել, այնպէս էր կորցրել գլուխը, որ անմիջական պետը՝ Սթարբէքը, լռելայն զիջեց նրան իր իրաւունքները, թոյլ տալով որ նա միայնակ ղեկաւարի բոլոր գործերը։ Շուտով բացայայտուեց մէկ այլ, յաւելեալ հանգամանք եւս, որի պատճառով այդքան բարձրացել էր Սթաբի տրամադրութիւնը։ Սթաբը ուտել շատ էր սիրում եւ, բանից պարզուեց, որ աւելի համեղ կերակրատեսակ, քան կետուսի մսից տապակած բիֆստեքն է, նրա համար գոյութիւն չունի։

— Չեմ պառկի քնելու, մինչեւ չուտեմ բիֆստեքը,— յայտարարեց նա։— Հէ՜յ, Դեգու, իջիր ծովն ու մի համեղ պատառ սուկի կտրիր։

Տեղին է նկատել, որ Նանթաքեթի բնակիչների մէջ կարելի է հանդիպել շատ֊շատերին, ովքեր չափազանց գնահատում են կետաձկան մարմնի այն մասը, որ յիշատակեց Սթաբը, այսինքն՝ աստիճանաբար բարակող ենթապոչը։

Կէսգիշերին մսակտորն արդէն պատրաստ էր ու բիֆստեքը՝ տապակուած, այնպէս որ, Սթաբը կետաճարպի երկու լապտերների տակ, փաթանիւի մօտ այնպէս կանգնած, ասես ճաշասեղանի առաջ լինէր, հանդիսաւորութեամբ սկսեց իր ընթրիքը։ Բայց չի կարելի ասել, թէ այդ գիշեր միայն նա էր կետուսի միս ճաշակում։ Հազարաւոր շնաձկներ հաւաքուել էին անկենդան հսկայի շուրջ եւ խրախճանք էին անում Սթաբի հետ միասին, ագահօրեն յօշոտելով կետուսի ճարպոտ մարմինը։ Նաւասենեակում քնած նաւազները ցնցւում էին շնաձկան պոչի ամէն մի հարուածից որ իջնում էր նաւակողին, քնածի սրտից ընդամենը մի քանի դիւոյմ հեռաւորութեան վրայ։

Թէեւ ծովային ճակատամարտի դժոխային սարսափների ժամանակ շնաձկները երբէք չեն ուշանում եւ, մսագործի սեղանի շուրջ պտտուող քաղցած շների պէս ագահ հայեացքները չեն կտրում տախտակամածից, ծովն ընկած կամ նետած իւրաքանչիւր մարդու պատառոտելու պատրաստ, այնուամենայնիւ, չի եղել մի դէպք, որ այսպիսի քանակութեամբ շնաձկներ հաւաքուէին իրար գլխի։ Նրանց թւին չափ ու սահման չի լինում, երբ վրայ են տալիս խփուած կետաձկանը, որ արդէն կառանուած է լինում կետորսանաւին եւ, որ հանդարտ ճօճւում է գիշերային ովկիանոսի ալիքների վրայ։

Բայց Սթաբը առայժմ ուշադրութիւն չէր դարձնում իր հետ միասին խրախճանք անող շնակձների բերանների ճպճպոցի վրայ, ինչպէս եւ նրանք էին անտարբեր Սթաբի՝ ճարպից փայլող շրթունքների ճպճպոցին։

— Խոհարա՜ր։ Հէ՜յ, խոհարա՛ր... Ո՞ւր է այդ Խուզած Ոչխարը,— յանկարծ բղաւեց նա, աւելի լայն դնելով ոտքերը՝ ասես կամենալով առաւել հաստատուն հիմք ստեղծել իր ընթրիքի համար եւ, միաժամանակ, պատառաքաղը եռաժանու պէս մխրճելով բիֆստեքի մէջ։— Խոհարա՜ր, հապա՛, մօտ լողա՝ տեսնեմ...

Տաք անկողնից օրուայ այս անպատեհ ժամին հարկադրուած ելնելու համար բնաւ էլ իրեն երջանիկ չզգալով, ծեր նեգրը կաղին տալով, դուրս ելաւ նաւի խոհանոցից։ Ինչ որ բան էր պատահել նրա ծնկոսկրներին, որոնք խեղճը չէր կարողացել պահպանել այնպիսի փայլուն վիճակում, ինչպէս խոհանոցային սպասքը։ Խուզած Ոչխարը, ինչպէս նաւում ասում էին նրան, վառարանի ունելիին հենուած, ոտքերը քարշ տալով ու քստքստացնելով հասաւ փաթանիւին, կանգնեց Սթաբի դիմաց եւ մետաղեայ իր ձեռնափայտին հենուած ու գօտկատեղից կքուած, գլուխը մի փոքր կողքի թեքելով՝ առաջ եկաւ, որպէսզի կարողանայ լսել առողջ ականջով։

— Խոհարա՛ր,— ասաց Սթաբը, դէպի բերանը տանելով պատառաքաղին շամփրած կարմրաւուն մսի պատառը,— քեզ արդեօք չի՞ թւում, Խուզած Ոչխար, որ բիֆստեքը մի քիչ աւելի է տապակուել, քան անհրաժեշտ էր, հը՞... Եւ միսն էլ այնքան ես թակել, որ սոսկալի փափկել է։ Մի՞թէ չեմ ասել, որ կետաձկան բիֆստեքը պէտք է մի քիչ կոշտ լինի ու մի քիչ էլ հում։ Հապա՛, նայիր շնաձկներին... Տեսնո՞ւմ ես, ինչպէս են յարձակուել ու խժռում կոշտ եւ հում միսը։ Հը՛մ, ի՜նչ են այդպէս խռնուել իրար գլխի, ի՜նչ են անկարգութիւն անում... Գնա՛, խօսի՛ր հետները, Խուզած Ոչխար, ասա՛, որ ոչ ոք չի խանգարի այդ կերուխումին, եթէ միայն իրենց աւելի հանգիստ պահեն ու չաղմկեն... թէ չէ, գրողը տանի, մարդ չի կարողանում այդ աղմուկ֊աղաղակի մէջ նոյնիսկ սեփական ձայնը լսել։ Գնա՛, Խուզած Ոչխար, գնա՛ ու յայտնիր նրանց իմ ասածը։ Լապտերը վերցրու եւ գնա՛... Քարոզ կարդա գլխներին...

Մռայլօրեն վերցնելով լապտերը, ծեր նեգրը կաղին տալով, մօտեցաւ նաւակողին։ Այստեղ նա լապտերը հնարաւորին չափ իջեցրեց վար, ասես իր հօտը աւելի լաւ տեսնելու համար եւ, ինքն էլ կռանալով, շմշմոցով դիմեց շնաձկներին, առանց նկատելու, որ Սթաբը աննկատ իրեն է մօտենում ետեւից։

— Լշեցեք, եղբայրնե՛ր, միշտր Շթաբը հրամայեց, որ դուք վերջ տաք աղմուկին... Լշո՞ւմ էք... Ի՞նչ է, գժուեցի՞ք... Գրողը տանի։ Վե՛րջ տուեք ճպճպոցին... Շատանի ծնունդներ... Ինչքան կ՚ուզէք կերէք... Թէկուզ մինչեւ լուշանցոյցը... Բայց, շատանան ձեզ տանի, հերիք աղմկէք...

— Դու ի՜նչ քարոզիչ ես,— ասաց Սթաբը, խփելով խոհարարի ուսին։— Գրողը տանի, ինչ ես շարունակ հայհոյում։ Մի՞թէ կարելի է հայհոյել քարոզելիս։ Էլ ո՞նց ես մեղաւորներին դարձի բերելու։

— Շը՛ր, որ այդպեշ է, ինքներդ քարոզէք,— պատասխանեց խոհարարը, փորձելով հեռանալ նաւակողից։

— Չէ՜, չեղա՜ւ... շարունակի՛ր, Խուզած Ոչխար։

— Ուրեմն, շիրելի եղբայրներ...

— Լաւ է, լաւ է,—քաջալերեց Սթաբը,— քարոզը պէտք է քնքոյշ լինի, համոզիչ... Ո՞վ գիտէ, գուցէ տեղ հասնի։

Խոհարարը շարունակեց.

— Թէեւ դուք շոշկալի շատակեր էք, բայց եշ պէտք է աշեմ, շիրելի եղբայրներ, որ ագահութիւնը վնաշակար ու ամօթ բան է... Վերշ տուէք պոչով խփելուն... Ո՞ւմ եմ աշում... Շո՛ւշ արէք, շատանայի ծնունդներ, որպեշզի լշէք, թէ ինչ եմ աշում...

— Խոհարա՛ր,— գոչեց Սթաբը, բռնելով նրա օձիքից։— Հերի՛ք հայհոյես։ Մարդաւարի խոսիր հետները։

Քարոզը շարունակուեց.

— Շիրելի եղբայրներ, ձեր ագահութեան համար եշ ձեզ շատ չեմ մեղադրում... ագահութիւնը բնութեան մեղքն է, եւ այշ դէպքում ոշինշ չէք կարող անել։ Բայց դուք պէտք է բնութեանը ենթարկեք ձեզ, այշ է գաղտնիքը։ Ի հարկէ, դուք շնաձկներ էք։ Բայց եթէ յաղթէք ձեր մէջ նշտած շնաձկանը, ապա անմիջապէս հրէշտակ կը դառնաք, քանզի ամէն մի հրէշտակ ինքն իրեն յաղթահարած շնաձուկ է։ Ուշտի, շիրելի իմ եղբայրներ, փորձէք գոնէ մի անգամ ուտելիշ կարգ պահպանել... Եւ ճարպն էլ ձեր մերձաւորների բերանից մի փախցրէք, լշո՞ւմ էք... Մի՞թէ մի շնաձուկը աւելի քիչ իրաւունքներ ունի այդ կետուշի նկատմամբ, քան մէկ ուրիշը։ Ձեզանից ոչ ոք, շատանան տանի, այդ կետուշի նկատմամբ իրաւունքներ չունի, այդ կետուշը ուրիշ մէկին էլ է պատկանում...

— Կեցցէ՛ս, Խուզած Ոչխար, հիանալի է, ծերուկ,— բացագանչեց Սթաբը։— Հիմա քրիստոնեայի խօսքեր ես ասում... Շարունակի՛ր, շարունակի՛ր...

— Շարունակելն իմաշտ չունի, միշտր Շթաբ,— պատասխանեց խոհարարը։— Այդ անիծեալները, միեւնոյն է մէկը միւշից փախցնելու են իրենց պոկած մշակտորները։ Նրանք խոշք չեն հաշկանա այնքան ժամանակ, մինչեւ փորները չկշտացնեն, իշկ նրանց փորը անհատակ է, միշտր Շտաբ... Բայց եթէ փորները կշտացնեն էլ, միեւնոյն է, չեն լշելու, որովհետեւ անմիջապեշ կը շուզուեն ջրի տակ եւ քուն կը մտնեն շատկածի պեշ...

— Աստուած վկայ, Խուզած Ոչխար, ես նոյն կարծիքի եմ։ Այնպէս որ, շո՛ւտ արա, օրհնիր դրանց, որպեսզի ես էլ շարունակեմ իմ ընթրիքը։

Խոհարարը ձեռքերը տարածեց խռնուած շնաձկների վրայ եւ սուր ձայնով ծղրտաց.

— Երիցշ անիծեալ եղբայրներ... Աղմկէ՛ք, որքան կարող էք յաւիտեանշ յավիտենից... Լցրէ՛ք հոտած փորներդ, այնքան լցրէ՛ք, մինչեւ պայթէ՛ք ու կորէք գրողի ծոցը...

— Իսկ հիմա, խոհարար,— ասաց Սթաբը, փաթանիւի մօտ շարունակելով իր ընթրիքը,— կանգնի՛ր այնտեղ, ուր կանգնել էիր։ Այդպէս... Իմ դիմաց։ Եւ ուշադիր ականջ դիր ինձ...

— Լշում եմ,— պատասխանեց Խուզած Ոչխարը ու հենուելով վառարանի ունելիին, կանգնեց Սթաբի դիմաց։

— Ուրեմն,— միսը ծամելով, ասաց Սթաբը։— Դառնանք բիֆստեքի խնդրին։ Նախ, ասա՛ տեսնեմ՝ դու քանի՞ տարեկան ես, խոհարար։

— Իշկ դա ի՞նչ կապ ունի բիֆշտեքի հետ,— փոքր֊ինչ գրգռուած ասաց նեգրը։

— Լռե՛լ։ Հարցնում եմ՝ քանի՞ տարեկան ես։

— Աշում են, մօտ իննշուն կը լինեմ,— մռայլուած ասաց խոհարարը։

— Ի՞նչ... Արդէն հարիւր տարեկան ես դառնում եւ մինչեւ հիմա կետաձկան մսով բիֆստեք պատրաստել չե՞ս սովորել,— այս ասելով, Սթաբը եւս մի խոշոր կտոր միս դրեց բերանը։— Որտե՞ղ ես ծնուել։

— Լաշտանաւի վրայ, Ռոանոք գետն անցնելու ժամանակ։

— Ա՜յ քեզ պատմութիւն... Ասում ես՝ լաստանաւի վրայ։ Տարօրինակ է։ Բայց ես հարցնում եմ՝ ո՞ր երկրում ես ծնուել։

— Եշ էլ պատասխանեցի՝ Ռոանոք երկրում...

— Դու այդպէս չասացիր, խոհարար։ Բայց ոչինչ... Այնուամենայնիւ, կը բացատրեմ, թէ ինչո՛ւ այդ հարցը տուեցի։ Դու պէտք է վերդառնաս քո ծննդավայրը եւ վերստին ծնուես... Եւ գիտե՞ս ինչո՛ւ... Որովհետեւ կետաձկան մսից չես կարողանում բիֆստեք պատրաստել։

— Թող շատանի բաժին դառնամ, եթէ ձեզ համար որեւէ ուտելիք պատրաստեմ,— բարկացած մռլտաց ծեր նեգրը եւ շրջուեց որպէսզի հեռանայ։

— Հէ՜յ, յետ դարձիր, Խուզած Ոչխար, յե՛տ դարձիր, ասում եմ... Իսկ հիմա ինքդ փորձիր այս բիֆստեքը եւ ասա՛, արդեօք հնարաւո՞ր է ուտել։

Նեգրը վերցրեց բիֆստեքի կտոր եւ հազիւ հպելով կնճռոտուած շրթունքներին, ասաց.

— Շատ համով բիֆշտեք է, կեանքումշ այշքան համով բիֆշտեք չեմ կերել...

— Խոհարա՛ր,— ասաց Սթաբը։— Դու եկեղեցի գնո՞ւմ ես։

— Մի անգամ անցել եմ եկեղեցու կողքով, Քեյփթաունում,— մռայլուած պատասխանեց խոհարարը։

— Ո՞նց թէ... Ուրեմն, մի անգամ անցել ես սուրբ եկեղեցու մօտով եւ դրանից յետոյ համարձակւում ես այդքան ստորաբար ստե՞լ... Խոհարա՛ր, դու որտե՞ղ ես ուզում յայտնուել...

— Նաւաշենեակում, իմ անկողնի մէջ,— պատասխանեց ծեր նեգրը, դարձեալ շրջուելով, որպէսզի հեռանայ։

— Սպասի՛ր... Ես հարցնում եմ՝ մեռնելուց յետոյ... Մեռնելուց յետոյ որտե՞ղ ես ուզում յայտնուել։ Սոսկալի հարց է, ի հարկէ, բայց պատասխանիր, խոհարար...

— Երբ այշ ծեր նեգրը մեռնի,— դանդաղ խօսեց ծերունին եւ յանկարծ նրա կեցուածքն ու ձայնը փոխուեցին,— ինքը ոչ մի տեղ չի կարողանայ յայտնուել։ Նրա մօտ կը գայ շուրբ հրեշտակը եւ կը տանի իր հետ։

— Կը տանի՞... Ո՞ւր կը տանի։

— Այնտեղ,— պատասխանեց ծեր նեգրը, ունելին հանդիսաւորութեամբ բարձրացնելով դէպի վեր։

— Ո՛չ, դու կը յայտնուես դժոխքում, Խուզած Ոչխար,— ասաց Սթաբը, կուլ տալով բիֆստեքի վերջին պատառը։— Քո եփած բիֆստեքը այնքան վատ էր, որ ես որոշեցի ուտել֊վերջացնել որքան հնարաւոր է արագ։ Լսո՞ւմ ես... Ուրեմն, լաւ յիշիր, թէ ինչպէս պէտք է բիֆստեք պատրաստել։ Միսը բռնում ես մի ձեռքով, իսկ միւսով հեռուից ցոյց ես տալիս ածուխը, ցոյց ես տալիս մսի կտորին... Յետոյ բիֆստեքը դնում ես ափսէի մէջ ու բերում ինձ։ Պա՞րզ է... Իսկ վաղը, խոհարար, երբ սկսենք կտրատել կետուսի մարմինը, բարի եղիր կտրելու կրծքամասի լողակների ծայրերը եւ աղը դնելու։ Ինչ վերաբերում է պոչի լողակներին, ապա դրանց ծայրը շատ համով է թթու դրած վիճակում։ Հասկացա՞ր, խոհարար։ Ուրեմն, կարող ես գնալ։

Բայց հազիւ էր խոհարարը մի քանի քայլ հեռացել, երբ Սթաբը դարձեալ ձայն տուեց նրան.

— Սպասի՛ր, լսի՛ր, թէ ինչ եմ ասում... Վաղը նախաճաշին կետաձկան մսից տապակածոյ կը պատրաստես։ Չե՞ս մոռանայ։ Ուրեմն, լողա՛ դէպի քո խոհանոցը... Հելլո՜... Կա՛ց... Հեռանալուց առաջ պէտք է խոնարհուել։

— Ո՜հ, աշտուած վկայ... աւելի լաւ է, որ կետուշը քեզ ուտի, քան թէ դու նրան... Շատանայի բաժին դառնամ, եթէ շնաձկնից մի բանով պակաշ լինեշ, միշտր Շթաբ,— քթի տակ փնթփնթաց ծեր նեգրը եւ պառկեց իր մահճակալին։

Գլուխ յիսուներորդ.
ՇՆԱՁԿՆԵՐԻ ՋԱՐԴԸ

Երբ երկարատեւ ու հոգնեցուցիչ որսորդութիւնն աւարտւում է յաջողութեամբ եւ խփուած կաշալոտին կառանում են նաւին, հարաւային ծովերում, սովորաբար, անմիջապէս չեն սկսում միսը կտրատել։ Այդ գործը չափազանց դժուար է եւ պահանջում է ոչ միայն երկար ժամանակ, այլեւ ամբողջ անձնակազմի մասնակցութիւնը։ Ուստի, գոյութիւն ունի լայն տարածում ստացած մի սովորութիւն, երբ նման դէպքերում հաւաքում են բոլոր առագաստները, ղեկը ամրացնում քամուն համընթաց ուղղութեամբ եւ բոլորին ուղարկում են քնելու մինչեւ լուսաբաց։ Կարգ ու կանոնին հետեւում են միայն երկու նաւազ, որոնք հերթափոխում են իւրաքանչիւր ժամը մէկ։

Բայց երբեմն, յատկապէս Խաղաղ ովկիանոսի հասարակածային ջրերում, այդ սովորութիւնից հարկադրուած են լինում հրաժարուել, որովհետեւ նաւին կառանուած կետաձկան մարմնի շուրջ հաւաքւում են այնպիսի վիթխարի քանակութեամբ շնաձկներ, որ եթէ թողնում են, ասենք, վեց ժամ, ապա լուսադէմին կետորսներին կարող է մնալ սոսկ մաքրազարդուած կմախքը։ Ի հարկէ, ովկիանոսի ուրիշ շրջաններում, որտեղ այդ գիշատիչները շատ չեն, նրանց հրէշաւոր շատակերութիւնը կարելի է բաւականին զսպել, եթէ անդադար ու եռանդով ջուրը խառնեն այսպէս կոչուած՝ ֆլենշերային սրասայր թիակներով, որոնք նախատեսուած են կետաձկան մարմինը կտրատելու համար։ Ի դէպ, այդ գործողութիւնը երբեմն ոչ միայն չի զսպում շնաձկներին, այլեւ աւելի հանդգնութիւն է հաղորդում նրանց։ Սակայն, մեր այս դէպքում այդպիսի բան տեղի չունեցաւ, թէեւ նաւակողի մօտ շնաձկներն այնքան շատ էին, որ «Փեկոդ»ի շուրջ տարածուած ովկիանոսը թւում էր հոտած պանրի վիթխարի մի կտոր, որի մէջ վխտում են անթիւ֊անհամար որդեր։

Ուստի, երբ ընթրիքը աւարտելով, Սթաբը նշանակեց առաջին հերթափոխը, ու երբ նրա հրամանով տախտակամած բարձրացաւ Քվիկեգը նաւազներից մէկի հետ, շնաձկների մէջ իսկական մի խուճապ սկսուեց, որովհետեւ նաւազները անմիջապէս նաւակողից ցած իջեցրին կետաձկանը կտրատելու համար նախատեսուած ճօճերն ու երեք լապտեր, որոնք լոյսի երկար շերտէր էին նետում եռացող ջրերի վրայ, եւ սկսեցին աջ ու ձախ հարուածներ տեղալ երկայնակոթ, ֆլենշերային թիակներով։ Հերթափոխի նաւազները ջանում էին հարուածել յատկապէս նրանց գանգերին, որովհետեւ շնաձկան ամենաթոյլ տեղը գանգն է։ Սակայն փրփրացող քաոսի մէջ, որտեղ գիշատիչները վխտում էին այնպէս, ինչպէս օձակծիկը, կետորսներին ոչ միշտ էր յաջողւում խփել նպատակին, եւ այդ էր պատճառը որ յանկարծ բացայայտուեց շնաձկների աներեւակայելի արիւնարբութիւնը։ Կատաղօրեն բացուխուփ անելով իրենց ծնօտները, նրանք ոչ միայն ագահօրեն խժռում էին իրենց ցեղակիցների փորոտիքը, որ դուրս էր թափւում ֆլենշերային թիակի հարուածներից, այլեւ իրենք լինելով վիրաւոր, ճկւում էին աղեղի պէս եւ կուլ տալիս սեփական փորոտիքը, այնպէս որ, իւրաքանչիւր շնաձուկ հնարաւորութիւն ունէր մի քանի անգամ խժռելու իր իսկ աղիները, որոնք տեղնուտեղը դարձեալ դուրս էին թափւում լայն բացուած վէրքից։ Բայց այս դեռ ամէնը չէ։ Այդ արարածների դիակների հետ էլ նոյնպէս վտանգաւոր է գործ ունենալ։ Ասես ինչ որ ծածուկ կենսական ուժ է մնացած լինում գիշատիչների ոսկորների մէջ նաեւ այն բանից յետոյ, երբ կեանքը արդէն վաղուց լքած է լինում նրանց։ Շնաձկներից մէկը, որին սպանել ու տախտակամած էին բարձրացրել մաշկազերծ անելու համար, քիչ մնաց խածնելով պոկէր Քվիկեգի ձեռքը, երբ նա փորձեց գոցել գիշատիչի սահմռկելի ծնօտների մեռեալ կափարիչը։

— Քվիկեգ հարկաւոր չէ իմանալ, թէ ինչ աստուած ստեղծել շնաձուկին,— գոչեց վայրենին, թափահարելով ձեռքը եւ ցաւից աղաւաղելով դէմքը։— Գուցէ Ֆիջի աստուած, գուցէ Նանթաքեթ աստուած... Բայց դա լինել շատ վատ աստուած, անիծուած աստուած, այդպէս աստուած պէտք լինի սպանել...

Գլուխ յիսունմէկերորդ.
ԻՆՉՊԷՍ ԵՆ ԿՏՐԱՏՈՒՄ ԿԵՏՈՒՍԻ ՄԱՐՄԻՆԸ

Այս ամէնը տեղի ունեցաւ շաբաթ օրուայ գիշերը։ Եւ ի՜նչ կիրակի յաջորդեց դրան։ Ծառայութեան բերումով բոլոր կետորսները Տիրոջ սուրբ տօները խախտողներ են։ Դեղնաճերմակ «Փեկոդ»ը վերածուեց իսկական սպանդանոցի, եւ իւրաքանչիւր նաւազ դարձաւ մսագործ։ Կողքից նայողին կը թուար, թէ մենք տասը հազար պարարտ եզներ ենք զոհաբերում ծովային աստուածներին։

Վաղ առաւօտեան յայտնուեցին կտրատող խոշոր ամբարձիչները, որոնց մէջ աչքի էր ընկնում կանաչ ներկած ճախարակների այնքան ծանր խուրձը, որ բարձրացնելու համար մի հոգու ուժը երբէք չէր հերիքի։ Ճախարակների այդ ողկոյզը ձգեցին միջնակայմի ճոպանի տակ եւ ամրացրեցին կայմահարթակի մօտ, որ տախտակամածից վեր գտնուող ամենայուսալի տեղն էր։ Յետոյ, պողպատեայ ճոպանը անցնելով ճախարակների կանաչ լաբիրինթոսով, հասնում էր կարապիկին, իսկ մէկ ուրիշ խոշոր ճախարակ ճօճւում էր կետաձկան մարմնի վրայ։ Այս երկրորդ ճախարակին ամրացուած էր երեւի մօտ հարիւր ֆունթանոց մի հոծ կեռ։

Ահաւասիկ, ջրի վրայ կապուած ճօճերի մէջ Սթարբէքն ու Սթաբը, զինուելով երկայնակոթ ֆլենշերային թիակներով, սկսեցին կետուսի մարմնի մէջ մի խոշոր անցք բացել, որպէսզի կեռը գցելու տեղ լինի։ Այդ անցքը բացելուց յետոյ, եզրին կիսաշրջանաձեւ ակոս արեցին։ Կեռը կառչեց կետուսի մարմնին եւ տախտակամածի վրայ խռնուած նաւազները համերաշխ երգով սկսեցին պտտել կարապիկի բռնակները։ Նաւն սկսեց թեքուել կողքի, նաւիրանի ամէն մի գամ շնչաւորուեց, իսկ ինքը՝ նաւը սկսեց դողալ, երկնակամարի տակ տարուբերելով ահաբեկուած կայմերի ծայրերը։ Նաւը աւելի ու աւելի էր թեքւում դէպի կետուսը, եւ թեքուեց այնքան ժամանակ, մինչեւ լսուեց մի ճայթիւն, կարծես ձիգ կտաւը պատառոտուեց, եւ սաստիկ մի ճլմփոցով նաւն ուղղուեց, ետ քաշուելով կետուսի մարմնից։ Նաւակողից երեւաց յաղթական կեռը, որից կախուած էր կետաճարպի մի լայն շերտ։

Պէտք է ասել որ կետուսը կաշի չունի եւ դրան փոխարինում է ճարպաշերտը։ Կաշալոտին այդ ճարպաշերտը իր մէջ է առնում ճիշտ այնպէս, ինչպէս նարինջն է գտնւում իր կեղեւի մէջ։ Այդ իսկ պատճառով էլ կետուսին ճարպազերծ են անում պարուրաձեւ, ինչպէս նարինջն են կեղւում անընդմէջ շերտով։ Դրա հետեւանքով էլ կետուսի մարմինը դանդաղ պտտւում է, ասես ջրի մէջ ճարպի կծիկ քանդուելիս լինի։

Կեռից կախուած ճարպաշերտը ձգւում է աւելի ու աւելի վեր, մինչեւ որ հասնում է միջնակայմի ծայրին։ Իսկ յետոյ, այդ երկնային բարձրութիւնից սահմռկելի արիւնաշաղախ ժապաւէնը գլխաւոր դռնանցքով իջնում է մի ընդարձակ սրահ, որ կոչւում է ճարպախուց։ Այստեղ ժապաւէնը դարսւում է օձի պէս, օղակօղակ։ Իսկ տախտակամածին շարունակում է եռալ աշխատանքը։ Պտտւում է կարապիկը, զնգում են ձիգ ճոպանները, լարումից ճռռում է նաւիրանը, իսկ ջրում կծիկի պէս շարունակ քանդւում ու քանդւում է կաշալոտի վիթխարի մարմինը։

Գլուխ յիսուներկուերորդ.
ԹԱՂՈՒՄԸ

— Թուլացնե՜լ շղթաները... Ջո՜ւրն իջեցնել մարմինը...

Վիթխարի ամբարձիչները իրենց գործն արդէն արեցին։ Գլխատուած կետուսի գջլտուած ճերմակ մարմինը ջրի մէջ շողում էր մարմարիոնէ դամբարանի պէս։ Թէեւ արդէն ճարպազերծուած, բայց առաջուայ պէս թւում էր վիթխարի։ Նա «Փեկոդ»ից աւելի ու աւելի էր հեռանում։ Անհագուրդ շնաձկները այնպէս էին վխտում շուրջը, որ ջուրը շարունակում էր եռալ ու փրփրալ։ Իսկ երկինքը մթնել էր ագահ ու թեւատարած թռչուններից, որոնց կտուցները անթիւ֊անհամար դաշոյնների պէս, մխրճւում էին կետաձկան կողերի մէջ։

Ճերմակ, վիթխարի, գլխատուած ուրուականը ճօճւում էր ալիքների վրայ եւ ամէն րոպէ ջրերի մէջ աւելանում էր շնաձկների, իսկ օդում՝ թռչունների թիւը։ Եւ գնալով սաստկանում էր նրանց մոլուցքը։ «Փեկոդ»ի տախտակամածից դեռ երկար ժամանակ երեւում էր այդ քստմնելի տեսարանը։ Անամպ երկնքի խաղաղ կապոյտի տակ, ովկիանոսի գեղատեսիլ հարթութեան մէջ աւելի ու աւելի հեռուներն էր լողում մահուան հսկայ զանգուածը, մինչեւ վերջնականապէս կը կորչէր անծրածիր ջրերում։

Յետոյ, դեռ երկար ժամանակ կետուսի անարգուած դիակի մէջ ապրում է վրիժառու ոգին եւ սաւառնում է նրա շուրջ, ամէն կողմ ահ ու սարսափ սփռելով։ Եթէ հեռուից անցնող որեւէ ռազմանաւից կամ ճանապարհորդական նաւից արեւի ճառագայթների տակ փայլատակող ինչ որ ճերմակ զանգուած նկատեն, որ գօտեւորուած է ճերմակ փրփուրի լայն մի օղակով, ապա անմիջապէս նաւամատեանի մէջ կը յայտնուի մի այսպիսի գրութիւն՝ «Զգո՛յշ, երեւում են ծանծաղուտներ եւ խութեր»։ Եւ տարիներ շարունակ նաւերը անդադար զգուշանալու են այդ վայրից, ջանալով շրջանցել այն ճիշտ այնպէս, ինչպէս հարթ տեղանքի վրայ անխելք ոչխարներն են ցատկում գոյութիւն չունեցող արգելքի վրայով լոկ այն պատճառով, որ նոյն այդ տեղում ցատկել է նրանց առաջնորդող խոյը, երբ փայտ են պարզել ոտքերի տակ։ Ահաւասիկ՝ աւանդութիւնների օգուտը, ահաւասիկ՝ դրանց կենսունակութիւնը... Այդ ամէնը ոչ մի արմատ չունեն հողում մխրճուած, դրանք ինչպէս ասում են, օդից էլ չեն կախուած։ Եւ, վերջապէս, ահաւասիկ՝ ուղղափառութեան պտուղները։

Գլուխ յիսուներեքերորդ.
«ՀԵՐՈԲՈՎԱՄ»Ի ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ

Ովկիանոսի վրայ տարածուած անդորրը աստիճանաբար տեղի տուեց հողմին, եւ գրեթէ միաժամանակ հորիզոնի վրա յայտնուեց մի նաւ, որ փքած առագաստներով արագորէն մեզ էր մօտենում։ Հեռադիտակով նրա տախտակամածին կարելի էր տեսնել որսամակոյկներ եւ կայմերի վրայ՝ դիտապահակներին։ Ինչպէս պարզուեց, այդ կետորսանաւը Նանթաքեթից ելած «Հերոբովամ»ն էր։

Մօտենալով «Փեկոդ»ին, նաւը դանդաղեցրեց ընթացքը եւ մակոյկ իջեցրեց ջուրը։ Մակոյկը, հատելով ալիքները, արագօրեն գալիս էր մեր կողմը, բայց երբ Սթարբէքը հրամայեց իջեցնել սանդղակը, որպէսզի «Հերոբովամ»ի՝ մեզ այցելող նաւապետը հնարաւորութիւն ունենայ վեր բարձրանալ տախտակամած, նա իր մակոյկից թափահարեց ձեռքը, հասկացնելով, թէ սանդղակ իջեցնելու կարիք չկայ։ Պարզուեց որ «Հերոբովամ»ի վրայ համաճարակ է սկսուել եւ կետորսանաւի նաւապետ միստր Մէյհիւն վախենում է «Փեկոդ»ը վարակել, թէեւ ինքն ու իր մակոյկի ամբողջ անձնակազմը դեռեւս առողջ են։

Սակայն դա չխանգարեց մեզ, որպէսզի զրուցենք իրար հետ։ Հմտօրեն գործի դնելով թիակները, «Հերոբովամ»ի թիավարողները իրենց մակոյկը մեր նաւախելից պահում էին մի քանի ֆութի վրայ, եւ երբ վրայ հասած ալիքը մի փոքր առաջ էր մղում նրանց, ապա երկու֊երեք վարպետ հարուածներով անմիջապէս վերականգնում էին նախկին հեռաւորութիւնը։ Այս գործողութիւնները բազմիցս ընդհատեցին երկու նաւապետների զրոյցը, բայց մի հանգամանք կար, որ աւելի էր խանգարում այդ զրոյցին։

Մակոյկի մէջ մի նաւազ կար, որ իր արտառոց արտաքինով զատւում էր նոյն կետորսներից։ Իսկ կետորսները, ինչպէս յայտնի է, ընդհանրապէս աչքի են ընկնում իրենց ինքնատիպութեամբ։ Այդ նաւազը ցածրահասակ ու նիհարակազմ, պեպեններով եւ խարտեաշ ու չսանրուած մազերով մի երիտասարդ էր, գրեթէ՝ պատանի։ Նրա հագին երկայնափեշ մի սերթուկ կար, իսկ աչքերի մէջ՝ խենթութեան չմարող կրակ։

Հէնց որ «Փեկոդ»ի նաւազները տեսան նրան, Աքաաբը բացագանչեց,

— Այդ նա է... Երկայնափեշ խեղկատակը։ Նրա մասին ինձ պատմել են «Թաուն֊Հո»ի նաւազները։

Եւ Սթաբը յիշեց մի տարօրինակ պատմութիւն որ լսել էր «Թաուն Հո»ի վրայ, երբ հյուրընկալուել էր այնտեղ՝ ովկիանոսում տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ։

Ահաւասիկ այդ պատմութիւնը։

«Հերոբովամ»ի նաւապետի կողքին նստած այդ դժբախտ երիտասարդը մնացել ու դաստիարակուել է տենդաղանդաւորների մէջ եւ այդ կրօնամոլների միջավայրում համարուել է մարգարէի պէս մի բան, քանզի բազմիցս յայտնուել է նրանց հիմար հաւաքոյթներին՝ ուղղակի երկնքից, աւելի ճիշտ՝ առաստաղի դռնանցքից։ Յետոյ, ենթարկուելով երկնային ուժերի կամքին, եկել է Նանթաքեթ, որտեղ խենթերին երբեմն բնորոշ խորամանկութեամբ ներկայանալսվ որպէս կատարեալ առողջ մարդ, կետորսութեան ելնող «Հերոբովամ»ի վրայ նաւաստիական ծառայութեան է վարձուել։ Նրա խենթութիւնը բացայայտուել է այն ժամանակ, երբ նաւը դուրս է եկել բաց ծով, եւ ափերը անհետացել են տեսադաշտից։ Անձնակազմին նա ներկայացել է որպէս Գաբրիէլ հրեշտակապետ, բոլոր կղզիներն ազատագրող եւ Ովկեանիայի մոլորեալների հովիւ։ Լրջութիւնը, որով նա պնդում էր այս ամէնը, պայծառ երեւակայութեան խիզախ խաղը, խորացող խէնթութեան սարսափեցնող նշանները խելագարին գրեթէ սուրբ էին դարձնում սնոտի նաւազների աչքին։ Նրանից վախենում էին եւ պաշտում։ Քանի որ այդ մարդուց գրեթէ օգուտ չկար, յատկապէս նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ նա համաձայնում էր աշխատել խելքը փչած ժամանակ, նաւապետը, որ հակառակ անձնակազմին, բնաւ չէր ենթարկւում սնոտի հաւատալիքների, չափազանց գոհ կը լինէր, եթէ կարողանար ազատուել այդ մարգարէից։

Սակայն խենթը, որ պատահաբար իմացել էր, թէ իրեն մտադիր են ափ իջեցնել մօտակայ նաւահանգստում, ի լուր ամէնքի յայտարարեց, որ եթէ նաւապետը փորձի իրականացնել այդ ծրագիրը, ապա ինքը՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետը կը նզովի նաւն ու անձնակազմը եւ կը խորտակի նրանց անդնդախոր ովկիանոսում։ Այս սպառնալիքը այնպիսի տպաւորութիւն էր գործել նաւազների վրայ, որ նրանք բոլորը մէկտեղ գնացին շքահարթակ ու նաւապետին յայտնեցին, որ եթէ նա ափ իջեցնի Գաբրիէլ հրեշտակապետին, ապա ոչ մի նաւազ չի մնա «Հերոբովամ»ի վրայ։

Նաւապետը հարկադրուած եղաւ հրաժարուել իր մտադրութիւնից։

Այսուհետեւ խենթը անում էր այն ամէնը, ինչ կը փչէր գլխին։ Իրեն կատարելապէս ազատ զգալով, նա բանի տեղ չէր դնում ո՛չ նաւապետին եւ ոչ էլ օգնականներին։ Իսկ երբ նաւի վրայ սկսուեց համաճարակը, նա յայտարարեց, թէ միայն ինքը կարող է դիմացն առնել, եթէ, ի հարկէ, ամբողջ անձնակազմը անվերապահօրեն ենթարկուի իրեն։

Նաւազները լինելով մեծ մասամբ խաւարամիտ ու սնոտիապաշտ, ստորաքարշութիւն էին անում նրա առաջ եւ մեծարում որպէս աստուածութիւն։

Այս պատմութիւնը կարող է անհաւանական թուալ, բայց, այնուհանդերձ, կատարեալ իրականութիւն է։ Ընդհանրապէս, երբ ծանօթանում ենք ֆանատիկոսների կեանքին ու գործին, մեզ զարմացնում է ոչ այնքան նրանց հետեւողական ինքնախաբէութիւնը, որքան ուրիշներին հիմարացնելու կարողութիւնը։ Բայց չշեղուենք ու դառնանք երկու նաւապետների զրոյցին։

— Ես չեմ վախենում համաճարակից, բարեկամ,— ասաց նաւապետ Աքաաբը նաւապետ Մէյհիւին, որ կանգնած էր մակոյկի նաւախելին։— Բարձրացէք տախտակամած։

Բայց Մէյհիւն դեռ չէր հասցրել պատասխանել, երբ երկայնափեշ խենթը ոտքի ցատկելով ձայն տուեց Աքաաբին.

— Խելքի՛ արի... Զգուշացի՛ր դեղին տենդից ու սեւ ժանտախտից։

— Գաբրիէ՛լ, սպասիր,— գոչեց նաւապետ Մէյհիւն,— ես ուզում եմ ասել...

Բայց այդ նոյն պահին ալիքը բարձրացրեց մակոյկը եւ նետեց դէպի առաջ, փրփուրի փշշոցով խլացնելով նաւապետի խօսքերը։

— Ճերմակ Կետաձկանը արդեօք չե՞ք հանդիպել,— հարցրեց Աքաաբը, երբ մակոյկը դարձեալ յայտնուեց իր նախկին տեղը։

Մէյհիւն դեռ չէր հասցրել բերանը բանալ, երբ նրան դարձեալ ընդհատեց խելագարը.

— Մտածիր, մտածի՛ր կեանքիդ մասին... Զգուշացիր սարսափելի պոչից։

— Գաբրիէ՛լ, ասացի որ, եթէ դու...— սկսեց Մէյհիւն, բայց մակոյկը նորից նետուեց դէպի առաջ եւ, մինչ թիավարողները աշխատում էին ետ դառնալ, նաւապետի խօսքերը կորան ալիքների շառաչի մէջ։

Այնուհանդերձ նաւապետ Մէյհիւին յաջողուեց յաղթահարել մի կողմից՝ ալիքների, միւս կողմից՝ Գաբրիել հրեշտակապետի պատճառած խոչընդոտները եւ նաւապետ Աքաաբին պատմել Մոբի Դիկի հետ ունեցած իր չարագուշակ հանդիպման մասին։

Բանից պարզուեց որ Մոբի Դիկի գոյութեան մասին «Հերոբովամ»ի անձնակազմը իմացել է ծով դուրս գալուց յետոյ միայն, երբ հանդիպել է մէկ ուրիշ կետորսանաւի։ Լսելով նաւազների պատմածը Ճերմակ Կետաձկան մասին, երկայնափեշ խելագարը նաւապետ Մէհիւին հանդիսաւորութեամբ զգուշացրեց նրա հետ գօտեմարտի մէջ մտնելու հեռանկարից, հաւատացնելով, որ այդ հրէշաւոր կետաձուկը ոչ աւելի, ոչ պակաս՝ մարմնաւորում է տենդաղանդաւորների աստծուն։ Սակայն, երբ մէկ կամ երկու տարի անց «Հերոբովամ»ի դիաապահակները ծովում նկատեցին Մոբի Դիկին, նաւապետի աւագ օգնական միստր Մէյզին բորբոքուեց այդ հրէշի հետ մենամարտի մէջ մտնելու ցանկութեամբ։ Չնայած խելագարի սպառնալիքներին, նաւապետը չառարկեց այդ որսի դէմ եւ Մէյզին, համոզելով եւս հինգ նաւազի, նրանց հետ նստեց որսամակոյկ եւ արագօրեն հեռացաւ նաւից։ Երկարատեւ հետապնդումից յետոյ նրան յաջողուեց հարպունաթոկի վրայ վերցնել կաշալոտին, եւ որսամակոյկի ցռուկին կանգնած, Մէյզին արդէն պատրաստւում էր միաժանին մխրճել կետաձկան կողը, երբ նոյն րոպէին խելագարը, որ մագլցել էր միջնակայմի ծայրահարթակին, ձայնը գլուխը գցեց, նզովելով այն անօրենին, ով կը համարձակուի խոցել աստուածութեանը։ Մէյզին արդէն վրայ էր բերում միաժանին, երբ վիթխարի հրէշը յանկարծ դուրս նետուեց ջրից եւ դժբախտ սպան, որ լի էր կենսական ուժով եւ որսորդական մոլուցքով, յայտնուեց օդում, ապա մի խոշոր աղեղ գծելով, իր որսամակոյկից մօտ յիսուն եարդ հեռաւորութեան վրայ անհետացաւ ովկիանոսային խորխորատներում։ Մակոյկից նոյնիսկ մի տաշեղ չպոկուեց, նաւազներից եւ ոչ մէկը չվնասուեց, միայն նաւապետի աւագ օգնական խիզախ Մէյզին էր, որ յաւիտենական իր վերջին հանգրուանը գտաւ ովկիանոսում։

Նաւի վրայից բոլորը շատ լաւ տեսան, թէ ինչ կատարուեց։ Կայմի ծայրին թառած խենթը իր սուր ճիչերով վախեցած նաւազներին ստիպեց դադարեցնել որսը եւ նաւ վերադառնալ։

Այս ցաւալի ու տխուր դէպքը առաւել եւս ամրապնդեց խելագարի իշխանութիւնը «Հերոբովամ»ի անձնակազմի անդամների վրայ։ Հիմա նաւազները արդէն համոզուած էին որ նա մարգարէանալու յատկութիւն ունի եւ կարող է կանխագուշակել ապագան։ Ու չնայած նրա զառանցական խօսքերը իրականում խիստ մշուշոտ էին ու իմաստազուրկ, բայց նաւի վրայ ինչ էլ որ պատահէր, մեկնաբանւում էր այնպէս, ասես Գաբրիէլը արդէն գուշակել էր։

Աւարտելով իր պատմութիւնը, «Հերոբովամ»ի նաւապետը հարցրեց, թէ չլինի՞ Աքաաբը մտադիր է, եթէ, ի հարկէ, առիթ ունենայ հանդիպել Մոբի Դիկին, մենամարտի մտնելու հետը։ Աքաաբը պատասխանեց որ՝ մտադիր է։ Եւ որսամակոյկի մէջ դարձեալ ծառս եղաւ Գաբրիէլը։ Ծերունու վրայ գամելով խելագարի իր հայեացքը, մատնացոյց անելով ովկիանոսի խորքերը, նա սկսեց մոլեգնօրեն բղաւել.

— Յիշի՛ր այս անօրենին, որ հանգրուանել է այնտեղ, ծովի հատակին։ Զգուշացի՛ր նրա ճակատագրից։

Աքաաբը ոչինչ չպատասխանեց խենթին եւ դարձաւ Մէյհիւին։

— Նաւապետ, ես յիշեցի մեր փոստը... Եթէ չեմ սխալւում, այնտեղ մի նամակ պէտք է լինի, որ հասցեագրուած է ձեր սպաներից մէկին։ Սթարբէք, գտի՛ր այդ նամակը։

Ամէն մի կետորս դուրս գալով ծով, իր հետ վերցնում է արդէն նաւարկութեան մէջ գտնուող ուրիշ կետորսների հասցեագրուած նամակներ։ Տեղ կը հասնե՞ն այդ նամակները, թէ՝ ոչ, կախուած է պատահականութիւնից։ Չորս ովկիանոսներից որեւէ մէկում նաւերը կամ կը հանդիպեն եւ կամ նրանց ուղիները ոչ մի տեղ չեն հատուի։

Անշուշտ, նամակների գերակշռող մասը այնպէս էլ չի հասնում իր հասցէատիրոջը, իսկ եթէ մի քանիսը այնուամենայնիւ տեղ հասնում են, ապա երկու, երեք, իսկ երբեմն էլ գրուելուց չորս տարի յետոյ միայն։

Քիչ անց Սթարբէքը վերադարձաւ։ Նրա ձեռքի նամակը ճմրթուած էր ու խոնաւ, կանաչ բորբոսի բծերով ծածկուած։ Եթէ մահը փոստատար դառնար, նրան կը սազեր միայն այսպիսի նամակներ տեղ հասցնել։ Ծրարի վրայի հասցէն գրեթէ ջնջուած էր։

— Միստր Հար... այո՛, միստր Հարրի... Ձեռագիրը կանացի է... Գրազ կը գամ, որ կինն է գրում....— փնթփնթաց Աքաաբը, փորձելով կարդալ հասցեն։— Ուրեմն, միստր Հարրի Մէյ... զիին... Մէյզիին... Բայց խեղճն արդէն մեռել է։

— Ի՞նչ արած,— հառաչելով ասաց Մէյհիւն,— տուէք նամակը...

Սթարբէքի ձեռքից Աքաաբը վերցրեց ֆլենշերային թիակի երկար կոթը, դանակով ճեղքեց ծայրը եւ նամակը մտցնելով այդ ճեղքի մէջ, պարզեց դէպի որսամակոյկը։ Բայց խենթ Գաբրիէլը յանկարծ բղաւեց.

— Ո՛չ, ո՛չ... Քեզ պահիր... Շուտով ինքդ ես հանդիպելու Մէյզիին։ Եւ այն աշխարհում նամակը ինքդ էլ նրան կը տաս։

— Քո անեծքները գլխիդ դիպչեն,— բարկացաւ Աքաաբը։— Նաւապետ Մեյհիւ, վերցրէք նամակը։

Մակոյկը մօտեցաւ «Փեկոդ»ի կողին եւ նամակը, ասես մոգական մի ուժով, յայտնուեց խենթի ագահ ձեռքերում։ Նա անմիջապէս վերցրեց այն, որսամակոյկի յատակից ճանկեց դանակը եւ ծրարը շամփրելով շեղբին, դանակը նետեց դէպի «Փեկոդ»ի տախտակամած։

Նոյն պահին նաւազները թափով ընկան թիակների վրայ եւ մակոյկը սրընթաց հեռացաւ նաւից։

Գլուխ յիսունչորսերորդ.
ՍՖԻՆՔՍԸ

Այստեղ անհրաժեշտ է նաեւ ասել որ նախքան կտրատելը, կետուսին գլխատում են։ Կաշալոտի գլուխը մարմնից անջատելը, կարելի է ասել, կազմախոսական խիզախութիւն է եւ դրանով չափազանց հպարտանում են կետուսների փորձառու վիրահատները, ի հարկէ, ունենալով շատ որոշակի հիմք։

Նկատի ունեցեք որ կետուսը թէկուզ ամենահեռաւոր կերպով պարանոց յիշեցնող որեւէ բան չունի։ Աւելին, այնտեղ, ուր նրա գլուխը միանում է մարմնին, ընդհանրապէս ամենից հաստ մասն է։ Մի՛ մոռացեք նաեւ, որ մեր վիրահատը ստիպուած է լինում գործողութիւնը կատարել վերեւից, ութ կամ տասը ֆութ բարձրութիւնից։ Եւ սա այն դէպքում, երբ գլխատուող կետուսը գրեթէ ամբողջովին ծածկուած է անհանգիստ, երբեմն էլ բաւականին կատաղած ծովի պղտոր ալիքներով։ Հաշուի առեք նաեւ, որ աշխատելով այսքան անբարենպաստ պայմաններում, նա հատումը կատարում է կուրօրեն եւ, շեղբը կետաձկան մարմնի մէջ մխրճելով, ոչ մի հնարաւորութիւն չի ունենում թէկուզ մի անգամ նայել անդադար փակուող կտրուածքի խորքը։ Այնուամենայնիւ, նա հմտօրեն կարողանում է շրջանցել մարմնի հարեւան մասերը եւ կետուսի ողնաշարը անջատել այն կէտում, ուր միանում է գանգին։ Այսքանից յետոյ զարմանքի արժանի չէ՞ արդեօք Սթաբի այն պարծենկոտ յայտարարութիւնը, թէ տասը րոպէում ինքը կարող է գլխատել ուզածդ կաշալոտին։

Անջատած գլուխը կախուած է մնում նաւախելից այն կողմ, քանի դեռ մարմինը չեն կտրատել։ Եթէ կետաձուկը փոքր է, գլուխը բարձրացնում են տախտակամած ու ամենայն բծախնդրութեամբ մշակում։ Սակայն խոշոր լեւիաթանի գլխի հետ կապուած հոգսերը շատ են։ Բանն այն է որ խոշոր կաշալոտի գլուխը կազմում է նրա ծաւալի գրեթէ երրորդ մասը եւ բաւականին բարդ գործ է այդպիսի բեռը ամբարձիչից կախ տալը։

Հիմա, երբ մեր որսած կետաձուկը արդէն գլխատուած էր ու մշակուած, գլուխը քաշել էին դէպի նաւակող, բայց այնպէս, որ կէսն էր միայն դուրս եկել ջրից։

Կէսօրին անձնակազմը ճաշելու գնաց։ Եւ ամայացած տախտակամածին լռութիւն տիրեց։

Մի փոքր անց յայտնուեց նաւապետ Աքաաբը։ Նա մի քանի անգամ ետ ու առաջ քայլեց տախտակամածի վրայ, կանգնեց, նաւակողից նայեց ջրերին, յետոյ վերցրեց կետաձկանը գլխատելուց յետոյ եզրագերանի մօտ թողած Սթաբի երկար թիակն ու անթացուպի պէս հենուելով վրան, հայեացքը հառեց վիթխարի գլխին։

Գլուխը սեւ էր ու հազիւ նկատելի ճօճւում էր լիակատար անդորրի մեջ։ Եւ նման էր անապատային միայնակ սֆինքսի։

«Խօսի՛ր, յարգարժան գլուխ,— կիսաձայն նրան դիմեց նաւապետ Աքաաբը։— Դու մազագզուզ ես, թէեւ մօրուք չունես։ Քանզի ջրիմուռներն են քեզ պատել։ Խօսի՛ր, յարգարժան գլուխ, եւ պատմիր այն գաղտնիքները, որոնք թաքնուած են քո մէջ։ Դու եղել ես ծովի անհասանելի խորքերում, որտեղ անյայտութեան մէջ փտում են անուններ ու նաւատորմիղներ, որտեղ թաղուած են չիրականացած յոյսեր ու ժանգոտած խարիսխներ... Դու լողացել ես այնպիսի խորխորատներում, որտեղ չեն հասել մարգարիտ որսացողներն ու ջրասոյզ զանգերը։ Դու քուն ես մտել այն նաւազների կողքին, որոնց քունը կորցրած մայրերը իրենց կեանքը կը տային քեզնից այդ հնարաւորութիւնը գնելու համար։ Դու տեսել ես, թէ գիրկընդխառն սիրահարները ինչպէս են ծով նետուել այրուող նաւից եւ շուրթը շուրթին, սիրտը՝ սրտին անհետացել մոլեգնող ալիքների մէջ, իրար նկատմամբ հաւատարիմ այն դէպքում, երբ ինքը՝ երկինքն է դաւաճանել նրանց։ Դու տեսել ես, թէ ինչպէս են ծով նետել գիշերը ծովահենների ձեռքով մորթուած նաւապետի դիակը... Ո՜հ գլուխ, դու շատ բան ես տեսել, այնքան շատ, որ բաւական կը լինի փշուր֊փշուր անել մոլորակները եւ Աբրահամին դարձնել անաստուած... Բայց դու ո՛չ մի բառ չես ուզում ասել ինձ...»։

Գլուխ յիսունհինգերորդ.
ՍԹԱԲՆ ՈՒ ՓԼԱՍՔԸ ԻՍԿԱԿԱՆ ԿԵՏՈՒՍ ԵՆ ԽՓՈՒՄ ԵՒ ԶՐՈՒՑՈՒՄ ԵՆ ԻՐԱՐ ՀԵՏ

«Փեկոդ»ի նաւակողի մօտ կախուած կետաձկան գլուխը դեռեւս ճօճւում էր։ Եւ այդպէս կախուած, պէտք է ճօճուի այնքան ժամանակ, մինչեւ նորից առիթ ունենանք նրան դառնալու։ Մենք հիմա աւելի անհետաձգելի գործեր ունենք, եւ միակ շատ անհրաժեշտ բանը Աստծուն աղօթելն է, որ ամբարձիչները դիմանան այդ գլխի ծանրութեանը։

Անցած գիշերուայ եւ յաջորդ օրուայ մինչեւ կէսը «Փեկոդ»ը աննկատելիօրեն յայտնուեց այն ջրերում, որտեղ, դատելով պլանկտոնի բազմաթիւ դեղին շերտերից, պէտք է գրենլանդական կետաձկներ լինէին։ Ու թէեւ այդ թշուառ արարածների որսի նկատմամբ անձնակազմը կատարեալ արհամարհանք էր տածում, թէեւ «Փեկոդ»ն էլ բնաւ նախատեսուած չէր այդպիսի որսի համար, եւ Քրոզէ կղզիների շրջանում բազմաթիւ գրենլանդական կետուսների մօտով անցանք՝ որսամակոյկները ոչ մի անգամ չիջեցնելով ջուրը, այնուամենայնիւ, հիմա, երբ մի կաշալոտ արդէն խփուած էր ու գլխատուած, զարմացած անձնակազմին յայտնեցին որ այդ օրը, եթէ պատեհութիւն լինի, գրենլանդական կետաձկան որս է սկսուելու։

Երկար սպասելու հարկ չեղաւ։ Հողմածեծ կողմերից նկատուեցին շատրուանների բարձր շիթեր եւ Սթաբի ու Փլասքի գլխաւորութեամբ երկու որսամակոյկ սկսեցին հետապնդումը։ Նրանք թիավարելով հեռացան այնքան, մինչեւ անհետացան նոյնիսկ կայմահարթակներին կանգնած դիտապահակների աչքից։ Բայց յանկարծ հեռուն ծովը փրփրեց, եւ քիչ անց վերեւից դիտապահակները տախտակամածին գտնուողներին յայտնեցին, թէ ամենայն հաւանականութեամբ, որսամակոյկներից մէկը կետաձուկ է հարպունազարկ արել։ Միառժամանակ անց երեւացին տեսադաշտից անհետացած երկու որսամակոյկները, որոնց ուղիղ դէպի «Փեկոդ»ն էր քարշ տալիս մոլեգնած կետաձուկը։ Հրէշը սլանում էր այնպիսի արագութեամբ, որ թւում էր, թէ մտադիր է ծակել անցնել նաւակողը։ Բայց մօտենալով, նա յանկարծ անհետացաւ մեր աչքից, ասես սուզուեց «Փեկոդ»ի ողնուցի տակ։ «Կտրէ՛ք։ Թոկը կտրէ՛ք»,— գոչեցին տախտակամածի վրայ հաւաքուած նաւազները, որովհետեւ որսամակոյկները յաջորդ պահին կարող էին ծեփուել նաւակողին։ Բայց տակառիկների մէջ դեռ ահագին հարպունաթոկ կար եւ կետաձուկն էլ բաւականին հանդարտ սուզուեց, ուստի նաւազները շտապեցին արձակել հարպունաթոկի դարսուած օղակները, միաժամանակ ամբողջ ուժով թիավարելով, որպէսզի նաւը շրջանցեն ցռուկի կողմից։ Դեռեւս մի քանի րոպէ նրանց բախտը մազից էր կախուած։ Բայց նաւը յանկարծ ցնցուեց, եւ տախտակամածին կանգնածները զգացին կայծակի պէս սրընթաց մի հարուած։ Նաւի տակը քերծելով, ձիգ հարպունաթոկը վնգոցով դուրս պրծաւ «Փեկոդ»ի ցռուկի տակից՝ չորս բոլոր սփռելով աղահամ ցայտերը, որոնք ասես ապակու փշուրներ լինէին։ Կետուսը դուրս լողաց եւ իր հետեւից շարունակելով քարշ տալ որսամակոյկները, սկսեց խոշոր շրջաններ գծել, որոնց կենտրոնը շարունակ «Փեկոդ»ն էր մնում։ Ի դէպ, չարչարուած կենդանին շուտով դանդաղեցրեց ընթացքը, եւ որսամակոյկները այնքան մօտեցան, որ Սթաբն ու Փլասքը իրենց տեգերով խոցեցին նրան երկու կողմերից։ Իսկ շնաձկների ոհմակները, որոնք մինչ այդ պտոյտ էին գալիս խփուած կաշալոտի շուրջ, թարմ արեան հոտ առնելով, ագահաբար վրայ պրծան զոհին։

Ահաւասիկ, կետաձուկը ցայտեցրեց իր վերջին, արիւնախառն շատրուանը, սոսկալի ցնցուեց եւ, շրջուելով մէջքի վրայ, շունչը փչեց։

Մինչ երկու որսամակոյկների անձնակազմերը նախապատրաստւում էին կետաձկանը քաշել ու մօտեցնել նաւին, նրանց հրամանատարների միջեւ տեղի ունեցաւ մի այսպիսի զրոյց։

— Խելքս բան չի կտրում, թէ ինչո՛ւ յանկարծ մեր ծերուկը աչք դրեց այս հոտած ճարպին,— ասաց Սթաբը, նախօրոք զզուանք ապրելով այն մտքից, որ ստիպուած է լինելու ժամանակ եւ ուժ վատնել քամահրելի կետաձկան վրայ։

— Ասում ես՝ ինչո՞ւ,— ասաց Փլասքը։— Մի՞թե չես լսել... Այն նաւը, որի աջ կողից թէկուզ մի անգամ կախուել է կաշալոտի, իսկ ձախից՝ գրենլանդական կետաձկան գլուխը, երբէք չի խորտակուի։

— Ինչո՛ւ։

— Սատանան գիտէ... Ես միայն լսեցի, թէ ինչ է ասում այդ դեղնամռութ աւազակ Ֆեդալլահը։ Իսկ նրան, երեւի, յայտնի են աշխարհի բոլոր դիւային նշաններն ու կախարդանքները։ Ո՜հ, Սթաբ, ինձ այնպէս է թւում, որ մեր գլխին պատմութիւն է բերելու այդ գրողի տարածը։ Աչքիս դիւր չի գալիս, Սթաբ, բոլորովին դիւր չի գալիս նրա կերպարանքը։ Նկատե՞լ ես, թէ նրա բերանից ինչպէս է ցցւում միակ ժանիքը... Ոնց որ գիշատիչի երախ լինի...

— Թո՛ղ ջրի տակ անցնի նա... Այդ էր պակաս, որ ես նայէի նրա երախին։ Բայց եթէ մի մութ գիշեր հանդիպեմ նրան նաւեզրի մօտ, ու ոչ ոք չլինի մեր շուրջը, երեւի թէ չդիմանամ եւ ուղարկեմ գրողի ծոցը,— եւ Սթաբը երկու ձեռքով ցոյց տուեց վար, դէպի ովկիանոսի խորքը։— Լա՛վ յիշիր իմ այս խօսքը... Իմ կարծիքով, Փլա՛սք, այդ Ֆեդալլահը ծպտուած սատանայ է։ Չլինի՞ հաւատում ես, թէ թաքնուած է եղել նաւամբարում։ Հէքիաթնե՜ր են... Ես քեզ ասում եմ, որ նա սատանայ է։ Իսկ պոչը չենք տեսնում, որովհետեւ թաքցնում է։ Օղակ֊օղակ է անում եւ դնում գրպանը։

— Հետաքրքիր է, թէ ի՞նչ է նրա մէջ գտել մեր ծերուկը։

— Իմ կարծիքով, նրանք ինչ որ պայման ունեն կամ գործարքի մէջ են։

— Գործա՞րք։ Ի՞նչ գործարքի մէջ կարող են նրանք լինել։

— Չե՞ս կռահում։ Ծերուկի խելքն ու միտքը Ճերմակ Կետաձուկն է։ Իսկ սատանան էլ որոշել է օգտուել առիթից։ Պայման է դրել, թէ՝ դու ինձ քո մկրտուած հոգին տուր, իսկ ես փոխարէնը կ՚օգնեմ, որ խփես Մոբի Դիկին։

— Լա՜ւ ես բացատրում, Սթաբ։ Միայն թէ չեմ հասկանում՝ ո՛նց է ծերուկին համոզելու։

— Մի՛ ասա, մի՛ ասա, Փլասք... Սատանան խորամանկ է եւ նենգ։ Այս հարցում կարող ես չկասկածել։ Լսե՞լ ես, թէ մի անգամ նա ինչպէս է յայտնուել ռազմանաւի վրայ՝ պոչը ոլորած, կոկիկ հագնուած, ջենթլմենից էլ ջենթլմեն... Ուրեմն, գալիս մտնում է ծովակալի նաւախցիկ։ Ծովակալն էլ հարցնում է, թէ նրա ուզածն ի՛նչ է։ Իսկ սատանան, սմբակը չխկացնելով, ասում է. «Նաւազ Ջոնին եմ ուզում»... «Ինչո՞ւ»,— հարցնում է ծովակալը։ «Իսկ դա քո խելքի բանը չէ,— բղաւում է սատանան։— Ջոնը հարկաւոր է ինձ»... «Լաւ,— ասում է ծովակալը։— Կանչե՛ք Ջոնին»... Եւ, Աստուած վկայ, Փլասք, չանցած մէկ ժամ՝ խեղճ Ջոնը մեռնում է ասիական ժանտախտից։ Չե՞ս հաւատում։ Թող այս հոտած կետաձուկը կուլ տամ, եթէ սուտ է։ Սպասի՛ր, կարծես թէ վերջացրին... Հապա՛, ձեզ տեսնեմ, նաւազներ... Դէպի նաւ քարշ տանք մեր որսը։

— Կարծեմ դրա պէս մի պատմութիւն էլ եմ լսել,— մտահոգ ասաց Փլասքը, երբ երկու որսամակոյկները դանդաղ դէպի նաւն էին քաշում խփուած կետաձկանը։— Իսկ դու վստա՞հ ես, Սթաբ, որ այդ... այսինքն, մեր նաւում գտնուողը... Նոյն սատանան է, որ գնացել էր նաեւ ծովակալի մօտ։

— Իսկ դու վստա՞հ ես, Փլասք, թէ ես նոյն կետորսն եմ, որ քեզ հետ միասին խփեց այս կետաձկանը, հը՞... թէ՞ մինչեւ հիմա չգիտես, որ սատանան յաւիտեան է ապրում։ Այդ ո՞վ է լսել, թէ սատանան արդէն մեռել է։

— Քո կարծիքով, Ֆեդալլահը քանի՞ տարեկան կը լինի։

— Մեր միջնակայմը տեսնո՞ւմ ես։ Ուրեմն, թող դա լինի միաւորը։ Իսկ հիմա վերցրու բոլոր այն տակառների երկաթե օղերը, որ գտնւում են մեր նաւամբարում, եւ զրոների փոխարէն շարիր կայմի կողքին... Այդ թւով Ֆեդալլահի մանկութեան տարիներն էլ չես կարողանայ հաշուել...

— Բայց լսի՛ր. Սթաբ, իմ կարծիքով, դու մի քիչ գլուխդ գովեցիր, երբ ասում էիր, թէ ծովը կը նետես նրան... Եթէ նա անմահ է, ի՞նչ իմաստ ունի նրան ծով նետելը։

— Ինչ իմաստ ունի՞... Գոնէ մի լաւ լողացրած կը լինեմ։

— Բայց նա նորից ետ կը գայ։

— Մի անգամ էլ կը լողացնեմ, յետոյ՝ մի անգամ էլ, ու այսպէս շարունակ։

— Իսկ եթէ նա յանկարծ որոշի քեզ լողացնե՞լ, Սթաբ... Ի՞նչ կը լինի քո վիճակը։

— Թող միայն փորձի... Աչքերի տակ այնպիսի կապոյտ լապտերներ կը ծեփեմ, որ ոչ միայն ծովակալական նաւասենեակ, այլեւ վարի տախտակամած էլ չի համարձակուի քիթը խոթել։

— Ուրեմն, քո կարծիքով, նա ուզում է, որ Աքաաբը ծախի՞ իր հոգին։

— Այո՛, Փլասք... Ինքդ էլ կը համոզուես։ Միայն թէ հիմա աչքս չեմ հեռացնելու նրա վրայից, եւ եթէ որեւէ կասկածելի բան նկատեմ, ապա տեղնուտեղը կը բռնեմ օձիքն ու կ՚ասեմ. «Հէ՜յ, Բեհեղզեբուղ[17]։ Չհամարձակուե՛ս»։ Իսկ թէ նա խորամանկութիւն բանեցնի, Աստծով եմ երդւում, գրպանից դուրս կը քաշեմ նրա պոչը, կը կապեմ կարապիկին ու կը պտտեմ այնքան, մինչեւ որ պոկեմ արմատից... Հասկացա՞ր...

— Սթաբ, իսկ պոկած պոչն ի՞նչ ես անելու։

— Ո՞նց թէ ինչ... Երբ տուն վերադառնանք, որեւէ մի հովիւի կը նուիրեմ։ Թէ չէ՝ ինչի՞ս է պէտք։

— Այս ամէնը, ինչ ասացիր՝ լո՞ւրջ էր, Սթաբ։

— Լուրջ, թէ անլուրջ, բայց մենք արդէն հասանք մեր նաւին։

Տախտակամածից լսուեց կետաձկանը ձախ նաւակողին կառանելու հրամանը։

— Քեզ ի՞նչ էի ասում,— ասաց Փլասքը։— Շուտով այս կետուսի գլուխը կը սկսի ճօճուել ճիշտ կաշալոտի գլխի դիմաց։

Հետագայ դէպքերը հաստատեցին Փլասքի ասածները... Եւ եթէ «Փեկոդ»ը կաշալոտի գլխի ծանրութեան տակ առաջ թեքուած էր աջ կողմի վրայ, ապա այժմ, հաւասարակշռուել էր երկրորդ գլխով եւ ուղիղ դիրք ստանալով, շարունակեց իր նաւարկութիւնը, չափազանց յիշեցնելով այն ջորուն, որի երկու կողքերից ծանր պարկեր են կախուած։

Գլուխ յիսունվեցերորդ.
Ա՛ՅՍ Է ՄԵՐ ԱՌՕՐԵԱՆ, ԲԱՐԵԿԱՄՍ

Կաշալոտի գլուխը, որ, ինչպէս արդէն ասացի, կազմում է հսկայ կենդանու ամբողջ ծաւալի շուրջ երկու երրորդ մասը, այդ գլուխը, որի վիթխարի ամրութիւնը ջրերի տնօրէնին հնարաւորութիւն է տալիս ճակատով ծակել նաւերի իրանները, այդ գլուխը, որ մարմնից այդքան հմտօրեն անջատեց Սթաբը, անչափ խոշոր տակառի պէս այդ հրէշաւոր գլուխը գրեթէ ամբողջովին լեցուն է ամենաթանկ, ամենանուրբ եւ ամենաբուրաւէտ նիւթով՝ սպերմացետով։

Եւ այդ խոշոր տակառը, որ, ի հարկէ, դեռ չի բացուած, ջրից բարձրացնում են ամբարձիչների օգնութեամբ եւ կախ տալիս նաւեզրից։ Այնուհետեւ, Թէշտիգոն կատուի ճարպկութեամբ մագլցում է կայմի վրայ։ Մարմինն ուղղելով, նա հորիզոնական կայմաձողով քայլում է առաջ ու կանգնում այնտեղ, որտեղ ճիշտ ցածում գտնւում է այդ փակ տակառը։ Նա իր հետ վերցրել էր թեթեւ ճախարակ ու բարակ ճոպան, եւ ճախարակն ամրացնելով կայմաձողին, ճոպանով իջնում է դէպի ջրերի վրայ ճօճուող գլուխը։ Փակ տակառը բացելու համար նա կանգնելու տեղ է ընտրում գլխի վրայ ու սկսում գործել գանձախոյզի ուշադրութեամբ եւ զգուշութեամբ։

Վերջապէս, տակառը բացուած է։ Թէշտիգոն մի ձեռքով նաւասարքից կառչած, միւսով երկար ձողը հպում է ճոպանից ամուր կապուած դոյլի հատակին, մխրճում է կետաձկան բացուած գլխի մէջ, յետոյ կոկորդային մի կարճ բացականչութիւն է արձակում, եւ այդ ազդանշանի վրայ տախտակամածին կանգնած նաւազները սկսում են քաշել ճոպանը։ Ճերմակ փրփուրով պատած դոյլը բարձրանում է վեր, որպէսզի քիչ յետոյ այն զգուշօրեն դարձեալ վար իջեցնեն։ Ամուր բազուկները որսում են դոյլը եւ կետաճարպը դատարկում մեծ գուռի մէջ։ Այս գործողութիւնը կրկնւում է բազմիցս, մինչեւ կաշալոտի «տակառը» լրիւ կը դատարկուի։ Աւելի ու աւելի ուժով է Թէշտիգոն սեղմում ձողը, աւելի ու աւելի խորն է սուզւում դոյլը, ե քսանֆութանոց ձողն արդէն իր ամբողջ երկարութեամբ է անհետանում կետաճարպի այդ հորը։ Եւ բազմաթիւ գուռեր են արդէն լցուած այդ բուրաւէտ զանգուածով։

Կաշալոտի գլխից քաշած սպերմացետը քիչ անց սկսեց սառել, եւ Սթարբէքը ինձ ու մի քանի նաւաստու նստեցրեց խոշոր գուռի շուրջ, հրամայելով, որ մենք տրօրենք սառող գուղձերը։ Չափազանց հաճելի զբաղմունք է դա։ Ձեռքերս մխրճելով կետաճարպի մէջ, ես զգացի, թէ ինչպէս է մաշկս դառնում կակուղ, նուրբ եւ առաձգական, իսկ մատներս, որ տասն անգամ աւելի ճկուն էին դարձել, հիմա արդէն կարող են ոլորուել ու գալարուել օձաձկների պէս։

Աւելի հաճելի բան չկայ, քան կարապիկի մօտ ծանր աշխատանքից եւ կետորսութեան վտանգներից յետոյ նստել տախտակամածին, կապոյտ երկնքի տակ, սպերմացետով լեցուն գուռի մօտ, ձեռքերը թաղել մոգական կիսահեղուկ զանգուածի մէջ եւ շնչել մանուշակների անուշ բոյրը։ Ձեռքերդ կետաճարպով ողողելիս, ասես հոգիդ ես ողողում, մաքրուելով ամէն տեսակի չարութիւնից, վիրաւորանքներից ու դժգոհութիւններից։

Ո՜հ, եթէ միայն սպերմացետ տրորելու հնարաւորութիւն ունենայի շարունակ։ Բայց կետաձկան մարմինը կտրատելուց յետոյ, կետորսը դեռ բազմաթիւ անհետաձգելի գործեր ունի, եւ ամենակարեւորներից մէկը մաշկաճարպի շերտերը մասնատելն է՝ հալելու համար։

Ամերիկեան կետորսանաւերի վրայ ճարպահալարանները տեղաւորուած են հէնց տախտակամածին՝ առաջակայմի ու միջնակայմի արանքում։ Աղիւսաշար խոշոր վառարանը, ի հեճուկս հակահրդեհային բոլոր կանոնների, խաղաղ հարեւանութիւն է անում տախտակամածի չոր փայտերի եւ կանեփաճոպանների հետ։ Ճարպահալարանը վերեւից ծածկուած է կափարիչով, որի տակ գտնւում են երկու վիթխարի կաթսայ։ Դրանք միշտ պահում են արտակարգ մաքուր վիճակում եւ օճառաքարով ու աւազով այնպէս լուանում, որ սովորաբար այդ կաթսաները փայլում են արծաթի պէս։ Հէնց կաթսաների տակ էլ գտնւում են հնոցները, որոնց մէջ նախ տաշեղով են կրակ անում, իսկ յետոյ կրակը պահում են ճրագուի գուղձերով։ Այս դիւային խոհանոցից այնքան գարշելի հոտ է տարածւում շուրջբոլոր, որ թւում է, թէ մեղաւորներին են խորովում դժոխային օջախի վրայ։

Կէսգիշերին կրակն արդէն բորբոքուել էր հնոցների մէջ։ Հրէ լեզուները երբեմն դուրս էին պրծնում՝ չարագուշակ լոյս սփռելով «Փեկոդ»ի կայմերի ու նաւասարքերի վրայ։ Բոլոր առագաստները փքած, մեր նաւը առաջ էր սուրում գիշերային անթափանց խաւարի մէջ, եւ ես, որ հերթապահում էի ղեկալծակի մօտ, այնպիսի զգացողութիւն ունէի, թէ վարում եմ կրակ ու բոց յիշեցնող մի ահաւոր դեւի։ Հնոցապանների դժոխային ստուերները այս ու այն կողմ էին սահում վառարանի բաց երախների դիմաց։ Հարպունաձիգներն էլ, դժոխքի սատանաների պէս, խոշոր եղաններով բարձրացնում էին կետաձկան մաշկաճարպի կտորներն ու նետում եռացող կաթսաների մէջ։ Իսկ երբ կաթսաների տակ նետում էին ճրագուի գուղձերը, բոցը չորսբոլոր էր սփռում ճտճտացող կայծեր եւ հնոցներից դուրս սողալով, փորձում էր լիզել դժոխային հնոցապանների ու խոհարարների ոտքերը։ Ճենճահոտ ծխի քուլաները տարածւում էին գիշերային երկնքով մէկ։ Ովկիանոսային ալիքների իւրաքանչիւր ճողփիւնի հետ կաթսաների մէջ ծփում էր եփուող ապուրը, եւ եռացող ճարպի կաթիլները սփռւում էին տախտակամածի վրայ։ Մրոտուած դէմքերով, գզուզ մօրուքներով եւ փայլատակող ատամներով նաւազները նստոտել էին կրակի շուրջ, իրար զանազան ծիծաղելի պատմութիւններ էին պատմում եւ գալարւում անզուսպ քրքիջով։ Անհաւասար բոցը նրանց լուսաւորում էր մերթ պայծառ, մերթ թոյլ, ստուէրներն էլ մերթ երկարում, մերթ կարճանում էին։ Վայրենի քրքիջը ձուլւում էր հողմերի ոռնոցին եւ նաւի հառաչներին։ «Փեկոդ»ը ճեղքում էր դիւոտած ծովի ամեհի ալիքները, եւ ինձ թւում էր, թէ խաւարի մէջ իմ դիմաց բացւում են սատանաներով ու մեղաւորներով լի դժոխքի պատկերները կամ այնպիսի պատկերներ, որոնք ծնւում են մեր խենթ նաւապետի խոշտանգուած, դժնդակ եւ մտագարութեամբ հագեցած հոգու մէջ։

Ահաւասիկ, ես պատմեցի, թէ ինչպէս է կայմահարթակին կանգնած դիտապահակը նկատում կաշալոտին, ինչպէս են որսին հետամուտ լինում կետորսները իրենց որսամակոյկներով, եւ հասնելով, ինչպէս են հարպունահար անում, յետոյ տեգով սպանում իրենց զոհին։ Պատմեցի, թէ ինչպէս են կետաձկան մարմինը կառանում նաւակողին, ինչպէս են գլխատում եւ ապա շերտ առ շերտ պոկում մաշկաճարպը, ինչպէս են դոյլերով դատարկում սպերմացետը եւ մատներով տրորում գուռերի մէջ, ինչպէս են կաթսաները լցնում մաշկաճարպով եւ ինչպէս են հալում, դարձնում կետաիւղ։

Յետոյ կետաիւղը լցնում են խոշոր տակառների մէջ։ Հիմա արդէն նաւազները դառնում են տակառագործներ։ Նրանց մուրճերը անդադար հարուածում են երկաթէ օղերին, եւ տակառները կողք կողքի շարւում են տախտակամածի վրայ։ Բայց ալիքները ոչինչ հաշուի չառնելով, նաւը երբեմն շպրտում են դես ու դեն, եւ պատահում է որ տակառներից մէկն էլ յանկարծ պոկւում է տեղից եւ սկսում գլորուել տախտակամածի վրայ, իր ճանապարհին խորտակելով ամէն բան, մինչեւ չեն որսում եւ նորից չեն դնում իր նախկին տեղը։

Բայց արդէն խփուած է վերջին խցանը, տախտակամածի վրայ բացւում են դռնանցքները, եւ թանկարժէք իւղով լի տակառները մէկը միւսի ետեւից իջեցւում են նաւամբար։ Յետոյ դռնանցքները ամուր գոցում են, ասես զնդանում են նկուղները։ Գործերն աւարտուած են, եւ բոլորն սկսում են մաքրութիւն անել նաւի վրայ։ Կետաճարպը մաքրելու լաւ յատկութիւն ունի։ Բացի այդ, զանազան մնացորդները այրելու դէպքում, մոխրից պատրաստում են յատուկ մոխրաջուր, որ ամէն տեսակի կեղտաբիծ կարող է լուալ։ Մէկ֊երկու օր անց կետորսանաւը անճանաչելի է դառնում։ Արեան ու ճարպի մէջ թաթախուած, անկարգօրեն կիտուած, տակառներով, այս ու այն կողմ ընկած թոկերով, մրի մէջ կորած նաւը այժմ արդէն փայլում է մաքրութեամբ։ Մարդիկ նոյնպէս լողացել, փոխել են զգեստները եւ տախտակամած են ելնում նորափեսաների պէս։ Զբոսնում են զոյգերով կամ խումբ֊խումբ։ Խաղաղ զրուցում են բազրիքին հենուած։ Աչալուրջ են միայն կայմահարթակին հերթապահող դիտապահակները։ Նրանք անթարթ հսկում են ովկիանոսային հեռաստանները։ Եւ մէկ կամ երկու օր յետոյ, պատահում է նաեւ մաքրութիւնը վերջացնելուց մէկ ժամ էլ չանցած, վերեւից լսւում է արդէն ծանօթ կանչը. «Հորիզոնի վրայ շատրուան է երեւում»։ Ամէն բան նորից է սկսւում։ Սկսւում է որսամակոյկներով խելագար մրցավազքը, կարապիկների մօտ ծանր աշխատանքը, դարձեալ շերտ֊շերտ ձգւում են մաշկաճարպի արիւնաշաղախ շերտերը, յետոյ ճենճահոտ բոցի չորսբոլոր տարածուող անտանելի շոգը...

Սակայն, այս է մեր առօրեան, բարեկամս։ Քանզի, տաժանակիր աշխատանքից յետոյ որպէս պարգեւ հազիւ ենք մի փշուր բերկրանք կորզում եւ հազիւ ենք տրւում այդ բերկրանքի հաճոյքին, երբ վերեւներից լսւում է ծանօթ կանչը. «Հորիզոնի վրայ շատրուան է երեւում»...

Գլուխ յիսունեօթներորդ.
«ՓԵԿՈԴ»Ի ԵՒ «ԵՈՒՆԳՖՐԱՈՒ»Ի ՀԱՆԴԻՊՈՒՄԸ

Վրայ հասաւ վերուստ սահմանուած պահը, եւ մենք հանդիպեցինք «Եունգֆրաու» նաւին, որի նաւապետն էր Բրեմենցի Դերիկ դը Դեերը։

Թէեւ հոլանդացի ու գերմանացի կետորսները արդէն կորցրել էին իրենց երբեմնի համբաւը, սակայն նրանց դրօշակները այնուամենայնիւ յայտնւում էին Խաղաղ ովկիանոսի ջրերում։

«Եունգֆրաու»ն չգիտես ինչո՛ւ, ամէն կերպ կամենում էր իր յարգանաց հաւաստիքը մատուցել մեզ։ Դեռ «Փեկոդ»ին չմօտեցած, մի մակոյկ իջեցրին ջուրը եւ անհամբեր նաւապետը ոչ թէ նաւախելին, այլ ցռուկին կանգնած, շտապեց դէպի մեր կողմ։

— Այդ ի՞նչ է ձեռքինը,— գոչեց Սթարբէքը։— Ոնց որ լամպար լինի... Չի՛ կարող պատահել,— աւելացրեց նա ապշահար։

— Ի՞նչ լամպար,— առարկեց Սթաբը։— Սրճաման է, միստր Սթարբէք։ Նա գալիս է սուրճ հիւրասիրելու... Իսկ ոտքերի մօտ թիթեղեայ խոշոր տուփերի մէջ դրուածն էլ եռացրած ջուրն է։ Շատ հիւրասեր ու բարի մարդ է երեւում այդ գերմանացին։ Աստուած վկա...

— Սխալւում ես,— առարկեց Փլասքը։— Գերմանացու ձեռքինը լամպար է։ Իսկ թիթեղեայ տուփը ձէթամանն է։ Երեւի ձէթը սպառուել է, եւ նա մտադիր է մեզնից խնդրել։

Որքան էլ տարօրինակ թուա, երբեմն պատահում է նաեւ այնպէս, որ կետորսական նաւում ձէթը սպառւում է։ Փլասքը իրաւացի էր, իրաւացի էր նաեւ Սթարբէքը, որովհետեւ գերմանացին իսկապէս ձէթի համար էր շտապում մեր նաւ։

Երբ նա ելաւ, Աքաաբն անմիջապէս սկսեց իր սովորական հարցուփորձը։ Բայց գերմանացին իր սոսկալի անգլերենով հասկացրեց, որ Ճերմակ Կետաձկան մասին լսելու առիթ երբեւէ չի ունեցել եւ, որ ինքը եկել է լամպարի համար մի քիչ ձէթ խնդրելու նպատակով միայն, որովհետեւ իրենց նաւում այլեւս ոչ մի կաթիլ ձէթ չկայ, եւ ինքն էլ հարկադրուած է լինում քնելու պառկել մթան մէջ։ Բանից պարզուեց, որ մինչեւ հիմա նոյնիսկ թռչող ձկնիկ չի յաջողուել որսալ եւ այժմ իրենց նաւը իսկապէս «անարատ» է, ինչպէս նման դէպքերում սովորաբար ասում են կետորսները, այսինքն՝ չի աղտոտուել կետաձկան որսի հետեւանքով ու տակառներն էլ դատարկ են։ Այնպէս որ, նկատեց նաւապետը, իրենց «անարատ» նաւը միանգամայն համապատասխանում է «Եունգֆրաու» անուանը որ թարգմանաբար նշանակում է «աղջնակ», «օրիորդ» կամ, աւելի ճիշտ՝ «կոյս»...

Լամպարի համար ձէթ ստանալուց յետոյ Դերիկը աճապարեց ետ դառնալ, բայց չէր հասցրել մօտենալ իր նաւին, երբ դիտապահակները գրեթէ միաժամանակ նկատեցին կետաձկների։ Դերիկին մի այնպիսի անհամբերութիւն պատեց, որ նա տեղնուտեղը շրջեց մակոյկը, չուզենալով ժամանակ կորցնել լամպարն ու ձէթով լի թիթեղամանը նաւ հասցնելու համար, եւ սկսեց հետապնդումը։

Որսը նկատուել էր հողմածեծ կողմից, այնպէս որ Դերիկի մակոյկն ու գերմանական կետորսանաւից իջեցուած երեք որսամակոյկները «Փեկոդ»ի կետորսների նկատմամբ նկատելի առաւելութիւն ունէին։

Կետաձկների հոտը այնքան էլ խոշոր չէր։ Երեւի կը լինէին մօտ ութ գլուխ, ոչ աւելի։ Վտանգն զգալով, նրանք փախուստի դիմեցին, իրենց ետեւից թողնելով լայն ու փրփրոտ մի հետք։

Ետ էր մնում միայն սապատաւոր, հսկայ ու ծեր մի արու կետաձուկ, որի արձակած շատրուանները կարճ էին ու ցանցառ։ Աջ կողքին, լողակի փոխարէն երեւում էր միայն կնճռոտ մի սպի։ Ճիշտն ասած, դժուար էր կռահել, նա մենամարտի ժամանա՞կ էր կորցրել լողակը, թէ՞ ծնուել էր այդպէս արատաւոր։

Եւ «Փեկոդ»ի եւ «Եունգֆրաու»ի որսամակոյկները այդ խելագար մրցավազքում ջանում էին հասնել յատկապէս ետ մնացող կետաձկանը, որովհետեւ նախ՝ խոշոր էր, եւ ապա իմաստ չունէր հետապնդել միւսներին, որոնք այնքան արագ լողացին հեռու, որ հետեւներից հասնելն արդէն անհնար էր։

«Փեկոդ»ի որսամակոյկները կարողացան առաջ անցնել գերմանական երեք որսամակոյկներից եւ միայն Դերիկի մակոյկն էր, որ հետապնդումը աւելի շուտ սկսելու շնորհիւ, առայժմ գլխաւորում էր միւսներին։ Սակայն մեր միջեւ եղած տարածութիւնը աստիճանաբար կրճատւում էր։ Չնայած դրան, մենք անհանգստանում էինք, որ Դերիկը առաջինը կը հասնի եւ հարպունահար կ՚անի կետաձկանը։ Ըստ երեւոյթին, նա վստահ էր որ հէնց այդպէս էլ լինելու է, եւ մերթ ընդ մերթ, ծաղրելու նպատակով, մեր կողմը պարզած՝ թափահարում էր ձէթով լի իր լամպարը։

— Անշնորհակալ անօթի շուն,— գոչեց Սթարբէքը։— Քիչ առաջ ողորմութիւն էիր խնդրում, իսկ հիմա ծաղրո՞ւմ ես ինձ։— Եւ իր սովորական շշուկով դարձաւ թիավարողներին.— Տղանե՛ր, եկեք ցոյց տանք դրան... Հապա՛... Հալածենք այդ շանը...

— Գիտէ՞ք ինչ, տղաներ,— ասում էր Սթաբը որսամակոյկի իր անձնակազմին,— կրօնը թոյլ չի տալիս, որ ես չարանամ, բայց այդ երիցս անիծեալ գերմանացուն հում֊հում կ՚ուտէի։ Թափո՛վ, ասում եմ՝ թափով թիավարեցէք։ Ուզում էք, որ այդ աւազակի՞ն մնայ որսը։ Արա՛գ... արա՛գ... Չլինի՞ թէ խարիսխ ենք գցել, իսկ ես լուր չունեմ։ Տեղներիցս չենք շարժւում... Չէ՞ք տեսնում, մակոյկի մէջ արդէն խոտ է աճում, իսկ կայմը... Աստուած վկայ, կայմը սկսել է ծիլ տալ... Տղաներ, այսպէս չի լինի։ Հապա՛ գերմանացուն նայեք... Ես ձեզ բան եմ ասում... Կրակ կտրածի պէս պէտք է թիավարել... Հը՞... Կրակ կտրելո՞ւ էք, թէ յոյս չունենամ։

— Ո՜հ֊հո՛... ի՜նչ փրփուր է անում,— գոչում էր Փլասքը, ցատկռտելով որսամակոյկի առաջամասում։— Ի՜նչ սապատ ունի... Ո՜նց է լողում... Սեղմէք, տղաներ, սեղմէ՛ք... Թէ մենք որսանք՝ հարիւր տակառ կը լցուի... Ո՞նց է մեր գերմանացին։ Սեղմէ՛ք, տղաներ... Հասէ՛ք լողացող երեք հազար դոլարի ետեւից։ Երեք հազար դոլա՜ր... Դրամատուն։ Անգլիական դրամատուն... Նայէք՝ ո՞նց է գերմանացու վիճակը։

Բայց այդ պահին Դերիկը թափ առնելով, իր մրցակիցների վրայ նետեց նախ լամպարը, եւ յետոյ ձէթով լեցուն թիթեղամանը։ Ըստ երեւոյթին, նա երկու նպատակ էր հետապնդում. խանգարել հակառակորդի մօտենալուն եւ առանց աւելորդ կորուստների աւելացնել սեփական արագութիւնը նաւախելից կատարուած ուժեղ հրումի հաշուին։

— Վա՛յ դու անամօթ շուն,— գոչեց Սթաբը։— Տղաներ, ձեզ տեսնեմ...

Մրցակիցի բացայայտ ծաղրից կատաղած՝ «Փեկոդ»ի երեք որսամակոյկները վայրկեան առ վայրկեան հասնում էին Դերիկին։ Քիչ անց բոլոր չորս որսամակոյկներն էլ հաւասարուելով իրար, շարունակեցին հետապնդումը։

Դերիկը տեսնելով, որ «Փեկոդ»ի մակոյկները ուր որ է առաջ են անցնելու իրենից, վճռեց հեշտ ու հանգիստ չնահանջել եւ չհաշտուել պարտութեան մտքի հետ, այլ, յամենայն դէպս, փորձել բախտը՝ թէկուզ եւ հեռուից հարպունահարելով կետաձկանը։

Բայց հազիւ էր ոտքի ելել գերմանացու հարպունաձիգը, երբ մեր երեք վագրերը՝ Քվիկեգը, Թէշտիգոն եւ Դեգուն վեր ցատկեցին իրենց որսամակոյկների մէջ եւ, նշան բռնելով, նետեցին հարպունները։ Նանթաքեթէան այդ երեք հարպունները սուլելով անցան գերմանացու գլխավերով եւ մխրճուեցին կեաձկան մարմնի մէջ։

Ո՜հ, կուրացուցիչ փրփրացայտեր եւ ճերմակ բո՛ց։

Կետաձուկը այնպիսի կատաղութեամբ առաջ նետուեց որ ամերիկեան երեք որսամակոյկները առաջ սուրացին, կտրուկ մի հրումով մի կողմ մղելով գերմանացուն։ Դերիկն ու նրա հարպունձիգը, չկարողանալով պահպանել իրենց հաւասարակշռութիւնը, ընկան ծովը, եւ քիչ էր մնում որ մեր որսամակոյկները իրենց տակովն անէին այդ թշուառներին։

— Հէ՜յ, մի՛ վախենաք,— գոչեց Սթաբը, ընթացքի ժամանակ նրանց կողմ նետելով յաղթական մի հայեացք։— Ձեզ մենակ չեն թողնի, մի՛ անհանգստանաք... Մեր հետեւից շնաձկներ են գալիս, աչքովս տեսայ... Հուռ֊ռա՜... Ի՜նչ հիանալի ենք ընթանում... Ոչ թէ որսամակոյկներ են, այլ արեգակի երեք ճառագայթ։ Հուռռա՜ա՜...

Բայց զարկուած կետաձուկը շատ չանցած ջղաձգուեց եւ սուզուեց, անհետացաւ աչքից։ Հարպունաթոկերը սկսեցին արագօրէն բացուել։ Ի վերջոյ, թոկերի օղակները արձակուեցին մինչեւ վերջ, եւ մեր որսամակոյկների ցռուկները դէպի վար իջնելով գրեթէ հաւասարուեցին ալիքներին այն դէպքում, երբ երեք նաւախելներն էլ ծառս եղան ու յայտնուեցին օդում։ Բայց կետաձուկը շուտով դադարեց սուզուելուց։

Մեր նաւակների ցռուկներից ուղղաձիգ դէպի ջուրն էին ձգուել հարպունաթոկերը, եւ տպաւորութիւնն այնպիսին էր, թէ ահռելի լեւիաթանը պարզապէս կախ է ընկել մեզնից։ Կա՞խ է ընկել։ Մեզնի՞ց... Երեք տաշեղների՞ց... Մի՞թէ կետաձուկը նոյն այն արարածն է, որի մասին երբեւէ որոշակի հպարտութեամբ ասուած է եղել. «Կարո՞ղ ես լցնել նրա մորթին սլաքներով, եւ ձկնորսի տեգերով՝ նրա գլուխը։ Նրան հասնող սուրը չի դիմանայ, նիզակը, գեղարդը, զրահը՝ նոյնպէս։ Երկաթը նա հարդ է համարում... Աղեղից պոկուած նետը փախուստի չի մատնում նրան։ Գուրզերը շիւղերի տեղ է դնում եւ ճօճուող տեգին ծաղր է անում»[18]։ Մի՞թէ նոյն արարածն է։ Մի՞թէ... Ա՛հ, ինչո՞ւ իրականութիւն չեն դառնում մարգարէների խօսքերը։ Քանզի, իր պոչի մէջ ունենալով մարդկային հազարաւոր ոտքերի ուժ, լեւիաթանը փախուստի դիմեց՝ գլուխը ովկիանոսի բարձի տակ խոթելու եւ «Փեկոդ»ի տեգերից թաքնուելու համար։

Արեւն արդէն մայր էր մտնում։ Իրիկնային ճառագայթների տակ մեր որսամակոյկները այնքան երկար ստուերներ էին նետել, այնքան լայն ստուերներ, որ Քսերքսեսը իր զօրքի առնուազն կէսը կարող էր թաքցնել դրանց տակ։

— Պատրա՜ստ,— յանկարծ բղաւեց Սթարբէքը, որովհետեւ երեք հարպունաթոկերն էլ միաժամանակ ցնցուեցին, մոգական հեռագրի պէս դէպի վեր հաղորդելով կետուսի հոգեվարքի ցնցումները։

Եւ գրեթէ նոյն պահին թուլացան պրկուած հարպունաթոկերը։ Կետաձուկը աստիճանաբար յայտնուեց անդնդախոր ջրերից, եւ որսամակոյկները շրջապատեցին նրան, մինչեւ «Փեկոդ»ը կը մօտենար։

Բայց կետաձկան վիթխարի մարմինը դարձեալ սկսեց ընկղմուել։ Սթարբէքի հրամանով մի քանի տեղից անմիջապէս կապոտեցին ու երբ նաւը մօտեցաւ, շղթաներով ամրացրին նաւեզրից, որովհետեւ, հակառակ դէպքում, քարի պէս կարող էր իջնել յատակ։

Երբ ֆլենշերային թիակով ճեղքեցին կետաձկան արատաւոր լողակի ցածի մասը, հէնց մարմնի մէջ յայտնաբերուեց ժանգով ծածկուած մի հարպուն։ Քիչ անց կատարուեց եւս մի յայտնագործութիւն։ Հարպունից ոչ շատ հեռու, արտաքինից բոլորովին աննկատ, գտնւում էր միաժանու քարէ մի սայր։ Արդեօք ո՞վ էր կետաձկանը հարուածել քարէ միաժանիով։ Եւ ե՞րբ... Ո՞վ իմանայ, գուցէ, այդ միաժանին նետել է հիւսիս֊ամերիկեան մի հնդկացի հեռու֊հեռաւոր այն ժամանակներին, երբ Ամերիկան դեռ չէր էլ յայտնագործուե՞լ։

Թէ ուրիշ ի՞նչ հրաշալիքներ կը յայտնաբերուէին ահռելի այդ սնդուկի մէջ յայտնի չէ։ Մեր պեղումները անմիջապէս դադարեցին, երբ սպանուած կետաձկան ընկղմուող ծանրութեան տակ նաւն սկսեց թեքուել մի կողքի վրայ։ Սթարբէքը, հասկանալի է, մինչեւ վերջ համառում էր, բայց երբ նաւը արդէն շրջուելու վրայ էր, հրաման տրուեց ազատուել կետաձկան ծանրութիւնից։ Բայց հիմա էլ պարզուեց որ շղթաները եւ ճոպանները ամուր սեղմուած են նաւակողին։ Այնպէս են սեղմուած, որ արձակելն անհնարին է։ Նաւազները լինգերով ու սեպերով իզուր էին ջանում թուլացնել կապանքները։ Կետաձկան մարմինն այնքան էր խորասուզուել եւ նաւն էլ այնպէս էր թեքուել, որ ուղղաձիգ դիրք ստացած տախտակամածի միւս կողմ գնալն ու նաւասարքերին մօտենալը դարձել էր անհնարին, քանզի այդ կը նշանակէր մագլցել հարթ ու կտրուկ զառիվերով։

— Սպասի՛ր, լսո՞ւմ ես, սպասիր մի քիչ,— ձայն էր տալիս Սթաբը կետաձկանը։— Տե՛ր Աստուած, չեմ հասկանում, թէ ինչո՞ւ ես շտապում ընկղմուել։ Գրո՛ղը տանի, տղաներ, մենք մի ճար պէտք է գտնենք, այլապէս՝ փրկութիւն չկայ։ Դեն նետէք այդ լինգերը... Մէկն ու մէկդ վազէք աղօթագիրքը բերելու... եւ մի դանակ էլ չմոռանաք։ Ճոպանները պէտք է կտրել։

— Դանա՞կ... Ճիշտ է... Ճիշտ է,— գոչեց Քվիկեգը, եւ վերցնելով ծանր կացինը, սկսեց հարուածել ամենահաստ շղթային։

Բայց կացնի տակից ժայթքում էին միայն կայծերի խրձեր։ Քվիկեգը մի քանի հարուած միայն կարողացաւ հասցնել։ Մնացեալը լրացրեց ահռելի ծանրութիւնը։ Պրկուած ճոպանները եւ շղթաները դղրդոցով կտրուեցին, նաւն անմիջապէս ուղղուեց, իսկ կետաձկան իրանը իջաւ ծովի յատակ։

Նոր խփուած կետաձկները, յիրաւի, երբեմն ընկղմւում են։ Բայց այդ հետաքրքիր երեւոյթի պատճառը ոչ մի կետորսի դեռեւս յայտնի չէ։

Մեր կետաձուկը սուզուելուց առժամանակ յետոյ կայմահարթակների դիտապահակները յայտնեցին որ «Եունգֆրաու»ն իր որսամակոյկները նորից իջեցնում է ջուրը, թէեւ հորիզոնի վրայ երեւացող միակ շատրուանը ֆինվալինն էր՝ կետաձկան մի տեսակի, որ անորսալի է իր արագաշարժութեան պատճառով։ Սակայն ֆինվալի շատրուանը այնքան նման էր կաշալոտի շատրուանին, որ նուազ փորձառու նաւազները հաճախ շփոթում են մէկը միւսի հետ։

Ահա թէ ինչու Դերիկը իր նաւազների հետ միասին խիզախօրէն նետուեց այդ անորսալի արարածի ետեւից։ «Եունգֆրաու»ն, որ, ինչպէս ասացի, թարգմանաբար նշանակում է «աղջնակ», «օրիորդ», կամ, աւելի ճիշտ՝ «կոյս», փքելով իր առագաստները, հետեւեց ջուրն իջեցրած իր չորս որսամակոյկներին, եւ քիչ անց նրանք բոլորն էլ անհետացան հորիզոնից այն կողմ, սկսելով համարձակ, անյոյս եւ անհեռանկար հետապնդումը։

Այո, աշխարհում շատ ֆինվալներ կան, եւ Դերիկներն էլ քիչ չեն, սիրելի բարեկամս։

Գլուխ յիսունութներորդ.
ԿԵՏՈՐՍՆԵՐԻ ՓԱՌՔՆ ՈՒ ՊԱՏԻՒԸ

Որքան խորանում եմ կետորսութեան գործի ուսումնասիրութեան մէջ, հասնելով մինչեւ նրա ակունքները, այնքան աւելի է ինձ ապշեցնում նրա փառքն ու վաղնջականութիւնը։ Երբ ես տեղեկանում եմ, թէ որքան շատ կիսաստուածներ ու հերոսներ, ինչպէս նաեւ մարգարէներ են այս կամ այլ կերպ օժանդակել այդ արհեստի զարգացմանն ու փառաբանմանը, ինձ պարուրում է հպարտութեան մի զգացողութիւն, թէ ինքս էլ, թէեւ աննշան դերով, այնուամենայնիւ պատկանում եմ այդ միաբանութեանը։

Առաջին կետորսը եղել է Զեւսի որդի քաջարի Պերսէոսը։ Եւ առաջին կետաձուկն էլ որ մեր մարտատենչ միաբանութեան զոհն է եղել՝ սպանուել է բնաւ էլ ո՛չ անազնիւ մղումներով։ Մեր արհեստի ասպետական ժամանակներն զէնք ենք վերցրել խեղճերին պաշտպանելու եւ ոչ թէ լամպարը ձէթով լցնելու համար։ Բոլորին է յայտնի Պերսէոսի եւ Անդրոմեդէի պատմութիւնը, թէ ինչպէս արքայադուստրը կապուած էր ծովափնեայ ժայռերին, եւ թէ ինչպէս կետորսների արքայազն Պերսէոսը այն պահին, երբ լեւիաթանը արդէն դէպի ծով էր տանելու աղջկան, քաջակորով մօտեցաւ, հարպունահար արեց հրէշին, փրկեց ազնուազարմ կոյսին եւ ամուսնացաւ հետը։

Յիրաւի, մեծ արուեստով կատարուած հերոսութիւն էր այդ, մի հերոսութիւն, որ արժանի է հիացմունքի եւ որ՝ արտակարգ հազուադէպ բան է մեր օրերի համար։ Կատաղի լեւիաթանին նա սպանել է տեղնուտեղը, հէնց առաջին հարուածով։ Եւ ոչ ոք թող չկասկածի այս անդրջրհեղեղեան պատմութեան հաւաստի լինելուն, քանզի հինաւուրց Յոպպեում, որին հիմա Եաֆֆա են ասում, սիրիական ծովափին, հեթանոսական տաճարներից մէկում դարեր շարունակ գտնուելիս է եղել կետաձկան մի կմախք, որ աւանդութեան համաձայն պատկանել է նոյն այն հրէշին, որին սպանել Պերսէոսը։ Երբ հռոմեացիները գրաուեցին Յոպպեն, այդ կմախքը հանդիսաւորութեամբ ուղարկուեց Իտալիա։ Այս պատմութեան մէջ առանձնապէս կարեւորն ու նշանակալին այն է, որ յատկապէս Յոպպեից է ճամփորդութեան դուրս եկել Յովնանը։

Պերսէոսի եւ Անդրոմեդէի արկածներին է նման սուրբ Գէորգի ու վիշապի հանրայայտ պատմութիւնը, քանզի ես պնդում եմ որ տուեալ դէպքում վիշապը նոյն կետաձուկն է։ Բանն այն է որ հինաւուրց գրքերում միշտ կետաձկանն ու վիշապին շփոթում եւ հաճախ մէկին միւսի անունն են տալիս։ «Եւ ծովերի միջի վիշապի ես նման[19]»,— ասում է Եզեկիելը, անշուշտ, նկատի ունենալով կետուսին։ Միեւնոյն ժամանակ, հերոսութեան ամբողջ հմայքը կը նսեմանար, երբ սուրբ Գէորգը մենամարտէր ընդամէնը ցամաքային մի սողունի հետ։ Ամէն ոք կարող է օձ սատկացնել, բայց միայն Պերսէոսները, սուրբ Գէորգները ու մէկ էլ, ասենք, նանթաքեթցի Մէյզիները կարող են կետաձկան դէմ ելնելու խիզախութիւն ունենալ։

Եւ թող մեզ մոլորութեան մէջ չգցեն այդ պատումի համաձայն նկարուած ժամանակակից կտաւները, որոնց մէջ նժոյգին հեծած սուրբ Գէորգը մենամարտը մղում է ցամաքի վրայ եւ ոչ թէ ծովում։ Չմոռանանք այն տգիտութիւնը, որ տիրում էր հեռաւոր ժամանակներում եւ չմոռանանք, որ կետաձկան իրական տեսքն էլ անհայտ է եղել նկարիչներին։ Ուրեմն, Անգլիայի պահապանն ու խնամատարը, նոյն այդ սուրբ Գէորգը, մեր փառապանծ միաբանութեան անդամներից մէկն է, ճիշտ այնպիսի կետորս, որպիսին մենք ենք, իսկ մենք, նանթաքեթցի կետորսներս, բոլոր իրաւունքներն ունենք սուրբ Գէորգի ազնուազարմ միաբանութեան անդամներ դիտուելու համար։

Այն հարցի առթիւ, թէ կարո՞ղ ենք արդեօք մեր շարքերն ընդունել Հերկուլեսին, ես երկար ժամանակ տանջուել եմ կասկածների մէջ։ Ի հարկէ, յունական դիցաբանութեան համաձայն, զուարճալի ու փառաւոր այդ հերոսութիւնների հեղինակին կետաձուկը կուլ է տուել եւ ապա դուրս մղել իր ստամոքսից։ Բայց սոյն հանգամանքը արդեօ՞ք նրան կետորս կոչուելու իրաւունք է տալիս։ Ոչ մի յիշատակութիւն չկայ այն մասին, թէ նա երբեւէ հարպունահար է արել կետաձկանը։ Այնուհանդերձ, նրան կարելի է ակամայ կետորս համարել, քանզի եթէ նոյնիսկ ինքը կետաձուկ չի որսացել, ապա գոնէ կետաձուկն է նրան դարձրել իր որսը։ Այնպէս որ, ես նրան նոյնպէս համարում եմ մերոնցական։

Բայց ամենապատուարժան ու հակասական հեղինակութիւնները պնդում են, որ Հերկուլեսի եւ կետաձկան մասին եղած յունական այդ վարկածը ծնուել է կետաձկան ու Յովնանի մասին հրէական շատ աւելի հինաւուրց վարկածից։ Կամ գուցէ՝ հակառակը։ Որովհետեւ, հիրաւի, երկուսն էլ շատ նման են իրար։ Ուրեմն, ինչո՞ւ մերոնցական համարելով կիսաստծուն, մեր միաբանութեան մէջ չընդգրկենք նաեւ Յովնան մարգարէին։

Սակայն սոսկ հերոսների, սրբերի, կիսաստուածների ու մարգարէների անուններով չի սպառւում մեր միաբանութեան անդամների ցանկը։ Դեռ պէտք է պարզել, թէ ով է մեր Մեծ Մագիստրոսը։ Քանզի մեր միաբանութեան հինաւուրց ակունքները կարող ենք գտնել նաեւ ամենազօր աստուածների միջավայրում։ Զոր օրինակ, յիշենք Շասթրիի[20] այն զարմանալի աւանդավէպը, որի համաձայն սարսափելի Վիշնուն, հնդկական աստուածային երրորդութեան անդամներից մէկը, նոյն այդ երկնային Վիշնուն հանդիսանում է մեր միաբանութեան գլխաւորը։ Նոյն Վիշնուն, որ երկրային իր մարմնաւորման ժամանակ յաւիտեանս յաւիտենից առաջինը առանձնացրեց կետաձկանը ու սրբագործեց նրան։ Երբ աստուածների Աստուած Բրահման, ասւում է Շասթրիի մէջ, վճռեց վերստեղծել աշխարհը՝ նրա հերթական կործանումից յետոյ, ծնեց Վիշնուին, որպէսզի գլխաւորի այդ գործը։ Բայց մինչեւ իր գործունեութիւնն սկսելը Վիշնուն պէտք է ուսումնասիրեր Վեդաները՝ խորախորհուրդ այն գրքերը, որոնք պարունակում էին սկսնակ ճարտարագործի համար կարեւոր ու օգտակար տեղեկութիւններ եւ որոնք հակառակի պէս գտնւում էին ծովի յատակին։ Ուստի Վիշնուն մարմնաւորուեց որպէս կետաձուկ եւ այդ կերպարանքով սուզուեց ովկիանոսի խորքերը, այնտեղից սուրբ ձեռագրերը հանելու նպատակով։ Ուրեմն, արդարացի չե՞նք լինի, եթէ Վիշնուին «Կետուսագործ» համարենք։

Այսպիսով, վերյիշենք միաբանութեան անդամներին անուն առ անուն.

Պերսէոս,

Սուրբ Գէորգ,

Հերկուլես,

Յովնան մարգարէ եւ

Վիշնու։

Ուրիշ ո՞վ կարող է հպարտանալ նման անուանացանկով, բացի կետորսներից, ասացե՛ք, խնդրեմ։

Գլուխ յիսունիններորդ.
ՅՈՎՆԱՆԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿԻՒՆԻՑ

Նախորդ գլխում յիշատակեցինք Յովնանի ու կետաձկան հետ պատահած պատմական հաւաստի դէպքը։ Ի դէպ, պէտք է ասել որ Նանթաքեթում այնքան էլ չեն հաւատում դրան։

Սեգ֊Հարբորցի ծեր կետորսներից մէկը հին հրէական այդ աւանդութեան դէմ իր սեփական կարծիքն է հայտնել։

Բանն այն է, որ նրա տանը Աստուածաշնչի մի շատ հին ու հազուագիւտ հրատարակութիւն կայ։ Այդ Աստուածաշունչը զարմանահրաշ եւ տգէտ պատկերներով է զարդարուած։ Դրանցից մէկի վրայ Յովնանի կետաձուկը պատկերուած է երկշիթ շատրուանով։ Իսկ նման շատրուանները յատկանշական են լոկ այն լեւիաթաններին, որոնց կոկորդը չափազանց նեղ է։ Այնպէս որ, Յովնան մարգարէն ոչ մի կերպ չէր կարող անցնել այդքան նեղ անցքով։ Այս փաստարկի դէմ Ջէյբ եպիսկոպոսը պատրաստի պատասխան ունի։ Յովնանի զնդանը, նկատում է եպիսկոպոսը, բնաւ էլ պարտադիր չէ, որ կետաձկան որովայնը լինի։ Շատ հնարաւոր է, որ Յովնանը ժամանակաւոր պատսպարան է ընտրած եղել կետաձկան երախի մէջ։ Եւ թւում է, թէ պատուարժան եպիսկոպոսը միանգամայն իրաւացի է։ Չէ՞ որ իսկական կետաձկան երախի մէջ իրոք որ կարելի է խաղաթղթի մէկ֊երկու սեղան տեղաւորել՝ թղթամոլներին էլ հետը։ Կամ էլ Յովնանը կարող էր նստել փտած ատամի փչակի մէջ։ Թէեւ, միւս կողմից, իսկական կետաձկները ատամներ չեն ունենում։

Երկրորդ փաստարկը, որ ներկայացնում է Սեգ֊Հարբորցի ծեր կետորսը, վերաբերում է կետաձկան ստամոքսային հիւթերի ազդեցութեանը Յովնանի վրայ։ Բայց այս փաստարկը եւս կարելի է հերքուած համարել, քանզի գերմանացի մի գիտնականի կարծիքով, Յովնանը ապաստանել է ՄԵՌԱԾ կետաձկան որովայնի մէջ ճիշտ այնպէս, ինչպէս Ռուսաստանի դէմ արշաւանքի ժամանակ ֆրանսացի զինուորները սատկած ձիերն էին դարձնում յուրօրինակ վրաններ, մտնելով նրանց որովայնը։

Իսկ Եւրոպական որոշ մեկնաբանների կարծիքով, երբ Եոպպէից ելած նաւի ուղեւորները Եհովա Աստծոյ զայրոյթը մեղմելու նպատակով ծովը նետեցին Յովնանին, խեղճ մարդուն տեղնուտեղը փրկել է մէկ ուրիշ նաւ, որի ցռուկին կետաձկան փորագրած արձան է եղել։ Եւ ես կ՚աւելացնեի նաեւ, որ այդ նաւը հէնց «Կետաձուկ» էլ կոչուել է, ինչպէս մեր օրերում որոշ նաւերի անուանում են, ասենք, «Շնաձուկ», «Ճայ» կամ «Արծիւ»...

Այս եւ բազմաթիւ այլ մեկնաբանութիւններ լուրջ հակահարուած են հանդիսանում Սեգ֊Հարբորցի ծեր կետորսի համար։ Բայց իր թերահաւատութեան համար նա գտել է մէկ հիմք եւս։ Որքան յիշում եմ, այդ հիմքը հետեւեալն է. կետաձուկը Յովնանին կուլ է տուել Միջերկրական ծովում, իսկ երեք օր անց փսխել է Տիգրիսի ափին գտնուող Նինվէ քաղաքից երեք օրուայ հեռաւորութեան վրայ։ Այդ քաղաքը Միջերկրական ծովի ափեզրի ցանկացած կէտից ուղիղ գծով շատ աւելի հեռու է, քան երեք օրուայ ճամբան։

Ուրե՞մն... Գուցէ կետաձուկը ինչ որ այլ ճանապարհո՞վ է Նինվէ հասցրել Յովնանին։ Արդեօք կարո՞ղ էր։ Ի հարկէ, կարող էր։ Միայն թէ այն դէպքում, եթէ կետաձուկը դուրս գալով Միջերկրականից, շրջանցեր Բարեյուսոյ հրուանդանը, բարձրանար Պարսից ծոցով, յայտնուէր Մեռեալ ծովում եւ լողար Տիգրիսի հոսանքն ի վեր, միայն թէ կարողանար, որովհետեւ այդ գետը բաւականին ծանծաղ է հսկա լեւիաթանի լողարկման համար։

Եւ, բացի այս ամէնից, եթէ ընդունենք, որ Յովնանը դեռ վաղնջական ժամանակներին շրջանցել է Բարեյուսոյ հրուանդանը, ապա այդ նշանաւոր վայրի յայտնագործութեան պատիւը խլած կը լինենք Բարթուղեմեոս Դիասից[21]։ Իսկ դա նշանակում է որ ամբողջ նոր պատմութիւնը յայտարարած կը լինենք սուտ եւ յօրինուած։

Սեգ֊Հարբորցի ծեր կետորսի այս ենթադրութիւնները ապացուցում են նրա հիմարութիւնն ու պիղծ մեծամտութիւնը, ինչպէս նաեւ այն, որ սատանան է նրան ներշնչել եկեղեցականների դէմ նման ըմբոստութիւն սկսելու համար։ Քանզի, ինչպէս պնդում է փորթուգալացի կաթոլիկական մի քահանայ[22], Յովնանի՝ Բարեյուսոյ հրուանդանը շրջանցելով Նինվէ հասնելու գաղափարը ինքնին ծառայում է աստուածային հրաշքի ամբողջ իմաստն ընդգծելուն։ Եւ, իսկապէս... «Բարեկիրթ» թուրքերը մինչեւ օրս էլ հաւատում են Յովնանի հետ պատահած դէպքի պատմական ճշմարտացիութեանը։ Դեռեւս երեք դար առաջ անգլիացի մի ճանապարհորդ նկարագրել է Յովնանի պատուին կառուցած թուրքական մի մզկիթ, որտեղ գիշեր ու զօր մի լամպար է վառւում առանց ձէթի։

Գլուխ վաթսուներորդ.
«ՓԵԿՈԴ»Ը ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ Է «ԱՆՈՒՇԱՀՈՏ ՎԱՐԴ»ԻՆ

«Սակայն զուր էին լեւիաթանի որովայնի մէջ գորշ համպար գտնելու բոլոր փորձերը, անտանելի գարշահոտութիւնը անհնարին էր դարձնում որոնումները»։

Սըր Թ. Բրաուն, «Հ. Մ.»[23]

Մենք դանդաղ նաւարկում էինք ետճաշեայ մառախլապատ ու թմրած ծովում, երբ յանկարծ տախտակամածին գտնուող նաւազների քթերը աւելի շուտ ազդանշան տուեցին, քան կայմահարթակներին կանգնած դիտապահակների երեք զոյգ աչքերը կը հասցնէին նկատել տագնապի պատճառը։ Ծովից մեզ էր հասնում ինչ որ տարօրինակ եւ չափազանց անախորժ մի հոտ։

— Գրազ կը գամ,— ասաց Սթաբը,— որ մօտակայքում մի ահռելի սատկած կետաձուկ է նեխում։

Որոշ ժամանակ անց մառախուղը ցրուեց, եւ մեզանից քիչ հեռու տեսանք հաւաքած առագաստներով մի նաւ։ Առագաստների հաւաքած լինելը նշանակում էր որ նաւակողին խփուած կետաձուկ են կառանել։

Երբ մօտեցանք, անծանօթ նաւը ֆրանսական դրօշակ բարձրացրեց։ Թեւաւոր գիշատիչների մի խիտ ամպ էր ուղեկցում նաւին։ Սուր ճիչերով նրանք նետւում էին դէպի վար յաջորդ պահին դարձեալ վեր ելնում, երբէք չհեռանալով նաւից։ Կասկած չկար, որ ֆրանսական կետորսանաւին կառանած կետաձուկը, ինչպէս ասում են ձկնորսները՝ «փքուած» էր, այսինքն՝ ծովում իր մահով սատկած կետաձուկ, որ անօգնականօրեն յանձնուած էր եղել ալիքների քմահաճոյքին։ Դժուար չէ պատկերացնել, թէ ի՜նչ գարշելի հոտ պէտք է արձակի այդ հսկայական զանգուածը։ Շատ աւելի անտանելի, քան ասորական քաղաքը ժանտախտի ժամանակ, երբ ողջ մնացածները այլեւս ուժ չեն ունենում թաղել մեռածներին։ Շատերն են որ չեն դիմանում նման գարշահոտութեան եւ, հասկանալի է, ոչ մի շահամոլութիւն կամ ագահութիւն չի կարող նրանց ստիպել այդպիսի որսով զբաղուել, յատկապէս, երբ այս դէպքում կետաճարպը շատ էժան է գնահատւում։

Շատ աւելի մօտենալով ֆրանսական կետորսանաւին, նկատեցինք որ նաւակողից կառանուած է ոչ թէ մէկ, այլ երկու կետաձուկ, ընդ որում, այդ երկրորդը աւելի բուրաւէտ ծաղիկ էր, քան առաջինը։ Ճիշտը որ ասեմ, այդ կետուսը մէկն էր նրանցից, ովքեր հիւծւում են սննդախախտումից կամ ստամոքսի խանգարումից եւ սատկելուց յետոյ թողնում են մի այնպիսի դիակ, որտեղ մի կաթիլ ճարպ չես գտնի։

— Ձուկ եմ ասել, հա՛,— «Փեկոդ»ի տախտակամածին կանգնած, քրքջում էր Սթաբը։— Լսել էի, թէ ֆրանսացիները Աստուած գիտէ՝ ինչպիսի կետորսներ են, լսել էի, թէ հաճախ ամբողջ ուղերթի ընթացքին այնքան ճարպ են հալում, որ դրանով նոյնիսկ նաւապետի խցիկը լուսաւորել չի լինի... Բայց այս միւսեոն, երեւի, գոհ է նոյնիսկ այնքանով, որ յաջողուել է կետաձկան գոնէ ոսկորները քերել... Կետո՜րս եմ ասել, հա՛... Մեր նաւի երեք կայմերից աւելի շատ ճարպ կը հալեմ, քան նրանք՝ իրենց այդ երկու սատկածներից... Բայց, ի դէպ, այդ դիակների մէջ շատ աւելի արժէքաւոր բան կարող է լինել, քան կետաճարպը... Կարող է գորշ համպար լինել... Հետաքրքիր է մեր ծերուկի կարծիքը,— այս խօսքերով նա ուղղուեց դէպի նաւապետական խցիկ։— Աստուած վկայ, արժէ որ բախտներս փորձենք...

Առագաստները մինչ այդ շատ թոյլ փքող հովը ընդհատուեց, շուրջը տիրեց կատարեալ անդորր, եւ «Փեկոդ»ը դադար առաւ ֆրանսական նաւից քիչ հեռու։ Որեւէ գործ չկար եւ մնում էր միայն համբերութեամբ սպասել քամուն՝ կամայ թէ ակամայ շնչելով փքուած դիակներից եկող գարշահոտութիւնը։

Սթաբը դուրս ելաւ նաւապետական խցիկից, ձայն տուեց իր անձնակազմին եւ, որսամակոյկը ջուրն իջեցնելով, ուղղուեց դէպի ֆրանսական նաւը։ Շրջանցելով ցռուկը, նա նկատեց, որ ֆրանսական նուրբ ճաշակին համապատասխան, ողնուցի առաջամասը փորագրել եւ հակուած ցողունով գեղեցիկ ծաղիկի տեսք էին տուել։ Ցողունը կանաչ էր ներկած եւ պղնձէ սրածայր փշերով էր ծածկուած։ Իսկ նուրբ վարդագոյն ծաղիկն էլ, անշուշտ, վարդ էր։ Նաւի կողին խոշոր տառերով գրուած էր «Անուշահոտ վարդ»... Այսպիսին էր չորսբոլոր իր հոտը տարածած նաւի բանաստեղծական անունը։

— Ինչ որ ճիշտ է՝ ճիշտ,— ասաց Սթաբը, կարդալով նաւի անունը։— Այնքան հոտաւետ վարդ է, որ Աստուած հեռու անի... Չէր խանգարի, եթէ այդքան սաստիկ չլինէր հոտը...

Տախտակամածի վրայ գտնուողների հետ զրոյցի բռնուելու համար Սթաբը հարկադրուած էր մօտենալ փքուած կետաձկներից մէկին եւ խօսելիս էլ մատներով քիթը բռնել։

— Հէ՜յ, «Անուշահոտ վարդ»ի տախտակամածին կա՞յ արդեօք բուրաւէտ մէկը, ով անգլերեն գիտէ,— գոչեց նա։

— Կա՜յ,— պատասխանեց մէկը որ, ինչպէս յետոյ պարզուեց, նաւապետի աւագ օգնականն էր։

— Այդ դէպքում, անուշահոտ ծաղիկ, չե՞ս ասի, արդեօք Ճերմակ Կետաձկան չե՞ք հանդիպել...

— Ինչպիսի՞ կետաձկան...

— Ճերմակ... Ճերմակ կաշալոտ Մոբի Դիկին։ Տեսե՞լ էք, թէ ոչ...

— Այդ կետաձկան մասին նոյնիսկ չենք էլ լսել։ Cachalot Blanche! Ճերմակ Կետաձո՜ւկ... Չէ՜...

— Լա՛ւ,— ասաց Սթաբը։— Առայժմ... Ես քիչ յետոյ կը վերադառնամ։

Եւ որսամակոյկի ղեկը դարձնելով դէպի «Փեկոդ»ը, որտեղ նրա պատասխանին էր սպասում եզրագերանին հենուած Աքաաբը, Սթաբը երկու ափերը ձայնափողի պէս մօտեցրեց բերանին ու գոչեց. «Ո՜չ, սըր... Ճերմակ Կետաձկան մասին նրանք ոչինչ չեն լսել եւ ոչինչ չգիտեն»։ Աքաաբը լուռ շրջուեց ու գնաց իր նաւախուցը, իսկ Սթաբը որսամակոյկը նորից դարձրեց դէպի ֆրանսական կետորսանաւը։

Ֆրանսացին, որի հետ քիչ առաջ նա խոսում էր, տախտակամածից վար իջաւ, եւ քթի տակ տոպրակի պէս ինչ որ բան կապած, սկսեց աշխատել ֆլենշերային թիակով։

— Ի՞նչ է պատահել քթիդ,— հետաքրքրուեց Սթաբը։— Ջարդուե՞լ է։ Թէ՞ կորցնելուց ես վախենում։

— Աւելի լաւ է ջարդուած լինէր, կամ էլ բոլորովին չունենայի,— չարացած ասաց ֆրանսացին։ Յայտնի էր որ փքուած կետուս մշակելը այնքան էլ նրա սրտովը չէ։— Իսկ դո՞ւ ինչու ես քիթդ բռնել։

— Հէնց այնպէս,— ուրախ֊ուրախ պատասխանեց Սթաբը,— իմ քիթը դնովի է, դրա համար էլ միշտ բռնած եմ պահում։ Հիանալի օր է, չէ՞... Օդն էլ մաքուր, ոնց որ պարտեզում լինենք։ Չլինի՞ թէ ուզում ես անուշահոտ վարդի մի փունջ էլ հաւաքել։

— Գրողը քեզ տանի... Բան ու գործ չունե՞ս,— անսպասելի բորբոքուելով, բղաւեց ֆրանսացին։

— Օհո՞... Ինչո՞ւ տաքացար, բարեկամս... Տեսնում եմ, առանց այն էլ քափ ու քրտինքի մէջ ես։ Մշակելիս, վատ չէր լինի, եթէ այդ ձկնիկները սառոյցով պատած լինէին, չէ՞... Բայց կատակը մի կողմ, բարեկամս... Դու գիտէ՞ս որ այդպիսի մի կետուսից թէկուզ մի կաթիլ ճարպ քամելու փորձ անելը նոյնն է, թէ մաղով ջուր կրես։

— Քեզնից լաւ գիտեմ,— պատասխանեց ֆրանսացին։— Բայց նաւապետս չի հաւատում ինձ։ Նա առաջին անգամ է դուրս եկել նաւարկութեան։ Նախկինում ձեռքի օճառի գործարանատեր է եղել։ Բարձրացիր տախտակամած, գոնէ խօսք հասկացրու նրան։ Գուցէ քեզ կը լսի... Թէ չէ՝ հիմա կը խեղդուեմ այս գարշահոտութիւնից։

— Քեզ համար, բարեկամս, ամէն ինչ կանեմ,— պատասխանեց Սթաբը եւ նաւ ելաւ։

Տարօրինակ մի տեսարան բացուեց նրա աչքի առաջ։ Գլխներին ծոպաւոր թասակներ դրած նաւազները նախապատրաստում էին խոշոր ամբարձիչները կետուսներին բարձրացնելու համար։ Նրանց տրամադրութիւնը բաւականին ընկած էր, իսկ քթները՝ ցցուած դէպի վեր։ Նաւազներից մերթ մէկը, մերթ միւսը յանկարծ թողնում էր գործը եւ կայմապարաններով մագլցում վեր՝ մի քիչ թարմ օդ շնչելու։ Ոմանք, վախենալով վարակից, կուպրի մէջ խծուծ էին թաթախում եւ ամէն րոպէ մօտեցնում քթներին։ Շատերն էլ անդադար ծխում էին, փորձելով քթանցքների մէջ հնարաւորին չափ երկար պահել ծուխը։

Այս ամէնը նկատի ունենալով, Սթաբը ձեռնարկեց իր ծրագիրն իրականացնելուն։ Դիմելով նաւապետի աւագ օգնականին, բարեկամական զրոյց սկսեց նրա հետ, որի ընթացքին ֆրանսացին խոստովանեց իր ատելութիւնը տգէտ նաւապետի նկատմամբ։ Շարունակելով իր զգոյշ հարցուփորձը, Սթաբը նաեւ պարզեց որ աւագ օգնականի մտքով նոյնիսկ չի էլ անցնում համպարը։ Ուստի Սթաբը այդ խնդրի շուրջ որեւէ բան չուզեց ասել, թէեւ ընդհանրապէս, նրա զրոյցը ֆրանսացու հետ անկեղծ էր ու անմիջական։ Նրանք երկուսով շատ շուտ գտան այն միջոցը, թէ ինչպէս նաւապետին համոզեն, որ նա հրաժարուի փքուած դիակներից եւ չտանջի գարշահոտութիւնից խեղդուող անձնակազմին։

Փոխադարձ համաձայնութեամբ աւագ օգնականը հանդէս էր գալու թարգմանի դերում եւ նաւապետին ասելու էր այն ամէնը, ինչ ինքն էր ուզում, դրանք ներկայացնելով որպէս Սթաբի խօսքերը, իսկ ինքը՝ Սթաբը կարող էր դուրս տալ ամէն բան ինչ խելքին փչի։

Մինչ նրանք կը պայմանաւորուէին, ֆրանսական նաւի նաւապետը յայտնուեց տախտակամածին։ Նա կարճահասակ, թխադէմ եւ այնպիսի գործի համար, որպիսին կետորսութիւնն է, փոքր֊ինչ նուազ մի մարդ էր։

Հասակի եւ առնականութեան պակասը նա փորձել էր լրացնել վիթխարի բեղով ու այտամօրուսով։ Հագել էր թաւշեայ կարմիր բաճկոնակ, իսկ կողքին երեւում էր շղթայով ու կախազարդով գրպանի ժամացոյցը։ Օգնականը ընդգծուած յարգանքով՝ Սթաբին ներկայացրեց այդ ջենթլմենին, որ անգլերեն ոչ մի բառ չգիտէր, եւ առանց հապաղելու ձեւացրեց, թէ թարգմանում է։

— Ինչի՞ց սկսենք,— հարցրեց նա Սթաբին։

— Ինչի՞ց...— պատասխանեց Սթաբը, աչքը չկտրելով նաւապետի բաճկոնակից, ժամացոյցից ու կախազարդով շղթայից։— Նախ պէտք է ասել որ իմ կարծիքով, քո նաւապետը այնպէս է զարդարուել, ասես իսկական թութակ լինի։

— Միւսեո՛, նա ասում է,— նաւապետին դարձաւ օգնականը,— հէնց երեկ իր նաւը հանդիպել է մէկ ուրիշ նաւի, որի նաւապետը, աւագ օգնականը եւ վեց նաւազներ մեռել են փքուած կետաձկներից վարակուած տենդից։

Այս լսելով, նաւապետը ցնցուեց եւ ցանկութիւն յայտնեց իմանալու տխուր պատմութեան մանրամասները։

— Հիմա՞ ինչ կ՚ասեք,— Սթաբին հարցրեց թարգմանը։

— Եթէ այդքան բարեհաճութեամբ ունկնդրեց քիչ առաջ ասածիս,— պատասխանեց Սթաբը,— ապա հիմա կարող ես այդ կապիկին ասել որ իր գործը ոչ թէ կետորսանաւի հրամանատարութիւնն է, այլ ինչպէս վայել է բոլոր կապիկներին՝ ծառերի վրայ մագլցելը։

— Նա Աստծով է երդւում, միւսեո, որ եթէ մեզ համար կեանքը թանկ է, ապա պէտք է վայրկեան առաջ ազատուենք կետաձկներից։ Այլապէս նաւի վրայ համաճարակ կը սկսուի... մի այնպիսի համաճարակ, որից ոչ ոք չի փրկվի...

Նաւապետը նետուեց դէպի առաջամասի տախտակամած եւ բարձրաձայն հրամայեց կտրատել բոլոր ճոպանները ու հոտած կետաձկները եղաններով հեռու քշել նաւակողից։

— Ուրի՞շ ինչ կասես,— Սթաբին հարցրեց թարգմանը, երբ նաւապետի հրամանը կատարեցին։

— Ուրի՞շ... Սպասիր մտածեմ... Ուրիշ այն կասեմ, որ քթից բռնած լա՛ւ խաղացրի... եւ աւելի անխելք մարդու հազիւ թէ երբեւէ հանդիպեմ։

— Միւսեո, նա ասում է, որ ինքը ուրախ է ձեզ այս փոքրիկ ծառայութիւնը մատուցելու համար։

Նաւապետը իր հերթին հաւաստիացրեց, որ ինքն ու օգնականը չափազանց երախտապարտ են եւ Սթաբին նաւախցիկ հրաւիրեց միասին մի շիշ բորդո խմելու։

— Դրան ասա, որ ես երբէք չեմ խմում նրանց հետ,— ասաց Սթաբը,— որոնց քթից բռնած՝ խաղացրել եմ։

— Միւսեո՛, նա ասում է,— թարգմանեց օգնականը,— որ շատ շնորհակալ է հրաւերի համար, բայց գինի խմել չի կարող, որովհետեւ դա հակառակ է առաքինութեան ի՛ր ընկալումներին։ Նաեւ առաջարկում է, որ եթէ դուք, միւսեո՛, կամենում էք ձեր կեանքում թէկուզ մէկ անգամ գինի խմելու հաճոյքն ունենալ, ապա, շտապէք ջուրն իջեցնել որսամակոյկներն ու որքան հնարաւոր է հեռու քարշ տուեք նաւը՝ հոտած կետաձկներից։

Մինչ այդ Սթաբն արդէն իջել էր իր որսամակոյկը եւ նաւապետի օգնականին ձայն տուեց, թէ ինքը բաւականին երկար թոկ ունի եւ կարող է կետաձկներից ամենանեխածին կապելով, հեռու քաշել նաւից։ Եւ մինչ ֆրանսական չորս որսամակոյկները «Անուշահոտ Վարդ»ը քարշ էին տալիս մի կողմի վրայ, բարեհաճ ու սիրալիր Սթաբը հակառակ կողմն էր քաշում նեխած կետաձկանը։

Իսկ երբ ծովի վրայ քամի բարձրացաւ, «Անուշահոտ Վարդը» փքեց իր բոլոր առագաստները եւ արագօրեն հեռացաւ։

Սթաբը վերցրեց ֆլենշերային թիակը, ելաւ ջրի երեսին լողացող նեխած ու գարշահոտ զանգուածի վրայ եւ սկսեց քչփորել կողքի լողակի տակ։ Մէկ ուրիշին կարող էր թուալ, թէ սատկած կետուսի մարմնի մէջ նա ուզում է առնուազն մի մառան փորել։ Վերջապէս, երբ թիակը դիպաւ կետաձկան չոր կողին, այնպիսի ձայն լսուեց, ասես դա ոչ թէ կողոսկրն էր, այլ աւազակաւի շերտի տակ գտնուող հռոմեական հինաւուրց մի խեցի։

Որսամակոյկի նաւազները գանձախոյզների անհամբերութեամբ հետեւում էին իրենց հրամանատարին, մերթ ընդ մերթ բարձր գոչիւններով խրախուսելով նրան։

Շուրջը թեւածում էին անթիւ անհամար ծովային թռչունները, որոնք ականջ ծակող ճիչ ու աղաղակով պատրաստ էին բզկտել իրար մի կտոր լեշի համար։ Սթաբին արդէն յուսահատութիւն էր պատել։ Նա մտադիր էր ընդհատել իր որոնումները, յատկապէս, որ այլեւս ուժ չուներ դիմանալու զարհուրելի գարշահոտութեանը, երբ յանկարծ այդ, ասես, թարախակալած խոցի միջից դուրս ծորաց հրաշալի բոյր ունեցող բարալիկ մի շիթ, որ չէր խառնւում նեխուածութեան անտանելի հոտին, ճիշտ այն գետի պէս, որ ծով թափուելիս, դեռ երկար ժամանակ հոսում է առանց խառնուելու ծովի ջրերին։

— Գտա՜յ, գտա՜յ...— անզուսպ ուրախութեամբ գոչեց Սթաբը, թիակի ծայրով փքուած դիակի խորքում ինչ որ բան շօշափելով։

Մի կողմ դնելով թիակը, նա երկու ձեռքերը մտցրեց անցքն ու ափով դուրս բերեց ինչ որ բան, որ արտաքուստ նման էր վինձորեան օճառի կամ ձիթաիւղի եւ միաժամանակ արտակարգ հաճելի հոտ ունէր։ Այդ ինչ որ բանը, բարեկամներս, գորշ համպարն էր, որի մէկ ունցիային ուզածդ դեղագործը սիրով ոսկի գինէյ կը տայ։

Ոչ մի օծանելիք պատրաստող չի կարող զանց առնել գորշ համպարը, որ նաեւ լցնում են խնկամանները, խառնում են բուրաւէտ մոմերին, դիմափոշուն եւ շրթներկին։ Թուրքերը գորշ համպարը օգտագործում են որպէս մսեղեն կերակուրների համեմունք, ինչպէս նաեւ Մեքքա գնալիս, նուէր են տանում իրենց հետ՝ Մուհամմեդի գերեզմանին։ Գինեգործներից շատերն էլ համպարի կաթիլները կարմիր գինու մէջ են լցնում։

Եւ ո՜ւմ մտքով կ՚անցնի, թէ աշխարհի ամենաբուրավէտ նիւթը հայթայթում են հիւանդ կետաձկան գարշահոտ աղիներից։ Սակայն, բնութեան մէջ դա բնաւ էլ եզակի դէպք չէ, երբ գեղեցիկն ու մաքուրը սերւում եւ ստեղծւում է նեխուածութեան եւ գարշելիութեան մէջ։

Գլուխ վաթսունմէկերորդ.
ԼՔՈՒԱԾԸ

«Անուշահոտ Վարդ»ին հանդիպելուց մի քանի օր անց շատ խոշոր դէպք տեղի ունեցաւ մեր անձնակազմի ամենակրտսեր անդամի հետ։ Լինելով ծայր աստիճան ցաւալի, այդ դէպքը մեր խենթ, անհոգ ու յանդուգն նաւին դարանակալած դժբախտութիւնների մի նոր նախանշանն էր կարծես։

Մենք արդէն յիշատակել ենք Պիպին անունով նեգր մանչուկի մասին, որին բոլոր Պիպ էին ասում։ Խե՜ղճ Պիպ... Դուք, անկասկած, յիշում էք, թէ ինչպէս էր այն ահարկու գիշերը, առաջամասի տախտակամածին կանգնած, թմբուկ խփում եւ աղեկտուր ձայնով կանչում Ճերմակ մեծ Աստծուն։

Պիպն ու Բլիթը արտաքուստ հրաշալի զոյգ էին, ասենք, երկու միանման պոնիների պէս, որոնցից մէկը սակայն Սեւ էր, միւսը՝ Ճերմակ, եւ որոնք գտնւում էին նոյն լծասարքում այն ցանցառի հետ, որ կոչւում է Կեանք։ Բայց Բլիթը ոչ միայն ձախորդ մարդ էր, այլեւ փոքր֊ինչ հիմարաւուն եւ ճլորած։ Հակառակ սրան, Պիպը աշխոյժ եւ զուարճասէր տղեկ էր, իր բարեհոգի, սրամիտ եւ կենսուրախ սեւամորթ ժողովրդի իսկական զաւակը, մի ժողովրդի, որ բերկրանքին ու հաճոյքներին ընդունակ է այնպէս տրուելու, ինչպէս աշխարհում եւ ոչ մի ցեղ։ Արդար դատելու դէպքում նեգրերի օրացոյցը պէտք է բաղկացած լինէր երեք հարիւր վաթսունհինգ տօնական օրերից։

Պիպը սիրում էր կեանքը՝ նրա բոլոր անպաճոյճ ուրախութիւններով։ Հիանում էր արեւի տակ փայլատակող ովկիանոսի տեսքով եւ գիշերային երկնքի առկայծող աստղերով։ Եւ ինքը՝ Պիպը ինչ որ շլացուցիչ փայլ ունէր։ Միայն թէ նաւի սահմռկեցնող իրադրութեան մէջ, այդ աւազակային որջում, որտեղ չգիտես ինչու եւ ինչպէս էր յայտնուել Պիպը, նրա փայլը ժամանակաւոր խամրել էր։ Բայց կեանքի վերջում այդ փայլը բռնկուեց մի առանձին պայծառութեամբ, այրուեց մի խենթ կրակով, եւ չարագուշակ լուսաւորութեան մէջ նեգր մանչուկի հոգին դարձաւ է՛լ աւելի գեղեցիկ, քան աստղացան այն երեկոները, երբ հարազատ Քոննեքթիքեթում թմբուկը ձեռքին նա ուրախ պարում էր անտառի կանաչ բացատում։

Այնպէս պատահեց, որ իր փքուած ընդերքում գորշ համպարի պաշար ունեցող կետաձկանը քարշ տալիս, թիավարողներից մէկի ձեռքի ջղերը քաշուեցին, եւ նա այլեւս ի վիճակի չէր թիակը բարձրացնել։ Ուստի որսամակոյկում ձեռքը վնասած նաւազի տեղը ստիպուած եղաւ զբաղեցնել փոքրիկ Պիպը, թէեւ մինչ այդ նա երբէք անմիջական մասնակցութիւն չէր ունեցել որսին։

Առաջին անգամ, երբ Սթաբը որսամակոյկ վերցրեց նեգր տղային, Պիպը շատ էր նեարդայնանում եւ յուզւում։ Բայց, բարեբախտաբար, այդ օրը գործը չհասաւ կետաձկան հետ մօտիկից ծանօթանալուն, եւ Պիպին յաջողուեց պատուով դուրս գալ փորձութիւնից։

Յաջորդ անգամ Սթաբի որսամակոյկը հասաւ կաշալոտին, եւ կետաձուկը մարմնի մէջ զգալով մահաբեր հարպունը, պոչով հարուածեց նաւակի տակին։ Հարուածը հասաւ ճիշտ այնտեղ, ուր նստած էր խեղճ Պիպը։ Անսպասելի հրումից սարսափահար տղան թիակը ձեռքից բաց չթողնելով, դուրս ցատկեց որսամակոյկից։ Ընկնելիս, նա կառչեց թուլացած հարպունաթոկին, որ պարուրեց նրա կուրծքն ու պարանոցը։ Յաջորդ պահին կետաձուկը առաջ նետուեց եւ հարպունաթոկը ձգելով, Պիպին սեղմեց որսամակոյկի կողին։

Հանելով ծանր դանակը, որսորդական մոլուցքի մէջ ընկած Թէշտիգոն այն բարձրացրեց ձգուած հարպոլնաթոկի վրայ եւ շրջուելով Սթաբի կողմը, խեղդուած ձայնով հարցրեց. «Կտրե՞մ»։ Իսկ շնչակտուր եղող Պիպի կապտած ու պերճախոս դէմքը պաղատում էր. «Կտրի՛ր, Աստծոյ սիրոյն, կտրի՛ր»...

— Կտրի՛ր, գրողը տանի դրան,— գոչեց Սթաբը։

Եւ այսպէս, Պիպը փրկուեց, իսկ կետաձուկը կորցրեցինք։

Երբ խեղճ նեգր մանչուկին քաշեցին որսամակոյկ եւ նա մի քիչ ուշքի եկաւ, Սթաբը սկսեց խրատել նրան։ Այդ խրատի էութիւնը մօտաւորապէս հետեւեալն էր. «Պի՛պ, նաւակից երբէք դուրս մի՛ ցատկիր, բացառութեամբ այնպիսի մի դէպքի, երբ»... Շարունակութիւնը նաւակից դուրս ցատկելու անհրաժեշտ դէպքերի այնքան ընդարձակ թուարկումն էր, որ Սթաբը յանկարծ սթափուելով, այսպէս ամփոփեց. «Մի խօսքով, երբէք դուրս չցատկէս մակոյկից, բացառութեամբ այն դէպքերի, երբ ամենաճիշտը նաւակից դուրս ցատկելն է»։ Սակայն, կռահելով, որ այդպիսի խրատը կարող է Պիպի մէջ ցանկութիւն առաջացնել ապագայում շատ անգամներ կրկնել իր համարձակ ցատկը, նա որոշեց կարճ կապել եւ խօսքն աւարտեց հետեւեալ կերպ. «Ուզում եմ ասել, որ միւս անգամ, Պիպ, ինչ էլ որ պատահի, հանդարտ նստիր տեղդ, այլապէս, Աստծով եմ երդւում, քեզ փրկելու մասին չեմ մտածելու։ Մենք չենք կարող քո քմահաճութիւնների պատճառով աւարը կորցնել։ Հարազա՛տ, կաշալոտը քեզնից երեսուն անգամ թանկ արժէ։ Այս բանը երբէք չմոռանաս ու այլեւս երբէք դուրս չցատկէս որսամակոյկից»։

Սակայն մեր արարմունքը ոչ միշտ է պայմանաւորուած լինում մեր ցանկութիւնների հետ։ Եւ Պիպը հիմա դարձեալ դուրս ցատկեց որսամակոյկից, ընդ որում դէպքը տեղի ունեցաւ ճիշտ նոյնպիսի հանգամանքներում, ինչպէս եւ առաջին անգամ։ Միայն թէ հիմա Պիպը հարպունաթոկի մէջ չխճճուեց, եւ երբ որսամակոյկը սուրաց կետաձկան ետեւից, նեգր մանչուկը մնաց ովկիանոսում։ Աւա՜ղ... Սթաբը իր խօսքի տէրն էր։ Իսկ այդ օրը եղանակը այնքա՜ն արեւկայ էր, այնքա՜ն խաղաղ, այնքա՜ն ջինջ... Կապոյտ եւ հանդարտ ծովը քնքշօրեն ծփալով տարածուել էր մինչեւ հեռու հորիզոն ու նման էր ոսկերիչի մուրճով տափակացրած ոսկու շերտի։ Եւ այդ հարթութեան վրայ մերթ երեւում, մերթ անհետանում էր Պիպի գանգրահեր գլուխը։

Երբ Պիպը ծովում յայտնուեց, անյողդողդ Սթաբը, որ մէջքով նստած էր դէպի տղան, նոյնիսկ չշարժուեց։ Իսկ կետուսը թռչում էր ասես թեւ առած, եւ որսամակոյկն էլ սլանում էր նրա ետեւից։ Պիպը մնաց հեռւում, մնաց անծայրածիր ովկիանոսում, մնաց մեն֊մենակ։ Նա իր թուխ դէմքը դարձրեց դէպի արեւը, բայց երկնքում կախուած արեւն էլ նոյնքան մենակ էր, որքան եւ տղան։

Անհողմութեան ժամանակ դժուար չէ հանդարտ ծովում ջրի երեսին մնալը։ Անտանելին անյոյս եւ սոսկալի միայնութիւնն է։ Աստուա՜ծ իմ, ինչպէս հաղորդեմ անսահման մեռեալ ու անտարբեր տարերքի մէջ մարդկային խորն ինքնամփոփութեան զգացողութիւնը։ Դուք նկատե՞լ էք արդեօք, որ բաց ծովում լողացող նաւազները ջանում են չհեռանալ իրենց նաւից եւ երբէք չեն համարձակւում շատ հեռու գնալ։

Բայց մի՞թէ Սթաբը իսկապէս վճռել էր բախտի քմահաճոյքին թողնել նեգր տղային։ Ո՛չ, յամենայն դէպս, նա այդպիսի մտադրութիւն չունէր։ Ետեւից եւս երկու որսամակոյկ էին գալիս եւ նա, հաւանաբար, նկատի ունէր, թէ Պիպին կը նկատեն ու կը փրկեն։ Թէեւ ճիշտն ասած, քաջակորով կետորսները այնքան էլ հակուած չեն սեփական վախկոտութեան պատճառով դժբախտութեան մէջ ընկածներին օգնութեան ձեռք պարզելու։

Բայց այնպէս պատահեց, որ Սթարբէքի ու Փլասքի որսամակոյկները, նկատելով կետաձկների մէկ ուրիշ հոտ, շրջուեցին նրանց կողմ։ Իսկ Սթաբը այդ միջոցին արդէն շատ հեռու էր եւ որսորդութեան մոլուցքի մէջ մոռացել էր Պիպի մասին մտածելն անգամ։ Դժբախտ տղեկի շուրջ հետ զհետէ աւելի ու աւելի էր ընդարձակւում հորիզոնը եւ քիչ անց արդէն բոլոր ուղղութիւններով նրա հայեացքի առաջ փռուած էր ովկիանոսի հարթ մակերեւոյթը միայն, ուր ոչինչ չկար այլեւս, որ յուշէր այն մասին, թէ այստեղ հէնց նոր մարդիկ են եղել։

Բոլորովին պատահաբար, ի վերջոյ, Պիպին փրկեց «Փեկոդ»ը։ Բայց խեղճ տղան մինչ այդ արդէն հիմարացել էր։ Յամենայն դէպս, այդ կարծիքի էին նաւազները։ Ամբարտաւան ովկիանոսը հրաժարուել էր ընդունել նրա մահկանացու սեւ մարմինը, բայց փոխարէնը կուլ էր տուել տղայի անմահ ու լուսաւոր հոգին։ Կուլ էր տուել, սակայն չէր սպանել։ Եւ հոգին ընկղմուել էր ովկիանոսային անարատ խորխորատները, որտեղ նախապատմական աշխարհի ստուերներն են սահում կիսաթափանց մուժի մէջ, եւ որտեղ անթիւ֊անհամար մարջան֊արարածները գիշեր ու զօր վարպետօրեն կառուցում են իրենց ստորջրեայ վիթխարի տէրութեան շինութիւնները։ Փոքրիկ Պիպը նաւազներին պատմում էր այն ամէնի մասին, ինչ տեսել էր իր հոգին ովկիանոսի խորքերում։ Նա տեսել էր նաեւ Աստծոյ ոտքը՝ ջուլհակի հաստոցի ոտնակին, եւ այս մասին պատմելուց յետոյ էր որ նաւազները վերջնականապէս եզրակացրեցին, թէ տղան խենթացել է։ Քանզի մարդու խենթութիւնը երկնային բանականութիւն է. մարդը լքելով երկրային գիտակցութեան սահմանները, ի վերջոյ, հանգում է բարձրագոյն մտածողութեան, որ բանականութեան տեսանկիւնից անհեթէթ է ու վայրենի։ Եւ այնժամ, բարեբախտաբար, թէ դժբախտաբար, նա դառնում է անդրդուելի եւ անտարբեր՝ ճիշտ իր Աստծոյ պէս։

Ւսկ, ընդհանուր առմամբ, շատ խիստ չդատապարտենք Սթաբին։ Կետորսութեան ժամանակ նման դէպքեր հաճախ են պատահում։ Իսկ այս պատմութեան շարունակութիւնը կարդալով դուք կ՚իմանաք որ նման մի բան էլ պատահեց ինձ հետ։

Գլուխ վաթսուներկուերորդ.
ՊԱՐԵԳՕՏԸ

Եթէ կետաձկան մարմինը հերձելիս դուք էլ լինէիք «Փեկոդ»ի տախտակամածին, եւ եթէ յանկարծ ձեր խելքին փչեր մօտենալ փաթանիւին, ապա ձեր աչքով կ՚ընկներ հետաքրքիր եւ խիստ առեղծուածային առարկայ, որ անպայման կը տեսնէիք ձախ նաւակողի մօտ, ջրթափ անցքերի տակ։ Ո՛չ կաշալոտի գլխի մէջ գտնուող խոշոր ճարպանոթը, ո՛չ նրա վարի ծնօտի հրէշաւոր չափերը, ոչ պոչալողակների կատարեալ համաչափութիւնը ձեզ այնքան չեն զարմացնի, որքան աչքի ծայրով տեսած առեղծուածային այդ կոնը։ Քենթուկիի ամենաբարձրահասակ բնակիչի պէս երկայն, հիմքը՝ մօտ մէկ ֆութ տրամագծով կոնը սեւ էր ու փայլուն, ինչպէս Եոջոն՝ Քվիկեգի եբենոսէ կուռքը։ Ձեր տեսածը յիրաւի կուռք է։ Աւելի ճիշտ՝ նրա պատկերն է հինաւուրց ժամանակներին ծառայել որպէս կուռք[24]։ Նոյն այն կուռքը, որ դրուած էր Հրեաստանի տիկնանց տիկին Աբիսողոմի դստեր Մաաքայի պարտէզում, եւ որին երկրպագելու համար Մաաքայի որդին՝ Ասան, մօրը զրկեց տիկնութիւնից, ջարդուփշուր արեց նրա կուռքը եւ Կեդրոն հեղեղատի մէջ այրեց։ Այս ամէնի մասին մշուշոտ կերպով պատմւում է Թագաւորաց Երրորդ Գրքի ԺԵ գլխում։

Նաւազներից մէկը, որ կետաճարպը կտրատելու հմուտ վարպետն է, մօտենում, երկու հոգու օգնութեամբ շալակն է վերցնում կետաձկան առէջքը եւ ծանրութեան տակ ճկուած, քայլում է դէպի առաջամասի տախտակամած, որտեղ սկսում է ներքեւից դէպի վեր պլոկել կաշին՝ վիշապօձին մաշկազերծ անող աֆրիկացի որսորդի հմտութեամբ։ Յետոյ ներսը դէպի դուրս է շրջում, մի լաւ ձգում է այնպէս, որ մօտ երկու անգամ աւելանում է լայնութիւնը, եւ կախում է կայմապարանին՝ չորանալու։ Միառժամանակ անց չորացած մաշկը վերցնում, սուր ծայրից երեք ֆութ երկարութեամբ կտրում, կողքերից էլ երկու անցք են բացում ձեռքերի համար եւ կետաճարպ կտրատող նաւազը վրան է քաշում այն։

Հիմա արդէն նա կանգնած է ձեր դիմաց կետորսների միաբանութեան սահմանած հագուստով։ Անյիշելի ժամանակներից ի վեր այդպիսի արտահագուստը յուսալիօրեն պաշտպանում է ճարպը կտրատողի մասնագիտութիւն ունեցողին՝ իր ծառայական արտառոց պարտականութիւնները կատարելիս։

Այդ պարտականութիւնների իմաստն այն է, որ հալելուց առաջ կետաձկան մաշկաճարպը կտրատում ու մանրում են։ Նաւեզրի մօտ դրուած է լինում փայտէ իւրօրինակ մի մսաղաց, որի պտտուող լիսեռի տակ լայնաբերան մի տակառ կայ։ Հէնց այդ տակառի մէջ էլ լցնում են մաշկաճարպի շերտերը, որոնք այնքան բարակ են, որ նման են Աստուածաշնչի էջերի։ Առէջքի սեփ֊սեւ մաշկից պատրաստած բարեպաշտական պարեգօտ հագած նաւազին նայելիս, մտածում ես, թէ ի՜նչ հիանալի Հռոմի պապ կամ գոնէ արքեպիսկոպոսի թէկնածու կը լինէր նա։

Գլուխ վաթսուներեքերորդ.
ԼԱՄՊԱՐԸ

Երբ գիշերով նաւախցիկ իջնէք, որտեղ քնած են հերթափոխի նաւազները, մի րոպէ ձեզ այնպէս կը թուա, թէ գտնւում էք լուսաշող մի դամբարանում, որտեղ իրենց յաւիտենական քնով հանգչում են սրբերի դասին բարձրացուած արքաներն ու իշխանները։

Առեւտրական նաւի նաւազի համար լամպարի իւղը նոյնքան չլինելիք բան է, որքան թագուհու կաթը։ Եւ նրանք, այդ նաւազները ստիպուած են հագնուել մթան մէջ, ուտել մթան մէջ, մթան մէջ էլ պառկել քնելու... Իսկ կետորսը, որի կեանքի իմաստը լոյսի սննդին հետապնդելն է, ինքը եւս, բնական է որ ապրում է լոյսի մէջ լողալով։

Տեսէք, թէ ի՜նչ հեշտութեամբ է կետորսը բոան մէջ առնում իր լամպարները։ Ճիշտ է, դրանք հաճախ հին սրուակներ են ու շշեր։ Եւ մօտենալով պղնձէ գուռին, որի մէջ սառչում է ճարպը, նա սրուակները լցնում է այնպիսի մի զգուշութեամբ, ասես անգլիական թանձր գարեջուր լցնելիս լինի գաւաթի մէջ։ Իր խցիկում նա վառում է անմշակ, ուրեմն, եւ ամենամաքուր իւղը։ Այդ իւղը համեղ է, ինչպէս կովինը, որ քաշում են վաղ գարնանը, երբ ապրիլեան մարգագետինները դեռ ծածկուած են լինում մատղաշ կանաչով։

Կետորսը իր լամպարի իւղը ինքն է քաշում, որպէսզի համոզուած լինի, թէ թարմ է ու անարատ։ Եւ կետորսի նման մէկ էլ ճանապարհորդն է, որ իր ձեռքով որս է անում ընթրիքի համար։

Գլուխ վաթսունչորսերորդ.
ՈՍԿԵԴՐԱՄԸ

Ինչպէս արդէն ասացի, Աքաաբը սովորութիւն ուներ ետ ու առաջ քայլել շքահարթակի վրայ։ Երբ մի պահ կանգնում էր կողմնացոյցի պահարանի մօտ, հայեացքը մեխւում էր դէպի յանդուգն նպատակը ուղղուած սլաքին, իսկ երբ մօտենում էր միջնակայմին, անթարթ նայում էր կայմաձողին ամրացրած ոսկեդրամին։

Մի առաւօտ էլ, սովորականի պէս կանգնելով ոսկեդրամի դիմաց, նա քննախոյզ նայեց մակագրութիւններին ու պատկերներին, ասես ներքին մի կապ որոնելով դրանց գաղտնի խորհրդի եւ իր սեւեռուն գաղափարի հետ։

Յիրաւի, ոսկեդրամը գաղտնի խորհուրդ ունէր։ Եւ այդ էր պատճառը, որ գիշերային խաւարի մէջ նաւազներից ոչ ոք չէր փորձում գողանալ այն։ Աստծուց որեւէ վախ չունեցող նաւազները ոսկեդրամը դիտում էին որպէս Ճերմակ Կետաձկան թալիսման։

«Փեկոդ»ի ոսկեդրամը Հարաւ Ամերիկեան այն դուբլոններից էր, որոնց վրայ կարելի էր տեսնել արմաւենիներ եւ հրաբուխներ, արեգակնային սկաւառակներ եւ աստղեր, երկնային ոլորտի շրջագծեր եւ առատութեան եղջիւրներ։

Միջնակայմի դուբլոնի եզրին այսպիսի մակագրութիւն կայ. REPUBLlCA DEL ECUADOR, QUITO։ Ուրեմն, այն ձուլել են Անդերում, յաւերժական ամրան աշխարհում։ Մակագրութիւնը իր մէջ էր առել երեք լեռնագագաթներ, որոնցից մէկը կրակ էր ժայթքում, երկրորդից կախուած էր մի աշտարակ, իսկ երրորդի վրայ կանգնած՝ մի աքաղաղ էր կանչում։ Այդ երեք լեռնագագաթների վրայ կամար էին կապել կենդանակերպի նշանները։

Նաւապետ Աքաաբը կանգնել էր հասարակածային երկրի ոսկեդրամի դիմաց եւ, բնական է որ չէր կարող խուսափել կողմնակի հայեացքներից։

— Ինչ որ հաստատուն եւ եսասիրական բան կայ այս ամէնի մէջ... Ամուր աշտարակը Աքաաբն է։ Հրաբուխը Աքաաբն է։ Խիզախ ու հաղթական թռչունը նոյնպէս Աքաաբն է։ Եւ ոսկու այս կլորիկ կտորը առաւել խոշոր գնդի պատկերն է սոսկ... Հիմա ինձ թւում է որ դրօշմակերտ այս արեգակը կարմիր դէմք ունի.. Բայց այս ի՞նչ է... Ի հարկէ... Նա ծագում է փոթորիկի նշանի՝ Գիշերահաւասարի տակ։ Ընդամէնը վեց ամիս առաջ էր, որ նախորդ Գիշերահաւասարից նա դուրս էր գաԼիս Խոյի կենդանակերպի տակ։ Ուրեմն, փոթորիկից դէպի փոթորիկ... Եղիցի՜։ Տառապանքով ծնուած մարդը ապրում է չարչարանքների մէջ եւ մեռնում հիւանդութիւններից։ Եղիցի՜... Մենք դեռ կը չափենք մեր ուժերը, անխուսափելի Փորձանք... Եղիցի՜...

— Կասկած չկայ, որ այդ ոսկեդրամը դրօշմուած է ոչ թէ հաւերժահարսի մատներով, այլ սատանայի ճանկերով,— իւրովի քրթմնջում էր Սթարբէքը, նաւակողի բազրիքին հենուած։— Ծերուկն ասես Բաղդասարի սոսկալի մակագրութիւնն է կարդում[25]։ Ես դեռ մինչեւ հիմա այդ ոսկեդրամին կարգին չեմ էլ նայել։ Ծերուկը ցած է իջնում... Գնամ՝ նայեմ... Երկնքի մէջ մխրճուած երեք լեռնագագաթներ ու նրանց տակ փռուած հովիտ... Ոնց որ Սուրբ Երրորդութիւն լինի։ Մահուան հովտում Աստուած գօտեպնդում է մեզ, եւ մեր վրայ իջած խաւարի մէջ առաջուայ պէս փայլում է Արդարութեան արեւը՝ փարոսի եւ յոյսի իր պայծառ լոյսով։ Սակայն արեգակը նոյն տեղը չի մնում, եւ եթէ կէսգիշերին մտքներովս անցնի ստանալ նրա ողորմածութիւնը, իզուր ենք հայեացքով շրջելու երկնակամարի վրայ։ Այս ոսկեդրամը ինձ հետ խօսում է իմաստուն, հանդարտ, արդարամիտ, բայց եւ թախծոտ մի լեզուով։ Ես պէտք է հեռանամ նրանից, որպէսզի արդարութիւնը չկարողանայ դաւաճանաբար սասանել ինձ։

— Ծեր Մողոլը քաշուեց իր խուցը,— ճարպահալարանի մօտ կանգնած Սթաբը այսպէս սկսեց իր մենախօսութիւնը։— Ո՜նց էր նայում դրամին, հը՞... Նրա հետեւից էլ Սթարբէքը հեռացաւ... Բայց երկուսի դէմքերն էլ երեւի թէ ինը սաժեն երկարած էին... Եւ այն պատճառով որ նայում էին ոսկու կտորին... Եթէ այդ ոսկին իմը լինէր եւ ես էլ՝ Նեգրական բլրակում, ապա ոչ թէ աչքերս պլշած կը նայէի, այլ քամուն կտայի... Հը՛մ... Իմ տգէտ ու խեղճ կարծիքով, բաւականին տարօրինակ է... Նախորդ ուղերթների ժամանակ առիթ եմ ունեցել տեսնելու ե՛ւ հինաւուրց իսպանական դուբլոններ, ե՛ւ Պերուի, ինչպէս նաեւ չիլիական ու բոլիվիական ոսկեդրամներ... Տեսել եմ ոսկէ մոյիդորներ ու պիստոլներ... Բայց ի՞նչ արտակարգ բան կայ այս մէկի մէջ։ Չէ՛, երեւի պէտք է մօտենալ ու մի լաւ զննել... Էհե՜... Այս ի՞նչ խորհրդաւոր ու հրաշալի նշաններ են։ Երեւի հէնց սրանք են որ կոչւում են կենդանակերպի նշաններ։ Ճիշտ այսպիսի նշաններ կան իմ օրացոյցի մէջ։ Ահաւասի՛կ... Կենդանակերպի նշանները... Եւ Արեգակն էլ միշտ նրանց միջեւ է... Հը՛մ, հը՛մ... Սա Խոյն է... Ցուլը... Սրանք էլ... Աչքս թող դուրս գայ, եթէ Երկվորեակները չեն։ Միայն ափսոս որ այս հրաշալի նշանները անիմաստ են։ Բայց մի՞թէ անիմաստ են... Սը՜ս... Մի րոպէ... Չէ՛, Աստուած վկայ, հիմա ինձ հասկանալի է այս ամէնի խորհուրդը։ Անտարակո՛յս... Ահա Խոյը, որ քածի պէս ցկնում է մեզ աշխարհով մէկ։ Եւ Ցուլը, որ շտապում է եղջիւրները մխրճել մեր մարմինը։ Յետոյ՝ Երկվորեակներն են, այսինքն՝ Արատն ու Առաքինութիւնը։ Մենք ջանում ենք հասնել Առաքինութեանը, բայց յանկարծ յայտնւում է Խեցգետինը ու մեզ քարշ տալիս դէպի ետ։ Ահաւասիկ՝ Առիւծը մեր ճանապարհին... Նա կատաղօրեն բացել է երախը ու թաթով հարուածում է մեզ։ Հազիւ ենք կարողանում փախչել նրանից եւ... հանդիպում ենք Կոյսին։ Այսինքն, մեր առաջին սիրոյն։ Ամուսնանում ենք ու կարծում, թէ յաւերժ բախտաւոր ենք։ Յանկարծ մեր դիմաց յայտնւում է Կշեռքը։ Կշռում ենք մեր բախտաւորութիւնը եւ պարզում, որ պակաս է։ Ի հարկէ, տխրում ենք ու մէկ էլ վեր ցատկում մեր տեղից... որովհետեւ Կարիճը խայթում է մեզ։ Սկսում ենք ապաքինել վերքը, եւ մէկ էլ չորս կողմից մեզ վրայ են տեղում նետէրը։ Աղեղնակիրն է զուարճանում իր ազատ ժամերին նետահարելով մեզ։ Հազիւ ենք մեր մարմնից դուրս քաշում նետերի սլաքները, երբ վրայ է պրծնում Այծեղջիւրը։ Նա խփում՝ եւ մեզ նետում է գրողի ծոցը, որտեղ Ջրհոսը ոտքից գլուխ ողողում է իսկական մի հեղեղով, եւ մենք ընկղմուելով ջրի մէջ, այս ամէնը աւարտում ենք քուն մտնելով Ձկների հետ... Արեգակը իր համար անցնում է այս բոլոր դժուարութիւնների ու տառապանքների միջով՝ երկնքում, եւ նոյն ճամբան նոյն կերպ երկրի վրայ անցնում եմ ես։ Երբէք չյուսահատուե՛լ. այս է իմ սկզբունքը։ Մնաս բարով, ոսկեդրամ... Այս ո՞վ է մօտենում... Ես հիմա կը թաքնուեմ, որպէսզի լսեմ, թէ ինչ է ասելու այս նաւազը։ Նա նոյնպէս կանգնեց ոսկեդրամի դիմաց։ Ահաւասիկ, սկսեց խօսել։ Հետաքրքիր է...

— Ոսկէ կլորակից բացի ոչինչ չեմ տեսնում այստեղ։ Իսկ այդ կլորակը ստանալու է նա, ով առաջինը կը նկատի կետաձկանը։ Բոլորի աչքը ոսկեդրամի վրայ է, որ արժէ տասնուեց դոլար։ Եթէ սիգարի հատը հաշուենք երկու սենթ, կը լինի ինը հարիւր վաթսուն հատ սիգար։ Այլեւս գարշելի հոտ ունեցող ծխամորճ չեմ ծխի։ Կը ծխեմ միայն սիգարներ, որոնք ինը հարիւր վաթսուն հատ են այս կլորակի մէջ... Հէնց դրա համար էլ Փլասքը մօտենում է... Մօտենում է, որ տեսնի իմ սիգարները...

— Չգիտեմ, խելացի՞ բան է սա, թէ հիմարութիւն։ Եթէ իսկապէս խելացի է, ապա բաւականին հիմարաւուն է թւում։ Իսկ եթէ հիմարութիւն է, ապա, այնուհանդերձ, բաւականին խելացի տպաւորութիւն է թողնում այս ոսկեդրամը... Բայց... Սը՜ս... Մեն կղզու մեր ծերուկը մօտենում է... Նախքան նաւազ դառնալու որոշում ընդունելը, իր կղզում նա երեւի դիակառքի կառապան է եղել։ Շրջանցում է միջնակայմը... Հակառակ կողմը պայտ է գամած... Բայց նորից դէպի ոսկեդրամն է գալիս։ Արդեօք ի՞նչ է նշանակում այս ամէնը... Ինչ որ բան է քրթմնջում։ Իսկ ձայնն էլ նման է ջարդուած սրճաղացի։ Հապա՞... Տեսնենք այդ ի՞նչ է ասում։

— Եթէ երբեւէ մեզ վիճակուած է տախտակամած բարձրացնել Ճերմակ Կետաձկանը, ապա այդ տեղի կ՚ունենայ մէկ ամիս ու մէկ օրից, եւ արեւն էլ գտնուելիս կը լինի կենդանակերպի նշաններից որեւէ մէկում... Ես ճանաչում եմ նշանները եւ այսպիսի պատկերները ինձ հասկանալի են։ Չորս տասնամեակ առաջ Կոպենհագենում մի վհուկ է ինձ սովորեցրել... Ուրեմն, ո՞ր նշանի տակ կը լինի արեւը... Ի հարկէ, պայտի... Ճիշտ ոսկու դիմաց... Իսկ ո՞րն է պայտի նշանը։ Անշուշտ, Առյուծը... Մռնչացող ու խժռող Առյուծը։ Է՜հ, նա՛ւ, մեր խարխուլ նաւ... Երբ մտածում եմ քո մասին, իմ ծեր գլուխը ցաւից պայթում է...

— Նոյն բառերի եւս մի մեկնաբանութիւն... Թէեւ մարդիկ տարբեր են իրարից, բայց աշխարհը մէկն է։ Դարձեալ թաքնուեմ։ Քվիկեգն է գալիս... Ոտքից գլուխ դաջուած՝ նա ինքն է նման կենդանակերպի բոլոր տասներկու նշաններին։ Ի՞նչ կը խօսի արդեօք այդ մարդակերը։ Թող ես տեղնուտեղը մեռնեմ, եթէ նա չի համեմատում դուբլոնի եւ իր մարմնի վրայի նշանները։ Չէ՛, նա չի հասկանում, թէ ինչ բան է այդ ոսկեդրամը... Երեւի կարծում է, թէ թագաւորի տաբաթից պոկուած կոճակ է... Օհո՜, գրողի տարած այդ ուրուականն է գալիս... Ֆեդալլահը... Ինչպէս միշտ, պոչը ոլորել ու թաքցրել է։ Տեսնենք, թէ ի՛նչ է ասելու... Ո՜հ, նա աչքով է անում այդ նշանին եւ երկրպագում է։ Հիմա էլ Պիպն է գալիս։ Խե՜ղճ տղայ... Ես հիմա նրանից վախենում եմ... Ի՜նչ անմարդկային, խենթաւուն է նրա դէմքի արտահայտութիւնը։ Բայց... լսենք։

— Ես նայում եմ, դու նայում ես, նա նայում է։ Մենք նայում ենք, դուք նայում էք, նրանք նայում են։

— Աստուա՜ծ իմ... Խեղճը Մուրէյի «Քերականութիւնն» է սերտում։ Տեսնենք հիմա՞ ինչ է ասում...

— Ես նայում եմ, դու նայում ես, նա նայո՛ւմ է։ Մենք նայում ենք, դուք նայում էք, նրանք նայում են։

— Անգիր է ուզում անել... Խե՜ղճ տղայ...

— Ես նայում եմ, դու նայում ես, նա նայում է։ Մենք նայում ենք, դուք նայում էք, նրանք նայում են։

— Ա՛յ քեզ ծիծաղելի պատմությո՜ւն...

— Եւ ես, դու, եւ նա... Եւ մենք, դուք, եւ նրանք, բոլորն էլ չղջիկներ են։ Իսկ ես ագռաւ եմ... յատկապէս, երբ նստում եմ այս սոճու կատարին... Ղա՜ռ֊ռռռ... Ղա՜ռ֊ռռռ... Ղա՜ռ֊ռռռ... Ղա՜ռ֊ռռռ... Մի՞թէ ագռաւ չեմ։ Իսկ խրտւիլա՞կը ուր է։ Ո՞ւր է... Հը՛... Տեսնում եմ... Տեսնում եմ... Երկու ոսկոր մտցրած է տաբաթի փողքերի մէջ, իսկ երկուսն էլ բաճկոնակի թեւերի...

— Չլինի՞ թէ նա նկատի ունի ինձ։ Խե՜ղճ տղայ... Աստուած վկայ, քիչ է մնում, թէ մարդ գնայ ու կախուի... Չէ՛, աւելի լաւ է հեռանամ։ Ես կարող եմ դիմանալ միւսներին, քանի որ նրանց խելքը գլխին է։ Հեռանամ, քանի դեռ նա շարունակում է ինչ որ բաներ քրթմնջալ...

— Սա նաւի պորտն է։ Այս դուբլոնը։ Եւ բոլորն ուզում են պոկել կայմաձողից։ Բայց փորձէք պոկել ձեր պորտը։ Գիտէ՞ք ինչ կը լինի։ Եթէ դուբլոնը մնայ այստեղ, ի հարկէ, շատ վատ բան կը լինի... Որովհետեւ, եթէ ինչ որ բան մեխում են կայմին, ուրեմն, գործերը վատ են... Հա՜֊հա՜։ Ծերուկ Աքաաբ, քեզ Ճերմակ Կետաձուկն է գամելու։ Իսկ սա սոճի է։ Հայրս մի սոճի կտրեց եւ արծաթէ մատանի գտաւ փայտի մէջ... Մի պառավ նեգրուհու նշանի մատանին... Եւ ինչպե՞ս էր այդ մատանին յայտնուել ծառի մէջ։ Մեռելներից յարութիւն առնելու ժամանակ էլ նոյն բանն են հարցնելու, երբ ովկիանոսի խորքերից դուրս քաշեն վրան ոսկեդրամ մեխած այս կայմը, որ արդէն ծածկուած կը լինի խեցիների հաստ կեղեւով։ Ո՜հ, ոսկի՜... Ո՜հ, թանկարժէք ոսկի՜... Աշխարհէ աշխարհ Աստուած շրջում եւ իր համար մոշ է հաւաքում... Խոհարա՛ր, հէ՜յ, խոհարա՛ր... Ճաշը եփո՞ւմ ես... Ջեննի՜։ Հէ՜յ, հէ՜յ, հէ՜յ, հէ՜յ, հէ՜յ... Ջեննի՜... Ջեննի՜... Ընթրիքին կարկանդակ թխիր մեզ համար...

Գլուխ վաթսունհինգերորդ.
ԿՌՆԱՏ ՆԱՒԱՊԵՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ

— Հէ՜յ, ո՞վ կա նաւի վրայ... Ճերմակ Կետաձկանը չէ՞ք տեսել,— գոչեց Աքաաբը, երբ նաւախելի կողմից անցաւ անգլիական կետորսանաւը։ Ձայնափողը շրթունքներին հպած, ծերուկ Աքաաբը կանգնել էր շքահարթակի վրայ կախուած իր որսամակոյկի մէջ այնպէս, որ ոսկրէ արհեստական ոտքը շատ լաւ էր տեսանելի անգլիացի նաւապետին։ Սա անփութօրեն փռուել էր իր որսամակոյկի ցռուկին։ Արեւախանձ էր, բարեհոգի արտաքինով, ամրակազմ։ Կը լինէր մօտ վաթսուն տարեկան կամ վաթսունից փոքր֊ինչ պակաս։ Հագել էր լայն բաճկոնակ, որի մի թեւքը դատարկ կախուած էր նրա թիկունքին, ասես նաւախելի դրօշակ լինէր։— Դու Մոբի Դիկին չե՞ս տեսել,— հարցը նրան ուղղեց Աքաաբը։

— Իսկ սա տեսնո՞ւմ ես,— պատասխանեց անգլիացին եւ գլխից վեր պարզեց կաշալոտի ճերմակ ոսկորից պատրաստած արհեստական ձեռքը, որի ծայրին մուրճի նման փայտէ գլխիկ կար։

— Անձնակա՜զմ, անցիր որսամակոյկ,— ահեղաձայն հրամայեց Աքաաբը։— Որսամակոյկը իջեցնել ջո՜ւրը...

Մէկ րոպէ էլ չանցած, նրա որսամակոյկը անձնակազմով հանդերձ ընկղմուեց ջուրն ու քիչ անց մօտեցաւ օտար կետորսանաւին։ Բայց այստեղ ծնուեց չնախատեսուած մի խոչընդոտ։ Յուզուած Աքաաբը բոլորովին մոռացել էր որ միոտնանի մնալուց ի վեր ոչ մի անգամ առիթ չի ունեցել բարձրանալ օտար նաւ։ «Փեկոդ»ը այդ նպատակին ծառայող հնարամտօրեն սարքուած հարմարանքներ ուներ, որոնց բացակայութեամբ միոտանի Աքաաբը չէր կարող որսամակոյկից ելնել նոյնիսկ ի՛ր նաւի տախտակամած։

Եւ հիմա, երբ ալիքները նրա մակոյկը մերթ բարձրացնում հասցնում էին մինչեւ նաւակողի ելուստը, մերթ իջեցնում մինչեւ անգլիական նաւի ողնուցը, Աքաաբը իրեն կատարեալ անօգնական ու թշուառ զգաց։

Ես արդէն ասել եմ, որ թէկուզ անուղղակիօրեն Աքաաբի դժբախտութեան հետ կապուած ամեն մի անհարմարութիւն ծնում էին նրա մոլեգին ցասումի բռնկումները։ Իսկ այս դէպքում նա առաաւել եւս գրգռուեց անգլիացի երկու սպաների սիրալիրութեան հետեւանքով, որոնք նաւեզրից դէպի ցած թեքուած, իջեցրին շատ գեղեցիկ զարդարուած պարանե մի սանդղակ։ Ըստ երեւոյթին, նրանց մտքով իսկ չէր անցել, թէ միոտնանի հաշմանդամին այդպիսի սանդղակը բանի պէտք չէ։ Բայց անգլիացի նաւապետը առաջին իսկ հայեացքից ամէն ինչ հասկացաւ եւ հրամայեց ցած իջեցնել ամբարձիչները։ Նաւազները կատարեցին նրա հրամանը։ Աքաաբը հեծնեց ամբարձիչի կեռիկին եւ բարեյաջող բարձրացուեց նաւի տախտակամած։

Անգլիացի նաւապետը իր ոսկրէ ձեռքը, իսկ Աքաաբը ոսկրէ ոտքը մտերմաբար պարզած՝ իրար ընդառաջ եկան եւ մեր ծերուկն ասաց.

— Ուրեմն, բարեկամս, իրար զարկենք այս ոսկորները։ Ահա քո ձեռքը, որ երբէք չի դողայ եւ իմ ոտքը, որ երբէք չի փախչի... Վաղո՞ւց ես տեսել Ճերմակ Կետաձկանը։ Որտե՞ղ...

— Հասարակածի վրայ,— պատասխանեց անգլիացին։— Անցեալ տարի։

— Նա՞ է քեզ զրկել ձեռքից,— հարցրեց Աքաաբը, զննելով անգլիացու ոսկրէ ձեռքը։

— Նա է զրկել,— պատասխանեց անգլիացի նաւապետը։— Իսկ քո ո՞տքը։

— Այո՛,— ասաց Աքաաբը։— Շո՛ւտ պատմիր, խնդրում եմ, թէ ինչպէս պատահեց։

— Անցեալ տարի, առաջին անդամ լինելով, նաւարկում էի հասարակածային ջրերում,— սկսեց անգլիացին։— Եւ Ճերմակ Կետաձկան մասին էլ ոչինչ չէի լսել։ Մի անգամ հանդիպեցինք կաշալոտների հոտի։ Հինգ կամ վեց գլուխ կը լինէին։ Անմիջապէս իջեցրինք որսամակոյկները եւ սկսեցինք հետապնդել։ Ինձ յաջողուեց հարպունահարել դրանցից մէկին։ Բայց դա ոչ թէ կետաձուկ էր, այլ իսկական կրկէսի նժոյգ եւ շարունակ պտտւում էր մեր շուրջը։ Ուստի ես իմ տղաներին հրամայեցի զգաստ նստել, այլապէս մի ակնթարթում կարող էին յայտնուել ծովի խորխորատներում։ Հէնց այդ ժամանակ էլ դուրս լողաց մի խոշոր կաշալոտ, որի գլուխն ու սապատը կաթի պէս ճերմակ էր, իսկ մարմինն էլ ծածկուած կնճիռներով ու ճաքերով։

— Այդ նա՛ է եղել,— գոչեց Աքաաբը։— Նա՛...

— Իսկ լողակի մօտ հարպուններ էին ցցուած։

— Այո՛, ի հարկէ։ Դրանք իմ հարպուններն են...

— Հա՜... ուրեմն, կետաձկների այդ նախահայրը մէկ էլ նետուեց ճիշտ հոտի մէջտեղն ու սկսեց կատաղօրեն կրծոտել հարպունաթոկը։

— Հասկանալի է,— վրայ բերեց Աքաաբը։— Մտքին եղել է կրծել֊կտրել հարպունաթոկն ու ազատել խփուած կետաձկանը։ Ծանօթ հնարանք է։

— Չգիտեմ, թէ ինչպէս եղաւ,— շարունակեց կռնատ նաւապետը,— բայց հարպունաթոկը խճճուեց նրա ատամների արանքում, իսկ մենք առանց իմանալու, որ թոկը կառչել է ատամներին, սկսեցինք ձգել ու ձգել, որպէսզի հարպունահարուած կետաձկան վերջը րոպէ առաջ տանք, քանի դեռ նրան չէր ազատել չգիտես որտեղից յայտնուած պաշտպանը։ Մէկ էլ թը՜րը՛խկ... Եւ հարպունահարուած մեր կետաձկանը հասնելու փոխարէն, ամբողջ ուժով դիպանք ճերմակ սապատին։ Իսկ մեր կետաձուկը հանգիստ հեռանում էր։ Է՜հ... մտածեցինք, եթէ վիճակը փոխուեց, եւ մենք հանդիպեցինք այդքան հրաշալի կետուսի... Ի դէպ, սը՛ր, իմ տեսածների մէջ դա ամենախոշոր ու հիանալի կետաձուկն էր... Ես վճռեցի հէնց նրան խփել։ Իսկ նա ցասումից մոլեգնել էր։ Ես էլ վախենում էի, թէ չլինի՞ յանկարծ հարպունաթոկը կտրուի կամ պոկի ատամը... Ախր իմ որսամակոյկի տղաները ոչ թէ թիավարողներ են, այլ իսկական սատանաներ։ Մտածում էի նաեւ, որ մի հարպունաթոկը այդ ծերուկի համար քիչ կը լինի, անհրաժեշտ է երկրորդն էլ ապահովել։ Ուստի ցատկեցի իմ աւագ օգնականի որսամակոյկ, որ այդ պահին գրեթէ քսւում էր իմ որսամակոյկին։ Եւ հարպունը վերցնելով, որքան ուժ ունէի, նետեցի այդ ճերմակ սատանայի վրայ։ Աստուա՜ծ իմ, սը՛ր... Հէնց այդ պահին էլ բոլորովին կուրացայ... ոչինչ չէի կարողանում տեսնել, որովհետեւ շուրջս միայն սեւ փրփուր էր, իսկ մեր գլխավերը կախուել էր վիթխարի պոչը։ Շօշափելով, խաւարի մէջ կարողացա գտնել երկրորդ հարպունը, որպէսզի դա էլ մխրճեմ այդ անիծեալի մարմնի մէջ, բայց նոյն վայրկեանին պոչը փլուեց մեզ վրայ, երկու կէս անելով որսամակոյկը։ Եւ այնպէս կիսեց, որ երկու կէսերն էլ վերածուեցին տաշեղների։ Բոլորս յայտնուեցինք ջրի մէջ։ Սոսկալի պոչի մի նոր հարուածի տակ չընկնելու համար ես կառչեցի կաշալոտի կողին ցցուած հարպունի կոթից, բայց ալիքը ինձ մի կողմ քշեց։ Կետաձուկն էլ քարի պէս անցաւ ջրի տակ։ Այդ ժամանակ էր, որ երկրորդ հարպունը խոցեց ձեռքս, ա՛յ, այստեղ։ Ուսից մի փոքր ցած... Եւ թէ ինչպէս եղաւ որ չսուզուեցի՝ ինքս էլ չեմ հասկանում։ Իսկ շարունակութիւնը կը պատմի այս ջենթլմենը։ Ծանօթացե՛ք, նաւապետ։ Դոկտոր Խցոցն է, նաւի բժիշկը։— Եւ կռնատ նաւապետը դարձաւ բժշկին.— շարունակիր տեսնեմ, Խցոց։

Այսքան անյարգալից կերպով զրոյցին մասնակցելու հրաւէր ստացող ջենթլմենը մինչ այդ կանգնած էր մեզնից քիչ հեռու։ Արտաքինը ոչինչ չէր յուշում նրա ազնիւ, մարդասիրական մասնագիտութեան մասին։ Դէմքը կլորիկ էր ու բարեհոգի։ Հագել էր գունաթափ կապոյտ շապիկ եւ կարկատած տաբաթ։ Նա քաղաքավարութեամբ գլուխ տուեց Աքաաբին եւ շտապեց կատարել իր նաւապետի հրամանը։

— Վէրքը սոսկալի էր...— սկսեց նա։— Նաւապետ Բումերին խորհուրդ տուեցի ամէնից առաջ մեր Սէմիին ուղղել դէպի...

— «Սէմիւել Էնդբերի»՝ իմ նաւի անունն է,— բացատրեց կռնատ նաւապետը եւ դարձաւ բժշկին։— Շարունակի՛ր...

— Ուրեմն, նա մեր Սէմիին ուղղեց դէպի հիւսիս, որպէսզի հնարաւորին չափ արագ հեռանայ այդ անիծեալ հասարակածից, որտեղ այնքան շոգ է որ մարդ նոյնիսկ շնչել չի կարողանում։ Իսկ ես արեցի այն ամենը, ինչ կարող էի։ Գիշեր֊ցերեկ մօտը նստած՝ անդադար փոխում էի վիրակապերը։

— Խօսք չունեմ ասելու,— բժշկին ընդհատեց նաւապետը։— Հետս նստած ռոմ էր խմում։ Եւ այնպէս էր հարբում որ ձեռքիս փոխարէն վիրակապում էր ոտքս։ Փորձուած խաբեբայ... Գիշեր֊ցերեկ կողքիս ես նստել, հա՞... Հարբած ընկնում էիր սեղանի տակ, մինչեւ որ ես մի ձեռքով բարձրացնում եւ անկողին էի պառկեցնում քեզ։ Բայց շարունակի՛ր պատմութիւնդ... Իմացի՛ր, որ ես գերադասում եմ քո ձեռքով սպանուել, քան փրկուել մէկ ուրիշի շնորհիւ։

— Պէտք է ձեր ուշադրութիւնը հրաւիրեմ այն բանի վրայ, յարգելի սը՛ր,— Աքաաբին դիմեց բժիշկը,— որ իմ բարեկամը, նաւապետ Բումերը, երբեմն սիրում է կատակել։ Բայց այդ կատակները միշտ էլ անհիմն են լինում։ Այնպէս որ, գիտցած եղեք, մինչեւ վերջերս քահանայ եմ եղել եւ բացարձակ ժուժկալութեան կողմնակից եմ։ Հաւատացէք, որ երբէք...

— Ջուր չի խմում,— վրայ բերեց կռնատ նաւապետը։— Այդ մէկը ճիշտ է։ Նա երբէ՛ք ջուր չի խմում, վախենալով, թէ ջրից կաթուած կը ստանայ... Ես կասկածում եմ, որ նա ջրվախութեամբ է տառապում։ Բայց դու շարունակիր, ժուժկալ մարդ, շարունակի՛ր պատմել ձեռքիս մասին...

— Պատմում եմ,— անվրդով շարունակեց բժիշկը։— Երբ դուք, միստր Բումեր, ինձ ընդհատեցիք ձեր սրամիտ դիտողութեամբ, ես խօսում էի այն մասին, թէ չնայած իմ բոլոր ջանքերին, վէրքը օրեցօր աւելի ու աւելի էր խորանում։ Ճիշտն ասած, սը՛ր,— դարձաւ նա Աքաաբին,— դա ամենասոսկալի վէրքն էր բոլոր այն բաց վէրքերից, որոնք երբեւէ հանդիպել են գործնական բժշկութեան մէջ։ Երկարութիւնը երկու ֆութից աւելի կը լինէր։ Ինքս եմ չափել խորաչափի թոկով։ Ձեռքն սկսեց սեւանալ։ Գիտենալով, թէ դա ինչ է նշանակում, վճռեցի անդամահատել։ Բայց ոսկրի հետ ոչ մի կապ չունեմ։ Ինքն է տաշել ու սարքել, եւ նաւի ատաղձագործին էլ հրամայեց որ ոսկրէ մահակի ծայրին մուրճի գլուխ հագցնի՝ ենթակաների գանգերը փշրելու համար։ Պէտք է ձեզ ասեմ, սը՛ր, որ միստր Բումերին երբեմն կատաղութեան նոպայ է բռնում։ Մի անգամ ոսկրէ մահակի ամրութիւնը ուզում էր փորձել իմ գլխի վրայ։ Տեսնո՞ւմ էք այս փոս ընկած տեղը, սը՛ր,— գլխարկը հանելով, բժիշկը գանգի վրայ ցոյց տուեց բիլիարդի գնդակի չափով փոս ընկած տեղը, որ, ի դէպ, բոլորովին նման չէր սպիի կամ արդէն ապաքինուող վէրքի։— Այնպէս որ, միստր Բումերը կարող է ձեզ պատմել, թէ ինչպէս է գլխիս յայտնուել այս փոսը։

— Ես ի՞նչ իմանամ, թէ ինչպէս է յայտնուել,— ասաց նավապետը։— Այդ մասին ճիշտ կը լինի, եթէ մայրիկիդ հարցնես։ Նա, երեւի, հէնց այդպէս էլ ծնել է քեզ։ Ի՜նչ աւազակն ես, Խցո՛ց... Հետաքրքիր է, աշխարհում կը գտնուի՞ մի այնպիսի խցոց, որ կարողանան խցկել այս Խցոցի կոկորդը... Երբ դու մեռնես, շան որդի, քեզ աղաջուրն եմ դնելու։ Պէտք է քեզ պահպանեմ ապագայ սերունդների համար, ստո՛ր անպիտան...

— Իսկ ի՞նչ եղաւ Ճերմակ Կետաձուկը,— անհամբերութեամբ հարցրեց Աքաաբը։

— Անհետացաւ,— պատասխանեց նաւապետը։— Ջրի տակն անցաւ ու անհետացաւ։ Բայց ես դեռ չէի կարծում, թէ նա նշանաւոր Ճերմակ Կետաձուկն է։ Միայն շատ յետոյ լսեցի Մոբի Դիկի մասին ու կռահեցի, որ նա է ինձ հետ այսպիսի կատակ արել։

— Յետոյ այլեւս չե՞ս հանդիպել։

— Հանդիպել եմ։ Երկու անգամ։

— Բայց չյաջողուե՞ց հարպունահարել։

— Չեմ էլ փորձել։ Մի ձեռք տուել եմ՝ բաւական է։ Թէ չէ՝ ի՞նչ կը լինի իմ վիճակը, եթէ երկրորդն էլ կորցնեմ։

— Ի դէպ, ջենթլմեններին արդեօք յայտնի՞ է,— միջամտեց բժիշկը,— որ կետաձկան մարսողական օրգանները Աստծոյ կամօք այնպէս են ստեղծուած, որ խեղճը հաւի քնքոյշ միսն անգամ մարսել չի կարողանում, ուր մնաց ձեր ձեռքը, միստր Բումեր, կամ ձեր ոտքը, միստր Աքաաբ։ Բայց նրան պատահում է նոյնը, ինչ պատահել է իմ հիւանդներից մէկին, ցեյլոնցի ֆաքիրին։ Այդ ֆաքիրը դանակներ եւ սուսերներ էր կուլ տալիս։ Հասկանալի է, որ հիանալի վաստակում էր։ Բայց մի գեղեցիկ օր էլ կուլ էր տուել իր փոքրիկ զմելին եւ մի քանի տարի շարունակ նրա ստամոքսը խանգարուած վիճակում էր։ Ես նրան փսխելու դեղ տուեցի եւ զմելին սկսեց կտոր֊կտոր դուրս գալ։ Սկզբում դուրս եկաւ մի շեղբը, յետոյ՝ խցանահանը, յետոյ՝ բիզը, այնուհետեւ՝ երկրորդ շեղբը։ Այնպէս որ, միստր Բումեր, չի բացառուած, որ ձեր աջ ձեռքը դեռ չի մարսուած Մոբի Դիկի ստամոքսի մէջ, եւ եթէ գործի դնէք ձեր ձախ ձեռքը, ապա շատ հնարաւոր է, որ փառք ու պատուով կը կարողանաք թաղել աջը։ Դրա համար անհրաժեշտ է միայն բռնել Մոբի Դիկին եւ լեզու գտնել հետը։

— Շատ շնորհակալ եմ,— ասաց նաւապետ Բումերը։— Թող նա բաւարարուի այն ձեռքով, որ արդէն տարել է, իսկ միւսը ուզում եմ պահել սեփական կարիքներս հոգալու համար։ Եւ, ընդհանրապէս, շնորհակալ եմ Ճերմակ Կետաձկներից։ Դրանց տեսնել չեմ ուզում այլեւս։ Ի հարկէ, Մոբի Դիկին խփելը պատուի գործ է։ Երեւի կետաճարպն էլ այնքան կը լինի, որ կարելի է միանգամից լցնել ամբողջ նաւամբարը։ Բայց ես գերադասում եմ հեռու մնալ նրանից։ Իսկ դո՞ւք, նաւապետ,— եւ նա հայեացքը հառեց Աքաաբի ոսկրէ ոտքին։

— Ի հարկէ, ի հարկէ,— քրթմնջաց Աքաաբը։— Ասում էք՝ հեռո՞ւ մնալ։ Հեշտ բան է այդպէս ասելը։ Բայց ինչպէ՞ս կը կարողանաս ինքդ քեզ ստիպել, որ հեռու մնաս։ Նա մագնիսի պէս ձգում է իր կողմ... Վերջին անգամ դու ե՞րբ ես տեսել նրան։ Ե՞րբ... Ո՞ր ուղղութեամբ էր լողում,— այս ամէնը Աքաաբը հարցնում էր այնպիսի տեսքով, որ բժիշկը նայելով նրան, գոչեց.

— Ջերմաչափը տուէ՛ք... Ջենթլմենը ջերմութիւն ունի... նրա արիւնը եռման աստիճանի վրայ է, իսկ զարկերակն այնպէս է խփում, որ տախտակամածը ցնցւում է,— եւ գրպանից նշտարը հանելով, բժիշկը բռնեց Աքաաբի ձեռքը՝ արիւն բաց թողնելու համար։

— Հեռո՛ւ,— գոռաց Աքաաբը, մի կողմ հրելով նրան։— Թիավարնե՛ր, անցէք ձեր տեղերը։ Ո՞ր ուղղութեամբ էր լողում...

— Աստուա՜ծ ողորմած,— գոչեց անգլիացի նաւապետը, որին եւ ուղղուած էր այս վերջին հարցը։— Ի՞նչ եղաւ ձեզ, սը՛ր... Ըստ իս, նա լողում էր դէպի արեւելք...— Յետոյ շշուկով հարցրեց Ֆեդալլահին.— Ձեր նաւապետը խենթ է, հա՞...

Բայց Ֆեդալլահը ոչինչ չպատասխանեց եւ իջնելով որսամակոյկ, ձեռքն առավ ղեկանիւը։ Աքաաբը մօտ քաշելով վիթխարի ճախարակը, կառչեց կեռից եւ անգլիացի նաւազներին հրամայեց իրեն իջեցնել տախտակամածից։

Յաջորդ պահին նա արդէն կանգնած էր որսամակոյկի նաւախելին եւ սլանում էր դէպի «Փեկոդ»ը։

Նրա ետեւից իզուր էր ձայն տալիս անգլիացի նաւապետը։ Աքաաբը մէջքով կանգնել էր դէպի կռնատ անգլիացին, իսկ դէմքով դէպի իր նաւը, ու նրա տեսքն այնպիսին էր, ասես չէր լսում եւ ոչ մի ձայն։

Գլուխ վաթսունվեցերորդ.
ԱՔԱԱԲԻ ՈՏՔԸ

Շտապողականութիւնը, որ Աքաաբը ցուցաբերեց անգլիական նաւից հեռանալիս, որոշակի վնաս տուեց նրա անձին։

Մեր ծերուկը այնպիսի ուժով ցած իջաւ որսամակոյկ, որ նրա ոսկրէ ոտքը հարուածից ճաքեց։ Յետոյ, «Փեկոդ» վերադառնալով, սովորականի պէս, նա արհեստական ոտքի ծայրը հենեց փոսորակին, բայց քիչ անց շատ կտրուկ դարձաւ ղեկապետի կողմը, որ, ըստ երեւոյթին, այնքան էլ ամուր չէր բռնել ղեկը։ Եւ հետեւանքը եղաւ այն, որ ճաքից թուլացած ոտքը ծռուեց։ Թէեւ կողքից նայելիս ոտքը վնասուած չէր թւում, սակայն Աքաաբը համոզուած էր, որ հիմա լիակատար վստահութիւն ունենալ չի կարող։

Ո՛չ մի զարմանալի բան չկայ, որ մոլեռանդ անխոհեմութեամբ հանդերձ, Աքաաբը այդքան բծախնդիր էր ոսկրէ ոտքի նկատմամբ։ Բանն այն է որ մի գիշեր «Փեկոդ»ի նաւարկութեան դուրս գալուց քիչ առաջ, նրան գտել էին Նանթաքեթի փողոցներից մէկում անզգայ ընկած։ Ինչ որ անբացատրելի ձեւով նրա արհեստական ոտքը այնպէս էր շրջուել, որ ցցի պէս դիպել էր մարմնին եւ հրաշքով միայն չէր ծակել֊անցել որովայնը։

Եւ հէնց այդ ժամանակ, երբ պառկած էր զառանցանքի մէջ ընկած, նրա կիսացնորուած գիտակցութեան ոլորտներում ծնուեց այն միտքը, թէ իրեն հետամուտ ձախորդութիւնները ուղղակի հետեւանք են այն ահաւոր դժբախտութեան, որ պայթել էր իր գլխին։ Նա համոզուած էր որ ինչպէս ճահճի թունաւոր օձը եւ բուրաւէտ այդիների երգիչ֊թռչնակը նոյնպիսի անխուսափելիութեամբ ծնում են իրենց նմաններին, այնպէս էլ դժբախտութիւնը, օգտագործելով ամէն մի հնարաւորութիւն, շարունակում է իր ցեղը, ծնելով նորանոր ձախորդութիւններ եւ անյաջողութիւններ։

Այնպէս որ հիմա իր ոսկրէ ոտքի ծռուելու փաստը նա նոյնպէս դիտեց Մոբի Դիկի հետ ունեցած չարագուշակ հանդիպումի ուղղակի հետեւանք։ Եւ չկամենալով որ Ճերմակ Կետաձուկը մի աւելորդ անգամ եւս ստորացրած լինի իրեն, Աքաաբը կանչեց ատաղձագործին եւ հրամայեց առանց հետաձգելու սկսել մի նոր արհեստական ոտք սարքելու գործը։ Միաժամանակ, Սթարբէքին կարգադրեց ատաղձագործի տրամադրութեան տակ դնել պահեստում եղած բոլոր ոսկորները եւ եթէ հարկ լինի՝ նաեւ «Փեկոդ»ի վրայ գտնուող ոսկրէ բոլոր իրերը, որպէսզի ատաղձագործը հնարաւորութիւն ունենայ ընտրելու ամէնից յուսալի եւ ամուր նիւթը։

Յանձնարարուեց որ նոր ոտքը պէտք է պատրաստ լինի մինչեւ առաւօտ՝ օժանդակ սարք ու կարգով հանդերձ։ Ուստի նաւամբարից դուրս բերուեց նաեւ վաղուց ի վեր չօգտագործած հնոցը եւ նաւի դարբինը անմիջապէս սկսեց կռել բոլոր անհրաժեշտ երկաթեայ մասերը։

Գլուխ վաթսունեօթներորդ.
ՆԱՒԻ ԱՏԱՂՁԱԳՈՐԾԸ

Եթէ Սատուրնի կամ մէկ ուրիշ մոլորակի վրայից հեռադիտակով նայէք երկրի վրայ ապրող առանձին վերցրած մի մարդու, ապա այդ մարդը ձեզ կը ներկայանայ որպէս մի հրաշք, որ տարբերւում է միւս բոլոր կենդանի արարածներից։ Բայց եթէ մարդկութիւնը դիտելու լինէք իր ամբողջութեան մէջ, ապա ձեզ այն կը թուա իրարից ոչնչով չտարբերուող անագէ զինուորների վիթխարի մի ամբոխ։ Ու թէեւ մեր նաւի ատաղձագործը բոլորովին նման չէ այն առանձին վերցրած մարդուն, ում կարելի է համարել բնութեան ամենամեծ հրաշքը, այնուամենայնիւ, նա, ինչ որ չափով տարբերւում էր անագէ միւս զինուորներից։ Ուստի նա անձամբ բեմ է ելնում այժմ, նման չլինելով ո՛չ ձեզ եւ ո՛չ էլ ինձ։

Նաւերի բոլոր ատաղձագործների նման եւ յատկապէս նրանց նման, ովքեր նաւարկում են կետորսանաւերով, նա բազմաթիւ արհեստների էր տիրապետում եւ կատարելապէս անփոխարինելի էր, երբ նաւի վրայ անհրաժեշտ էր լինում ինչ որ առանձնայատուկ սարքաւորում պատրաստել, որի համար պահանջւում էր վարպետութիւն եւ հնարամտութիւն։ Չխօսելով այն մասին, թէ նա որքան հիանալի էր կատարում իր անմիջական պարտականութիւնները, որոնց մէջ մտնում էին, զոր օրինակ, վնասուած որսամակոյկ կամ ծռուած առագաստափայտ նորոգելը, թիակը տեղը գցելը, մի նոր լուսանցոյց բացելը կամ եզրագերանի տակ մի քանի լրացուցիչ գամ խփելը, մեր ատաղձագործը միաժամանակ գերազանց վարպետ էր նաեւ միւս գործերում, որոնք անմիջական առնչութիւն չունէին ատաղձագործութեան հետ։ Նա պատրաստ էր օգնել անձնակազմի ամէն մի անդամի, որի խելքին կարող էր փչել որեւէ գործնական գաղափար կամ թէկուզ պարզ մի քմահաճոյք։

Միակ բեմը, որի վրայ մեր ատաղձագործը կատարում էր իր բոլոր բազմազան դերերը, սովորական մի դազգահ էր՝ տարբեր չափսերի փայտէ ու մետաղէ մամլակներով։ Բացի այն օրերից, երբ «Փեկոդ»ի նաւակողից կապուած էր լինում խփուած կետաձուկ, այդ դազգահը դրւում էր տախտակամածի լայնքով եւ մի ծայրով կառանւում ճարպահալոցի ետեւի պատին։

Ատաղձագործը միշտ էլ մինչեւ կոկորդը թաղուած էր գործի մէջ։ Ասենք, ճախարակը չէր պտտւում։ Ատաղձագործը տեղնուտեղը մամլակի մէջ էր առնում սռնակը եւ տաշում։ Կամ նաւազները ափից թռած ու մինչեւ մեր նաւը հասած մի գեղեցիկ թռչնակ էին բռնում։ Ատաղձագործը կետաձկան բեղից թռչնակի համար հիանալի մի վանդակ էր սարքում։ Մի ուրիշ անգամ թիավարի ձեռքի ջլերն են ձգուել։ Ո՞վ կարող էր օգնել։ Անշուշտ, ատաղձագործը։ Նա անմիջապէս ապաքինող ինչ֊ինչ թրջոցներ էր պատրաստում։ Իսկ եթէ Սթաբը յանկարծ որոշէր, թէ իր մակոյկի թիակի վրայ պէտք է աստղեր նկարուած լինեն, ապա ատաղձագործը թիակը դնելով մամլակի մէջ կը նկարէր աննման համաստեղութիւններ։ Զոր օրինակ, նաւազներից մէկի խելքին փչում էր, թէ իրեն շատ կը վայելի շնաձկան ատամից սարքած ականջօղը, եւ ատաղձագործը ծակում էր պճնամոլի ականջը։ Եթէ մէկ ուրիշին ատամնացաւը տանջէր, ատաղձագործը այս դէպքում էլ իրեն չէր կորցնի։ Կը հանէր աքցանը եւ, ափը թփթփացնելով դազգահին, հիւանդին կ՚առաջարկէր նստել։ Որպէսզի խեղճը յանկարծ չշարժուէր, նրա ծնօտը կը սեղմէր փայտէ մամլակով եւ յաջորդ պահին ցաւող ատամից հետք անգամ չէր մնայ։

Մի խօսքով, ատաղձագործը պատրաստ էր ուզածդ գործին։ Եւ կարեւորն այն է, որ նա ամէն ինչին վերաբերում էր անտարբերութեամբ, առանց վախի ու պաշտամունքի։

Թւում էր, թէ ատաղձագործի հմտութիւնը եւ բազմակողմանի ունակութիւնները պէտք է նպաստած լինէին խելքի ճկունութեանը։ Բայց դա բացառուած էր, քանզի ոչինչ այնպէս աչքի չէր ընկնում, ինչպէս նրա դիմազրկող ու անհուսալի բթամտութիւնը։ Ես ասում եմ՝ դիմազրկող, որովհետեւ այնքան աննկատ էր ձուլւում շրջապատող անսահմանութեանը, որ թւում էր համապարփակ անկենդան աշխարհի բթութեան անքապտելի մի մասը. անկենդան աշխարհի՛... որ թէեւ անդադար շարժման մէջ է տիեզերքում, բայց եւ այնպէս մշտնջենական ժամանակներից ի վեր ներփակուած ու ընկղմուած է անդորրի մէջ եւ միեւնոյն համբերատարութեամբ հանդուրժում է թէ՛ գարշելի գինետունը, թէ՛ Աստծոյ սուրբ տաճարը։ Սակայն ատաղձագործի այդ անմարդկային բթամտութեան միջից մերթ ընդ մերթ յայտնւում էին նախապատմական ինչ որ անհեթէթ բերկրանքի բռնկումներ, որոնք զերծ չէին անապական հումորից որ, ըստ երեւոյթին, քարանձաւներում, խարոյկների առաջ նստած եւ մորթիներով փաթաթուած քարէ դարի մարդկանց օգնում էր կարճելու իրիկնային ժամերը։ Իսկ այդ բերկրանքն ու հումորը, որքան էլ կոպիտ ու անդրջրհեղեղեան լինէին, վկայում էին այն մասին, որ եթէ մեր ատաղձագործը նոյնիսկ մարդկային սովորական հոգի էլ չունէր, այնուհանդերձ, նրա մէջ ինչ որ մի բան կար, որ փոխարինում էր այդ հոգուն։ Թէ ի՛նչ բան էր դա՝ ատաղձագործական սոսնձի մի կաթի՞լ, թէ՞ թէփի մի պտղունց, չեմ կարող ասել։ Բայց այդ բանը նրա մէջ բուն էր դրել աւելի քան վաթսուն տարի եւ յատկապէս այդ անպաճոյճ կենսական նիւթն էր նրան շարունակ հարկադրում ինչ որ անհասկանալի փնթփնթոցի։

Գլուխ վաթսունութներորդ.
ԱՔԱԱԲՆ ՈՒ ԱՏԱՂՁԱԳՈՐԾԸ

Տախտակամած։ Գիշերային առաջին հերթապահութիւն։ Ատաղձագործը կանգնել է դազգահի առաջ եւ երկու լապտերիկների լոյսի տակ, խորասուզուած, մշակում է մամլակով ամրացրած ոսկորը, նրան տալով ոտքի ձեւ։ Դազգահի վրայ ընկած են կաշեփոկեր, թաղիքի կտորներ, գամեր եւ զանազան գործիքներ։ Դազգահից քիչ հեռու, քուրայի առաջ աշխատում է դարբինը։ Շիկացած ածուխները գիշերային խաւարի մէջ տարածել են կարմրաւուն ե չարագուշակ ցոլքեր։

— Անիծուի՛ այս խարտոցը եւ թող երիցս անիծեալ լինի ոսկորը։ Կարծես ոսկորը չէր կարող կակուղ լինել, իսկ խարտոցը՝ աւելի կոշտ։ Կեանքում ամէն բան այսպէս հակառակ է։ Եւ ի՜նչ տխմար զբաղմունք է՝ հին ծնօտից նոր ոտք սարքել։ Հապա՛, հիմա էլ մէկ ուրիշը փորձենք։ Ըհը՛, սա ոնց որ լաւ է... (Փռշտում է)։ Փո՛ւհ... Ոսկրի փոշին է... (Փռշտում է)։ Աստուած վկայ, այս փոշին մարդ էլ կը խեղդի... (Փռշտում է)։ Ա՛յ թէ ինչ է նշանակում մեռած նիւթով գործ անել։ Եթէ կանաչ ծառը սղոցես՝ փոշի չի լինի, եթէ կենդանի ոսկոր ջարդես՝ դարձեալ փոշի չի լինի։ (Փռշտում է)։ Հէ՜յ, կրակխառնիչի վարպետ, արագ շարժուիր... այս կողմը տուր ծայրակալը եւ պտուտակով կանթը... Արդէն ամեն ինչ պատրաստ է դրանք տեղադրելու համար... Դեռ լաւ է որ ծնկի յօդ սարքելու անհրաժեշտութիւն չկայ (փռշտում է), այլապէս գործը կը դժուարանար... Իսկ միայն սրունքոսկր սարքելը դատարկ բան է։ Ես այնպիսի սրունքոսկր կը սարքեմ նրա համար, որ աւելի լաւը ինքը՝ տէր Աստուածն էլ հազիւ թէ կարողանայ գլուխ բերել։ Է՛հ, եթէ մի քիչ շատ ժամանակ ունենայի, այնպիսի ոտք կը պատրաստեի, որ այն ձեռք բերելու համար ամենագեղեցիկ լեդին նոյնիսկ կտար իր սեփականը։ (Փռշտում է)։ Միայն թէ յանկարծ մի քիչ կարճ չլինի... Պէտք է չափել։ Ի դէպ, կարծես նրա ոտնաձայնն եմ լսում։

Աքաաբը մօտենում է ատաղձագործին։

— Ի՞նչ կարծիքի ես... Տէր Աստծոյ համար դժուա՞ր բան է եղել մարդ ստեղծելը։

— Դատարկ բան է։ Եթէ նաւապետը թոյլ տայ, ես միայն չափսը կը վերցնեմ, սը՛ր...

— Խնդրե՛մ... Առաջին անգամը չէ։ Գործի անցի՛ր։ Մամլակդ լաւն է։ Հապա՛, փորձենք ուժը... Օհո՜, շատ ամուր է բռնում։

— Զգո՛յշ, սըր։ Յանկարծ ոսկորը չջարդուի։

— Ոչի՜նչ... Ես հաւանում եմ, երբ ամուր են կառչում։ Շատ հաճելի բան է այս սայթաքուն եւ անհուսալի աշխարհում զգալ, երբ ինչ որ բան ամուր է սեղմուած։ Իսկ ո՞նց են դարբնի գործերը։ Ի՞նչ է անում։

— Ձեր ոտքի համար կանթ է կռում, սը՛ր...

— Ասում ես՝ կա՞նթ։ Այսինքն՝ մկանները։ Հասկանալի է։ Իսկ ի՛նչ ես կարծում, մեր դարբինը կարո՞ղ է մի զոյգ պողպատէ անրակ ու թիակ կռել, նաեւ, ի հարկէ, կողեր։ Եթէ կարողանար, ես ձեզ կը պատուիրէի, որ իմ գծագրով մի օգնական պատրաստէիք ինձ համար։ Բոյը՝ յիսուն ֆութից ոչ պակաս։ Կուրծքը՝ ճիշտ զնդանի պէս։ Ձեռքերը՝ դաստակների մօտ երեք ֆութ հաստութեամբ եւ շղթայի պէս ամուր։ Սիրտ հարկաւոր չէ։ Հա՛, քիչ մնաց մոռանայի, գանգը պէտք է պղնձից լինի, իսկ մէջը մէկ կիլո հրաշալի ուղեղ։ Որպէսզի այդ ուղեղը կարողանայ աւելի խորամանկ լինել, քան աշխարհի ամենանենգ հրէշը։ Իսկ սիրտ՝ հարկաւոր չէ։ Սիրտը միայն կը խանգարի նրան... Լսի՛ր, ատաղձագործ... Քեզ համարում են իսկական վարպետ, ճի՞շտ է... Հապա՛, ասա՛ տեսնեմ... Լաւ չի՞ լինի, եթէ քո սարքած ոսկրե ոտքը հագնելուց յետոյ ես յանկարծ զգամ, որ դա իմն է, իսկականը, ասես մսից, մկաններից ու ջղերից լինի։

— Ի՞նչ կա որ, սը՛ր... Ես լսել եմ, որ սեփական ոտքը կորցնելուց յետոյ, մարդ այնուամենայնիւ շարունակում է զգալ նրա գոյութիւնը, նոյնիսկ երբեմն ծակոց է զգում, ասես ամէն ինչ տեղում լինի։ Կարո՞ղ եմ ձեզ հարցնել, սը՛ր, արդեօք ճի՞շտ են ասում։

— Ճիշտ են ասում, ատաղձագործ, ի հարկէ, ճիշտ են ասում։ Իմ ոսկրէ ոտքի մէջ զգում եմ կեանքի նոյն թրթիռը, ինչ դու զգում ես քո իսկական ոտքում։ Զարմանալի է, չէ՞...

— Շատ զարմանալի է, սը՛ր։ Երեւի ինչ որ բան ուրիշ կերպ է սարքուած։

— Լռի՛ր, ատաղձագործ։ Եւ յիշի՛ր։ Մտածելը տխմարների գործը չէ։ Եթէ մինչեւ հիմա ցաւ եմ զգում իմ ոտքում, որ վաղուց այլեւս գոյութիւն չունի, ապա, կը նշանակի, հոգիս նոյնպէս կը տառապի դժոխային չարչարանքից, երբ մարմինս փոշի դարձած լինի։ Դու շո՞ւտ կ՚աւարտես գործդ։

— Կարծում եմ՝ մէկ ժամից, սըր։

— Ուրեմն, վերջացնելուդ պէս կը բերես նաւասենեակ։

Աքաաբը հեռանում է։ Ատաղձագործը շարունակում է աշխատանքը եւ իւրովի քրթմնջում.

— Ա՜յ քեզ բան... Ճիշտ է ասում Սթաբը, որ մեր ծերուկը տարօրինակ մարդ է։ Տարօրինա՛կ է։ Ի հարկէ՛, տարօրինակ է։ Ուրիշ ի՞նչ տեսակ է լինում տարօրինակ մարդը։ Ի՞նչ էր ասում իր հոգու մասին։ Իսկ որ իր ոսկրէ ոտքը ցաւում է՝ հաւատալու բան չէ։ Սուտ է ասում անիրաւը։ Բայց ո՞վ գիտէ... Սովորաբար մարդու ամբողջ կեանքում մի զոյգ ոտքը լրիւ բաւական է լինում, ի հարկէ, այն դէպքում, եթէ խնայում է այնպէս, ինչպէս լաւ տէրն է խնայում իր ձիաններին։ Բայց մեր Աքաաբը խնայողներից չէ։ Նա իր ոտքերը չի խնայում։ Մէկն արդէն շարքից հանել է, միւսը՝ հալից գցել... եւ հիմա էլ սկսել է իրար ետեւից ոսկրէ ոտքերը մաշել... Հե՜յ... կրակխառնիչի վարպետ, պտուտակները պատրա՞ստ են։ Ամրացնենք՝ պրծնենք այս գլախացաւանքից։ Տե՛ս, ի՜նչ հրաշալի ոտք եղաւ։ Ոնց որ իսկական լինի, թէ չասեմ՝ իսկականից էլ լաւը։

Գլուխ վաթսունիններորդ.
ԱՔԱԱԲՆ ՈՒ ՍԹԱՐԲԷՔԸ

Յաջորդ օրն առաւօտեան նաւազները սովորականի պէս աշխատում էին պոմպերի վրայ, դատարկելով նաւամբարի ջուրը, երբ յանկարծ ջրի շիթի հետ սկսեց հալած իւղ հոսել։ Ըստ երեւոյթին տակառներից մէկ֊երկուսը ճեղք էին տուել։ Բոլորն էլ, բնականաբար, անհանգստացան, եւ Սթարբէքը նաւախցիկ իջաւ տհաճ պատահարի մասին նաւապետին զեկուցելու։

Հիմա «Փեկոդ»ը ընթանում էր դէպի հիւսիս֊արեւելք, մօտենալով Ֆորմոզա եւ Բաշի կղզիներին, որոնց միջեւ գտնւում է չինական ջրերից դէպի Խաղաղ ովկիանոս տանող արեւադարձային ելքերից մէկը։ Սթարբէքը Աքաաբի մօտ իջաւ այն պահին, երբ վերջինս նստած էր սեղանին փռած քարտէզների առաջ։

Նա նստած էր մէջքով դէպի դուռը, իր նոր ոտքը հատակին պտուտակով ամրացրած սեղանի ոտքին հենած, եւ խորասուզուել էր քարտէզների ուսումնասիրութեան մէջ։

— Ո՞վ է,— հարցրեց նա, լսելով ոտնաձայները, բայց առանց շրջուելու։— Դո՛ւրս... Դո՛ւրս կորիր տախտակամած։

— Ես եմ,— ասաց Սթարբէքը։— Ււղի տակառները ճեղք են տուել, սը՛ր... Անհրաժեշտ է նաւամբարը բացել եւ վեր հանել բոլոր տակառներն ու զննել ինչպէս հարկն է։

— Ի՞նչ,— գոչեց Աքաաբը։— Հիմա, երբ մօտեցել ենք ճապոնական ափերին, մի շաբաթ կորցնենք տակառների ճեղքե՞րը խցկելու վրայ։

— Սը՛ր, այլապէս, մենք օրուայ ընթացքին կը կորցնենք աւելի շատ իւղ, քան կարող ենք հայթայթել ամբողջ տարուայ ընթացքին։

— Կը հայթայթե՛նք... Նա մեր ձեռքից չի՛ պրծնի։

— Ես իւղի մասին եմ ասում, սը՜ր։

— Իսկ ես իւղի մասին չեմ էլ մտածում։ Հեռացի՛ր։ Թո՛ղ հոսի... Ես ինքս եմ ամբողջովին հոսում, ես ինքս եմ ճեղքերով ծածկուած, բայց եւ այնպէս կանգ չեմ առնում ինքս ինձ կարկատելու համար։ Ասենք, ինչպե՞ս կը գտնեմ իմ այդ ճեղքերը անձիս նաւամբարի կատարեալ խաւարի մէջ։ Իսկ թէ գտնեմ՝ մի՞թէ կը կարողանամ կարկատել մեր կեանքի կատաղի փոթորիկի մէջ։ Հեռո՛ւ, Սթարբէք։ Ես թոյլ չեմ տա բանալ նաւամբարը։

— Իսկ ի՞նչ կ՚ասեն նաւատէրերը, սըր...

— Նաւատէրերը թող կանգնեն Նանթաքեթի ծովափին եւ կոկորդները պատռելով գոռան։ Ես նրանց հետ ի՞նչ գործ ունեմ։ Նաւատէրե՜րը... Ի՞նչ ես անդադար նրանց մասին յիշեցնում ինձ, Սթարբէք։ Ասես նրանք ոչ թէ նաւատէր են, այլ իմ խիղճը։ Հասկացի՛ր, միակ եւ իսկական նաւատէրը նա է, ով հրամայում է։ Իսկ իմ խիղճը, լսո՞ւմ ես, իմ խիղճը իմ նաւի ողնուցի մէջ է։ Հեռացի՛ր, Սթարբէք։

— Նաւապետ Աքաաբ,— ասաց օգնականը, մի տարօրինակ ակնածանքով եւ զգուշաւորութեամբ շաղախուած մարտահրաւերով։— Ես մտադիր չեմ դատապարտել ձեզ, բայց եթէ դուք լինէիք աւելի երիտասարդ եւ երջանիկ մարդ, ապա...

— Անպիտա՛ն, դու համարձակւում ես սպառնա՞լ ինձ։ Կորի՛ր այստեղից։

— Ո՛չ, սը՛ր, ես դեռ չեմ աւարտել իմ խօսքը։ Խնդրում եմ ձեզ, սը՛ր... Այո՛, ես համարձակւում եմ... ներողամիտ եղեք, սը՛ր։ Ջանացէք հասկանալ ինձ... Մի՞թէ մենք այնպէս էլ երբէք չենք հասկանալու իրար, նաւապետ։

Աքաաբը ոտքի թռաւ եւ ձեռքն առնելով լցուած մուշքետը, ուղղեց Սթարբէքի վրայ։

— Մի Աստուած կայ որ աշխարհի տէրն է, եւ մի նաւապետ՝ «Փեկոդ»ի տէրը,— գոչեց նա։— Կորի՛ր, սրիկայ...

Սթարբէքի աչքերը սկսեցին վառուել ճիշտ այնպէս, ինչպէս եւ դէմքը, ասես նրա վրայ ուղղուած մուշքետը իսկապէս կրակ ու բոց էր ժայթքել։ Սակայն յաղթահարելով ինքն իրեն, Սթարբէքը հանգիստ նահանջեց եւ, մի պահ կանգնելով դռան մէջ, ասաց,

— Դու ընկճեցիր, բայց չվիրաւորեցիր ինձ, նաւապե՛տ։ Այնուհանդերձ՝ զգուշացի՛ր։ Ոչ թէ ինձնից՝ նաւապետի օգնական Սթարբէքից, ո՜չ... այլ ինքդ քեզնից զգուշացիր... Նաւապետ... Ինքդ քեզնից...

— Նա դառնում է համարձակ ու խիզախ, բայց շարունակում է ենթարկուել ինձ... Այդպէս է լինում շրջահայեաց եւ զգուշաւոր մարդու համարձակութիւնը,— իւրովի խօսեց Աքաաբը, Սթարբէքի դուրս գնալուց յետոյ։— Այդ ի՞նչ ասաց նա։ Որ ես պէտք է զգուշանամ ինձնի՞ց... Որ Աքաաբին սպառնում է Աքաա՞բը... Այո՛, դրա մէջ ինչ որ իմաստ կայ, ի հարկէ։

Նաւապետը կնճռոտեց ճակատը եւ սկսեց մռայլ ու ծանրաքայլ ետ ու առաջ անել նեղլիկ նաւախցում, առանց նկատելու որ ձեռնափայտի փոխարէն հենուել է մուշքետին։ Բայց ահա՛ ճակատի կնճիռները հարթուեցին, եւ զէնքը դնելով տեղը, նաւապետը ելաւ տախտակամած։

— Դու շատ լաւ մարդ ես, Սթարբէք,— կիսաձայն ասաց իր օգնականին։ Յետոյ ձայնը բարձրացնելով, հրամայեց նաւազներին.— Հաւաքե՛լ կայմի երրորդ առագաստը... Փոքրացնե՛լ քթակայմի առագաստը... Բացել նաւամբարը եւ զննել բեռը...

Իմաստ չունի գուշակելու փորձ անել, թէ Աքաաբին ի՛նչը դրդեց կատարելու Սթարբէքի խնդրանքը։

Գուցէ ազնւութեան փոքրիկ մի բռնկո՞ւմը։ Կամ գուցէ՝ պարզ ողջամտութի՞ւնը։

Ինչ էլ որ լինէր պատճառը, «Փեկոդ»ը կանգնեց, նաւամբարը բացեցին եւ սկսեցին ստուգել բոլոր տակառները։

Գլուխ եօթանասուներորդ.
ՔՎԻԿԵԳՆ ՈՒ ՆՐԱ ԴԱԳԱՂԸ

Մանրակրկիտ ստուգումից պարզուեց որ վերջում նաւամբար իջեցրած տակառները կատարելապէս անվնաս են եւ, հետեւաբար, իւղի հոսքը պէտք է որոնել ներքեւի շարքերում։ Հանդարտ եղանակից օգտուելով, վճռեցինք իջնել նաւամբարի խորքերը եւ սկսեցինք թանձր խաւարի միջից դէպի լոյս աշխարհ հանել ծանր տակառները։

Հէնց այդ ժամանակ էր որ իմ մտէրիմ բարեկամ Քվիկեգը հիւանդացաւ սոսկալի մի տենդով եւ քիչ մնաց գնար նախահայրերի մօտ։

Պէտք է ասեմ որ կետորսանաւի վրայ հարպունաձիգի պարտականութիւնները բաւականին բազմազան են։ Նա պէտք է ոչ միայն կռուի մոլեգնած կետաձկան դէմ, այլեւ պարտաւոր է կատարել ամէն տեսակի դժուարին ու ծանր, սակայն ոչ միշտ հերոսական աշխատանք։ Քվիկեգը հիմա էլ իջել էր նաւամբար եւ ծանր տակառները տեղաշարժելով, օրեր շարունակ քրտնաթոր տնքում էր այդ բորբոսնած զնդանում։

Խե՜ղճ Քվիկեգ։ Դռնանցքի վրայ թեքուած եւ նայելով մեր նաւի փորոտիքը կիսով չափ դուրս թափած խորքերին, ես այնտեղ տեսայ ազատասէր արքայազնին, որ շերտաւոր վարտիք հագած, սողում էր խոնաւ ու լպրծուն կիսախաւարի մէջ ասես կանաչ ու բծաւոր մի մողես լինէր ջրհորի յատակին։

Հէնց նաւամբարում էլ նա մրսեց։ Եւ դրա հետեւանքը եղաւ ահաւոր տենդը։ Մի քանի օր տանջելուց յետոյ այդ տենդը դժբախտ հեթանոսին գամեց մահճակալին, իսկ մահճակալն էլ նրան քարշ տուեց մինչեւ մահուան դուռը։ Հէնց մեր աչքերի դիմաց նա հալւում էր, եւ մի քանի օր անց յաղթանդամ Քվիկեգից մնացին միայն ոսկորներն ու դաջուածքը։ Նա սմքել ու չորացել էր, այտերը սրուել, ցցուել էին եւ միայն աչքերն էին աւելի ու աւելի խոշորանում։ Ինչ որ տարօրինակ, կակուղ փայլ կար այդ աչքերի մէջ, երբ հիւանդը անվրդով եւ ուշադիր նայում էր շուրջը հաւաքուածներին։ Երկիւղի մի թրթիռ էր պարուրում ամէն ոքի, ով մօտենում էր թուլացած Քվիկեգին եւ նստում նրա մահճակալի եզրին։

Նաւում այլեւս չկար մէկը, որ դեռ յոյս ունենար, թէ Քվիկեգը կ՚ապաքինուի։ Իսկ թէ հիւանդութեան մասին ի՛նչ էր մտածում ինքը՝ Քվիկեգը, մենք համոզուեցինք, լսելով նրա զարմանալի խնդրանքը։

Մի անգամ, երբ ծովի վրայ տարածուել էր աղջամուղջը, նա մօտ կանչեց նաւազներից մէկին եւ բռնելով նրա ձեռքը, ասաց որ ինքը սարսռում է այն ահաւոր մտքից, թէ իրեն կը թաղեն ծովային սովորութեան համաձայն՝ առագաստալաթի մէջ փաթաթելով ու որպէս լեշ ջուրը նետելով շնաձկներին կեր։ Նա խնդրեց իր համար պիրոգ կոչուող երկար ու նեղ մակոյկ փորել կայմագերանից եւ, իր հայրենիքի սովորութեան համաձայն, մեռնելուց յետոյ իրեն պառկեցնել մէջն ու ջուրն իջեցնելով, թողնել, որ ալիքներին տրուած՝ ազատ նաւարկի դէպի հեռաւոր աստղային արշիպելագոսները։ Քանզի նա հաւատում էր, թէ երկրային ովկիանոսը ինչ որ հեռու մի տեղ միախառնւում է երկնային ովկիանոսին։ Եւ բոլոր այն աստղերն էլ, որ տեսնում ենք երկնքում, հեռու֊հեռաւոր կղզիներ են ու արշիպելագոսներ։

Այս խնդրանքը զեկուցեցին շքահարթակին։ Ատաղձագործին անմիջապէս հրաման տրուեց կատարել Քվիկեգի ցանկութիւնը։ «Փեկոդ»ի վրայ հնացած, սեւացած, դագաղագոյն փայտեր կային, որոնցից էլ ատաղձագործը վճռեց լողացող դագաղ պատրաստել Քվիկեգի համար։

Առանց ժամանակ կորցնելու, ատաղձագործը չափաքանոնը ձեռքին՝ իջաւ նաւախցիկ եւ վերցրեց մեռնողի չափսերը, ընդ որում, ամէն անգամ քանոնը տեղաշարժելիս, նա կաւիճով նշան էր անում Քվիկեգի թուխ մաշկի վրայ։

— Խե՜ղճ մարդ, հիմա արդէն ստիպուած մեռնելու է,— հառաչեց Լոնգ Այլենդցի նաւազը։

Երբ Քվիկեգի դագաղին արդէն խփուած էր վերջին գամը, ատաղձագործը այն առավ մի ուսին, իսկ միւս ուսին դրեց կափարիչը եւ քայլեց դէպի առաջամասի տախտակամած այն ենթադրութեամբ, թէ Քվիկեգը պատրաստ է ու արդէն կարելի է նրան տեղաւորել։

Բայց նաւազները զայրանալով ու մի քիչ էլ ծաղրելով, նրան հեռու քաշեցին, ասելով, թէ ատաղձագործը շատ է շտապել։

Լսելով այդ վիճաբանութիւնը, մահճակալին պառկած Քվիկեգը ի սարսափ բոլորի, հրամայեց մօտ բերել դագաղն ու դնել իր կողքին։

Արմունկին հենուած, նա ուշադիր զննեց իր ապագայ կացարանը, յետոյ խնդրեց հարպունը եւ, անջատելով փայտէ բռնակը՝ պողպատէ սայրն ու Սթարբէքի որսամակոյկի թիերից մէկը խնամքով դրեց դագաղի մէջ։

Յետոյ խնդրեց նաեւ, որ քսան կտոր ծովային պաքսիմատ, մի շիշ խմելու ջուր գնեն գլխատեղը, իսկ ոտքերի մօտ՝ հողով լի փոքրիկ մի տոպրակ։ Այդ թեփախառն հողը նաւազները քերել էին նաւամբարում։ Բարձի փոխարէն դագաղի մէջ դրեցին մի քանի տակ արած առագաստալաթ, այնուհետեւ Քվիկեգը համառօրեն պահանջեց որ մահճակալից իրեն տեղափոխեն այդ վերջին հանգրուանը։ Նա ուզում էր անձամբ ստուգել, թէ արդեօք հարմա՞ր կը լինի մեռնելուց յետոյ այնտեղ պառկել։

Մի քանի րոպէ դագաղի մէջ անշարժ պառկելուց յետոյ, նաւազներից մէկին նա խնդրեց իր տոպրակից հանել փոքրիկ ու սեւ աստծուն՝ Եոջոյին։ Այնուհետեւ, Քվիկեգը կրծքին խաչեց ձեռքերը, Եոջոյին սեղմեց մարմնին ու ասաց, որ դագաղը ծածկեն կափարիչով («Դռնանցքը տեղը բերէք», ինչպէս արտայայտուեց ինքը)։ Կափարիչը ծածկեցին եւ միառժամանակ դագաղի մէջ լռութիւն տիրեց. յետոյ լսուեց Քվիկեգի խուլ ձայնը. «Շատ լաւ դագաղ։ Շատ հարմար։ Հիմա կարելի է նորից մահճակալ»։

Բայց դեռ չէին հասցրել դագաղից հանել Քվիկեգին, երբ քիչ հեռու թաքնուած Պիպը, ձեռքին երկարաւուն թմբուկ, մօտեցաւ ու հեծկլտալով, ծնկի իջաւ։

— Խե՜ղճ շրջմոլիկ։ Մի՞թէ երբէք չեն վերջանալու քո թափառումները։ Ո՞ւր ես հիմա դու գնալու։ Այս անգամ դէպի ո՞ր հեռուներն է քեզ տանելու այս պիրոգը։ Գուցէ պատահաբար կը յայտնուես իմ սիրելի հայրենիքի ափերի մո՞տ... Չե՞ս կատարի արդեօք իմ խնդրանքը։ Որոնիր ու գտիր այնտեղ Պիպ անունով մի տղայի։ Առաջ նա ծառայում էր «Փեկոդ» կետորսանաւի վրայ, բայց վաղուց ի վեր չի երեւացել աչքիս։ Կարծում եմ նա հիմա այնտեղ է, Անթիլեան կղզիներում, ուր ջրաշուշաններ են աճում եւ անդադրում աղմկում է ալեբախութիւնը։ Եթէ այնտեղ հանդիպէս փոքրիկ Պիպին, մխիթարիր նրան, որովհետեւ նա երեւի շատ տխուր է հիմա։ Հասկանո՞ւմ ես, նա այստեղ է թողել իր թմբուկը։ Իսկ ես գտել եմ։ Հիմա իմ ձեռքին է։ Տե՛ս... Պա՛մ֊պա՜֊բա՜֊բա՛֊պա՜մ... Դու իմ խնդրանքը կը կատարէս, չէ՞, Քվիկեգ։ Իսկ հիմա՝ կարող ես մեռնել։ Սգոյ քայլերգ կը նուագեմ քեզ համար, Քվիկեգ... Ռի՜գ֊ա՜֊դիգ, դի՜գ֊դի՜գ... Որտե՞ղ է հարպունը... Դրէք այստեղ... Տա՛մ֊պա՜֊րա՜֊բամ... Պա՛մ֊պա՛մ... Քվիկեգը կը մեռնի, բայց չի յանձնուի։ Քվիկեգը մեռնում է հերոսի մահով։ Լա՛ւ իմացէք։ Քվիկեգը մեռնում է հերոսի մահով։ Ասում եմ՝ հերոսի մահով։ Հերոսի մահով։ Ռի՜գ֊դի՜գ֊ա՜֊դի՜գ... Հուռ֊ռա՜... Իսկ Պիպը մեռաւ որպէս վախկոտ։ Ամօ՛թ Պիպին։ Անթիլեան կղզիներում յայտնէք բոլորին, որ Պիպը վախկոտ է, վախկո՛տ, վախկո՛տ... Նա վախից դուրս ցատկեց որսամակոյկից։ Եւ նրան թաղելիս երբէք թմբուկ չեն խփի։ Որովհետեւ նա Քվիկեգի պէս հերոս չէ։ Որովհետեւ նա դուրս ցատկեց որսամակոյկից։ Ամօ՛թ նրան։ Ամօ՛թ։ Ամօ՛թ...

Իսկ Քվիկեգը աչքերը փակ՝ պառկել եւ ասես քնած լինէր։ Վերջապէս, Պիպին քշեցին, իսկ հիւանդին դարձեալ տեղափոխեցին մահճակալ։

Բայց հիմա, երբ թւում էր, թէ մահվան նախապատրաստութիւնն աւարտուած է եւ դագաղն էլ, ինչպէս ստուգումը ցոյց տուեց, չափազանց հարմարաւէտ էր, Քվիկեգը անսպասելի սկսեց ապաքինուել։ Եւ այն էլ զարմանալի արագութեամբ։ Երկու օր անց նա դուրս ելաւ արեւի տակ տաքանալու, խոհարարին ապշեցնելով իր աներեւակայելի ախորժակով։ Իսկ եւս մէկ օր անց, տախտակամած ելնելով, նա ձգուեց, յօրանջեց ու ցատկելով իր որսամակոյկի ցռուկին, վերցրեց հարպունը եւ ասաց, թէ ինքը կազմ ու պատրաստ է ճակատամարտի դուրս գալու կետաձկների դէմ։

Իր այդ անակնկալ ապաքինումը Քվիկեգը բացատրեց նրանով, որ ճակատագրական պահին յանկարծ յիշել է ափին կիսատ թողած մի փոքրիկ գործ։ Ուստի միտքը փոխել ու վճռել է, որ քանի դեռ այդ գործը չի աւարտել, ինքը չի կարող մեռնել... Նրան հարցրեցին, թէ չլինի՞ կարծում է, որ կարելի է ապրել ու մեռնել սեփական կամքով ու ցանկութեամբ։ Անշուշտ, կարելի է — այսպէս էր համոզուած Քվիկեգը։ Նա համոզուած էր, որ եթէ մարդը ապրելու վճիռ է կայացնում, ապա սովորական հիւանդութիւնները անկարող են սպանել նրան։ Մեռնելու համար անհրաժեշտ կը լինի կետաձուկ, կամ փոթորիկ, կամ որեւէ ուրիշ կոյր եւ ամէն բան խորտակող մի ուժ։

Իսկ իր դագաղը Քվիկեգը որոշեց օգտագործել որպէս նաւաստիական սնդուկ, որի մէջ տեղաւորեց առագաստալաթէ պարկի բոլոր իրերը եւ յետոյ երկար ժամանակ կափարիչը զարդարում էր անհասկանալի խորհրդանիշերով ու նշաններով՝ ջանալով փայտի վրայ փորագրելով կրկնօրինակել սեփական մարմնի դաջուածքը։

Գլուխ եօթանասունմէկերորդ.
ԴԱՐԲԻՆԸ

Ամարնային մեղմ եղանակ էր այն լայնութիւններում, որտեղ նաւարկում էինք։ Ոտքից գլուխ մրով ու կոշտուկներով ծածկուած դարբին Պերթը վճռեց նաւամբար չիջեցնել շարժական քուրան, քանի որ զանազան խնդրանքներով նրան էին դիմում որսամակոյկների հրամանատարները, հարպունաձիգները եւ թիավարողները։ Ամէն մէկը մի գործ ունենում էր դարբնի հետ։ Եւ մարդիկ շրջապատում էին նրան, սպասելով իրենց հերթը հասնելուն։ Ծերուկը համբերատարութեամբ, առանց փնթփնթալու, առանց չարանալու նորոգում էր բահը կամ գեղարդի ծայրը, հարպունը կամ միաժանին։ Լուռ եւ հանդիսաւորութեամբ, աւելի ծռելով առանց այն էլ կռացած մէջքը, նա բանում էր ու բանում, ասես այդ աշխատանքը նրա կեանքն էր, իսկ մուրճի ծանր հարուածները՝ նրա սրտի բաբախիւնը։

Ծերունի դարբինը վաթսուն տարեկան հասակում մի այնպիսի հարուած էր ստացել, որն առօրեայում կոչւում է սնանկութիւն եւ խորտակուած կեանք։

Նա լաւ համբաւ ունեցող վարպետ է եղել, ապրել է իր սեփական տանը՝ երիտասարդ կնոջ ու երեք երեխաների հետ։ Կիրակի օրերը կանոնաւոր կերպով յաճախել է եկեղեցի... Օրինաւոր աշխատող, օրինաւոր հայր եւ օրինաւոր ամուսին։

Բայց դա տեւել է այնքան ժամանակ, մինչեւ դաժան մի աւազակ խուժել է նրա տունն ու ամէն ինչ տարել։ Տարել է ոչ միայն դարբնի բոլոր խնայողութիւնները, այլեւ տան բախտաւորութիւնը։ Իսկ ամէնից սոսկալին այն է, որ այդ աւազակին ինքը՝ դարբինն է տուն բերել։ Եւ նա եղել է Շշի Ոգին։ Ճակատագրական առաջին խցանը բացելուն պէս, Շշից դուրս է նետուել թշնամական Ոգին ու ահագնօրեն ծծել է դարբնի տան բոլոր կենսական հիւթերը։

Եւ ինչո՞ւ մահը վրայ չի հասնում այն պահին, երբ ամէնից շատ են սպասում նրան։ Եթէ մահը ժամանակին վրայ հասնէր ու դարբնին տանէր իր հետ նախքան նրա սնանկանալն ու խորտակուելը, ապա երիտասարդ որբեւայրուն գոնէ քաղցր վիշտը կը մնար, իսկ զաւակները կ՚ունենային ընտանեկան աւանդութիւններով պսակուած հօր յիշատակը։ Մի՞թէ կարիք կայ շարունակել այս պատմութիւնը։ Նկուղում գտնուող դարբնոցից աւելի ու աւելի հազուադէպ էր լսւում մուրճի ձայնը։ Եւ օր ըստ օրէ ամէն մի նոր հարուածը աւելի թոյլ էր, քան նախորդը։ Երիտասարդ կինը քարացած նստում էր պատուհանի մօտ եւ չոր, փայլող աչքերը հառում երեխաների լացակումած դէմքերին։ Փուքսերը ճլորել էին։ Քուրայի մէջ միայն մոխիր կար։ Շուտով տունը վաճառեցին։ Յետոյ երիտասարդ կինը վախճանուեց ու նրա վերջին հանգրուանը եղաւ գիւղական տապանատունը։ Շուտով երեխաներն էլ գնացին մօր յետեւից։ Եւ անտուն, անտէր, միայնակ ու սգաւոր ծերունին ելաւ թափառելու մեր ճամբաների վրայ։ Ոչ ոք չէր յարգում նրա վիշտը։ Եւ ալեհեր մազերը սոսկ ծաղրի առարկայ էին շրջապատի համար։ Թւում է որ այդպիսի կեանքի միակ ցանկալի նպատակը մահն է։ Բայց չէ՞ որ մահը մարդուս մուտքն է Անհայտութեան մէջ։ Դա սոսկ առաջին հանդիպումն է Հեռաւորի, Ամայութեան, Անեզրութեան հետ։ Այդ է պատճառը, որ մահ որոնող մարդու հայեացքի առաջ, եթէ, ի հարկէ, նա իր հոգու խորքում դեռեւս ինչ որ նախապաշարմունք ունի ինքնասպանութեան նկատմամբ, ամէն բան ընդունող, ամէն բան կլանող ովկիանոսը գայթակղելով փռում է հրապուրիչ սարսափների եւ հրաշալի արկածների անծայրածիր իր հարթութիւնը։ Ասես ովկիանոսային խորխորատներից հազարաւոր ծովահարսեր ձայն են տալիս նրան անուշ երգերով. «Ե՛կ այստեղ, տառապեալ մարդ։ Նոր կեանք կայ այստեղ եւ չտեսնուած հրաշալիքներ։ Այդ ամէնը ապրելու եւ տեսնելու համար մեռնելն անհրաժեշտութիւն չէ։ Ե՛կ այստեղ։ Ե՛կ, չարչարուած մարդ... Տապանատանը քեզ համար մի շիրմաքար դիր ու մեզ մօտ եկ, դարձիր մեզ ամուսին»։

Եւ արեւելքից ու արեւմուտքից, վաղ լուսաբացին ու մայրամուտից յետոյ լսուող այս ձայներին արձագանքեց դարբնի հոգին. «Այո՛, այո՛, գալիս եմ, գալի՜ս...»։

Պերթը կետորսանաւով այսպէս ելաւ նաւարկութեան։

Գլուխ եօթանասուներկուերորդ.
ԴԱՐԲՆՈՑԻ ՔՈՒՐԱՆ

Անցնելով Բաշի կղզիների մօտով, մենք դուրս ելանք Խաղաղ ովկիանոս։

Գզգզուած մօրուքով եւ շնաձկան կոշտ կաշիից գօգնոց կապած Պերթը կանգնած էր քուրայի եւ զնդանի արանքում։ Նրա ծանր մուրճի հարուածները հնչում էին հանդիսաւոր ու անշտապ։ Նրան մօտեցաւ նաւապետ Աքաաբը եւ կանգնած նայեց, թէ ինչպէս է դարբինը կրակի միջից հանում շիկացած երկաթը, ինչպէս է մուրճը ծանրօրեն իջեցնում երկաթի վրայ եւ ինչպէս է կայծերի խուրձը սփռւում չորս դին։

— Սրանք քո մրրկահավե՞րն են, Պերթ։ Եւ միշտ թեւածում են քո հետեւից... Այդ թռչունները երջանկութիւն են բերում, բայց ո՛չ բոլորին։ Հը՛մ... Տե՛ս, ոնց են այրում, Պերթ... Դո՛ւ, սակայն, Պերթ, դու ապրում ես նրանց մէջ։ Ոչ մի այրուածք չես ստացել։

— Որովհետեւ ես արդէն վառուած եմ, նաւապետ Աքաաբ։ Վառուած եմ ոտքից մինչեւ գլուխ,— հենուելով մուրճի կոթին, պատասխանեց դարբինը։— Ինձ այլեւս հնարաւոր չէ այրել։

— Լա՜ւ, լա՜ւ... Քո այդ թոյլ, վշտահար ձայնը չափազանց հանգիստ է հնչում իմ ականջին։ Ես ինքս էլ դրախտում չեմ ապրում եւ հազիւ թէ կարողանամ կրել ուրիշների դժբախտութիւնը։ Իսկ դու պէտք է արդէն խենթացած լինէիր, դարբի՛ն։ Ասա՛, տեսնեմ, ինչո՞ւ մինչեւ հիմա խելքդ չես թռցրել։ Ո՞նց ես դիմանում առանց գժուելու։ Մի՞թէ Աստուած մինչեւ օրս էլ քեզ այնպէս է ատում, որ չես էլ կարողանում խենթանալ, դարբի՛ն... Իսկ ի՞նչ ես կռում։

— Հին հարպունը, սը՛ր։ Ամբողջովին մաշուել ու ծռմռուել էր ծայրը։

— Եւ մի՞թէ դու կարող ես վերստին հարթել ու սրել այդ հարպունը։

— Այո՛, սը՛ր, կարող եմ։

— Դու հաստա՞տ կարող ես հարթել ու սրել, որքան էլ ամուր լինի մետաղը... Այո՞, դարբին։

— Այո՛, սը՛ր։ Կարող եմ ամէն տեսակի ճեղքեր ու ծռմռուած սայրեր ուղղել, բացի մի տեսակից։

— Հապա նայի՜ր,— դառնացած ասաց Աքաաբը եւ ափը տարաւ կնճիռներով ծածկուած ճակատին։— Նայի՛ր... Կարո՞ղ ես արդեօք հարթել այսպիսի ծալքերն ու ակոսները, դարբի՛ն։ Եթէ կարողանայիր, ի՜նչ ուրախութեամբ գլուխս կը դնէի զնդանի վրայ եւ կը զգայի, թէ ինչպէս է քո այդ ծանր մուրճը իջնում ճիշտ աչքերիս միջեւ... Պատասխանի՛ր... Կարո՞ղ ես այսպիսի ակոսներ հարթել, դարբին։

— Ո՛չ, ո՛չ, սը՛ր... Ես ասացի, որ կարող եմ ուղղել ամէն տեսակի ծալքեր ու ակոսներ, բացի մի տեսակից։ Եւ ձերը հէնց այդ տեսակն է։

— Այո՛, ծերուկ, հէնց այդ տեսակն է։ Իրաւացի ես, դարբին, այս տեսակը հարթել եւ ուղղել չի լինի։ Բավակա՛ն է ծերուկ, բաւական է ինչքան գեղարդ ու միաժանի ես կռել այսօր... Բաւական է։ Հիմա էլ իմ պատւերն ես կատարելու։ Պե՛րթ, ինձ հարկաւոր է մի այնպիսի հարպուն, որ չկարողանան ծռել մի լծասարքի մէջ գտնուող թէկուզ հազար սատանայ։ Այնպիսի մի հարպուն, որ կետաձկան կողի մէջ նստի ինչպէս սեփական լողաթեւը,— նաւապետ Աքաաբը դարբնին պարզեց կաշիէ տոպրակը, որ ցնցեց այնպէս, ասես մէջը ոսկեդրամներ լինէին։— Եւ այդ հարպունը պէտք է սրանցից պատրաստես... Այստեղ, տոպրակի մէջ այն գամերն են, որոնցով ամրացնում են արշաւաձիերի պողպատէ պայտերը։ Շարժուի՛ր, արագ շարժուիր, դարբին։ Գործի՛ անցիր։ Ես ինքս կը փչեմ քո փուքսը։

Մի առ ժամանակ անց հարպունը արդէն պատրաստ էր։ Մնում էր միայն կոփել պողպատը։ Պերթը քուրային մոտեցրեց ջրով լի տակառը։

— Ո՛չ, ո՛չ... ոչ մի ջուր,— գոչեց Աքաաբը։— Ես ուզում եմ որ պողպատը մահացու կոփուածք ստանա։ Հէ՜յ, Թեշտիգո՛, Քվիկե՛գ, Դեգո՛ւ... Եկէք այստեղ, հեթանոսներ... Համաձա՞յն էք այնքան արիւն տալ, որ այս հարպունը կոփենք ոչ թէ ջրի, այլ արեան մէջ։

Երեք հարպունաձիգները գլխով համաձայնութեան նշան արեցին. «Այո՛»։

Նրանց հեթանոսական մարմինների վրայ երեք կտրուածք արուեց եւ նրանց արեամբ կոփեցին Ճերմակ Կետաձկան համար կռուած հարպունը։

— Ego non baptizo te in nomine patris, sed in nomine diaboli[26],— վայրենի ձայնով գոչեց Աքաաբը, երբ պողպատը ֆշշալով խորասուզուեց մկրտութեան արեան մէջ։

Յետոյ ամրացրեցին հարպունի փայտէ կոթը եւ Աքաաբը ձեռքն առնելով իր սոսկալի զէնքը, մռայլադէմ քայլեց դէպի առաջամասի տախտակամած։

Ոսկրէ ոտքն ու ընկուզենու կոթը անկենդան թրխկում էին տախտակամածին։

Գլուխ եօթանասուներեքերորդ.
ԲԱԽՏԱՒՈՐ «ԱՄՈՒՐԻ»Ն ՏՈՒՆ Է ՎԵՐԱԴԱՌՆՈՒՄ

Մենք գտնւում էինք կետորսական շրջանի գրեթէ կենտրոնում։ Եւ «Փեկոդ»ի ամբողջ անձնակազմին պարուրեց որսորդային մոլուցքը։

Նաւազները օրերով դուրս չէին գալիս որսամակոյկներից եւ մինչեւ կատարելապէս ուժասպառ լինելը հետապնդում էին կետաձկներին։ Սակայն որսի արդիւնքները դեռեւս չնչին էին։

Մի օր էլ հանդիպեցինք նանթաքեթեան «Ամուրի» կետորսանաւին, որտեղ արդէն խցանել էին իւղի վերջին տակառը եւ ամուր գոցել լիքը լցուած նաւամբարը։ Տոնականօրեն զարդարելով իրենց նաւը, նաւազները արդէն տուն էին վերադառնում։

Յիրաւի, շատ ուրախ տեսարան էր։ Կայմահարթակներին կանգնած դիտապահակները գլխարկներին կարմիր, երկար ժապաւէններ էին կապել, որոնք փողփողում էին քամու տակ։ Կայմապարանները զարդարուած էին ազդանշանային դրօշակներով ու նաւադրօշներով։ Իսկ քթակայմին պարծենկոտ կետորսները ամրացրել էին կաշալոտի մի վիթխարի ծնօտ։ Կետաճարպով լի տակառներն ու տակառիկները շարուած էին ամէն տեղ, ուր միայն հնարաւոր էր շարել։

Հետագային իմացանք, որ «Ամուրի»ն հազուագիւտ յաջողութիւն է ունեցել։ Զարմանալին յատկապէս այն էր, որ նոյն ջրերում որսի ելած կետորսանաւերը ամիսներ շարունակ չեն կարողացել գոնէ մի կետաձուկ որսալ։ Իսկ «Ամուրի»ի վրայ ոչ միայն նաւազներին բաժանել էին ապխտած մսի ու պաքսիմատի բոլոր պաշարները՝ կետաճարպի համար տեղ ազատելու նպատակով, այլեւ փոխանակութեամբ, հանդիպած նաւերից դատարկ տակառներ էին վերցրել եւ դրանք եւս լցնելով կետաճարպով, տեղաւորել էին նաւախցիկներում, քանի որ տախտակամածի վրայ այլեւս տեղ չկար։ Ասում էին, որ նաւազները նոյնիսկ իրենց սնդուկներն են խծուծել ու ձիւթել, դրանք եւս կետաճարպով լցնելու համար. որ սպասաւորը խցանել է սրճամանի քիթը եւ լցրել կետաճարպով. որ խոհարարը կետաճարպը լցրել է կաթսան եւ ապուր եփելու հնարաւորութիւն այլեւս չունի. որ հարպունաձիգները կետաճարպը լցրել են իրենց հարպունների լայնաբերան բռնակակալների մէջ. եւ, որ ընդհանրապէս կետաճարպը լցուած է ամէն տեղ, ի բացառեալ անշուշտ նաւապետի տաբաթի գրպանները, որոնք նա դատարկ է թողել, որպէսզի ձեռքերը դնելու տեղ ունենայ ինքնաբաւականութեան եւ բարեհոգութեան երանելի պահերին։

Բախտաւոր նաւը մօտեցաւ մռայլ «Փեկոդ»ին, եւ մեզ հասան բարբարոսական աղմուկ, ինչ որ խուլ ձայներ։ Իսկ քիչ անց տեսանք ճարպահալարանի խոշոր կաթսաները շրջապատած նաւազների խմբերը։ Այդ կաթսաների վրայ ձգել էին սեւ դելփինի որովայնամաշկը, եւ զվարթ նաւազները բռունցքներով հարուածում էին՝ վայրենի դղիրդ տարածելով շուրջբոլոր։ Իսկ այդ դղիրդի տակ, շքահարթակի վրայ սպաներն ու հարպունաձիգները պարում էին թխամորթ աղջիկների հետ, ովքեր փախել էին Պոլինեզեան կղզիներից։ «Ամուրի»ի նաւապետը, այդ խենթ ու խելառ զուարճութեան տէրն ու տնօրենը, շիշն ու գաւաթը ձեռքին, հպարտօրեն կանգնել էր շքահարթակի եզրի պատուանդանին։

Աքաաբը նոյնպէս կանգնած էր իր նաւի շքահարթակին։ Եւ երբ երկու նաւերը հաւասարուեցին իրար, մէկը իրենից ներկայացնում էր ցնծացող երախտագիտութիւն արդէն եղածի համար, միւսը՝ լինելիքի նկատմամբ մի ծանր նախազգացում։ Եւ երկու նաւերի նաւապետները մարմնաւորում էին այդ տեսարանի խորը հակադրութիւնը։

— Ե՛կ այստեղ, ծերուկ։ Ե՛կ մեր նաւը։ Ե՛կ, խմե՜նք յաջողութեան կենացը,— գոչեց «Ամուրի»ի նաւապետը, գլխից վեր պարզելով շիշն ու գաւաթը։

— Ճերմակ Կետաձուկը աչքովդ չի՞ ընկել,— պատասխանի փոխարէն ատամները կրճտացրեց Աքաաբը։

— Աչքովս չի ընկել։ Միայն առիթ եմ ունեցել լսելու նրա մասին։ Բայց ճիշտն ասած՝ չեմ հաւատում,— անհոգութեամբ ասաց նաւապետը։— Ե՛կ այստեղ...

— Շարունակիր նաւարկութիւնդ... Շա՜տ ուրախ ես։ Անձնակազմից ոչ ոք չի՞ զոհուել։

— Կարելի է ասել՝ ոչ ոք։ Եթէ չհաշուենք երկու սեւամորթների։ Բայց ինչո՞ւ չես գալիս, ծերուկ... Ե՛կ... Տե՛ս, ի՜նչ ուրախ է մեր նաւի վրայ... Նաւամբարները լիքն են, եւ մենք էլ վերադառնում ենք տուն։

— Իսկ իմ նաւամբարները դատարկ են։ Տնից էլ նոր եմ դուրս եկել։ Այնպէս որ, մեր ճանապարհները տարբեր են.— աւելի մռայլուելով ասաց Աքաաբը եւ ձայն տուեց նաւազներին։— Հէ՜յ, բարձրացնե՛լ առագաստները... Ղեկը կտրուկ պահե՜լ...

Եւ նաւերը հեռացան իրարից։ «Ամուրի»ն թեթեւ սահում էր դէպի տուն եւ նրան առաջ էր մղում համընթաց քամին, իսկ «Փեկոդ»ը ընթանում էր հողմին հանդիման։

Աքաաբը նայեց տուն դարձող նաւի ետեւից։ Յետոյ գրպանից հանեց փոքրիկ մի սրուակ եւ, ասես կամենում էր հայեացքով համադրել այդ երկու, իրարից տարբեր բաները՝ նաւն ու սրուակը։

Քանզի նրա ձեռքի սրուակը Նանթաքեթի հողով էր լեցուն։

Գլուխ եօթանասունչորսերորդ.
ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ԶՐՈՅՑ

Կեանքում յաճախ է պատահում, որ հանդիպում ես բախտի սիրեցեալին եւ յանկարծ դու էլ, որ մինչ այդ ձախորդութիւնից ծայրահեղ յուսահատութեան մէջ էիր, դու էլ ես զգում, թէ ինչպէս է պոռթկացող հողմը արագօրեն փքում նաւիդ թուլացած առագաստները։ Ըստ երեւոյթին, նոյն բանը պատահեց «Փեկոդ»ի հետ։ Ուրախ ու բախտաւոր «Ամուրի»ին հանդիպելու հէնց յաջորդ օրը դիտապահակները նկատեցին կետուսների մի մեծ հոտ եւ չորսին յաջողուեց խփել. ընդ որում, այդ չորսից մէկին անձամբ Աքաաբը հարպունահարեց։

Մինչ ովկիանոսի վրայ կը տարածուէր թանձր աղջամուղջը, մեր խփած երեք կետաձկներն արդէն կառանուած էին «Փեկոդի» նաւակողին։ Իսկ չորրորդ կետաձկանը քամին այնքան հեռու էր քշել, որ հարկադրուած եղան մինչեւ լոյս թողնել ծովը եւ նրան խփած անձնակազմն էլ ուզած֊չուզած ամբողջ գիշեր մնալու էր որսի կողքին։ Դա Աքաաբի անձնակազմն էր։

Արդէն մեռած կետաձկան շնչառական անցքի մէջ ազդանշանային մի ձող խրեցին, որին ամրացրած լապտերը տագնապալի ու առկայծող շողեր էր նետում որսի սեւ ու փայլուն մարմնի եւ ծովի մուգ ալիքների վրայ, որոնք մեղմ ճողփիւնով լիզում էին անկենդան կետաձկանը, ասես քնած կղզու առափնեայ քարաժայռ լինէր նա։

Աքաաբի որսամակոյկի վրայ բոլորը քնած էին։ Միայն ցռուկին ծալապատիկ նստած Ֆեդալլահն էր արթուն եւ հետեւում էր կետաձկան շուրջ վխտացող եւ մերթ ընդ մերթ որսամակոյկի կողին պոչով հարուածող շնաձկների գիշատիչ խաղին։

Յանկարծ Աքաաբը ցնցուեց ու արթնացաւ։ Ճիշտ իր դիմաց, խաւարի մէջ նա նկատեց Ֆեդալլահի կերպարանքը։

— Դարձեալ նոյն երազը տեսայ,— ասաց Աքաաբը։

— Դիակա՞ռքը,— հարցրեց Ֆեդալլահը,— քեզ ասել եմ, ծերուկ, դու ոչ դիակառք ես ունենալու եւ ոչ էլ դագաղ։

— Գիտե՛մ։ Ի՜նչ դիակառք, երբ ինձ վիճակուած է ծովի մէջ մեռնել։

— Նաեւ ասել եմ, որ մեռնելուց առաջ երկու դիակառք ես տեսնելու,— յիշեցրեց Ֆեդալլահը։— Դրանցից մէկը սարքելիս մարդկային ձեռք չի դիպել։ Իսկ միւսը պատրաստուած է լինելու Ամերիկայում աճող ծառերի փայտից։

— Այո՛,— քմծիծաղեց Աքաաբը։— Շատ զուարճալի տեսարան կը լինի։ Փետրափնջով զարդարուած դիակառքը լողում է ովկիանոսով, իսկ նրա հետեւից վազում են եղերամայր ալիքները։ Հա՛֊հա՛... Չէ՜, այդպիսի տեսարան մենք այնքան էլ շուտ չենք տեսնի։

— Կ՚ուզես՝ հաւատայ, ծերո՛ւկ, կ՚ուզես՝ մի՛ հաւատայ, բայց դու չես մեռնի այնքան ժամանակ, քանի չես տեսնի այդ ամէնը։

— Իսկ դո՞ւ, Ֆեդալլահ։

— Նոյնիսկ վերջին ժամոյդ քեզնից առաջ եմ լինելու... լինելու եմ քո նաւատարը։

— Եւ դէպի միւս աշխարհ առաջնորդելու համար, երեւի, նախ ի՞նքդ ես գնալու այնտեղ, որպէսզի ճանապարհը սովորես... Ճի՞շտ հասկացայ քեզ։

— Ծերո՛ւկ, դու նաեւ լաւ յիշիր հետեւեալը,— ասաց Ֆեդալլահը եւ նրա աչքերը մթան մէջ փայլեցին կատուի աչքերի պէս։— Միայն կանեփաթելի օղակն է քեզ մահ բերելու։

— Ուզում ես ասել՝ կախաղա՞նը... Այդ դէպքում ես անմահ եմ,— Աքաաբը քրքջաց։— Անմահ եմ թէ՛ ցամաքի եւ թէ ծովի վրայ։

Յետոյ երկուսն էլ միանգամից լռեցին։ Երկար ժամանակ իրար դիմաց նստած, այլեւս ոչ մի բառ չփոխանակեցին։ Յետոյ հորիզոնը դարձաւ գորշ, որսամակոյկում քնածներն արթնացան, եւ խփուած կետաձկանը մինչեւ կէսօր քարշ տալով մօտեցրեցին «Փեկոդ»ի նաւակողին։

Գլուխ եօթանասունհինգերորդ.
ԲԱՐՁՐԱՉԱՓԸ

«Փեկոդ»ը մօտենում էր հասարակածին։ Եւ ամէն Աստծոյ օր Աքաաբը բարձրաչափը ձեռքին դուրս էր գալիս նաւախցից, ելնում էր շքահարթակի վրայ կախ տուած իր որսամակոյկի ցռուկին եւ սկսում էր իր դիտումները՝ որոշելու համար այն տեղը, ուր գտնւում էինք մենք։

Ճապոնական ջրերում ամառային օրերը ներկայացնում են ճաճանչափայլ լոյսի ցնծացող հանդէս։ Շլացուցիչ արեւը հուրհրում էր անամպ ու շիկացած երկնքի վրայ։ Եւ այս համատարած փայլի մէջ աշխարհը ասես մերկացել էր։ Դեռ լաւ է որ Աքաաբի բարձրաչափը գունաւոր ապակիներ ունէր, այլապէս անհնարին կը լինէր արեւին նայելն ու աստղաբաշխական չափումներ կատարելը։

Ամբողջ էութեամբ կլանուած լինելով այն պահի սպասման մէջ, երբ արեւը անհրաժեշտ դիրք կը գրաւէր երկնքում, նաւապետը իր որսամակոյկի մէջ նստած, հանդարտ ճօճւում էր նաւի հետ մէկտեղ։ Իսկ նրանից ցած, տախտակամածի վրայ ծնկել էր Ֆեդալլահը եւ Աքաաբի պէս իր դէմքը նոյնպէս դարձրել արեւի կողմը։ Միայն կոպերն էին կիսափակ, որի հետեւանքով նրա դէմքը թւում էր մեռեալի դէմք։

Վերջապէս, անհրաժեշտ դիտումները կատարուեցին եւ թղթի փոխարէն ոսկրե ոտքի վրայ արագ հաշւարկներ անելով, Աքաաբը ճշգրտօրեն պարզեց լայնութիւնը, որտեղ այդ պահին գտնւում էր նաւը։ Այնուհետեւ, փոքր֊ինչ լռելուց յետոյ, նա դարձեալ նայեց արեւին ու քթի տակ ասաց.

— Օ՜, մեծն փարոս եւ ամենակարող հմուտ առաջնորդ։ Դու ինձ ճշմարիտ յայտնում ես, թէ որտեղ եմ գտնւում հիմա։ Բայց կարո՞ղ ես արդեօք, թէկուզ հեռաւոր մի ակնարկով, ինձ յուշել, թէ որտեղ կը լինեմ վաղը։ Կամ գուցէ կ՚ասես, թէ որտե՞ղ է հիմա Մոբի Դիկը։

Յետոյ նայեց բարձրաչափին եւ, շօշափելով աստղաբաշխական գործիքի հարմարանքները, մտասոյզ շարունակեց խօսել իւրովի.

— Մանկական հիմար խաղալիք է։ Մի խաղալիք, որ զբաղեցնում է ծովակալներին ու նաւապետներին։ Եւ մարդիկ էլ հպարտանում են քեզնով։ Քո անսխալականութեամբ։ Քո ճշգրտութեամբ։ Բայց, վերջին հաշւով, ինչի՞ ես դու ընդունակ։ Միայն ցոյց ես տալիս մոլորակի վրայ գտնուող այն աննշան, խղճուկ կետը, որտեղ գտնւում ես դու եւ քեզ բռնած ձեռքի տէրը։ Եւ ուրիշ ոչինչ... Դու չես կարող ասել, թէ վաղը որտեղ կը լինի ջրի այս կաթիլը կամ այս աւազահատիկը։ Եւ քո այդ անկարողութեամբ էլ համարձակւում ես վիրաւորել արեւին։ Անիծեալ լինես դու, բարձրաչափ։ Երիցս անիծեալ լինես։— Եւ նա բարձրաչափը նետեց տախտակամած։— Այսուհետեւ քեզնով չեմ ստուգի եւ ճշտի երկրային իմ ճամբան։ Կողմնացոյցն ու խորաչափը կ՚առաջնորդեն ինձ ծովում եւ կողմնացոյցն ու խորաչափը ցոյց կը տան, թէ որտեղ եմ գտնւում։

Ծնկած տեղից ելնելով՝ Ֆեդալլահը, որին Աքաաբը չէր նկատել, լուռումունջ մի կողմ քաշուեց։

Նաւապետի վարմունքից ահաբեկուած նաւազները հաւաքուեցին նաւի առաջամասում։ Նրանց տեսնելով, Աքաաբը ոտքով հրեց, մի կողմ շպրտեց գործիքի բեկորները եւ անսպասելի բղաւեց.

— Դէպի ճոպաննե՛րը... Ղեկը դէպի քամի՜ն։ Փոխե՛լ նաւընթացը...

Նոյն պահին հորիզոնական առագաստաձողերը անցան տախտակամածի վրայով, նաւը կտրուկ շրջադարձ կատարեց եւ երեք բարձրաբերձ կայմերը վեհաշուք ճօճուեցին երկնքի կապոյտի մէջ։

Գլուխ եօթանասունվեցերորդ.
ՓՈԹՈՐԻԿԸ

Երկինքը ջինջ էր ու անամպ, ովկիանոսի ջրերը կուրացուցիչ փայլում էին եւ շուրջը հանգիստ էր ու անդորր։ Յանկարծ, ասես մի ռումբ պայթեց խաղաղ քաղաքի վրայ, եւ սկսուեց ամենասոսկալի փոթորիկներից մէկը՝ թայֆունը։

Իրիկնադէմին «Փեկոդ»ի առագաստները պոկոտուած էին, ծովը ոռնում էր դիւոտածի պէս, երկինքը պատառոտւում էր կայծակների հարուածներից եւ խաւարի մէջ վայրկենական այդ բռնկումների տակ երեւում էին մերկացած կայմերն ու առագաստների ծուենները։ Անօգնական նաւը մերթ յայտնւում էր փրփրաբաշ ալիքների կատարներին, մերթ գահավիժում նրանց արանքում բացուած անդունդը։

Կայմապարանից կախուած, Սթարբէքը կանգնել էր շքահարթակի վրայ, եւ ամէն անգամ, հէնց որ բռնկում էր շանթը, գլուխը բարձրացնում եւ ջանում էր տեսնել, թէ ի՛նչ նոր վնաս է պատճառելու առանց այն էլ խճճուած թոկասարքերին։ Սթաբն ու Փլասքը գլխաւորում էին որսամակոյկները ձգող եւ ամրացնող նաւազներին։ Բայց բոլոր այդ ջանքերը իզուր էին։ Վիթխարի մի ալիք փշրուելով թեքուած նաւակողին, հասաւ մինչեւ մակոյկագերան բարձրացած Աքաաբի որսանաւակին եւ ջարդեց յատակը։

— Գործներս վա՜տ են, միստր Սթարբէք,— գոչեց Սթաբը, զննելով վնասուած նաւակը։— Բայց ծովի հետ ո՛վ կարող է վիճաբանութեան մէջ մտնել։ Ես ու դու զուարճանում ենք իւրովի, իսկ ծովը ի՛ր ուզածի պէս։ Հին երգերից մէկը շատ լաւ ու ճիշտ բառեր ունի (երգում է).

Փոթորիկն է ոռնում ծովում,

Կետաձուկը թափ է առնում,

Պոչը դես ու դեն է խփում։

Այդպիսին է մեր փառաւոր, հանդիսաւոր, կատակասեր, չարաճճի ովկիանոսը ծերուկ,

Հէ՜յ֊հո՛֊հո՛...

Գաղջ փրփուրն է երկինք ձգւում,

Գարեջուր է անհագ խմում

Կետաձուկը եւ մոլեգնում

Այդպիսին է մեր փառաւոր, հանդիսաւոր, կատակասեր, չարաճճի ովկիանոսը ծերուկ,

Հէ՜յ֊հո՛֊հո՛...

Երբ նաւերն են ջուրը սուզւում,

Կետաձուկը չի էլ թարթում,

Գարեջուր է գլխին քաշում։

Այդպիսին է մեր փառաւոր, հանդիսաւոր, կատակասեր, չարաճճի ովկիանոսը ծերուկ,

Հէ՜յ֊հո՛֊հո՛...

— Լռի՛ր, Սթաբ,— գոչեց Սթարբէքը։— Մեզ արդէն բաւական է այն, ինչ երգում է թայֆունը եւ տաւղահարի պէս նուագում մեր նաւի թոկասարքերը։ Երգդ պահիր քեզ։ Առանց այդ էլ գիտեմ որ խիզախ մարդ ես։

— Ո՞վ ասաց, թէ խիզախ մարդ եմ։ Ո՞վ ասաց... Ես վախկոտ եմ։ Եւ երգում եմ, որպէսզի խեղդէմ վախս։ Դուք մի բան էլ իմացէք, միստր Սթարբէք։ Աշխարհում միայն մի՛ միջոց կայ ինձ լռեցնելու համար։ Այդ միջոցը կոկորդս կտրելն է։ Բայց դրանից յետոյ էլ, միեւնոյն է, անպայման փառաբանական օրհներգ կ՚երգեմ։

— Խե՜նթ մարդ,— աղաղակեց Սթարբէքը։— Մի՞թէ չես հասկանում, թէ ինչ է նշանակում այս ամէնը։— Նա բռնեց Սթաբի ուսը եւ մատնացոյց արեց այն կողմը, որտեղից փչում էր քամին։— Տե՛ս... Փոթորիկը վրայ է հասել արեւելքից։ Իսկ նաւապետը շտապում է նոյն այդ ուղղութեամբ։ Բարձրաչափը փշրելուց յետոյ Աքաաբը նաւը դէպի արեւելք շրջեց։ Հիմա նայիր նրա որսամակոյկին։ Տեսնո՞ւմ ես, թէ յատակի ո՛ր մասն է փշրուած։ Նաւախելի՛... Ճիշտ այնտեղ, որտեղ սովորաբար կանգնում է նաւապետը։ Մի՞թէ նախանշանները քեզ ոչինչ չեն յուշում։

Այդ պահին դարձեալ փայլատակեց չարագուշակ կայծակը, որից յետոյ խաւարն ասես աւելի թանձրացաւ։ Սթարբէքը լսեց ինչ որ մէկի ձայնը, բայց երկնքից գահավիժող որոտը խլացրեց ամէն բան։

— Ո՞վ է,— հարցրեց Սթարբէքը։

— Ես եմ, Կրակուշանթը,— պատասխանեց Աքաաբը, եւ խաւարի մէջ նաւեզրի բազրիքը շօշափելով, քայլեց առաջ։

Կայծակի բեկբեկուող նիզակները իրար ետեւից մխրճուեցին ծովը։

Ճիշտ այնպէս, ինչպէս ցամաքի բարձրաբերձ զանգակատների ու աշտարակների վրայ շանթարգելներ են դնում կայծակի մահացու հարուածները դէպի հողը ուղղելու նպատակով, այնպէս էլ ծովում, նաւերից շատերը շանթարգելներ ունեն իրենց կայմերին։ Պարզ եղանակին այդ շանթարգելների ներքեւի ծայրերը բարձրացնում են տախտակամած, իսկ երբ սկսւում է ամպրոպը, նետում են ծովը։

— Շանթարգելնե՜րը,— նաւազներին ձայն տուեց Սթարբէքը։— Շանթարգելները նետե՞լ էք ջուրը։

— Կարիք չկայ,— լսուեց Աքաաբի ձայնը։— Ի՛նչ լինելու է՝ թող լինի։ Ազնւօրեն մտնենք խաղի մէջ։ Որեւէ առաւելութեան կարիք չունեմ։

— Նայեցեք վե՛ր,— գոչեց Սթարբէքը։— Սուրբ Էլմի[27] լոյսե՜րը։

«Փեկոդ»ի երեք կայմերի ծայրերը պարուրուել էին լուսեպսակներով եւ ասես երեք վիթխարի մոմեր լինէին։ Աղօտ լոյսերը ցոլցլում էին նաեւ առագաստափայտերի վրայ։

Սթաբը փորձում էր եւս մի ճոպանով ամրացնել իր որսամակոյկը, բայց հերթական ամեհի ալիքը վրայ պրծաւ եւ փլուելով, նաւի ու որսամակոյկի իրանների միջեւ սեղմեց խեղճի ձեռքը։

— Գրողի ծոցը կորչի մակոյկը... Սատանայի բաժին դառնա՛,— ցաւից խենթացած, ոռնաց նա, բայց յանկարծ նկատեց կայմերի ծայրի լուսեպսակները, եւ ձայնը բոլորովին այլ երանգ ստացաւ.— Սո՜ւրբ Էլմ... Ողորմա մեզ, մեղաւորներիս...

Նաւազի համար յիշոցը սովորական բան է։ Նաւազները Աստծուն ու Սատանային յիշում են թէ՛ հանդարտ եղանակին եւ թէ փոթորիկի ժամանակ՝ հայհոյանքների տարափ տեղալիս։ Բայց ինչքան էլ նաւարկել եմ ծովերով եւ ովկիանոսներով, երբէք չեմ լսել նաւազի հայհոյանքը, երբ Աստուած նաւի վրայ է դրել իր հրէ մատը, երբ Աստծոյ «Մենե, մենե, թաքել ու փարսին»ը որպէս լուսեպսակներ յայտնուել են նաւասարքերի ու կայմապարանների միջեւ։

Քանի դեռ կայմերին վառւում էր անկենդան այդ լոյսը, նաւի տախտակամածին ծպտուն անգամ չէր լսւում։ Սարսափահար ու ասես մոգական ուժով հմայուած նաւազները խռնուել էին առաջամասում, եւ թոյլ լուսաւորութեան տակ նրանց բոլորի աչքերը փայլում էին հեռաւոր համաստեղութիւնների պէս։ Դեգուն, այդ հսկայ սեւամորթը, որ ասես գիշերային մակարդուած խաւար լինէր, քարացած կանգնել էր հրաշքի ահեղ սպասումի մէջ։ Թէշտիգոն զարմանքից բացել էր բերանը, եւ նրա շնաձկային ատամները այնպէս էին փայլում, ասես պարուրուած լինէին սուրբ Էլմի լուսեպսակով։ Իսկ Քվիկեգի կրծքին դաջած խորհրդաւոր նշանները գերբնական լոյսի տակ դժոխային կապոյտ լոյս էին արձակում։

Բայց շուտով կայմերի ծայրերին բռնկուած լոյսերը սկսեցին աղօտանալ եւ, ի վերջո, ամբողջ նաւը դարձեալ խորասուզուեց գիշերային անթափանց խաւարի մէջ։

Դէպի ցռուկը գնալիս Սթարբէքը մթան մէջ դիպաւ ինչ որ մէկին։ Սթաբն էր։

— Հը՞... Հիմա՞ ինչ կ՚ասես... Ես լսեցի քո խօսքերը, որոնք, յամենայն դէպս երգի խօսքերը չէին։

— Չէ՛, ի հարկէ, չէ՛... Ես ասացի. «Սուրբ Էլմ, ողորմա՛ մեզ, մեղաւորներիս»։ Եւ յոյս ունեմ, որ կ՚արժանանանք նրա ողորմածութեանը։

Այդ պահին Սթարբէքը յանկարծ սկսեց տեսնել Սթաբի դէմքը, որ ասես դանդաղ դուրս էր լողում խաւարի միջից։ Եւ, նայելով վեր, բացագանչեց.

— Նայե՛ք, նայե՛ք...

Ճերմակաւուն լոյսի շողերը դարձեալ պսակել էին կայմերի ծայրերը եւ հիմա առաւել խորհրդաւոր էին ու չարագուշակ, քան քիչ առաջ։

— Սուրբ Էլմ, ողորմա՛ մեզ, մեղաւորներիս,— նորից գոչեց Սթաբը։

Այժմ Աքաաբը կանգնել էր միջնակայմի մօտ, իսկ նրա կողքին ծնկաչոք ու գլուխը խոնարհած նստել էր Ֆեդալլահը։

— Նայե՛ք, նայե՛ք մարդիկ,— ասաց Աքաաբը։— Նայեք դէպի վեր։ Լա՛ւ նայեք ու յիշեք այդ սուրբ լոյսը, որ լուսաւորում է Մոբի Դիկին տանող ճամբան... Ինձ տուեք շանթարգելի ծայրը։ Ես ուզում եմ զգալ ամպրոպի զարկերակը... Եւ թող իմ զարկերակը նրա հետ համաչափ խփի... Ահաւասիկ...

— Հարպո՜ւնը, հարպո՜ւնը,— յանկարծ բղաւեց Սթարբէքը։— Նայիր քո հարպունին, ծերուկ։

Պերթի կռած եւ հարպունաձիգների արեան մէջ կոփած Աքաաբի հարպունը ամուր կապուած էր ալիքի փշրած որսամակոյկի ցռուկին։ Ջուրը տարել էր կաշիէ պատեանը եւ հարպունի պողպատէ սուր շեղբի վրայ բոլոր տեսան ճերմակ բոցի դողացող լեզուակը, որ երկճեղքուած էր օձի լեզուի պէս։ Նայելով ասես այրուող հարպունին, Սթարբէքը բռնեց Աքաաբի թեւը.

— Աստուած ինքն է ելել քո դէմ, ծերուկ։ Սա ձախորդ նաւարկութիւն է։ Վատ սկսուել է ու վատ էլ կը վերջանայ։ Ետ դառնանք, քանի ուշ չէ։ Մեր նաւը ամէն վայրկեան փշուր֊փշուր անելու պատրաստ այս ահաւոր փոթորիկը կարող ենք մեզ համար դարձնել համընթաց քամի, եթէ միայն նաւը շրջենք դէպի տուն։ Ե՛տ դառնանք... Տե՛ս, մեր առաջ, արեւելքում, համատարած խաւար է եւ միայն շանթերն են փայլատակում, իսկ արեւմուտքում, որտեղ Նանթաքեթն է, ես լոյս եմ տեսնում... Տուն դառնանք, ծերուկ, տուն դառնանք, քանի դեռ չենք զոհուել բոլորս մէկտեղ...

Սթարբէքի սարսափը փոխանցուեց նաեւ նաւազներին, որոնք լսելով նրա խօսքերը, նետուեցին դէպի կայմաճոպանները, որպէսզի հրամանը լսելուն պէս տեղաշարժեն առագաստաձողերը, ի հարկէ, մոռանալով, որ առագաստների փոխարէն վերը միայն ծուեններ են մնացել։ Բայց Աքաաբը ճանկեց շողարձակող իր հարպունը եւ ջահի պէս թափահարելով, կոկորդով մէկ բղաւեց, թէ տեղնուտեղը կը շամփրի նրան, ով առաջինը կը համարձակուի դիպչել թոկասարքերին։

— Մեզ բոլորիս կապում է Ճերմակ Կետաձկանը գտնելու երդումը,— աւելացրեց նա։— Եւ իմ՝ ծերուկ Աքաաբի ոտքերն ու ձեռքերը կապուած են այդ երդումով։ Ես երդուել եմ հոգով ու մարմնով, լեարդով ու փայծաղով, սրտով ու թոքերով։ Եւ եթէ իմ էութեան մէջ դեռեւս մնացել է վախի թէկուզ մի կայծ, ես այդ կայծը փչելով մարում եմ ահա այսպէս...— Եւ նա փչեց իր հարպունի կրակէ սայրին եւ մարեց շողացող լոյսը...

Գլուխ եօթանասունեօթներորդ.
ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ԱՌԱՋԻՆ ՀԵՐԹԱՓՈԽԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Աքաաբը կանգնած է ղեկի մօտ։ Մօտենում է Սթարբէքը։

— Պէտք է իջեցնել միջնակայմի առագաստափայտը, սը՛ր։ Լարը շատ է թուլացել, եւ հողմընթաց եռանկիւնի առագաստը ամէն վայրկեան կարող է պատռուել։ Թոյլ կը տա՞ք իջեցնել։

— Ոչինչ չիջեցնե՛լ։

— Սը՛ր, Աստծոյ սիրոյն, սը՛ր...

— Ուրիշ ի՞նչ կայ։

— Խարիսխները ուր որ է կը պոկուեն։ Թոյլ տուէք քաշել տախտակամած։

— Ոչինչ չիջեցնե՛լ եւ ոչինչ չբարձրացնել։ Միայն ամրացնել։ Քամին սաստկանում է, բայց դեռ չի հասել անհրաժեշտ ուժգնութեան։ Արագ շարժուէք։ Բարձր կայմասարքերը նախատեսուած են ուժեղ քամիների համար։ Իսկ իմ ուղեղի կայմասարքը այնքան բարձր է, որ հասնում է ամպերին։ Կարծում էք կ՚իջեցնե՞մ... Չէ՜... Միայն վախկոտներն են փոթորիկի ժամանակ հաւաքում իրենց ուղեղի կայմասարքերը։

Գլուխ եօթանասունութներորդ.
ԿԷՍԳԻՇԵՐԻՆ

Սթաբն ու Փլասքը հեծնել են նաւակողի ելուստին ու լրացուցիչ կառանաթոկերով ամրացնում են կողից կախուած խարիսխները։

— Չէ՛, Սթաբ, ինձ չես համոզի։ Դու չէի՞ր ասում, թէ այն նաւը, որի վրայ յայտնուել է Աքաաբը, պէտք է ապահովագրական լրացուցիչ գումար մուծի։ Չէի՞ր ասում...

— Ասենք թէ... Ի՞նչ կայ որ։ Դրանից յետոյ նոյնիսկ մարմինս է ինչ որ չափով փոխուել, իսկ ինչո՞ւ չէր կարող փոխուել նաեւ կարծիքս։ Հը՛մ... Հիմա լսի՛ր, թէ ինչ կ՚ասեմ։ Քո կարծիքով, ո՞րն է ամպրոպի ժամանակ կայմի շանթարգելը բռնած եւ այն մարդու տարբերութիւնը, որ ամպրոպի ժամանակ կանգնում է շանթարգել չունեցող կայմի տակ։ Մի՞թէ չես հասկանում, որ շանթարգելը բռնածին ոչինչ չի կարող լինել, քանի դեռ կայծակը չի խփել կայմին։ Իսկ շանթարգել հարիւր նաւից երեւի մէկն է ունենում... Վտանգը մեզ սպառնում էր երեւի նոյնքան, որքան եւ ովկիանոսը ակոսող տասնեակ հազարաւոր նաւերի նաւազներին։ Իսկ դու ուզում ես որ բոլորը շանթարգելներ բռնած շրջեն աշխարհով մէկ։ Ինչո՞ւ ես այդքան անխելք, Փլասք։ Ախր խելացի լինելուց հասարակ բան չկայ։ Ինչո՞ւ ես այդքան անխելք։ Ամէն ոք, ով թէկուզ կէս աչքով է տեսնում իրերը, կարող է նաեւ խելացի լինել։

— Չգիտեմ, Սթաբ։ Չէի ասի... Երբեմն խելացի լինելը չափազանց դժուար բան է։

— Այո՛, երբ մինչեւ ուղնուծուծը թրջուած ես, խելացի լինելն էլ ահագին դժուարանում է։ Իսկ մենք, երեւի, ամբողջովին ներծծուած ենք անիծեալ ծովափրփուրով։ Հը՛մ... Խարիսխները այնպէս ենք ամրացնում որ ասես այլեւս երբէք չենք օգտագործելու։ Խարիսխները կապել նշանակում է կապել մարդու ձեռքերը, Փլասք։ Հետաքրքիր է, Փլասք, մեր աշխա՞րհն էլ խարսխի վրայ է... Եթէ խարսխի վրայ է, ապա շղթան արտակարգ երկարութիւն ունի երեւի... Չէ՛, ի հարկէ, եթէ ցամաքի մասին չասենք, ապա ամէնից հաճելին գոնէ չոր տախտակամածին լինելն է։ Տէր Աստուա՜ծ, ինչպե՞ս է որ երկնային հողմերը այդքան անողորմ են ու կոպիտ... Ի՜նչ գարշելի գիշեր է, Փլասք։

Գլուխ եօթանասունիններորդ.
ՈՐՈՏ ՈՒ ԿԱՅԾԱԿ

Միջնակայմի հարթակին կանգնած է Թեշտիգոն եւ մի ճոպան է աւելացնում ամրութեան համար։

— Հը՛մ, հը՛մ, հը՛մ... Հերիք որոտաս... Վերեւներում որոտը չափազանց սաստիկ է։ Ի՞նչ օգուտ որոտից։ Հը՛մ, հը՛մ, հը՛մ... Մեզ ոչ թէ որոտ է հարկաւոր, այլ ռոմ... Մի գաւաթ ռոմ... Հը՛մ, հը՛մ, հը՛մ...

Գլուխ ութսուներորդ.
ՄՈՒՇԿԵԹԸ

Մինչ մոլեգնած թայֆունը խաղում էր «Փեկոդ»ի հետ, մեր ղեկապետը մի քանի անգամ տապալուեց տախտակամածին, չկարողանալով դիմանալ ոսկրէ ղեկալծակի անսպասելի հարուածներին։ Ղեկալծակը, ի հարկէ, ամրացրել էին ապահովիչ կապերով, բայց ոչ շատ ամուր, որպէսզի անհրաժեշտութեան դէպքում հնարաւոր լինի ինչ որ չափով ապահովել շարժունակութիւնը։

Նման կատաղի փոթորիկների ժամանակ, երբ նաւը քամու հարուածների տակ գնդակի պէս նետւում է մի կողմից դէպի միւսը, յաճախ է պատահում, որ կողմնացոյցի սլաքը յանկարծ սկսում է այնպէս պտտուել, ասես մոռացած լինի, թէ որտեղ են գտնւում հիւսիսը, հարաւը, արեւելքն ու արեւմուտքը։ Ճիշտ նոյնը պատահեց նաեւ «Փեկոդ»ի կողմնացոյցին։ Իւրաքանչիւր ցնցումի հետ կողմնացոյցների սլաքները սկսում էին իրենց կատաղի պտոյտը առանց դադար առնելու եւ խելահեղ մի արագութեամբ, այնպէս որ, ամենափորձուած ղեկապետը նոյնիսկ չէր կարող չշփոթուել նման տեսարանից։

Կէսգիշերից շատ չանցած թայֆունը հանդարտուեց։ Մեծ ճիգ ու ջանքով Սթարբէքին ու Սթաբին յաջողուեց կտրել առագաստների թրթռացող պատառիկները, որոնք հողմահալած սաւառնեցին՝ ալբատրոսի թեւից փոթորիկի պոկած փետուրների պէս։ Դրանց փոխարէն բարձրացուեցին երեք նոր, մերքը հաւաքած առագաստներ։ Ձգեցին նաեւ շեղառագաստը ու մեր նաւը դարձեալ վստահօրեն ճեղքեց ալիքները, հաւատարիմ՝ արեւելք֊հարաւ֊արեւելք իր ուղերթին։ Իսկ մինչ այդ հանդարտուած հողմը փոխեց ուղղութիւնը եւ հանդիպականից աստիճանաբար դարձաւ համընթաց։

— Հէ՜յ֊հէ՜յ... Հողմը համընթաց է։ Օ֊հէ՜յ֊հո՜... Զուարթացէ՛ք,— երգեցին ուրախացած նաւազները, գնահատելով թեկուզ եւ չնչին այս յաջողութիւնը, որ փոխարինելու էր եկել չարագուշակ նախանշաններին։

Կատարելով Աքաաբի այն հրամանը, որ օրուայ ցանկացած ժամի պէտք է զեկուցել տախտակամածին տիրող բոլոր փոփոխութիւնների մասին, մռայլադէմ Սթարբէքը դժկամութեամբ քայլեց դէպի վար։ Նաւապետական խցիկի դուռը բախելուց առաջ, նա ակամայ մի պահ կանգնեց։ Կախուած լամպարը քթթալով ճօճւում էր ընդհանուր նաւասրահի առաստաղի տակ, նաւապետական խցիկի բարալիկ դռան վրայ նետելով անհաւասար ու դողդողացող ստուերներ։ Այստեղ, ընդհանուր նաւասրահում, ինչպէս ստորգետնեայ խորխորատներում, մնացեալ նաւաշխարհից մէկուսացած, միշտ թագաւորում էր գւուացող մի լռութիւն նոյնիսկ այն դէպքում, երբ դրսում մոլեգնօրեն ոռնալիս լինէր տարերքը։ Նաւասրահի դիմացի պատի հենարանին աղօտ փայլում էին լիցքաւորուած մուշկեթները։

Սթարբէքը ուղղամիտ եւ ազնիւ մարդ էր։ Բայց այն պահին, երբ տեսաւ մուշկեթները, մի չար միտք հղացաւ նրա գլխում։ Բայց այդ միտքը այնպէս էր հիւսուած ուրիշ բազմաթիւ բարի ու ազնիւ մտքերի հետ, որ Սթարբէքը ինքն էլ չկարողացաւ անմիջապէս ճանաչել այն։

«Մի անգամ քիչ մնաց որ նա ինձ գնդակահարէր,— մտածեց Սթարբէքը։— Այո՛, հէնց այս մուշկեթը վրաս պահեց։ Արծաթանախշ խզակոթով մուշկեթը... Հիմա ես կը վերցնեմ հենարանից... Ի՜նչ տարօրինակ է... Քանի՜֊քանի՛ անգամ մահաբեր տեգը ձեռքիս ճակատամարտի եմ ելել, բայց երբէք այսպէս չեմ դողացել... Տարօրինակ է... Լիցքաւորուա՞ծ է... Պէտք է ստուգել... Այո՛, լիցքաւորուած է... Շա՛տ վատ է։ Շա՛տ վատ... Մուշկեթը ձեռքիս՝ ինչո՞ւ եմ կանգնել այստեղ։ Չէ՞ որ եկայ Աքաաբին զեկուցելու, թէ հողմը դարձաւ համընթաց։ Համընթաց քամի՞... Բայց դէպի ո՞ւր է փչում այդ քամին... Մի՞թէ չի փչում այն կողմ, որտեղ մեզ սպասում է Մոբի Դիկի հետ հանդիպումը։ Այն կողմ, որտեղ մեզ դարանակալել է խորտակումն ու վախճանը... Ահաւասիկ, այն փողը, որ նա ուղղել էր կրծքիս։ Նա ուզում էր այս զէնքով սպանել ինձ։ Հէնց այս զէնքով, որ հիմա գտնւում է իմ ձեռքին։ Եւ նա պատրաստ է մահուան բերան տանել ամբողջ անձնակազմը, կործանել բոլորին... Նա չէ՞ր, որ ասաց, թէ ոչ մի փոթորիկ իրեն չի ստիպի իջեցնել առագաստները։ Նա չէ՞ր, որ փշուր֊փշուր արեց երկնոլորտի բարձրաչափը։ Նա չէ՞ր, որ այս վտանգաւոր ջրերում նաւի երթուղին որոշում էր անյուսալի խորաչափով, իսկ ահաւոր փոթորիկի ժամանակ էլ երդուեց, թէ շանթարգելը չի օգտագործելու։ Մի՞թէ այս խենթ ծերուկը դէպի անխուսափելի կործանում է տանելու նաւի ամբողջ անձնակազմը, եւ ոչ ոք արգելք չի լինելու նրան։ Սիրտս վկայում է, որ մեծ դժբախտութիւն է պայթելու մեր գխին... Այո՛, նա իր ձեռքում է պահում երեսուն հոգու կեանք։ Եւ եթէ դժբախտութիւն պայթի մեր գլխին, ապա Աքաաբը կը լինի մարդասպան։ Մարդասպան, որ գիտակցաբար է կատարում այդ քայլը։ Ուստի, եթէ հիմա նրան... նրան... Չէ՛, դա չի նշանակի յանցանք գործել։ Սը՜սս... Կարծես ինչ որ բան է փնթփնթում քնի մէջ։ Նա քնած է... մահճակալը գտնւում է անկիւնում։ Քնա՞ծ է... Բայց նա ողջ է եւ շուտով դարձեալ կ՚արթնանայ։ Եւ երբ արթնանաս՝ չեմ կարող ելնել քո դէմ, ծերո՛ւկ։ Ո՛չ խօսքով, ո՛չ համոզելով, ո՛չ էլ խնդրելով՝ արդիւնքի չեմ հասնի։ Որովհետեւ դու արհամարհում ես ամենքին ու ամէն բան։ Եւ քեզ հարկաւոր է միայն, որ մարդիկ կուրօրեն կատարեն քո հրամանները։ Իսկ դու ասում ես, թէ նրանք, այդ մարդիկ քո երդմամբ են երդուել, թէ մեզնից ամէն ոք մի Աքաաբ է։ Տէ՛ր, փրկիր մեզ... Բայց գուցէ մէկ ա՞յլ ուղի կայ։ Օրինաւոր մի ուղի՝ նրան վնասազերծելու համար։ Գուցէ ճիշտ կլինի նրան կապել ու փակի տակ պահել մինչեւ տուն դառնալը։ Բայց ո՛չ... Ո՜չ... Միայն հիմարը կարող է այդպիսի քայլի դիմել։ Եթէ նոյնիսկ յաջողուի կապոտել նրան պարաններով ու ճոպաններով, յետոյ էլ շղթայով գամել մահճակալին, միեւնոյն է, նա աւելի ահաւոր կը լինի, քան վանդակ նետած վագրը։ Ես չէի կարողանայ նայել նրան, չէի դիմանայ նրա ոռնոցին, ես կը խելագարուէի... Հապա ի՞նչ կարելի է, ուրեմն, անել... Ես մենակ եմ։ Մենակ եմ բաց ծովում եւ իմ ու օրենքի միջեւ ընկած են երկու ովկիանոս ու մի մայրցամաք։ Ի՞նչ անեմ... Ես կը դառնայի՞ արդեօք մարդասպան, եթէ որեւէ ուրիշ ելք լինէր։ Եւ մի՞թէ Աստուած չի ների ինձ այն բանի համար, որ կամեցել եմ երեսուն հոգու կեանք փրկել,— եւ Սթարբէքը դանդաղ բարձրացրեց մուշկեթը, փողը հենելով նաւախցի դռանը։— Այս բարձրութեան վրայ է կախուած Աքաաբի մահճակալը։ Գլուխն էլ դռան կողմն է։ Բաւական է միայն սեղմել ձգանը, եւ Սթարբէքը ողջ կը մնայ, կը վերադառնայ տուն, դարձեալ գիրկը կ՚առնի իր կնոջը, որդուն... Ո՜հ, Մերի՛, Մերի՜... Ո՛հ, զաւա՜կս... Իսկ եթէ քեզ արթնացնեմ ոչ թէ մեռնելու, այլ ապրելու համար, ծերո՛ւկ, ո՞վ գիտէ, թէ մէկ շաբաթ անց ի՜նչ անդունդներում կը յայտնուի Սթարբէքի դիակը, անձնակազմի միւս անդամների դիակների հետ... Աստուա՜ծ իմ, Տէ՛ր իմ, որտե՞ղ ես... Ինչպե՞ս վարուեմ... Ինչպե՞ս...

— Թիերը պահէ՛ք, թիե՜րը... Ո՜հ, Մոբի Դիկ, վերջապէս հասայ քո սրտին...

Այս բացագանչութիւնը լսուեց դռան հետեւից, որտեղ խոր քուն էր մտել նաւապետ Աքաաբն ու իրեն չարչարող երազներ էր տեսնում։

Մուշկեթը դողաց Սթարբէքի ձեռքին։ Մի պահ նա մարտչում էր ինքն իր հետ, բայց յետոյ դռնից ետ քաշուեց ու զէնքը նախկին տեղը դնելով, բարձրացաւ վեր։

— Շատ խորն է քնած ծերուկը, միստր Սթաբ։ Ինքդ իջիր արթնացրու եւ զեկուցիր։ Ես չեմ կարող երկար ժամանակով լքել տախտակամածը։

Գլուխ ութսունմէկերորդ.
ԿՈՂՄՆԱՑՈՅՑԻ ՍԼԱՔԸ

Հետեւեալ օրն առաւօտեան ծովի յուզմունքը դեռ լրիւ չէր հանդարտուել եւ խոշոր ու հզօր ալիքները անշտապ գլորւում էին նաւախելի ետեւից, անդադար առաջ մղելով «Փեկոդ»ը։ Համաչափ ու սաստիկ քամին այնքան շռայլ էր փչում, որ երկնակամարը թւում էր վիթխարի ու փքուած մի առագաստ։ Լուսադէմի պայծառ երկնքում վառւում էր արեւն ու իր ճառագայթները մխրճում ամենուրէք։ Ծովը նման էր հալած ոսկով լի գաւի, որ պղպջակւում եւ լոյս ու ջերմութիւն էր տարածում չորս բոլոր։

Աքաաբը լուռ կանգնել էր շքահարթակի վրայ։ Ամէն անգամ, երբ նաւը սահում էր վիթխարի ալիքի լանջն ի վար, նա իր հայեացքը հառում էր քթակայմի վրայ սփռուած ու արեւի ճառագայթների տակ փայլատակող ջրացայտերին։ Եւ ամէն անգամ, երբ նստում էր նաւախելը, նա շրջւում էր դէպի ետ ու նայում, թէ ինչպէս են ոսկի շողերը խաղում եւ ձուլւում փրփրադեզ ակոսին։

Բայց յանկարծ նա նետուեց դէպի ղեկապետն ու պահանջեց, որ նա յայտնի երթուղին։

— Արեւելք֊հարաւ֊արեւելք, սը՛ր,— պատասխանեց անակնկալ այդ յարձակումից ահաբեկուած նաւազը։

— Ստո՛ւմ ես։— Եւ Աքաաբը իր ծանր բռունցքով հարուածեց ղեկապետին։— Նաւարկում ենք դէպի արեւելք եւ արեւն էլ առաւօտից ի վեր նաւախելի կողմի՞ց է լուսաւորում։

Տախտակամածի վրայ բոլորը ապշահար սսկուեցին։ Աքաաբի նկատած այս հանգամանքը, չգիտես ինչո՛ւ, վրիպել էր միւսների ուշադրութիւնից։ Հաւանաբար դրա պատճառը երեւոյթը չափից դուրս բացայայտ լինելու մէջ էր։

Աքաաբը մի թռուցիկ հայեացք նետեց կողմնացոյցին եւ ճօճուեց տեղում։ Նրա կողքին կանգնած Սթարբէքը նոյնպէս նայեց կողմնացոյցին եւ, Աստուա՜ծ իմ, ի՛նչ տեսաւ... Տեսաւ որ սլաքը ուղղուած է դէպի արեւելք այն դէպքում, երբ «Փեկոդ»ը իրականում նաւարկում էր դէպի արեւմուտք։ Մօտիկ կանգնած նաւազները Սթարբէքի վախեցած հայեացքից կռահեցին, որ բաւականին արտառոց բան է պատահել։ Բայց Աքաաբը մեղմ ծիծաղելով, բացագանչեց.

— Հասկանալի՜ է... նորութիւն չէ ինձ համար։ Միստր Սթարբէք, դու երեւի լսած կլինես, որ ուժեղ ամպրոպը երբեմն մագնիսաթափ է անում եւ վերամագնիսացնում կողմնացոյցի սլաքը։

— Այո՛, սը՛ր, լսել եմ,— խոժոռուած պատասխանեց նաւապետի օգնականը։— Միայն թէ առաջին անգամ եմ այդպիսի բան տեսնում։

Պէտք է ասել, որ նման դէպքեր, յիրաւի, երբեմն պատահում են նաւերի վրայ ուժեղ փոթորիկների ժամանակ։ Ընդ որում, կողմնացոյցի մագնիսաթափ եղած սլաքը յաճախ չի պահպանում իր նախկին ուժը, եւ եթէ ամպրոպային պարպումները փչացնում են նաւի կողմնացոյցներից մէկը, ապա փչանում են բոլոր միւսները, եթէ տեղաւորուած լինէին նոյնիսկ ողնուցի մէջ։ Իսկ թէ նաւի համար ի՛նչ է նշանակում անեզր ովկիանոսում մնալ առանց կողմնացոյցի, ամէն ոք հեշտութեամբ կը պատկերացնի ճիշտ այնպէս, ինչպէս եւ այն տագնապը, որ նման դէպքերում պարուրում է ամբողջ անձնակազմին։

Միառժամանակ Աքաաբը կանգնել էր անշարժ, յետոյ ձեռքը պարզեց դէպի արեւը եւ, զննելով ստուերը, համոզուեց, որ նաւի բոլոր կողմնացոյցների սլաքները շրջուել են ճիշտ 180 աստիճանով։ Ուստի նա հրամայեց նաւը վարել կողմնացոյցի շրջուած շրջանակին համապատասխան, եւ դատապարտուած «Փեկոդ»ը իր վրայ ընդունեց հանդիպակաց քամու հարուածները, քանզի համընթաց հողմը սոսկ ծաղրել էր մեզ։

Գլուխ ութսուներկուերորդ.
ԱՐԱԳԱՉԱՓԸ

Ամիսներ էին անցել այն օրից, երբ «Փեկոդ»ը սկսեց իր չարաբաստիկ նաւարկութիւնը, սակայն մինչեւ հիմա արագաչափը դեռ ոչ մի անգամ չէր օգտագործուել։ Նաւի արագութիւնը որոշելու համար նախատեսուած այդ գործիքի փայտէ պտուտանը ու երկար թոկը, որից կապուած արագաչափը իջեցնում են ջուրը, այնքան երկար ժամանակ էին անգործ կախուել նաւախելի հետեւից, որ արեւից ու քամուց, անձրեւից ու աղի ջրացայտերից թէ՛ կանեփաթոկը եւ թէ փայտը փտել ու փչացել էին։

Բայց մի անգամ, ինչպէս եղաւ, պտուտանը գրաւեց Աքաաբի ուշադրութիւնը եւ նա, բոլորի համար անսպասելի՝ հրամայեց.

— Արագաչափը կախե՛լ ծովը։

Մօտ վազեցին երկու նաւազ, որոնցից մէկը ոսկեմորթ թահիթցին էր, իսկ միւսը՝ Մեն կղզու ալեհեր բնակիչը։

Աքաաբի հետ նրանք անցան դէպի հողմածեծ նաւակողը եւ կանգնեցին այնտեղ, որտեղ նաւի թեքուած տախտակամածը գրեթէ հաւասարուել էր փրփրադեզ ալիքներին։ Ծեր նաւաստին, ուշադիր զննելով պտուտանն ու կանեփաթոկը, դարձաւ նաւապետին.

— Սը՛ր, իմ կարծիքով, կանեփաթոկը փտած է եւ անյուսալի։ Արեւն ու անձրեւը իրենց գործն արել են, սը՛ր։

— Ոչինչ, ծերուկ, կը դիմանայ,— պատասխանեց Աքաաբը։— Դու էլ ես երկար ժամանակ մնացել արեւի ու անձրեւի տակ, բայց չես փտել։

— Լսում եմ, սը՛ր,— ասաց նաւազը։— Ինչպէս կը հրամայէք...

Եւ արագաչափը մխրճուեց ալիքների մէջ։ Կանեփաթոկը լարի պէս ձգուեց, եւ նոյն պահին սկսեց պտտուել նաւի արագութիւնը ցոյց տուող սլաքով փոքրիկ անուակը։

— Ամո՛ւր պահիր...

Մէկ էլ յանկարծ՝ շը՜ը՜րը՛խկ... Ու կանեփաթոկը կտրուեց։ Արագաչափը մնաց ծովում։

Աքաաբը դառնացած մրմնջաց.

— Սկզբում փշրեցի բարձրաչափը, յետոյ ամպրոպը մագնիսաթափ արեց իմ կողմնացոյցները, իսկ հիմա էլ ովկիանոսի ալիքներն են կտրում արագաչափիս կանեփաթոկը։ Գործերդ վատ են, Աքաա՛բ... Բայց ոչինչ, հիւսնը մի նոր պտուտան կը տաշի։ Իսկ դու, թահիթցի, փաթաթիր թոկի մնացորդը։ Պի՞պ... Դո՞ւ ես... Ինչո՞ւ ես եկել, Պի՛պ։ Եկել ես ինձ օգնելո՞ւ...

— Պի՞պ... Այդ ո՞ւմ էք Պիպ անուանում։ Պիպը չկայ։ Պիպը դուրս թռաւ որսամակոյկից։ Գուցէ այդ ձկնորսը նրա՞ն է դուրս քաշում ծովից։ Ուզում ես փրկե՞լ նրան, Թահիթի... Տեսնո՞ւմ ես, ի՜նչ դժուարութեամբ է ձգւում պարանը։ Երեւի Պիպը շատ ամուր է բռնել։ Ուժեղ քաշիր, Թահիթի։ Քաշի՛ր, թող նա պոկուի պարանից ու կորչի գրողի ծոցը։ Թոյլ չենք տայ, որ ամեն վախկոտ բարձրանայ մեր նաւը։ Տեսե՛ք, տեսե՛ք... ջրերի վրայ երեւաց նրա ձեռքը։ Կացինը բերէք, կացի՛նը... Կտրէ՛ք պարանը։ Թոյլ չենք տա, որ ամէն վախկոտ բարձրանայ մեր նաւը։ Նաւապետ Աքաա՜բ... Սը՛ր, սը՛ր... Տեսէ՛ք, Պիպը ուզում է նաւ ելնել...

— Սո՛ւս, ապուշիկ,— գոչեց Մեն կղզուց եկած ծեր նաւազը, բռնելով տղայի արմունկը։— Փախի՛ր այստեղից։

— Տղային մի՛ նեղացրու,— ասաց Աքաաբը։— Ձեռքդ քեզ քաշիր ամենաարդար մարդուց... Տղաս, որտե՞ղ է Պիպը։

— Նաւախելի կողմը, սը՛ր, տեսնո՞ւմ էք։

— Իսկ դո՞ւ ով ես։ Քո աչքերի դատարկ բիբերի մէջ իմ արտացոլումը ես չեմ տեսնում։ Աստուա՜ծ իմ... Մի՞թէ մարդը սոսկ մի մաղ է անմահ հոգիները մաղելու համար։ Ո՞վ ես, խօսի՛ր, մանչուկ։

— Մանկիկ֊մունետիկն եմ, սը՛ր... Նաւի մունետիկը... Զը՜նգ֊զը՜նգ֊զը՜նգ... Ես նաւի զանգն եմ, սը՛ր... Զը՜նգ֊զը՜նգ֊զը՜նգ... Ես էլ եմ որոնում Պիպին, նաւապետ։ Պի՜պ, Պի՜պ, Պի՜պ... Որտե՞ղ ես... Ես նրան անմիջապէս կը ճանաչեմ, սը՛ր, հէնց առաջին հայեացքից կը ճանաչեմ այդ վախկոտին։ Զը՜նգ֊զը՜նգ֊զը՜նգ...

— Խե՜ղճ մանչուկ...— ասաց Աքաաբը։— Տո՛ւր ձեռքդ։ Քանի դեռ ողջ է Աքաաբը, դու քեզ միայնակ չես զգա։ Եւ իմ նաւախցիկը այսուհետեւ քո՛ նաւախցիկն է, տղա՛ս... Ե՛կ ինձ հետ...

— Այս ի՞նչ է... Մի՞թէ շնաձկան մաշկը այսքան փափուկ եւ քնքոյշ է լինում,— գոչեց տղան, շօշափելով Աքաաբի ափը։— Ա՜հ, խե՜ղճ Պիպ... Եթէ որեւէ մէկը նրա նկատմամբ այսքան բարի լինէր, գուցէ Պիպը ողջ մնար։ Ո՜հ, սը՛ր... Դարբնին հրամայէք, որ այս երկու ձեռքերը իրար գամի, թող իմ փոքրիկ ու սեւ ձեռքը գամի ձեր խոշոր ու ճերմակ ձեռքին։ Ես երբէ՛ք բաց չեմ թողնի ձեր ձեռքը, սը՛ր...

— Ես էլ քոնը չեմ թողնի, տղաս։ Եթէ միայն չզգամ, որ քեզ էլ ինձ հետ քարշ եմ տալիս աւելի սոսկալի մի աշխարհ, քան այս է։ Գնանք իմ նաւախցիկը, տղաս... Հէ՜յ, բոլորդ, ովքեր հաւատում են բարեգործ Աստծուն եւ արատաւոր Մարդուն... Նայէք այստեղ... Նայե՜ք եւ կը տեսնէք, թէ ինչպէս են ամենազօր աստուածները լքում տառապող մարդուն։ Կը տեսնէք նաեւ, թէ այն մարդը, որ չնայած խենթ է, չնայած ինքն էլ գիտէ, թէ ինչ է անում, այնուամենայնիւ լի է սիրոյ եւ ազնուութեան դիւթիչ պարգեւներով։ Գնա՛նք, մանչ... Ես բռնել եմ քո սեւ ձեռքն ու դրանով շատ աւելի եմ հպարտանում, քան եթէ սեղմելիս լինէի արքայի ձեռքը։

Ծովից դուրս քաշելով կանեփաթոկի մնացորդը, Մեն կղզուց եկած ծեր նաւազը նայեց նրանց ետեւից ու փնթփնաց.

— Երկուսն էլ ցնդած են... Մէկը ցնդել է ուժից, միւսը՝ իր թուլութիւնից։ Ըհը՛... Սա էլ փտած թոկի ծայրը... Նաւապետը հրամայեց նորոգել... Բայց աւելի ճիշտ կը լինի՝ մի նոր ճոպան վերցնելը։ Գնամ, այս մասին իմ կարծիքը հայտնելու միստր Սթարբէքին։

Գլուխ ութսուներեքերորդ.
ՓՐԿԱՐԱՐ ԴԱԳԱՂԸ

«Փեկոդ»ը շարունակում էր իր նաւարկութիւնը դէպի հասարակած։ Ծովը ամայի էր եւ ոչ մի նաւ, ոչ մի առագաստ չտեսանք հեռու հորիզոնում։ Համաչափ ու անփոփոխ պասատները փքել էին առագաստները, իսկ մանր ալիքները միապաղաղ ծփում էին մեր շուրջ։ Ովկիանոսային այս տարօրինակ անդորրը ասես մեզ նախապատրաստում էր բուռն ու եղերական անցուդարձի։

Եւ ահաւասիկ, երբ լուսադէմի թանձր աղջամուղջի մէջ մեր նաւը թեթեւասահ անցնում էր ժայռոտ կղզիաշարի մօտով, Փլասքի գլխաւորած գիշերային հերթափոխը ծովից մի այնպիսի սրտաճմլիկ, աղիողորմ ճիչ լսեց, որ ասես Հերովդեսի մորթած անմեղ մանուկների հոգիների խեղդուած հեծկլտոց լինէր։ Նաւազները մէկ մարդու պէս արթնացան քնից եւ սարսափից քարացան։ Ի՞նչ ճիչ էր այդ... Անձնակազմի քրիստոնեայ եւ քաղաքակիրթ մասը պնդում էր, թէ ծովահարսերի ձայնն է ու վախից դողացնում էր։ Իսկ հեթանոս հարպունաձիգները հանգիստ էին ու անտարբեր։ Մեն կղզու բնակիչ նաւազը ամենատարեցի իրաւունքով հայտարարեց, որ ջրահեղձներն են այդպէս կանչում։

Այդ ընթացքին Աքաաբը քնած էր իր նաւախցում եւ ոչինչ չլսեց։ Արդէն լուսադէմին, երբ նա տախտակամած ելաւ եւ Փլասքն էլ չթաքցնելով իր նախապաշարմունքն ու սարսափը, նաւապետին պատմեց գիշերուայ դէպքի մասին, աւելացնելով, թէ ծովից լսուող սրտաճմլիկ ձայները, անշուշտ, լաւ բան չեն գուշակում, Աքաաբը ծիծաղեց։ Յետոյ բացատրեց, որ ժայռոտ կղզիները, որոնց մօտով ընթանում է «Փեկոդ»ը, սովորաբար ապաստան են ծառայում փոկերի հոտերի համար։ Հաւանաբար, գիշերով մայրերին կորցրած փոկերի ձագերը կամ թէրեւս, ձագերին կորցրած մայրերը յայտնուել են նաւի մօտ ու միառժամանակ ուղեկցել են «Փեկոդ»ին՝ ոռնալով ու հեծկլտալով այնպէս, ինչպէս յատուկ է փորձանքի մէջ ընկած փոկերին։ Սակայն այսօրինակ բացատրութիւնը չհանգստացրեց նաւազներին, քանզի ընդհանրապէս շատ֊շատերը փոկերի նկատմամբ նախապաշարուած սարսափ են տածում, որ մասամբ հետեւանք է նրանց ու մարդկային աչքերի զարմանալի նմանութեան։ Յաճախ է պատահել, որ ջրի մէջ երեւացող փոկի չափազանց արտայայտիչ մռութը նաւազները ընդունել են որպէս լողացող մարդու դէմք, մարդո՛ւ, որ չգիտես որտեղից, յանկարծ յայտնուել է ովկիանոսում։

Նաւազների գէշ նախազգացումներին այդ առաւօտ վիճակուեց իրականութիւն դառնալ, քանզի դիտապահակներից մէկը իր կեանքի գնով հաստատեց, թէ փոկերի աղաղակները չարագուշակ են։ Ծեգը֊ծեգին այդ նաւազը մահճակալից ելնելով, քունը դեռ գլխին, բարձրացաւ առաջակայմ։ Մի րոպե չէր էլ անցել, երբ յանկարծ մի ճիչ լսուեց, նաւազն ընկաւ ջուրն ու թեթեւ ճողփիւնով անհետացաւ ալիքների մէջ։

Նաւախելից նոյն պահին ծով նետեցին փրկարար լողանը, որ երկարաւուն ու նեղ մի տակառիկ էր։ Բայց ջրերի խորքերից չերեւաց նաւազի ձեռքը՝ լողանից կառչելու համար։ Իսկ արեւադարձային արեւի տակ չորացած ու ճաքճքած լողանն էլ արագօրեն սկսեց ջրով լցուել։ Նոյնիսկ տակառիկի փայտերն էին ջուր ներծծում, եւ երկաթէ օղակներով ու գամերով ամրացած լողանը քիչ անց սկսեց ընկղմուել եւ նաւազի հետեւից անհետացաւ ջրի տակ, ասես նրա համար, թէկուզեւ բավականին կոշտ, մի բարձ ծառայելու նպատակով։

Ովկիանոսը այսպէս կլանեց առաջին իսկ նաւազին, որ մագլցել էր կայմահարթակ՝ Մոբի Դիկին նրա սեփական տիրապետութիւններում տեսնելու համար։ Բայց այն ժամանակ անձնակազմից եւ ոչ մէկի մտքով նման բան չանցաւ։ Նաւազները պատահարը ընկալեցին ոչ թէ որպէս գէշ նախանշան, այլ փոկերի գիշերային աղաղակների հետ կապուած նախազգացումների իրականացում։ Եւ միայն Մեն կղզուց եկած ծեր նաւազը օրորեց իր ալեհեր գլուխը։

Ընկղմուած լողանը անհրաժեշտ էր փոխարինել նոր լողանով։ Այդ գործով զբաղուելը յանձնարարուեց Սթարբէքին։ Բայց քանի որ նաւի վրայ չյաջողուեց համապատասխան մի թեթեւ արկղ գտնել, որոշուեց նաւախելը թողնել առանց փրկարար լողանի։ Այդ ժամանակ էր, որ շքահարթակի վրայ հայտնուեց Քվիկեգը եւ առաջարկեց որպէս լողան օգտագործել իր դագաղը։

— Ո՞նց թէ,— գոչեց ապշահար Սթարբէքը,— դագաղը դարձնել փրկարար լողա՞ն։

— Այո՛, տարօրինակ գաղափար է,— համաձայնեց Սթաբը։

— Ի՞նչ կա որ,— ասաց Փլասքը։— Հիանալի լողան կը լինի։ Ատաղձագործը մի ակնթարթում կ՚անի այն, ինչ պէտք է։

Դագաղը բերեցին եւ կանչեցին ատաղձագործին։

— Այս դագաղը դարձրու փրկարար լողան,— հրամայեց Սթարբէքը։— Չե՞ս լսում, ի՛նչ է... Ի՞նչ ես այդպէս վրաս նայում։

— Փրկարար լողա՞ն,— հարցրեց ատաղձագործը։

— Այո՛։

— Դագա՞ղը։

— Այո՛, դագաղը։

— Կափարիչն է՞լ ամրացնեմ։

— Այո՛։

— Ճեղքերը խծուծե՞ մ։

— Այո՛։

— Եւ դուք կարծում էք, սը՛ր, թէ այս դագաղը փրկելու է որեւէ մէկի կեանքը, այո՞...

— Բաւակա՛ն է։ Ես ասացի՝ դագաղը դարձնել փրկարար լողան եւ՝ վերջ,— այլեւս չհամբերեց Սթարբէքը։— Բարեհաճիր հրամանը կատարել։

«Մի տե՛ս, է՛, կատաղութիւնից կապերն արձակել է,— Սթարբէքի հեռանալուց յետոյ փնթփնթաց ատաղձագործը։— Այս յանձնարարութիւնը սրտովս չէ։ Փրկարար դագա՜ղ... Մի՞թէ լսուած բան է։ Նաւապետ Աքաաբի համար ոտք սարքեցի, եւ նա որպէս իսկական ջենթլմեն օգտագործում է։ Իսկ այդ վայրենի Քվիկեգը յանկարծ միտքը փոխեց եւ չուզեց մեռնել, թէեւ հիանալի դագաղ էի սարքել։ Եւ իմ ամբողջ աշխատանքը իզուր պէտք է անցնի։ Հրամայում են դագաղը դարձնել փրկարար լողան։ Նոյնն է, թէ հին հագուստը շրջես... Չէ՛, այդ գործը սրտովս չէ։ Ես սիրում եմ, երբ աշխատանքը մաքուր է լինում եւ լինում է ճիշտ... Երբ սկսւում է գործի սկզբում, գործի կէսին՝ հասնում է կէսին եւ աւարտւում է գործի վերջում... Բայց գոնէ լաւ է, որ անելու շատ բան չկայ։ Պէտք է կափարիչը մեխել, ճեղքերը խծուծել, կուպր քսել եւ կարգի բերել նաւախելի զսպանակը, որպէսզի անհրաժեշտութեան դէպքում փրկարար դագաղը հնարաւոր լինի նետել ծովը։ Երբեւէ տեսնուա՞ծ բան է եղել, որ դագաղի հետ այսպէս վարուեն։ Մէկ ուրիշը իմ փոխարէն աւելի շուտ կը համաձայնէր որ իրեն կախէին նաւասարքերից, քան նման գործ յանձն կ՚առնէր։ Հը՛մ... Տեսնենք, թէ ի՛նչ ենք անում... Ուրեմն, քանի՞ հոգի կայ «Փեկոդ»ի վրայ... Չեմ յիշում։ Կարծեմ՝ երեսուն։ Հարկաւոր է երեքական ֆութ երկարութեամբ երեսուն թոկ կտրել եւ ամրացնել դագաղին։ Ու երբ մեր նաւը խորտակուի, երեսուն կայտառ նաւազներ իրար հետ կը կռուեն մի դագաղի համար։ Մարդուն շատ հազուադէպ կարող է վիճակուել ականատես լինելու նման մի տեսարանի։ Հապա՛... որտե՞ղ է իմ մուրճը, դուրը, կուպրով լի կաթսան... Անցնենք գործի...

Գլուխ ութսունչորսերորդ.
ՏԱԽՏԱԿԱՄԱԾԻ ՎՐԱՅ

Դագաղը դրուած է դազգահի եւ բաց դռնանցքի միջեւ գտնուող երկու չաների վրայ։ Ատաղձագործը խծուծում է ճեղքերը։ Թեւատակին սեղմած խոշոր կծիկից դանդաղ ձգւում է ոլորուած կանեփաթոկը։ Նաւախցիկից անշտապ դուրս է գալիս Աքաաբը։ Նրան հետեւում է Պիպը։

— Ետ դարձիր, մանչուկ։ Ես քիչ անց կը գամ... Գնա՜ց... նոյնիսկ իմ սեփական ձեռքը ինձ չի ենթարկւում այնպիսի պատրաստակամութեամբ, ինչպէս այդ երեխան։ Աստվա՜ծ իմ... Սա ի՞նչ բան է...

— Փրկարար լողան, սը՛ր։ Միստր Սթարբէքի հրամանն եմ կատարում։ Զգոյշ, սը՛ր... Դռնանցքր բաց է։

— Շնորհակալ եմ, ծերուկ... Դու չէի՞ր, որ ինձ համար ոտք սարքեցիր։

— Այո, սը՛ր... Ո՞նց է ձեր ոտքը։

— Դիմանում է։ Բայց, տեսնում եմ, դու նաեւ դագաղագործ ես։

— Այո, սը՛ր... Այս դագաղը սարքել էի Քվիկեգի համար։ Բայց հրամայեցին, որ ուրիշ բան դարձնեմ։

— Խոստովանի՛ր, ծերուկ, որ դու ստահակ ես եւ իսկական բարբարոս։ Ամէն գործի մէջ խոթում ես քո քիթը։ Մի օր ոտք ես սարքում, մէկ ուրիշ օր՝ դագաղ, իսկ յետոյ էլ այդ դագաղից՝ փրկարար լողան։ Աստուածների օրինակով, դու ոչ մի գործի մէջ զատողութիւն չես դնում եւ նրանց նման էլ ամէն բանի վարպետ ես։

— Բայց ես ծածուկ մտքեր չունեմ, սը՛ր։ Ինչ լինի՝ անում եմ։

— Աստուածներն էլ են այդպէս... Լսի՛ր, իսկ դագաղ սարքելիս չե՞ս երգում... Ասում են, թէ հրաբուխների համար խառնարաններ բացելիս տիտանները ինչ որ մեղեդի են սուլել, իսկ թատրերգութիւններից մէկում գերեզմանափորն է երգում՝ բահը ձեռքին։ Իսկ դո՞ւ..

— Չէ, սը՛ր... Չեմ երգում։ Դրա կարիքը չի զգացւում։ Ձեր ասած գերեզմանափորը երգել է երեւի այն պատճառով, որ նրա ձեռքի բահն է զուրկ եղել երգելու ընդունակութիւնից։ Իսկ իմ մուրճի մէջ, սըր, հապա լսէ՛ք, թէ ի՜նչ հրաշալի երաժշտութիւն կայ։

— Իրաւացի ես... Լսիր, դու հո շերամի որդ չե՞ս... Հանդերձիդ թելը ինքդ քեզնի՞ց ես մանում։ Ի՞նչ կայ թեւատակիդ։ Քաշի՛ր... Արագ քաշիր... Եւ մէկ էլ չտեսնեմ...

(Ատաղձագործը՝ իւրովի)

— Գնաց... Անակնկալ եղաւ այս ամէնը։ Բայց տաք գօտիների վրայ փոթորիկը միշտ էլ անակնկալ է լինում։ Լսել եմ որ Գալապագոսեան կղզիներից մէկը՝ Ալբերմարլը ճիշտ մէջտեղից կտրւում է հասարակածով։ Իմ կարծիքով, մեր ծերուկ նաւապետին նոյնպէս ճիշտ մեջտեղից ինչ որ հասարակած է կիսում... Ի՞նչ է կանգնել ու նայում... Ո՞ւր մնաց իմ դուրը։ Գործի անցնեմ... Թէ չէ՝ ո՞վ գիտէ...

(Աքաաբը՝ իւրովի)

— Ա՜յ քեզ տեսարան... Ա՜յ քեզ հնչիւններ... Ոնց որ փայտփորիկը փչակ ունեցող ծառաբնին հարուածելիս լինի։ Կարելի է նախանձել նրան, ով կոյր է եւ խուլ, ով չի տեսնում չաների վրայ դրուածն ու չի լսում ձայնը՝ թիկ֊թակ, թիկ... Ասես մարդկային կեանքի վայրկեանները անցնելիս լինեն... Բացի անկշռելի մտքերից ի՞նչ կայ իրապէս էական։ Ահաւասիկ մեր առջեւ է անողոք մահուան դժնի խորհրդանիշը... Փրկարար լողան, որ սարքել են դագաղից։ Իսկ յետոյ՞... Թերեւս հոգեւոր իմաստով դագաղը, ի վերջոյ, անմահութեան պատսպարա՞նն է։ Արժէ մտածել այս մասին։ Բայց ոչ... Ես արդէն այնքան հեռու եմ շարժուել երկրի մութ կողմով, որ նրա լուսաւոր համարուող հակառակ կողմը ինձ թւում է սոսկ պղտոր աղջամուղջ։ Թըխկթըխկոցդ վերջացնելո՞ւ ես, թէ՞ չէ, ատաղձագործ։ Ես ցած եմ իջնում... Եւ երբ վերադառնամ՝ այդ ամէնը այլեւս չլինեն։ Իսկ հիմա, Պիպ, միասին կը զրուցենք... Զարմանալի մի փիլիսոփայութիւն է քեզնից դէպի ինձ փոխանցւում։

Գլուխ ութսունհինգերորդ.
«ՓԵԿՈԴ»Ը ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ Է «ՌԱՔԵԼ»ԻՆ

Հետեւալ օրը «Փեկոդ»ի դիտապահակները տեսան նանթաքեթեան «Ռաքել» կետորսանաւը, որ իր բոլոր առագաստները փքած, սլանում էր ճիշտ մեր կողմ։ Առագաստաձողերին հեծնած նաւազները ակնդէտ նայում էին ծովին։

— Վատ լուրեր... վատ լուրեր է բերելու մեզ,— նայելով մօտեցող կետորսանաւին, քրթմնջաց Մեն կղզուց եկած ալեհեր նաւազը։

«Ռաքել»ի նաւապետը, որ ձայնափողը ձեռքին կանգնած էր շքահարթակում, դեռ չէր հասցրել ինչ որ բան ասել, երբ Աքաաբը նրան ուղղեց իր սովորական հարցը.

— Ճերմակ Կետաձկանը արդեօք չե՞ք տեսել։

— Տեսել ենք, հէնց երէկ,— պատասխանեց «Ռաքել»ի նաւապետը։— Իսկ դուք ծովում որսամակոյկով մարդկանց չէ՞ք հանդիպել։

Ուրախութիւնը հազիւ զսպելով, Աքաաբը այդ անսպասելի հարցին բացասական պատասխան տուեց եւ արդէն պատրաստւում էր իր մակոյկով մէկնելու դէպի օտար նաւը՝ Ճերմակ Կետաձկան հետ հանդիպման մանրամասները հարցուփորձելու նպատակով, երբ «Ռաքել»ի նաւապետը առաջ ընկնելով, ինքը ժամանեց ու բարձրացաւ «Փեկոդ»ի տախտակամած։

— Որտե՞ղ ես հանդիպել Ճերմակ Կետաձկանը,— նոյնիսկ ողջունելը մոռանալով, անհամբեր հարցրեց Աքաաբը։— Պատմի՛ր... ինչպե՞ս հանդիպեցիր։ Դեռ ո՞ղջ է... Չէ՞ք խփել...

Բանից պարզուեց, որ նախորդ օրը ցերեկով, երբ «Ռաքել»ի երեք որսամակոյկները կետաձկների փոքրիկ մի հոտ հետապնդելով շուրջ հինգ մղոն նաւից հեռացել էին, յանկարծ «Ռաքել»ի մօտ յայտնւում է Մոբի Դիկի ճերմակ սապատը։ Անմիջապէս ջուրն են իջեցնում չորրորդ, պահեստային որսամակոյկը եւ սկսում են հետապնդել Մոբի Դիկին։ Մի առ ժամանակ անց դիտապահակները յայտնում են, թէ նաւազներին կարծես յաջողուել է Ճերմակ Կետաձկանը հարպունահարել։ Այնուհետեւ կայմահարթակից տեսնում են, թէ որսամակոյկը ինչպէս է հեռանում, հեռանում, ինչպէս է դառնում հորիզոնի վրայ հազիւ նշմարուող մի սեւ կետ, եւ թէ ինչպես է այդ սեւ կետը դառնում ճերմակափրփուր մի ալիք, ապա ամէն բան չքանում։ Մտածում են, որ հարպունահարուած կետաձուկը քաշել տարել է իրեն հետապնդողներին, մի բան, որ յաճախ է պատահում, եւ նաւապետն էլ, թեթեւակի անհանգստացել, բայց առանձնապէս չի տագնապել իր նաւազների ճակատագրի համար։ Նաւասարքերի վրայ ազդանշանային լապտերներ են կախում, քանի որ մութն արդէն ընկնում էր։ Մինչեւ հաւաքում են այն որսամակոյկները, որոնք «Ռաքել»ից շատ քիչ էին հեռացել, գիշերը դառնում է կէս։ Եւ միայն լուսադէմին, բարձրացնելով բոլոր առագաստները եւ գրեթէ ամբողջ անձնակազմը նստեցնելով առագաստաձողերին որպէս դիտապահակներ, կետորսանաւը որոնելու է ելնում կորած որսամակոյկը։ Հասնելով այնտեղ, որտեղ վերջին անգամ երեւացել էր նաւակը, «Ռաքել»ը մակոյկներ է իջեցնում ջուրը եւ աչքի անցկացնում շրջակայ տարածութիւնները։ Ոչ մի հետք չնկատելով, նաւը տախտակամած է բարձրացնում մակոյկները, շարունակում է առաջ ընթանալ եւ միառժամանակ անց դարձեալ ջուրն է իջեցնում մակոյկները, չկորցնելով այն յոյսը, թէ հնարաւոր կը լինի կորուսեալների հետքը գտնել։ Այսպէս, տեղից տեղ շարժուելով, եւ ջուրն իջեցնելով մակոյկները, «Ռաքել»ը համառօրեն որոնում է անհետացած նաւազներին, բայց՝ ապարդիւն։

Աւարտելով իր պատմութիւնը, «Ռաքել»ի նաւապետը ասաց որ ինքը շտապել է այցելութիւն կատարել «Փեկոդ»ին խնդրելու համար, որպէսզի, մասնակցենք կորած որսամակոյկը գտնելու որոնումներին։

— Գրազ եմ գալիս,— Փլասքի ականջին փսփսաց Սթաբը,— որ անձնակազմի նաւազներից մէկը թռցնելով նաւապետի լաւագոյն բաճկոնակը, երեւի թէ ոսկե ժամացոյցն էլ հետը, պարզապէս փախել է։ Տե՛ս, ո՜նց է յուզուել... Լսուա՞ծ բան է, որ երկու կետորսանաւ, այն էլ որսի ամենաեռուն շրջանում, ամէն ինչ թողած, ելնեն ովկիանոսում կորած որսամակոյկ որոնելու։ Հապա՛, նայիր այդ նաւապետին։ Տե՛ս, ո՜նց է գունատուել... Չէ, ըստ երեւոյթին, հարցը միայն բաճկոնակն ու ժամացոյցը չէ։ Հաւանաբար, գողացել են նաեւ...

— Իմ որդին, իմ հարազատ որդին էլ է այդ որսամակոյկի մէջ,— գոչեց «Ռաքել»ի դժբախտ նաւապետը։— Ի սերն Աստծոյ, աղաչում եմ, օգնեցէ՛ք ինձ։ Ես քառասունութ ժամով կը վարձեմ ձեր նաւը եւ ուրախութեամբ կը վճարեմ այնքան, որքան կամենաք... Աղաչում եմ, մի՛ մերժէք ինձ...

— Որդի՜ն է,— գոչեց Սթաբը։— Ուրեմն, որդուն կորցնելու պատճառով է նա այդպէս գունատուել։ Ի հարկէ, խեղճ մարդուն պէտք է օգնենք։

— Օգնութեան հասնելու կարիք չկայ,— ասաց Սթաբի թիկունքին կանգնած Մեն կղզու բնակիչը։— Այդ որսամակոյկի մէջ եղածները բոլորն էլ զոհուել են։ Մի՞թէ անցեալ գիշեր չէինք լսում, թէ ինչպէս էին ձայն տալիս նրանց հոգիները։

Մինչ «Ռաքել»ի նաւապետը օգնութիւն էր աղերսում, Աքաաբը լուռ կանգնած էր՝ անշարժ ու անյողդողդ։

— Ինչո՞ւ չէք խոսում, նաւապետ,— ասաց հիւրը։— Ես չեմ հեռանա, մինչեւ չստանամ ձեր համաձայնութիւնը։ Դուք էլ զաւակ ունէք, որ թէեւ հիմա փոքր է, բայց կը գայ ժամանակ, եւ նա նոյնպէս կ՚ելնի նաւարկութեան։ Օգնեցէ՛ք ինձ, նաւապետ Աքաաբ, չէ՞ որ պատրաստակամօրեն ինքս կ՚օգնեի ձեզ, եթէ նոյնանման դժբախտութեան մէջ ինքներդ ընկած լինէիք։ Այո՛, այո՛... Տեսնում եմ, որ դուք չէք մերժի, դուք բարի սիրտ ունէք, ուրեմն, ժամանակ չկորցնենք։ Նաւազնե՜ր... բարձրացէ՛ք առագաստաձողերին... Պատրաստուէք փոխելու նաւի ուղղութիւնը...

— Չշարժուէ՛ք տեղից,— գոչեց Աքաաբը։ Եւ ապա, ասես իր իւրաքանչիւր բառը ձուլելով, շարունակեց, դիմելով հիւրին.— Նաւապետ Գարդիներ, Ձեզ օգնել չեմ կարող։ Նոյնիսկ այս պահին, անթոյլատրելի կերպով ժամանակ եմ վատնում։ Ցտեսութի՛ւն, նաւապետ... Թող Աստուած ողորմայ ձեզ, եւ թող Աստուած ների նաւապետ Աքաաբին։ Իսկ նաւապետ Աքաաբը ինքն իրեն անշուշտ կը ների։ Ես պէտք է շարունակեմ իմ ճանապարհը։ Միստր Սթարբէք, հետեւէք, որ երեք րոպէ անց տախտակամածին այլեւս ոչ մի կողմնակի մարդ չլինի, իսկ յետոյ շարունակէք նաւարկել մեր նախկին ուղերթով։

Նա շրջուեց եւ առանց ետ նայելու իջաւ իր նաւախուց։ «Ռաքել»ի նաւապետը կտրական այս մերժումից ապշահար՝ մի պահ քարացաւ տեղում, յետոյ անձայն շարժելով շուրթերը՝ արագ քայլեց դէպի նաւեզր, իջաւ մակոյկ ու վերադարձաւ իր նաւ։

Քիչ յետոյ կետորսանաւերը հեռացան իրարից։

Մենք դեռ երկար ժամանակ տեսնում էինք, թէ ինչպէս է «Ռաքել»ը փոխում իր ուղղութիւնը մերթ այս, մերթ այն կողմ՝ ովկիանոսի մակերեւոյթին որեւէ մուգ բիծ նկատելուն պէս։ Նրա առագաստաձողերը շրջւում էին մէկ աջ ու մէկ ձախ, առագաստները մերթ փքւում էին քամուց, մերթ՝ թուլացած կախւում, իսկ նաւասարքերին առաջուայ պէս նստել էին նաւազներն ու տագնապով նայում էին ամայի ովկիանոսին։

Երբեմն կանգնելով, երբեմն էլ օղակներ գծելով, առագաստանաւը անցնում էր իր սգոյ ուղին, աղի ցայտեր էր սփռում շուրջն ու ոչ մի կերպ չէր գտնում իր մխիթարութիւնը։ Նա, յիրաւի, Ռաքելն էր, որ լալիս էր իր զաւակների համար եւ մխիթարուել չէր ուզում, վասնզի չկային նրանք[28]։

Գլուխ ութսունվեցերորդ.
ՆԱՒԱԽՈՒՑԸ

Աքաաբը պատրաստւում է տախտակամած բարձրանալ։ Պիպը բռնում է նրա ձեռքը եւ ուզում է գնալ նրա հետ։

— Ո՞ւր ես գալիս ինձ հետ, որդի՛ս։ Հիմա չի՛ կարելի որ ամենուր հետեւես ինձ։ Սպասի՛ր այստեղ, նաւախցում... որպէս թէ նաւապետը դու ես։ Նստի՛ր իմ աթոռին, որ պտուտակներով ամրացուած է յատակին։ Այնպէս նստիր, որ տեսնողը կարծի, թէ քեզ էլ են ամրացրել պտուտակով։

— Չէ՛, չէ՛, չէ՛... Սը՛ր, ձեր մարմինը հաշմուած է... Ձեր մի ոտքը չկայ, սը՛ր... Թոյլ տուէք, որ դառնամ ձեր ոտքը։ Եւ դուք կը կարողանաք հենուել ինձ։

— Աստվա՜ծ իմ... Թէեւ աշխարհում անթիւ֊անհամար ստոր մարդկանց եմ հանդիպել, սակայն հիմա դարձեալ պատրաստ եմ հաւատալու մարդկային առաքինութեանն ու հաւատարմութեանը։

— Սը՛ր, ինձ ասել են, որ մի անգամ Սթաբը բաց ովկիանոսում լքել է Պիպին... Թշուառ տղայի ճերմակ ոսկորները հիմա ծովի յատակին են... Ճերմակ ոսկորները, սը՛ր, թէեւ նրա մաշկը սեփ֊սեւ էր... Բայց ես չեմ լքի ձեզ, նաւապետ Աքաաբ, երբէք չեմ լքի։ Ես ձեզ հետ եմ գալու, սը՛ր։

— Ո՛չ, տղաս, անհնարին բան ես ասում։

— Ո՜հ, իմ բարի տէր, բարի՛, բարի՛ տէր...

— Լաց չլինե՛ս, տղաս... Դու ականջ դիր, թէ ինչպէս է տախտակամածին թրխկում իմ ոտքը եւ այդ թրխկոցից դու կ՚իմանաս, թէ որտեղ եմ ես։ Իսկ հիմա՝ ես գնամ... Դու ինձ հաւատարիմ ես, զաւակս, ինչպէս շրջանագիծն է հաւատարիմ իր կենտրոնին։ Աստուած քեզ թող օրհնի յաւիտեանս յաւիտենից, եւ եթէ գործը դրան հասնի՝ Աստուած քեզ օգնական յաւիտեանս յաւիտենից, եւ թող լինի այն, ինչ պե՛տք է լինի։

(Աքաաբը հեռանում է։ Պիպը մի քայլ առաջ է գալիս)։

— Մի ակնթարթ առաջ նա կանգնել էր այստեղ։ Եւ ես հիմա գտնւում եմ նրա կանգնած տեղը։ Մեն֊մենակ։ Գոնէ խեղճ Պիպը լինէր կողքիս։ Բայց նա չկա։ Խեղդուել է։ Պի՜պ, Պի՜պ... Դի՜ն֊դո՜ն֊դո՜ն... Պիպին տեսնող եղե՞լ է... Նա, երեւի, մօտիկ մի տեղ է։ Գուցէ դռան յետե՞ւ։ Հապա՞... Տեսնե՛նք... Բայց նաւապետը հրամայեց ոչ մի տեղ չգնալ։ Նա ասաց, որ այս աթոռն իմն է. որ նստեմ այս աթոռին. որ ինձ նաւապետ զգամ։ Ասում են որ ծովակալները իրենց նաւասրահներում ընդունելութիւններ են կազմակերպում։ Հի՛֊հի՛... Ի՜նչ շատ ուսադիրներ կան... Ուրախ եմ ձեզ տեսնելու իմ նաւասրահում։ Լցրէ՛ք գաւաթները, պարոնա՛յք։ Բայց ի՜նչ տարօրինակ է, երբ սեւամորթ տղան հրաւիրել է ոսկեկար համազգեստ հագած այսքան շատ սպիտակամորթների։ Պարոնայք, դուք պատահաբար չէ՞ք հանդիպել Պիպ անունով մէկին։ Նեգր տղայ է, հինգ ֆութ քաշով, վրայից էլ երեւում է, որ վախկոտ է ու ստոր։ Հասկանո՞ւմ էք, մի անգամ նա դուրս ցատկեց որսամակոյկից... Չէ՞ք տեսել։ Ափսո՜ս... Ի՞նչ արած, ուրեմն, նորից լցրէք գաւաթները, պարոնայք, եւ խմենք։ Ամօթ բոլոր վախկոտներին։ Ես անուններ չեմ տալիս։ Ուղղակի ասում եմ՝ ամոթ վախկոտներին... Սը՜սս... Լսո՞ւմ էք։ Ոսկրէ ոտքի թրխկոցներն են։ Ո՛հ, տէ՛ր իմ, տէ՛ր իմ։ Թէեւ շատ ծանր բան է, որ քեզ հետ չեմ, բայց ոչ մի տեղ չեմ գնայ։ Կը մնամ այս խցիկում, եթէ նոյնիսկ ստորջրեայ ժայռերը ջարդուփշուր անեն նաւակողերը եւ ոստրէները դուրս սողան ու կպչեն իմ ծնկներին։

Գլուխ ութսունեօթներորդ.
ԳԼԽԱՐԿԸ

Հիմա՛, երբ գրեթէ բոլոր որսաշրջաններում երկարատեւ նաւարկութիւնից յետոյ Աքաաբը, ի վերջոյ, իր թշնամուն ինչպէս ասում են, սեղմել էր պատին. հիմա՛, երբ հաշմուած նաւապետը նորից յայտնուել էր այն վայրերում, որտեղ ժամանակին կրել էր իր զարհուրելի պարտութիւնը. հիմա, երբ հանդիպեցինք մէկ օր առաջ Մոբի Դիկի հետ դէմ առ դէմ ելած կետորսներին. հիմա արդէն մեզնից եւ ոչ ոք չէր համարձակւում նայել Աքաաբի խելագար աչքերի մէջ։ Բայց նրա հայեացքը, արկտիկական անվախճան գիշերուայ մէջ փայլող Բեւեռային աստղի նման, միշտ էլ մեզ էր հառուած, եւ մենք ո՛ւր էլ լինէինք, ի՛նչ էլ որ անէինք, անդադար զգում էինք այդ հայեացքի ներկայութիւնը։

«Փեկոդ»ի վրայ բոլորը սսկուած էին ու ոչ մի ծպտուն չէր լսւում։ Դադարել էին բոլոր կատակները։ Ոչ ոքի դէմքին այլեւս ժպիտ չէր յայտնւում։ Լռել էր զուարճախօս Սթաբը, չէին խօսում նաեւ միւսները։ Ուրախութիւնն ու վիշտը, յոյսերն ու սարսափները ասես տրորուել, փոշիացուել էին նաւապետ Աքաաբի խելագար բռնապետութեան ճիրանների մէջ։

Սակայն, ինչպէս մեզնից ոչ մէկը չէր կարողանում նայել Աքաաբի աչքերին, այնպէս էլ ինքը՝ Աքաաբը, չէր կարողանում Ֆեդալլահի աչքերին նայել։ Աւելի ու աւելի առեղծուածային էր թւում դիւային այդ ղեկապետը։ Նրան մերթ ընդ մերթ տիրում էր կատաղի մի դող, իսկ նաւազները, նայելով նրան, սկսում էին կասկածել, թէ արդեօ՞ք մարդ է։ Գուցէ սոսկ դողղողացող մի ստուե՞ր է, որին նաւի վրայ է նետել ինչ որ աներեւոյթ մի էակ։ Եւ այդ ստուերը շարունակ տախտակամածին էր։ Ոչ ցերեկը, ոչ էլ գիշերը Ֆեդալլահը ցած չէր իջնում, եւ ոչ ցերեկը, ոչ էլ գիշերը չէր փակում աչքերը։ Նա կարող էր ժամերով անշարժ կանգնել։ Երբէք չէր նստում, չէր հենւում կայմին, չէր բռնում նաւեզրից։ Նա միշտ կանգնած էր, միշտ անխոնջ ու ձիգ, եւ նրա պղտոր ու զարմանալի աչքերը յստակ ասում էին. «Մենք, երկու դիտապահակներս, երբէ՛ք չենք հանգստանում»։

Օրուայ ո՛ր ժամին էլ նաւազները բարձրանային տախտակամած, գիշեր լինէր, թէ՝ ցերեկ, նրանք տեսնում էին Աքաաբին, որ նոյնպէս գտնւում էր այնտեղ եւ որ կամ կանգնած էր լինում նաւազների մօտ, կամ էլ անհաւասար քայլերով չափում էր տախտակամածը միջնակայմից մինչեւ ետնակայմ ու ետ։ Խորը նստած նրա լայնեզր գլխարկը ծածկում էր քարացած դէմքը։ Այնպէս որ, ինչքան էլ անշարժ կանգնէր, եւ ինչքան էլ աւելանար մահճակալին բնաւ չմոտենալու օրերի ու գիշերների թիւը, այնուամենայնիւ, ոչ ոք չէր կարող վստահօրեն ասել՝ գլխարկի տակ թաքնուած աչքերը գո՞ց են արդեօք, թէ՞ առաջուայ պէս սեւեռուն հետեւում են նաւի անձնակազմին։ Նա շարունակ «Փեկոդ»ի տախտակամածին էր, գիշերը խոնաւացնում էր նրա թիկնոցն ու գլխարկը, ցերեկուայ արեւը չորացնում էր դրանք։ Արդէն բազմաթիւ օրեր նա չէր իջնում իր նաւախուց, եւ եթէ որեւէ բանի անհրաժեշտութիւն էր լինում, ցած էր ուղարկում ուրիշներին։

Նա ճաշում ու նախաճաշում էր բաց երկնքի տակ։ Նա չէր սափրւում։ Եւ նրա կեանքը դարձել էր անընդմէջ հերթափոխ։ Ու թէեւ Աքաաբը գրեթէ երբէք խօսք չէր փոխանակում Ֆեդալլահի հետ, սակայն ինչ որ մի խորհուրդ էր ասես կապում նրանց ամուր հանգոյցով։ Ընդ որում, Աքաաբը միշտ հզօր ու ամենակարող տէրն էր, իսկ Ֆեդալլահը ստրուկը, Աքաաբը՝ կայմ, իսկ Ֆեդալլահը՝ այդ կայմի ստուերը, չնայած երկուսն էլ գտնւում էին անտեսանելի մի բռնակալի լծի տակ։

Ամէն առաւօտ, ծեգը ծեգին տախտակամածին թնդում էր նաւապետի երկաթեայ հզօր ձայնը. «Դիտապահակները բարձրանան կայմերի վրա՜յ»։ Եւ ամբողջ օրը, մինչեւ մութն ընկնելը, ամէն ժամազարկի հետ լսւում էր միեւնոյն երկաթեայ ձայնը. «Ոչինչ չի՞ երեւում... Ուշադիր նայէ՛ք»։

Անմխիթար «Ռաքել»ի հետ մեր հանդիպումից յետոյ այսպէս անցաւ երեք կամ չորս օր, բայց հորիզոնի վրայ դեռ ոչ մի շատրուան չէր նկատուել։ Խենթացած ծերուկը սկսեց արդեն չվստահել նաւի անձնակազմին։ Այո՛, նա չէր վստահում ոչ ոքի, բացի իր հեթանոս֊հարպունաձիգներից։ Նա չէր բացառում որ նոյնիսկ Սթաբն ու Փլասքը միտումնաւոր չեն կամենում նկատել այն, ինչը նա այսքան անհամբեր հետապնդում է։ Բայց ինչպիսին էլ որ լինէին կասկածները, նա շրջահայացօրեն զսպում էր իրեն, ջանում էր այդ մասին բարձրաձայն չխօսել, եթէ նոյնիսկ վարքագիծը մատնում էր նրա անվստահութիւնը շրջապատողների նկատմամբ։ Մի անգամ նա ասաց.

— Ուզում եմ առաջինը ինքս տեսնել Ճերմակ Կետաձկանը։ Այո՛... այո՛... Եւ ոսկեդրամն էլ կը հասնի Աքաաբին։

Սեփական ձեռքով նա մի կողով հիւսեց։ Յետոյ նաւազներից մէկին հրամայեց բարձրանալ միջնակայմի վրայ, ծայրին ճախարակ ամրացնել եւ ամուր կանեփաթոկը անցկացնելով անւակի վրայով, իջեցնել վար։ Թոկի մի ծայրը նա կապեց իր կողովին, յետոյ փայտէ ամուր մի գամ նախապատրաստեց, որպէսզի թոկի միւս ծայրը ամրացնի այդ գամին։ Ազատ ծայրը բռնած, նա ուշադիր աչքի անցկացրեց անձնակազմը, հայեացքը դանդաղ տեղափոխելով մէկից դէպի միւսը։ Երկար նայեց Դեգուին, յետոյ՝ Քվիկեգին, յետոյ՝ Թեշտիգոյին, արագօրեն սահեց Ֆեդալլահի վրայով եւ վստահօրեն մեխուեց աւագ օգնականին։

— Բռնէ՛ք այս ծայրը, Սթարբէք,— ասաց Աքաաբը։— Քեզ եմ յանձնարարում։

Եւ, մտնելով կողովի մէջ, հրամայեց որ իրեն վեր բարձրացնեն մինչեւ միջնակայմի ծայրը։ Սթարբէքը պէտք է թոկի ծայրը ամրացնէր եւ աչալուրջ հետեւէր որ յանկարծ չպոկուի։ Այսպէս են վարւում ամէն անգամ, երբ անձնակազմից որեւէ ոք կայմի վրայ գործ է ունենում... Բանն այն է, որ նաւեզրի փայտէ գամերից բազմաթիւ թոկեր են կապուած լինում, որոնք անհրաժեշտաբար քանդւում եւ դարձեալ կապւում են գրեթէ ամէն րոպէ։ Իսկ կայմերից դէպի վար իջնող թոկերը այնքան շատ են ու այնպէս խճճուած, որ զարմանալի ու տարօրինակ չի լինի, եթէ որեւէ մէկը սխալմամբ արձակի ոչ այն թոկի ծայրը, որ իրոք անհրաժեշտ էր արձակել։ Եւ կայմի ծայրին գտնուող նաւազը կը գահավիժի ծով։ Այնպէս որ, Աքաաբը թիկնապահ նշանակելով աւագ օգնականին, վարուեց ծովային սովորութիւններին համապատասխան։ Թէեւ տարօրինակ էր, որ նրա ընտրութիւնը կանգնել էր յատկապէս Սթարբէքի վրայ։ Անձնակազմի միակ մարդու վրայ, որ երբեւէ համարձակուել էր թէկուզ ինչ որ կերպ հակառակուել նրան։

Հէնց առաջին օրը, տասը րոպէ իսկ չէր անցել, որ Աքաաբը իր կողովով յայտնուել էր կայմի ծայրին, երբ չգիտես որտեղից, յանկարծ յայտնուեց խոշոր, կարմիր կտուցով ու կատաղի մի բազէ։ Մէկը այն բազէներից, որոնք այս լայնութիւնների վրայ յաճախ են թեւածում կայմահարթակներին կանգնած դիտապահակների շուրջ, սակայն առանձնակի անախորժութիւններ չպատճառելով նրանց։ Բազէն իր գարշելի կռնչիւնով սկսեց պտտուել կայմի գլխին, յետոյ դէպի վեր խոյացաւ եւ, պարոյրաձեւ սահելով «Փեկոդ»ի կողմը, դարձեալ շարունակեց պտտուել Աքաաբի գլխավերը, աւելի ու աւելի իջնելով դէպի նաւապետը։

Հեռաւոր ու միգապատ հորիզոնին հետեւող Աքաաբը, թւում էր, բնաւ չի նկատում թռչունին։ Թերեւս, ուրիշ ժամանակ նաւազներն էլ առանձնապէս ուշադրութիւն չդարձնէին բազէի յայտնուելու վրայ, եթէ միայն հիմա ամէն մի մանրուքը չթուար չարագուշակ նախազգուշացում։

— Ձեր գլխարկը, սը՛ր, ձեր գլխարկը,— յանկարծ գոչեց սիցիլիացի նաւազը, որ կանգնած էր ետնակայմի հարթակին, Աքաաբի հետեւ եւ մի փոքր աւելի վար։

Բայց սեւաթոյր թեւն արդէն սահեց Աքաաբի դէմքի վրայով եւ նոյն պահին էլ բազեն սուր կռինչով սուրաց դէպի երկնքի անհունը, իր հետ տանելով Աքաաբի գլխարկը։

Արծիւը երեք անգամ պտտուել էր Տարքվինիոսի[29] գլխավերը, պոկել էր նրա գլխարկը եւ յետոյ նորից դրել նրա գլխին։ Այս ամէնը տեսնելով, նրա կինը գուշակել էր, որ Տարքվինիոսը կը դառնայ Հռոմի թագաւոր։ Միայն թէ այս պատմութեան մէջ բարի նշանը պայմանաւորուած էր գլխարկը վերադարձնելու հանգամանքով։ Իսկ Աքաաբի գլխարկը ընդմիշտ կորաւ։ Բազէն թռչում էր աւելի ու աւելի հեռու, եւ տախտակամածին գտնուողները ակնդետ հետեւում էին նրա թռիչքին։ Յետոյ մի փոքրիկ ու սեւ կէտ պոկուեց բազէից եւ վիթխարի բարձրութիւնից գահավիժեց դէպի վար։ Յաջորդ պահին անհետացաւ նաեւ բազէն։

Գլուխ ութսունութներորդ.
«ՓԵԿՈԴ»Ը ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ Է «ԿԵՆՍՈՒՐԱԽ»ԻՆ

Փրկարար լողան ծառայող Քվիկեգի դագաղը նաւախելին առած «Փեկոդ»ը առաջուայ պէս շարունակում էր որոնել Մոբի Դիկին, երբ հանդիպեց նանթաքեթեան եւս մի կետորսանաւ, որ կոչւում էր «Կենսուրախ»։ Այդ նաւի անունը հրէշաւոր մի ծաղր էր, քանզի մօտենալով նրան, տեսանք, որ «Կենսուրախ»ի ամբողջ անձնակազմը գտնւում է ծանր վշտի մէջ։

Կետորսանաւի շքահարթակին դրուած էին խոշոր «մկրատներ»ը, այսինքն ծանր եռոտանիները, որոնց վրայ կետորսները սովորաբար տեղադրում են պահեստային, դեռեւս անսարք կամ էլ վնասուած որսամակոյկները։ «Կենսուրախ»ի «մկրատների» վրայ երեւում էին ճերմակ ու ջարդուած նաւակողեր եւ մի քանի փշրուած տախտակներ. այն ամէնը, ինչ մնացել էր կետորսական մակոյկից։ Այդ մնացորդները յիշեցնում էին ձիու չորացած ու քայքայուող կմախքներ։

— Ճերմակ Կետաձկանը տեսե՞լ էք,— անհամբերութեամբ հարցրեց Աքաաբը։

— Նայե՛ք,— պատասխանեց նաւախելի մօտ կանգնած նիհար ու տանջուած նաւապետը, մատնացոյց անելով ջարդուփշուր եղած որսամակոյկը։

— Դուք խփե՞լ էք նրան։

— Նրան խփող հարպունը դեռեւս չի կռուած,— պատասխանեց «Կենսուրախ»ի մռայլադէմ նաւապետը, նայելով շքահարթակի կողմը, որտեղ երկու նաւազ կարում էին առագաստալաթէ այն մահիճը, որի մէջ մի մեռել կար։

— Դեռ չի՞ կռուած,— գոչեց Աքաաբը եւ խեչմարից վերցրեց իր հարպունը։— Իսկ դու տեսե՞լ ես իմ հարպունը, հայրենակից։ Սա Մոբի Դիկի մահն է որ բռնել եմ իմ ձեռքում։ Ահա՛... Սայրը կոփուած է արեան մէջ, կոփուած է շանթի փայլի տակ, եւ ես խոստանում եմ շուտով մի անգամ էլ կոփել իմ հարպունը Մոբի Դիկի մարմնի մէջ, նրա սրտի մէջ...

— Աստուա՛ծ քեզ օգնական, ծերուկ։ Տեսնո՞ւմ ես,— «Կենսուրախ»ի նաւապետը ցոյց տուեց կարուած մահիճը,— թաղում եմ իմ այն հինգ նաւազներից մէկին, որ դեռեւս երեկ ողջ էին, բայց որոնց չվիճակուեց տեսնել այսօրուայ լուսաբացը։ Եւ ես թաղում եմ միայն մէկին, որովհետեւ միւս չորսը թաղուեցին ողջ֊ողջ, թաղուեցին նախքան կը գտնէին իրենց մահը։ Եւ դու հիմա նաւարկում ես նրանց շիրիմի վրայ։— Նա շրջուեց դէպի նաւազները։— Հէ՜յ, պատրա՞ստ է... Ուրեմն, նաւակողին մի տախտակ դրեք ու բարձրացրեք դիակը։— Նա մօտեցաւ առագաստալաթէ մահիճի մէջ կարուած հանգուցեալին եւ ձեռքերը տարածեց նրա վրայ։— Ողորմա՜ծ Աստուած... Բոլոր ննջեցեալներին յարութիւն պարգեւիր եւ կեանք յաւիտենական...

— Կառանե՜լ առագաստաձողերը... Ղեկը՝ քամուն համընթաց... Արա՛գ,— հրամայեց Աքաաբը։

Ու թէեւ «Փեկոդ»ը պոկուեց դէպի առաջ, մենք, այնուամենայնիւ, լսեցինք ջուրն ընկնող դիակի ճողփիւնը եւ չորս կողմ սփռուող ցայտերը մեզ հասցրեցին մահուան դժնդակ շունչը։

Վշտահար «Կենսուրախ»ից հեռանալով, մենք նաւախելով շրջուեցինք դէպի նա, եւ երբ նաւի վրայից տեսան մեր փրկարար լողանը, մեզ հասաւ չարագուշակ ու ծաղրող մի ձայն.

— Հայրենակիցնե՛ր, դուք ի զուր էք փախչում թաղման մեր տխուր ծիսակատարութիւնից։ Քանզի, երբ նաւախելով շրջուեցիք մեր կողմը, ցուցադրեցիք նաեւ ձեր սեփական դագաղը։

Գլուխ ութսունիններորդ.
ՀԱՄԱՆՈՒԱԳ

Թափանցիկ կապոյտով ողողուած պայծառ մի օր էր։ Անսահման ծովի ու անհուն երկնքի գոյները ձուլուել էին իրար։ Ջինջ օդը կանացի մաքրութիւն եւ քնքշութիւն ունէր, իսկ հզօր, առնական ովկիանոսը մերթ ընդ մերթ փքում էր իր ուժեղ, հանդարտ ալիքները, ասես շնչելիս լինէր քնած Սամսոնի պէս։

Երկնի բարձունքում իրենց անբիծ թեւերը տարածած, ետուառաջ էին սահում թեթեւ, ճերմակափետուր թռչունները, որոնք կանացի երկնակամարի հեզ ու խոնարհ մտքերը լինէին ասես։ Այդ նոյն ժամանակ կապոյտ անդնդի խորքերին այս ու այն կողմ էին սուրում կատաղի լեւիաթանները, թրաձկներն ու շնաձկները, որ վիթխարի ովկիանոսի համառ, անդադրում ու մահաբեր առնական մտքերն էին։

Բայց որքան էլ խոշոր լինէր այդ երկու տարերքների ներքին հակասութիւնը, արտաքինը սոսկ նուրբ երանգներն էին, քնքուշ ապրումները։ Նրանք երկուսով հանդես էին գալիս որպէս միասնութիւն, ասես բացահայտելով իգական ու արական նախահիմքերը։

Իսկ վերից, որպէս միահեծան արքայ, արեգակը խոնարհ երկնակամարին ասես տալիս էր մոլեգին ու խիզախ ովկիանոսին, ինչպէս երիտասարդ հարսին են յանձնում փեսային։ Եւ այնտեղ, ուր ձգւում էր հորիզոնի գօտին, օդի թեթեւ եւ նուրբ դողը, որպիսին կարելի է տեսնել միայն հասարակածի վրայ, մատնում էր սիրով ու վստահութեամբ այն թրթիռը եւ այն քնքուշ տագնապը, որ ապրում էր երկչոտ հարսը ամուսնու դիմաց իր գիրկը բանալիս։

Ինքնամփոփ ու լարուած, համառ ու մոլեգնած Աքաաբը կանգնել էր տախտակամածին եւ հայեացքը հառել երկնակամարի կուսական մաքրութեանը։

Ո՜հ, երկնակամարի անմահ մանկութիւն եւ անմեղութիւն։ Քեզ անհասանելի է ծեր Աքաաբի ծանր վիշտը...

Աքաաբը դանդաղաքայլ կտրեց անցաւ տախտակամածն ու թեքուեց նաւեզրի վրայ։ Նա ուշադիր հետեւում էր, թէ ինչպէս է իր պատկերը աւելի ու աւելի խորանում ովկիանոսային անդընդի մէջ։ Սակայն օդի անուշ բոյրը կարողացաւ գոնէ մի պահ ցրել նրա դժնդի խոհերը։ Քնքուշ հովն ու բարեհամբոյր երկինքը շոյեցին եւ գուրգուրեցին նրան։ Խորթ մօր նման միշտ դաժան ու սառը կեանքը, վերջապէս, սիրասուն գիրկն առաւ նրան եւ ասես հեկեկաց այն բերկրանքից, որ իր հոգում այդքան ուժ գտավ մոլորեալ, համառ որդուն փրկելու եւ ծնողական օրհնանք տալու համար։ Աքաաբի թաւ ունքերի տակից դէպի վար սահեցին արցունքի երկու ժլատ կաթիլ ու ընկան ծովը։ Եւ ամբողջ Խաղաղ ովկիանոսում չէր լինի աւելի հազուագիւտ գանձ, քան հազիւ նկատելի այդ կաթիլներն էին։

Սթարբէքը ուշադիր հետեւում էր ծեր նաւապետին եւ տեսաւ, թէ նա ինչպէս թեքուեց նաւեզրի վրայ։ Հաւատարիմ սիրտը լսեց անսահման տառապանքից ծնուած այն հեկեկոցը, որ յանկարծ դուրս էր պոկուել անողորմաբար բանտուած հոգու խորքերից։ Զգուշօրեն, որպէսզի յանկարծ չդիպչի նաւապետին կամ չնկատուի, Սթարբէքը ինքն էլ մօտեցաւ նաւեզրին ու կանգնեց նրա կողքին։ Աքաաբը շրջուեց։

— Սթարբե՞ք։

— Այո՛, սը՛ր։

— Ի՜նչ մեղմ քամի է, Սթարբէք, մեղմ քամի է ու քնքուշ երկինք։ Ճիշտ այսպիսի մի օր, ճիշտ այսպիսի սքանչելի եղանակ էր, երբ հարպունահարեցի իմ առաջին կետաձկանը։ Պատանի էի։ Տասնութ տարեկան։ Քառասո՛ւն, քառասո՛ւն, քառասո՜ւն տարի առաջ էր։ Քառասո՜ւն տարի առաջ։ Անդադար նաւարկութիւնների քառասո՛ւն տարի։ Զրկանքների, վտանգների եւ փոթորիկների քառասո՛ւն տարի։ Քառասո՛ւն տարի՝ անողօք ծովում։ Արդէն քառասո՜ւն տարի է որ Աքաաբը լքել է խաղաղ ցամաքը, որպէսզի քառասուն տարի շարունակ պայքարի ծովի անդնդախոր սարսափների դէմ։ Ես քեզ բան եմ ասում, Սթարբէք, այդ քառասուն տարիներից հազիւ երեքն եմ անցկացրել ցամաքի վրայ։ Աստուա՜ծ իմ, ի՜նչ կեանք եմ ապրել։ Ես եղել եմ միայնակ ինքնիշխան, որ շրջապատուած է հլու֊հպատակների խուլ պարսպով։ Ես եղել եմ նաւապետական խցի մէջ բանտուած մի ստրուկ։ Աստուա՜ծ իմ, մի՞թէ դա կեանք է եղել։ Քառասո՜ւն տարի շարունակ ուտելիքս եղել է ապխտած միսն ու հացի բորբոսնած չորուկը։ Եւ սա այն դէպքում, երբ ցամաքի վրայ ապրող ամենահետին ընչազուրկն անգամ թարմ բանջարեղէն եւ տաք֊տաք հաց է ուտում... Իմ երիտասարդ կնոջից ինձ բաժանում են ովկիանոսային հազարաւոր մղոնները։ Արդէն յիսունն անց էի, երբ ամուսնացայ նրա հետ, եւ հէնց յաջորդ օրը դուրս ելայ հերթական նաւարկութեան, միայն մի խոր գլխատեղ թողնելով ամուսնական իմ բարձի վրայ։ Կի՞ն... Կի՞ն... նա որբեւայրի դարձաւ ինձ հետ ամուսնանալուս օրը։ Նա որբեւայրի է, Սթարբէք... Իսկ ո՞վ եմ ես։ Խելագարութեան եւ մոլեգնութեան թանձրուկ, եռացող արիւն եւ այրուող ճակատ... Այս է Աքաաբը, որ տարիներ շարունակ հետամուտ է եղել իր որսին։ Նա աւելի շուտ դեւ է, քան մարդ։ Ո՜հ, հիմա՛ր, հիմա՛ր, ի՜նչ հիմար ես, ծերուկ Աքաաբ։ Ո՞ւմ է պէտք այս խենթ պայքարը։ Ո՞ւմ է պէտք թիավարելիս կաշիից դուրս գալը։ Ո՞ւմ են պէտք այս հարպուններն ու գեղարդները։ Մի՞թէ Աքաաբը դարձել է աւելի հարուստ եւ մի՞թէ նրա վիճակը դարձել է նախանձելի։ Ի՛նձ նայիր, Սթարբէք։ Մի՞թէ սոսկալի չէ, որ իմ այս ահագին ծանրութեամբ պէտք է ընկած լինեմ միայն մի ոտքի վրայ։ Հը՛, սպասիր, ետ քաշեմ իմ ալեհեր մազերը, որոնք մտնում են աչքս եւ արցունքոտում։ Կարող է նոյնիսկ թուալ, թէ լալիս եմ։ Ի՜նչ ճերմակ են իմ մազերը։ Երեւի միայն մոխրակոյտից կարող են այսպիսի մազեր աճել։ Սթարբէք, հաւանաբար, ես շատ ծեր եմ երեւում, ծեր ու զառամեալ։ Ես ինձ զգում եմ մահու չափ տանջուած ու չարչարուած, ինչպէս դարերի ծանրութեան տակ կքած Ադամը։ Աստուա՛ծ։ Աստուա՛ծ։ Աստուա՛ծ, ա՛ռ իմ հոգին, փշրի՛ր գանգս... Սա ծաղր է։ Դառը մի ծաղր, անողօք ծաղր... Մի՞թէ ես ունեցել եմ այդքան երջանկութիւն, որպէսզի հիմա էլ ալեհեր մազեր ունենամ եւ լինեմ այսքան գարշելի զառամեալ։ Մօ՛տ կանգնիր, Սթարբէք։ Թո՛ղ նայեմ քո աչքերին։ Քո մարդկային աչքերին։ Եւ դա աւելի լաւ է, քան երկնքին ու ծովին նայելը, քան հայեացքը Աստծուն հառելը։ Երդւում եմ կանաչ ցամաքով, Սթարբէք, երդւում եմ բուխարիի կրակով, իմ բարեկամ, որ քո աչքերի մէջ տեսնում եմ իմ տունը, իմ հեռու֊հեռաւոր տունը, եւ իմ կնոջը, եւ իմ որդուն։ Ո՛չ, ո՛չ, երբ խենթ Աքաաբը սկսի Մոբի Դիկին հետապնդել, դու կը մնաս նաւի վրայ։ Ես թոյլ չեմ տա, որ վտանգի ենթարկես քեզ, Սթարբէք։ Ո՛չ, ո՛չ... ոչ մի դէպքում։ Ես իմ հեռու֊հեռաւոր տունը տեսայ քո աչքերի մէջ...

— Ո՜հ, նաւապետ։ Ո՜հ, իմ հրամանատար։ Ազնիւ ու մեծահոգի մարդ։ Ի՜նչ ենք ընկել այդ դիւային կետաձկան ետեւից։ Փախչե՛նք, փախչենք այստեղից... Հեռանանք այս կործանարար ջրերից։ Տուն դառնանք։ Տո՛ւն... Սթարբէքն էլ կին ու զաւակ ունի, որոնք սպասում են։ Թոյլ տուր փոխել նաւի ուղերթը։ Ի՜նչ ուրախութեամբ, ի՜նչ երջանկութեամբ, իմ նաւապետ, մենք ետ կը նաւարկենք դէպի մեր սիրելի Նանթաքեթ։ Վստահ եմ որ այնտեղ էլ հիմա ճիշտ այսպիսի պարզ ու սքանչելի օրեր են։

— Այո՛, ճիշտ այսպիսի օրեր... Ես սիրում եմ ամառային այդ տաք օրերը։ Հիմա, երեւի, իմ որդին արթնացել ու նստել է մահճակալին։ Իսկ մայրը նրան պատմում է իմ՝ ծերուկ բարբարոսիս մասին, որ դուրս է եկել հեռաւոր նաւարկութեան, բայց որ շուտով կը վերադառնայ, անպայման կը վերադառնայ եւ դարձեալ գիրկը կ՚առնի իր զաւակին։

— Ճիշտ իմ Մերիի պէս։ Իմ Մերին էլ խոստացաւ որ ամէն առաւօտ որդուս կը բերի ծովափ, որպէսզի նա տեսնի, թէ հորիզոնի վրայ չի՞ յայտնւում արդեօք հոր առագաստը։ Այո՛, այո՛... Բաւական է։ Մենք վերադառնում ենք Նանթաքեթ։ Գնա՛նք, նաւապետ, գնանք մեր ուղերթը փոխելու։ Ես արդէն տեսնում եմ մեր զաւակներին, նաւապե՛տ, ես տեսնում եմ ծովափին սպասող մեր մանկիկներին։

Սակայն Աքաաբը այլեւս չէր լսում նրան։ Մեռնող խնձորենու պէս նա դողաց, գետնին նետելով իր վերջին, չորացած պտուղը եւ կիսաձայն ասաց.

— Այս ի՞նչ է... Այս ի՞նչ առեղծուածային ու անհայտ ուժ է... Այս ի՞նչ դաժան ու անտեսանելի գերիշխան է կառավարում ինձ։ Հակառակ այն ամէն մարդկայինի որ կայ իմ մէջ, նա ստիպում է սուրալ առաջ, եւ միայն առաջ, սուրալ առանց հանգստի ու առանց դադարի։ Մի՞թէ ես Աքաաբն եմ։ Թէ՞ մէկ ուրիշն է իմ փոխարէն բարձրացնում ձեռքս ու հրաման տալիս։ Բայց եթէ մեծն արեգակը երկնքում շարժւում է անկախ իր կամքից, շարժւում է որպէս կամակատար սպասաւոր, եւ եթէ ամէն մի աստղ իր պտոյտն է գործում աներեւոյթ մի ուժի ազդեցութեան տակ, ապա էլ ինչպե՞ս կարող է հարուած հասցնել այս չնչին ուժը, ինչպե՞ս կարող է մտքեր ծնել այս թշուառ ուղեղը, եթէ միայն իմ փոխարէն Աստուածը չէ, որ թելադրում է սրտիս կծկումները, ծնում իմ բոլոր մտքերը եւ գոյութիւնս պահպանում իմ փոխարէն։ Հավատա՛ ինձ, իմ բարեկամ, որ ե՛ս չեմ դրել այդ մահաբեր խնդիրն իմ առաջ, մի խնդիր, որ անէծքի պէս ճզմում է ինձ։ Աշխարհի բանն է այսպէս եւ թող քեզ չխաբի այդ մեղմ քամին, քնքուշ երկինքը եւ կանաչ մարգագետինների անուշ բոյրը։ Հեռու֊հեռաւոր սարալանջերին հիմա խոտհունձ է, իմ բարեկամ, եւ հոգնած հնձուորները երեւի քուն են մտել թարմ խոտի դեզերի մէջ։ Քնե՞լ են... Այո՛, Սթարբէք, վաղ թէ ուշ քնելու ես մարգագետնում։ Քնելո՞ւ ես... Այո՛, յավիտեան... Եւ կանաչ խոտերի մէջ ժանգոտելու ես այն մանգաղի պէս, որ անցած տարի մարգագետնում մոռացել թողել են հնձուորները։ Ոչ ոք չի կարող խուսափել դրանից, Սթարբէք...

Սակայն Սթարբէքը այլեւս չլսեց այս խօսքերը։ Մեռելային մի գունատութիւն պատեց աւագ օգնականին, եւ նա շտապեց հեռանալ նաւապետից։

Իսկ ծեր Աքաաբը դարձեալ թեքուելով նաւակողին, նայեց ջրերի մէջ։ Եւ յանկարծ նա ցնցուեց, տեսնելով արտացոլուող աչքերի մի սեւեռուն հայեացք։ Ֆեդալլահն էր, որ կանգնել էր այնտեղ, ուր քիչ առաջ գտնւում էր աւագ օգնականը։

Գլուխ իննսուներորդ.
ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ. ԱՌԱՋԻՆ ՕՐ

Այդ գիշեր, սովորականի պէս, Աքաաբը մռայլադէմ եւ լուռ, ետ ու առաջ էր քայլում տախտակամածի վրայ։ Բայց մէկ էլ յանկարծ նետուեց դէպի նաւակողը, կառչեց կայմապարանից եւ գլուխը բարձրացնելով, սկսեց ագահաբար ներշնչել ծովային օդը՝ ճիշտ այն ուշիմ շան նման, որն զգում է օտար ափերի մօտիկութիւնը։ Անշուշտ, ոչ շատ հեռւում պէտք է որ կետաձուկ լինի։ Շուտով նաւազները եւս զգացին յուրայատուկ այն հոտը, որ երբեմն բազմաթիւ մղոններ իսկապէս իր շուրջն է տարածում կաշալոտը։ Անձնակազմից ոչ ոք չզարմացաւ, երբ նայելով հողմացոյցին եւ որոշելով քամու ուղղութիւնը, Աքաաբը հրամայեց փոքր֊ինչ փոխել նաւի ընթացքը։ Եւ արդէն լուսաբացին, ճիշտ մեր դիմաց տեսանք դէպի հեռուն ձգուող լայն ու հարթ, ասես իւղի մի շերտ։

— Դիտապահակները բարձրանա՛ն կայմերի վրայ,— հրամայեց Աքաաբը։— Բոլորը ելնեն տախտակամած...

Դեգուն ծանր մահակով հարուածեց տախտակամածին եւ ընդհանուր նաւասենյակում այնպիսի դղրդիւն բարձրացաւ, որ նաւազները անմիջապէս արթնանալով, հագուստները ձեռքներին, նետուեցին դէպի վեր։

— Ի՞նչ է երեւում,— ձայն տուեց Աքաաբը դիտապահակներին։

— Ոչինչ չի՛ երեւում, սը՛ր,— լսուեց կայմահարթակից։

— Բարձրացնե՛լ երրորդ ու օժանդակ առագաստները։ Նաւախելին ու ցռուկին, երկու կողմերից։

Վեր ձգեցին բոլոր առագաստները։ Աքաաբը աճապարանքով նստեց իր զամբիւղն ու հրամայեց որ իրեն բարձրացնեն կայմի վրայ։ Սակայն նաւազները դեռ չէին հասցրել նաւապետին բարձրացնել մինչեւ կայմի երկու երրորդը, երբ նայելով միջնակայմի եւ օժանդակ առագաստների արանքից, Աքաաբը արձակեց մի անմարդկային, ականջ ծակող ճիչ, ասես ծովային ճայը ճչալիս լինէր։

— Շատրուա՜նը։ Շատրուա՜նը... Սապատն էլ ասես սառցալեռ լինի։ Մոբի Դի՛կն է։ Մոբի Դի՜կը...

Երեք դիտապահակները իրենց բացագանչութիւններով միացան նաւապետին եւ ընդհանուր այս աղմուկից յուզուած նաւազները կայմապարաններով մագլցեցին դէպի վեր, կամենալով րոպէ առաջ իրենց սեփական աչքերով տեսնել հռչակաւոր Ճերմակ Կետաձկանը։ Մինչ այդ, Աքաաբը արդէն հասել էր իր սովորական տեղը՝ դիտապահակներից փոքր֊ինչ վեր։ Ճիշտ նրա ոտքերի տակ, բրամ֊սթենգի շրջանակի վրայ կանգնել էր Թեշտիգոն։ Այդ բարձրութիւնից նրանք այժմ հիանալի տեսնում էին կետաձկանը, որ լողում էր «Փեկոդ»ից մի քանի մղոն հեռաւորութեան վրայ։ Մոբի Դիկը ալիքների վրայ մերթ ընդ մերթ փքում էր իր ճերմակաթոյր սապատը եւ դէպի երկինք էր մղում արծաթաշող համր շատրուաններ, որոնք շատ նման էին այն շատրուաններին, ինչպիսիք ամիսներ առաջ, լուսնեակ գիշերներին յայտնւում էին հորիզոնի վրայ, «Փեկոդ»ին հրապուրելով դէպի անհայտ հեռուներ։

— Մի՞թէ ձեզնից ոչ ոք չէր նկատել նրան,— հարցրեց Աքաաբը դիտապահակներին։

— Ես նրան տեսայ գրեթէ այն պահին, սը՛ր, երբ դուք էլ նկատեցիք եւ անմիջապէս ձայն տուեցիք,— ասաց Թեշտիգոն։

— Չէ՛, ոչ թէ նոյն պահին, այլ մի քիչ ուշ, ի հարկէ, ուշ։ Ոսկեդրամն իմն է։ Ճակատագիրը ինձ համար էր պահել ոսկեդրամը։ Ոչ թէ ձեզանից որեւէ մէկը, այլ ինքս եմ առաջինը տեսել Ճերմակ Կետաձկանը։ Տեսէք՝ շատրուանը... Տեսէք՝ նորից... Նորից... Ա՜հ, ի՜նչ սքանչելի շատրուաններ են։ Հիմա կը սուզուի։ Բարձրացնե՛լ օժանդակ առագաստները։ Հաւաքե՛լ բրամսելները... Երեք որսամակոյկ իջեցնել ծովը... Յիշի՛ր, Սթարբէք, դու մնալու ես նաւի վրայ... Հէ՜յ, ղեկապե՜տ, թեքի՛ր դէպի քամին։ Այդպէս պահել... Ի՛նչ է, պոչը ցոյց տո՞ւեց։ Ո՛չ, ո՛չ... Ջուրն էր... Որսամակոյկները պատրա՞ստ են։ Ցած իջեցրէք ինձ, միստր Սթարբէք։ Շո՛ւտ, շո՛ւտ...— եւ Աքաաբը երկնաքարի պէս սուրաց դէպի վար, դէպի տախտակամած։

— Քամու ուղղութեամբ է լողում, սը՛ր,— գոչեց Սթաբը։— Փախչում է մեզնից։ Հեռանում է։ Բայց չի հասցրել մեզ նկատել։

— Լռի՛ր, մարդ Աստծոյ։ Դէպի կառաննե՜րը... Ղեկը դէպի քամին,— հրամայեց Աքաաբը։— Հաւաքե՜լ ճոպանները։ Հրաշալի է։ Որսամակոյկնե՜րը։ Որսամակոյկնե՛րը։

Բոլոր որսամակոյկները, բացի Սթարբէքի որսամակոյկից, իջեցրեցին ջուրը։ Բարձրացրեցին առագաստները, կատաղօրեն սկսեցին թիավարել եւ մակոյկները ալիքների վրայով սուրացին դէպի առաջ։ Գրոհը առաջնորդում էր Աքաաբը։ Գունատ, մեռելային փայլով էին վառւում Ֆեդալլահի փոս ընկած աչքերը, իսկ ծամածռուած բերանը սարսափ էր ազդում։

Որսամակոյկները սուրում էին մեծ արագութեամբ, բայց հետապնդողների ու հետապնդուողի միջեւ ընկած հեռաւորութիւնը շատ դանդաղ էր կրճատւում։ Ովկիանոսի մակերեսը հետ զհետէ դառնում էր աւելի հարթ, կարծես կաշալոտն էր իր հետեւից փռում ալիքները ծածկող մի գորգ։ Վերջապէս, հետապնդողները այնքան մօտեցան իրենց զոհին, որ արդէն յստակօրեն կարող էին տեսնել կանաչաւուն փրփուրով պարուրուած եւ ջուրը սրընթաց ճեղքող նրա ձիւնաճերմակ սապատը։ Քիչ աւելի հեռու, ջրից ելնում էր կնճիռներով ծածկուած հզօր գլուխը։ Հանդարտ ու երգեցիկ ճողփիւնով լողում էր Մոբի Դիկը եւ իր հետեւից թողնում մի լայն հետք։ Բազմաթիւ ուրախ թռչնակներ էին ուղեկցում նրան, երբեմն իրենց թեւերով ու ոտքերով դիպչելով ալիքների փրփրած բաշերին, երբեմն էլ նստելով տեգի երկճեղքուած փայտե կոթին, որ կետաձկան մէջքին ցցուել էր ֆրեգատի նաւախելին ամրացուած դրօշակաձողի պէս։

Սրընթաց շարժման մէջ ապահովութեան մի ծոյլ հզօրութեամբ եւ բերկրալից թեթեւութեամբ ալիքների վրայով սահում էր կետաձուկը։

Որքա՜ն խաղաղ էր նա գալարում իր կակուղ կողերը՝ դէպի հեռուները ուղարկելով հզօր ու մեծ ալիքներ։ Եւ զարմանալի չէ, որ կետորսները խաբուելով այդ անխռով հմայքից, համարձակւում են վճռական յարձակում գործել, որպէսզի մէկ րոպէ անց համոզուեն, որ այդ յստակ անդորրութեան ետեւ դարանակալել է ամեհի մի փոթորիկ։ Ո՜հ, նենգաբարոյ կետաձուկ։ Քանի՜֊քանի՛ խիզախ որսորդների ես դու կործանել քո այդ խաբուսիկ հանդարտութեամբ։ Եւ դեռ քանի՜֊քանիսներին էլ պիտի խաբես։

Եւ այսպէս, արեւադարձային ծովի անխռով հանդարտութեան միջով լողում էր Մոբի Դիկը, հետապնդողների աչքերից առայժմ թաքցնելով իր ամենասահմռկելի զենքը՝ վարի ծնօտը։ Բայց նրա մարմնի առաջամասը աստիճանաբար սկսեց դուրս գալ ջրից եւ մի պահ միայն՝ նրա վիթխարի, ճերմակ մարմարիոնի պէս մարմինը ալիքների վրայ ճկուելով՝ ճիշտ Վիրջինիայի հանրայայտ բնական կամրջի նման կամար կապեց։ Պոչն ահեղօրեն թափահարելով օդում, հզօր այդ աստուածը յայտնուեց իր ամբողջ վեհութեամբ եւ տեղնուտեղն անհետացաւ մարդկանց աչքից, սուզուելով ջրերի խորքը։ Ծովային ճերմակ թռչունները դեռ երկար ճախրում էին օդում եւ ճչում, անսահման կարօտով սպասելով իրենց անհետացած տիրակալին։

Որսամակոյկներն առանց թիերի, քամու տակ շափշափող առագաստներով մեղմիկ ճօճւում էին ալիքների վրայ, սպասելով, թէ Մոբի Դիկը դարձեալ ե՛րբ կը յայտնուի։

Աքաաբը անշարժ կանգնել էր իր որսամակոյկի նաւախելին, եւ նրա խելագար աչքերը կատաղօրեն պտտւում էին իրենց բների մէջ, հետախուզելով ովկիանոսի անծայրածիր հարթութիւնը։

Քամին սաստկացաւ եւ ալիքները դարձան աւելի ու աւելի ծանր։

— Թռչուննե՛րը, թռչուննե՜րը,— գոչեց Թեշտիգոն։

Թռչունները, որ դեռ շարունակում էին թեւածել այնտեղ, ուր կետաձուկը սուզուել էր ջրի տակ, յանկարծ իրար ետեւից ձգուեցին դէպի Աքաաբի որսամակոյկը եւ սկսեցին պտտուել նրա գլխավերը, արձակելով ուրախ ու անհամբեր ճիչեր։

Անշուշտ, նրանք աւելի լաւ էին տեսնում, քան մարդը։ Աքաաբը նաւեզրից ցած թեքուեց ու սկսեց զննել անդնդի կանաչաւուն խաւարը։ Սկզբում կարողացաւ մի ճերմակ բիծ միայն նշմարել։ Բայց բիծը արագօրեն խոշորանում եւ մօտենում էր մակերեւոյթին։ Շատ շուտով արդէն հնարաւոր էր զանազանել երկու շարք ճերմակ, փայլատակող ատամները եւ կատաղի ծնօտը։ Մոբի Դիկը ջրի երես էր ելնում որսամակոյկի ճիշտ յատակի մօտ։ Կետաձուկը բացել էր երախը, որ ովկիանոսի կապտաւուն հենքի վրայ սեւին էր տալիս մարմարիոնէ դամբարանի պէս։ Նաւախելային թիակի հատու հարուածներով Աքաաբը որսամակոյկը փախցրեց հեռու, յետոյ Ֆեդալլահի հետ փոխելով տեղերը, կանգնեց ցռուկին եւ ձեռքն առավ իր հարպունը։ Նաւազներին հրամայեց պատրաստ լինել թիավարելու։

Նաւախելային թիակի շարժման թափից տեղապտոյտ անելով, որսամակոյկը այժմ ցռուկով ուղղուած էր դէպի այնտեղ, ուր պէտք է դուրս լողար Ճերմակ Կետաձուկը։

Սակայն, ասես կռահելով Աքաաբի մտքինը, Մոբի Դիկը փոքր֊ինչ շեղեց ուղղութիւնը եւ կնճռապատ գլխով դուրս լողաց, սահելով որսամակոյկի կողի երկայնքով։

Որսամակոյկը սկսեց դողալ ու ցնցուել իր ամէն մի տախտակով, իւրաքանչիւր կողեզրով, երբ կետաձուկը յարձակման պատրաստուող շնաձկան պէս շրջուեց մէջքի եւ բացելով երախը, որոշեց ներս քաշել մակոյկը։ Ատամների տակ ճռճռում էին տախտակները, իսկ գիշատիչ վարի ծնօտը յայտնուեց Աքաաբի գլխավերը, ասես սադափէ կապտերանգ տանիք լինէր։ Երբեմն Ճերմակ Կետաձուկը փոքր֊ինչ սեղմում էր երկար ու կեռ ատամները եւ, մկան հետ դաժան խաղ սկսած կատուի պէս, թեթեւակի ցնցում տախտակաշէն փխրուն մակոյկը։ Ֆեդալլահը ձեռքերը կրծքին խաչած, անշարժ կանգնել եւ ակնդետ նայում էր ճիշտ իր դիմաց, իսկ թիավարները իրար հրելով, խուճապահար նետուեցին դէպի նաւախել։

Մոբի Դիկը խաղում էր դատապարտուած որսամակոյկով, միաժամանակ մնալով բոլորովին անխոցելի, քանի որ ջրի մէջ խորասուզուած նրա ճերմակ մարմինը անհասանելի էր երախի տակ անօգնականօրեն խռնուած կետորսների համար։

Միւս երկու որսամակոյկների անձնակազմերը, չիմանալով, թէ ինչպէս օգնեն աղետէալներին, սարսափահար սպասում էին այս անհաւասար ճակատամարտի զարհուրելի աւարտին։

Այդ ժամանակ էր որ իր ատելի հակառակորդի երախի մէջ յայտնուած Աքաաբը, ձեռքերով հրեց կապտաւուն ծնօտը, ջանալով թուլացնել անդադար սեղմուող մահացու մամլակը։ Բայց ի զուր էր ուժերը լարել այդ մոլեգնած խենթը... Միեւնոյն է, մենամարտը անհաւասար էր։ Գլխավերը գտնուող տանիքը ահեղօրեն իջաւ դեպի վար, լսուեց մի սոսկալի ճռինչ, մակոյկի կողերը փշրուեցին, ծնօտները մկրատի պէս վրայ եկան եւ սարսափազդու երախը փակուեց, որսամակոյկը բաժանելով երկու կէսի։ Ալիքները նաւախելը տարան մի կողմ, ցռուկը՝ միւս։ Շուրջը ջղաձգօրեն լողում էին նաւազները, ջրի երեսին մնալու համար փորձելով կառչել թիակներին ու նաւակի բեկորներին։

Որսամակոյկի ջախջախմանը նախորդող այն պահին, երբ Աքաաբը ջանալով թուլացնել կետաձկան ծնօտների մահացու մամլակը, ամբողջ ուժով հրում էր վերին ծնօտի կապտաւուն գմբեթը, մակոյկը յանկարծ թեքուեց, սահեց նրա ոտքերի տակից եւ ծեր նաւապետը անսպասելիօրեն բերանքսիվար շրմփաց ջրի մէջ։

Որսամակոյկի հետ հաշիւը մաքրելուց յետոյ Մոբի Դիկը ջրերի վրայ բարձրացրեց կնճռապատ գլուխը եւ պոչը դանդաղ թափահարելով, փրփրադեզ ալիքների շերտի միջով աչքի անցկացրեց մարտադաշտը։ Յետոյ, գլուխը իջեցնելով, նա սկսեց մահացու շրջապտոյտներ կատարել թշուառ ու ձախորդ կետորսների շուրջ։ Նա պոչի յաճախակի հարուածներով փրփրեցնում էր ջուրը, ըստ երեւոյթին, պատրաստուելով մի նոր, աւելի սոսկալի գրոհի։ Փշրուած որսամակոյկի եւ ահաբեկուած մարդկանց տեսքը նրան անասելի ցասում էր պատճառում։ Մինչ այդ, կետաձկան պոչի հարուածների տակ փրփրած ջրերում կորած Աքաաբը, որ սկզբում չէր կարողանում հորձանուտից դուրս լողալ ոսկրէ ոտքի պատճառով, այնուամենայնիւ, կարողացաւ իրեն պահել ջրապտոյտից առաջացած ձագարի կենտրոնին։ Ալիքների մէջ երեւացող նրա անօգնական գլուխը նման էր մի պղպջակի, որ կարող էր աննշան հարուածից իսկ պայթել։ Որսամակոյկի բեկորների վրայից անվրդով ու անտարբեր հայեացքով նրան էր նայում Ֆեդալլահը։ Աղետեալ նաւազները չէին կարող օգնութեան հասնել ծեր նաւապետին, քանզի իրենք էլ փրկութեան ելք չունէին։ Ճերմակ Կետաձուկը շարունակում էր իր մոլեգին պտոյտները, աստիճանաբար փոքրացնելով շրջանները։ Թէեւ միւս երկու որսամակոյկները գտնւում էին աղետի վայրից ոչ շատ հեռու, սակայն չէին համարձակւում մօտենալ ու խփել կետաձկանը, վախենալով, թէ իրենց այդ միջամտութեամբ պարզապէս կ՚արագացնեն աղետեալների՝ Աքաաբի եւ միւս նաւազների անխուսափելի վախճանը։ Այսինքն, կասկած չկար որ նման միջամտութեան դէպքում, իրենք եւս հազիւ թէ փրկութեան որեւէ յոյս ունենային։ Ուստի, լարելով իրենց ուշադրութիւնը, անվնաս որսամակոյկները մնացին զարհուրելի ջրապտոյտի արտաքին եզրից անդին, իսկ կենտրոնին այժմ տեսանելի էր ծեր նաւապետի գլուխը։

Այս անցուդարձը յստակ երեւաց «Փեկոդ»ի դիտահարթակներից։ Եւ նաւը շտապեց մօտենալ աղետի վայրին։ Քիչ անց «Փեկոդ»ը մօտեցաւ այնքան, որ ջրապտոյտի մէջ գտնուող Աքաաբի ձայնը հասաւ տախտակամածին կանգնած մարղկանց.

— Ուղղութի՜ւն վերցրէք... դէպի՜... դէպի՜...— նոյն պահին նրա վրայ մի հզօր ալիք փլուեց։ Բայց յաջորդ ալիքի բաշին մագլցելով, նաւապետը շարունակեց.— Դէպի կետաձո՜ւկը... Քշէ՛ք հեռու...

«Փեկոդ»ը սրածայր քթով ճեղքեց այդ մոգական շրջանը եւ Մոբի Դիկին հեռու մղեց զոհից։ Կետաձուկը դժգոհութեամբ լողաց մի կողմ, իսկ որսամակոյկները սուրացին առաջ՝ աղետեալներին փրկելու համար։

Աքաաբին ջրից դուրս քաշեցին Սթաբի որսամակոյկ։ Նրա աչքերը պղտորուել էին, դեմքի կնճիռների մէջ նստուածք էր տուել ծովաջրի աղը։ Ուժերի երկարատեւ լարումը իրենն արեց, ծերունին անխօս տապալուեց որսամակոյկի հատակին եւ անշարժացաւ այն որսորդի թշուառ դիրքով, որի վրայով անցել է փղերի հոտը։ Խուլ, հազիւ լսելի հառաչանքներ էին պոկւում նրա կրծքից, եւ դրանք ասես անդնդախոր կիրճից հասնող թոյլ ու աղեկտուր ճիչեր լինէին։

Աքաաբի այս խորը ուշաթափութիւնը շատ կարճ տեւեց։ Մեծ հոգիները մի չնչին պահի ընթացքին երբեմն ապրում են այն ամբողջ տառապանքը, որ ուրիշների, աւելի թոյլ մարդկանց համար գթասրտօրեն բաշխուած է լինում բազմաթիւ տասնամեակների վրայ։

Աքաաբը սթափուեց։

— Իմ հարպո՜ւնը...— ասաց նա, հենուելով արմունկին։— Հարպունիս բան չի՞ եղել...

— Ձեր հարպունը այստեղ է, սը՛ր։ Դուք այն չնետեցիք,— պատասխանեց Սթաբը։— Ահաւասիկ, սը՛ր։

— Դրէք կողքիս, Սթաբ... Մարդիկ ո՞ղջ են։

— Մէկ, երկու, երեք, չորս, հինգ... Ձեր որսամակոյկի մէջ հինգ թիավար կար եւ բոլորն էլ հիմա այստեղ են։

— Լա՛ւ է։ Շատ լաւ... Հապա՛, օգնիր՝ ոտքի ելնեմ, բարեկամս։ Ըհը՛... Լաւ է։ Ես տեսնում եմ... տեսնում եմ նրան... Այն կողմը, այն կողմը... Առաջուայ պէս փախչում է քամու ուղղութեամբ։ Ի՜նչ բարձր է խփում շատրուանը։ Ձեռքներդ հեռո՛ւ քաշեք ինձնից։ Թողէ՛ք ինձ... Յաւիտենական կենսահիւթը դարձեալ եփ է գալիս ծեր Աքաաբի ոսկորների մէջ։ Առագաստը բարձրացրէ՛ք։ Նստեք թիավարելո՜ւ... Ղեկը պահե՜լ...

Սովորաբար, երբ մի որսամակոյկը փրկում է ջախջախուած նաւակի անձնակազմին, աղետեալ նաւազները միանում են իրենց փրկարարներին եւ հետապնդումը շարունակւում է, ինչպէս ասում են, կրկնակի թիակներով։ Այսպէս վարուեցին նաեւ հիմա։ Այնուամենայնիւ, թիավարողների կրկնապատկուած ուժը չէր կարող համեմատուել կետաձկան կրկնապատկուած ուժի հետ։ Մոբի Դիկը հեռանում էր մի այնպիսի արագութեամբ, որ նրա լողակները ասես եռապատկուած լինէին։ Եւ իրեն հետապնդողներին շատ որոշակի հասկացնում էր, որ նրանց ջանքերը ապարդիւն են։ Ուստի Աքաաբը վճռեց հետապնդումը շարունակել «Փեկոդ»ով։ Երկու անվնաս որսամակոյկները եւ ջախջախուածի էլ բեկորները բարձրացրեցին տախտակամած։ «Փեկոդ»ը, փքելով իր բոլոր կայմերի առագաստները, թեւատարած ալբատրոսի պէս, քամուն տրուած, սլացաւ Մոբի Դիկի ետեւից։ Ժամանակի որոշակի հատուածները պահպանելով, կետաձուկը արձակում էր իր փայլատակող շատրուանները, իսկ երբ կայմահարթակներից լուր տուեցին, թէ սուզուեց, Աքաաբը անմիջապէս նշեց ժամանակը։ Եւ երբ անցան կաշալոտին հատկացուած վաթսուն րոպէները, ծեր նաւապետը ձայն տուեց դիտապահակներին. «Հը՛... Հիմա ո՞ւմ է հասնելու ոսկեդրամը։ Տեսնո՞ւմ էք կետաձկանը»։

Երբ պատասխանը եղաւ. «Ոչ, սը՛ր», նա հրամայեց որ իրեն անմիջապէս նստեցնեն զամբիւղն ու վեր բարձրացնեն։

Եւ այսպէս անցաւ օրը։ Աքաաբը մերթ անշարժ նստած էր իր զամբիւղի մէջ, մերթ անդադրում ետ ու առաջ էր քայլում տախտակամածի վրայ, ձայն էր տալիս դիտապահակներին կամ նաւազներին հրամայում, որ ձգեն առագաստներն ու աւելի լայն բացեն քամու դիմաց։

Եւ ամէն անգամ իր որսամակոյկի բեկորների մօտով անցնելիս, նա մռայլ մի հայեացք էր նետում փշրուած տախտակների վրայ։ Վերջապէս, նա կանգնեց բեկորների մօտ եւ, ինչպէս ամպերով ծածկուած գորշ երկնքի վրայ երբեմն յայտնւում է մի սեւ, ամպրոպաբեր թուխպ, այնպէս էլ ծերունու մթագնած ուղեղի մէջ ծնունդ առան նոր մտքեր, սեւ մտքեր։

Տեսնելով բեկորների մօտ կանգնած Աքաաբին, Սթաբը կամենալով ցոյց տալ, որ առաջին պարտութիւնից յետոյ իր ոգին բնաւ չի ընկճուել եւ նաւապետն էլ կարող է նախկին վստահութիւնն ունենալ խիզախ օգնականի նկատմամբ, մօտեցաւ ու փշրուած մակոյկին նայելով, գոչեց.

— Ուրեմն, էշին չյաջողուեց տատասկը ուտել։ Փշերը ծակծկեցին նրա բերանը։ Հը՞... Հա՜֊հա՜...

— Ի՛նչ անհոգի էակ պէտք է լինել աղետի բեկորների վրայ ծիծաղելու համար։ Է՜հ, մարդո՛ւկ, եթէ միայն չիմանայի, որ դու նոյնքան խիզախ ես, ինչպէս կրակը եւ կրակի պէս էլ անհոգի, ապա Աստծով կ՚երդուէի, թէ սովորական մի վախկոտ ես։ Ո՛չ հառաչանք եւ ո՛չ էլ ծիծաղ պէտք չէ լսուի խորտակուած նաւի բեկորների մօտ։

— Այո, սը՛ր,— հաստատեց Սթարբէքը, մօտենալով նրանց։— Շատ տխուր տեսարան է։ Թերեւս երկնային նախանշա՞ն է։ Մի նոր ու չարագուշակ նախանշա՞ն։

— Նախանշա՞ն... Բառարան բերէ՛ք։ Ուզում եմ տեսնել, թէ ի՛նչ է նշանակում այդ բառը։ Եթէ աստուածները անհրաժեշտ են համարում խօսել մարդու հետ, ապա թող բարեհաճեն ուղղակի ասել իրենց ուզածը եւ ոչ թէ ինչ որ անակնկալներով ու նշաններով։ Հեռո՛ւ... հեռո՛ւ քաշուէք... Ասես, մի ամբողջութեան երկու տարբեր բեւեռները լինէք երկուսով։ Սթարբէքը՝ Սթաբն է, միայն հակառակ։ Իսկ Սթաբը՝ Սթարբէքը։ Նոյնպէս հակառակ։ Եւ դուք երկուսով ներկայացնում էք մարդկային ամբողջ ցեղը։ Բայց Աքաաբը միայնակ է կանգնած այս մոլորակը բնակեցնող միլիոնների մէջ եւ նրա կողքին ո՛չ աստուածներ կան եւ ոչ էլ մարդիկ։ Ցուրտ է։ Ի՜նչ ցուրտ է։ Ես դողում եմ... Հէ՜յ, կայմի վրայ կանգնածներ։ Չէ՞ք տեսնում նրան։ Ամէն մի շատրուանի վրայ ձայն տուէք, եթէ նոյնիսկ վայրկեանում տասը շատրուան արձակելիս լինի այդ գրողի տարածը։

Օրն արդէն մթնում էր։ Հազիւ լսելի շրշում էր նրա թիկնոցի ոսկէ եզրը։ Շուտով տիրեց կատարեալ խաւարը, սակայն դիտապահակները շարունակեցին մնալ կայմերի վրայ։

— Ոչինչ չի երեւում, սը՛ր, շատ մութ է,— վերեւից լսուեց դիտապահակի ձայնը։

— Ո՞ր ուղղութեամբ էր նա լողում, երբ երեւաց վերջին անգամ։

— Նոյն ուղղութեամբ, սը՛ր, ուղիղ դէպի քամին։

— Լա՛ւ։ Գիշերը արագութիւնը կը նուազի։ Իջեցնե՛լ առագաստները, միստր Սթարբէք։ Մենք պէտք չէ նրանից առաջ անցնենք։ Գուցէ գիշերով նա մի քիչ հանգստանալու ցանկութիւն ունենայ։ Հէ՜յ, ղեկապետ։ Նաւը պահել քամու ուղղութեամբ։ Կայմի վրայ գտնուողները թող իջնեն։ Միստր Սթաբ, առաջակայմի համար փոխարինող ուղարկէք։— Յետոյ նա քայլեց դէպի կայմն ու կանգնեց ոսկեդրամի առաջ։— Մարդիկ, այս ոսկին պատկանում է ինձ, քանզի միայն ե՛ս արժանացայ պարգեւին։ Բայց չեմ վերցնի, կը թողնեմ իր տեղը մինչեւ Մոբի Դիկին խփելը։ Ոսկեդրամը ձեզանից նա՛ կստանայ, ով Մոբի Դիկին առաջինը կը նշմարի մահուան օրը։ Եւ եթէ այդ օրն էլ առաջինը ես նկատեմ, ապա ոսկեդրամի տասնապատիկը կը բաշխեմ ձեզ։ Իսկ հիմա՝ ցրուե՜լ...

Նա շրջուեց ու քայլեց դէպի ցած, դէպի նաւախցիկ տանող սանդղակը։ Բայց չիջաւ, կանգնեց նաւակողի մօտ, կանգնեց մինչեւ լուսաբաց, երբեմն միայն բարձրացնելով գլուխն ու ականջ գնելով գիշերային խաւարին։

Գլուխ իննսունմէկերորդ.
ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ. ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐ

Լուսաբացին դիտապահակները նորից զբաղեցրին կայմագագաթների իրենց հարթակները։

— Տեսնո՞ւմ էք նրան,— գոչեց Աքաաբը, հէնց որ խաւարը ցրուեց։

— Չենք տեսնում, սը՛ր։

— Բոլորին կանչել տախտակամած։ Բարձրացնել բոլոր առագաստները։ Նա շատ աւելի արագ է լողում, քան ես կ՚ենթադրէի։ Երկրորդ առագաստնե՜րը... Պէտք չէ դրանք իջեցրած լինէինք։ Ի՞նչ արած... Ոչինչ... Հիմա, մի փոքր շունչ առնելուց յետոյ, մենք շատ արագ կը հասնենք նրան։

Պէտք է ասել, որ հարաւային ծովերում կետորսները շատ յաճախ են այսպէս համառօրեն հետապնդում միեւնոյն կետաձկանը եւ այն էլ երբեմն մի քանի օր շարունակ, նոյնիսկ գիշերները։ Քանզի նանթաքեթցի կետորսները իրենց բնածին հմտութեամբ թէկուզեւ հեռուից տեսնելով կետաձկանը, կարողանում են բաւականին ճիշտ գուշակել, թէ դէպի ո՛ր կողմն է փախչելու հետապնդումներից փրկուելու համար եւ ինչպիսին է շարժման մօտաւոր արագութիւնը։ Ինչպէս նաւատարը, որ դուրս գալով բաց ծով, յիշողութեան մէջ է պահում առափնեայ գիծը, որպէսզի ցանկացած ժամանակ հնարաւորութիւն ունենայ ճիշտ կողմնորոշուել ու առանց մոլորուելու հասնել նախատեսուած նաւահանգիստ, այնպէս էլ փորձառու կետորսը կարողանում է ովկիանոսում անսխալ պատկերացնել անտեսանելի կետաձկան ճանապարհը։ Փորձառու կետորսը բառիս բուն իմաստով կարդում է ովկիանոսային գիրքը նոյնպիսի վստահութեամբ, ինչպէս նաւատարն է կարողանամ կարդալ քարտէզը։ Եւ ինչպէս մենք ցամաքի վրայ, ժամացոյցը ձեռքներիս հաշւում ենք այն ժամանակը, թէ երբ մետաղեայ «լեւիաթանը» կը ժամանի տուեալ երկաթուղային կայարան, ընդ որում, հաշւում ենք րոպէի ճշտութեամբ, այնպէս էլ նանթաքեթցի հանճարեղ կետորսները նայելով երկնքին, հողմացոյցին, ժամացոյցին, նոյն վստահութեամբ ասում են. «Մինչեւ առաւօտ ժամը ութը այդ կաշալոտը անցած կը լինի այսքան մղոն եւ նրան կը հանդիպենք լայնութեան ու երկարութեան այսինչ աստիճանների վրայ»։

«Փեկոդ»ը շարունակում էր սլանալ քամու ուղղութեամբ, ալիքների վրայ թողնելով մի խորը ակոս, ինչպէս թնդանոթի ռումբն է նշանակետը վրիպելով, խոփի պէս վարում հարթ դաշտը։

— Երդւում եմ աղով ու կանեփաթելով,— գոչեց Սթարբէքը,— մեր այս խելակորոյս արագութիւնը տախտակամածից հասնում է մինչեւ մարդու սիրտը։ Նաւն ու մենք շատ խիզախ տղաներ ենք։ Հա՜, հա՛, հա՛... Ինձ մէջքի վրայ ծով իջեցրէք, կաղնափայտը վկայ, որ իմ ողնաշարը իսկական ողնուց է։ Հա՜, հա՜, հա՜... Երկուսով էլ ընթանում ենք առանց փոշի բարձրացնելու եւ առանց հետք թողնելու։

— Շատրուա՜ն։ Հորիզոնի վրայ շատրուան է երեւում։ Ընթացքի ուղղութեամբ,— յանկարծ լսուեց կայմի ծայրից։

— Ճիշտ է,— բղաւեց Սթաբը։— Ես գիտէի, որ մեր ձեռքից չի պրծնի։ Ի զուր ես փնչացնում եւ թքոտում, միեւնոյն է փրկութիւն չունես, որովհետեւ քեզ հետապնդում է խելագարուած սատանան։ Փչի՛ր շեփորդ, այնպէս փչիր, որ թոքերդ պատառոտուեն։ Միեւնոյն է, Աքաաբը արիւնդ բաց է թողնելու ծով ճիշտ այնպէս, ինչպէս տանտիրուհին է կեղտաջրով դոյլը շրջում փոսի մէջ։

Սթաբի այս խօսքերը արտայայտում էին ամբողջ անձնակազմի ապրումները, քանզի նաւազներին պարուրել էր որսորդական մոլուցքը, եւ նրանց կրքերը եռում, փրփրում էին հնացող գինու պէս։ Եթէ ոմանք մինչ այդ դեռեւս ունեն ինչ֊ինչ վատ նախազգացումներ եւ թաքնուած սարսափ, ապա հիմա այդ ամէնը ցրիւ էր եկել, ինչպէս պրերիաների վախկոտ նապաստակներն են դես ու դեն փախչում վազող բիզոնների ձայներն առնելով։ Նաւազների հոգին ճակատագրի բռումն էր։ Իսկ սրտերը խփում էին համընդհանուր մի կշռոյթով։ Նրանց միասնական էր դարձրել անցած օրուայ սոսկալի վտանգը, գիշերային սպասումի տառապանքը, կատաղած նաւի անվեհեր ընթացքը ու եզակի նպատակը։

Ինչպէս ամենատարբեր նիւթերը՝ կանեփափայտն ու թխկին, սոճին ու կոճղարմատը, երկաթը, պղինձը, կուպրը իրար միանալով, ստեղծել էին նաւը, այնպէս էլ ամենատարբեր մարդիկ՝ վախկոտներ ու աներկիւղներ, սրբեր ու խելագարներ, յանցագործներ, երազողներ ու ժլատներ միաձուլուել էին դատապարտուած Աքաաբի հզօր կամքով, որպէսզի անզուսպ ընթացքով սուրան դէպի անհասանելի նպատակը։

Նաւասարքերը նորից կենդանացան։ Կայմագագաթները բարձր ու ձիգ արմաւենիների խիտ սաղարթի էին նմանուել մարդկային ոտք ու գլուխների շարանների շնորհիւ։ Ոմանք մի ձեռքով կայմասարքի հեծանից կառչած, միւսով ինչ որ նշաններ էին անում, ուրիշները իրենց աչքերը ձեռքի ափով արեւի կուրացուցիչ ճառագայթներից պաշտպանելով, նստել էին ճօճուող առագաստափայտի ծայրին։

Կայմերը ճկուել էին մարդկային մարմինների ողկոյզների՝ ճակատագրի այդ առատ պտուղների ծանրութեան տակ։ Ա՜հ, ի՛նչ անթարթ ու սեւեռուն հայեացքով էին նրանք նայում՝ անսահման կապոյտի մէջ անհամբերութեամբ որոնելով իրենց դահիճին։

— Ինչո՞ւ ձայն չէք տալիս։ Մի՞թէ չէք տեսնում նրան,— գոչեց Աքաաբը, երբ կայմագագաթից լսուած առաջին բացագանչութիւնից յետոյ մի քանի րոպէ նորութիւն չեղաւ։— Բարձրացրէ՛ք ինձ։ Դուք սխալուել էք, անշուշտ, սխալուել էք։ Մոբի Դիկը պատահական մի շատրուան արձակելով երբէք չի թողնի ու հեռանայ։

Յիրաւի՛։ Սեփական անհամբերութիւնից խաբուած դիտապահակները սխալուել եւ շատրուան էին կարծել պատահական մի ջրացայտ։ Բայց հէնց նոր էր Աքաաբը իր զամբիւղով հասել կայմագագաթին, երբ երեսուն հզօր կոկորդներից պոռթկացող մի նոր, ոգեւորուած ճիչ թնդաց նաւասարքերից։ Եւ նորից առաջին ճիչը Աքաաբինն էր։ Քանզի կարծեցեալ շատրուանից շատ աւելի մօտիկ, նաւից մօտ մէկ մղոն հեռաւորութեան վրայ, նա տեսաւ Մոբի Դիկին։ Եւ այս անգամ ոչ թէ խաղաղ ու շատ սովորական շատրուանով ներկայացաւ Մոբի Դիկը, այլ մարմնով մէկ դուրս ցատկելով ջրից։ Շատ է պատահում, որ կաշալոտը ծովի խորքերից դուրս է լողում վիթխարի արագութեամբ, ցատկում է օդ եւ ճերմակ փրփուրի մի հսկայ սար ստեղծելով, իր տեղը յայտնի է անում բոլոր նրանց, ովքեր գտնւում են եօթը եւ աւելի մղոն շառաւիղի վրայ։ Պատառ֊պատառ եղած ալիքները այդ պահերին թւում են իսկական մի բաշ, որ նա սկսում է մոլեգնօրեն ցնցել։ Բայց շատ յաճախ էլ կաշալոտի նմանօրինակ թռիչքները մարտահրաւերի իմաստ են ունենում։

— Դո՜ւրս է ցատկում, դո՜ւրս է ցատկում,— նորից ճչացին մարդիկ, երբ Ճերմակ Կետաձուկը վիթխարի սաղմոնի պէս ինքնավստահ պոկուելով ջրից յայտնուեց օդում։

Եւ նրա բարձրացրած ցայտերի սարը, որ անսպասելիօրեն յայտնուեց ծովային կապոյտ հարթութեան եւ երկնքի մուգ հենքի վրայ, ինչ որ մի ակնթարթ ասես քարացաւ՝ սառցալեռան պէս փայլատակելով, իսկ յետոյ սկսեց աստիճանաբար խամրել եւ կորցնել սկզբնական իր պայծառ փայլը, դառնալով անձրեւի պղտոր կաթիլներ։

— Վերջին անգամ ես թռչում դէպի արեւը, ճերմակ սատանա,— գոչեցը Աքաաբը։— Վրայ հասաւ քո ժամը, ահաւասիկ քո մահաբեր հարպունը։ Հէ՜յ, բոլորդ իջէք, ցած իջէք։ Առաջակայմի վրայ թող մէկ հոգի միայն մնա։ Որսամակոյկնե՜րը... Իջեցրէ՛ք որսամակոյկները...

Ասես մոռանալով կայմասարքերի ճոպանէ սանդուղքները, նաւազները ընկնող աստղերի պէս թափուեցին տախտակամած, իսկ Աքաաբին ցած հրեցին իր զամբիւղով հանդերձ։

— Իջեցրէ՛ք,— հրամայեց նա պահեստային որսամակոյկ յայտնուելուն պէս, որ սարքաւորուած, նախապատրաստուած էր դեռեւս նախորդ օրուանից։— Միստր Սթարբէք, նաւը թողնում եմ ձեր տնօրինութեան տակ։ Որսամակոյկներին շատ չմօտենաք, բայց շատ էլ չհեռանաք։

Այս անգամ, կարծես կետորսներին աւելի շատ ահաբեկելու համար, Մոբի Դիկը յարձակման չսպասեց եւ շրջուելով, ինքը արագօրեն սկսեց մօտենալ որսամակոյկներին։ Աքաաբը առաջնորդում էր կենտրոնի որսամակոյկը եւ, տեսնելով յարձակուող կետուսին, վճռեց ճակատ ճակատի ելնել նրա հետ։ Նման մարտախաղ յաճախ են կիրառում կետորսները, քանի որ որոշակի տարածութեան վրայ կետաձուկը ոչինչ չի տեսնում իրարից բաւականին հեռու գտնուող աչքերով։ Բայց կետորսները դեռ այդքան չէին մօտեցել եւ կետաձուկն հիանալի տեսնում էր բոլոր երեք որսամակոյկները։ Գրեթէ մի ակնթարթում կատաղի մի արագութեամբ, Ճերմակ Կետաձուկը երախը լայն բացած նետուեց նրանց վրայ եւ միաժամանակ իր հզօր պոչով սկսեց աջ ու ձախ մահացու հարուածներ տեղալ։ Ամէն կողմից նրա վրայ էին թռչում հարպունները, բայց Մոբի Դիկը ուշադրութեան չարժանացնելով դրանք, ասես գերուած էր եզակի մի նպատակով՝ որսամակոյկները ջարդուփշուր անել եւ բեկորները ցրիւ տալ ովկիանոսով մէկ։ Սակայն փորձուած ղեկապետներին յաջողուեց խուսափել ընդհարումից։ Որսամակոյկները անդադար շարժման մէջ էին եւ նման էին մարտադաշտ ելած լաւ վարժեցրած նժոյգների։ Թէեւ մերթ ընդ մերթ նրանց ընդամէնը մի մազ էր բաժանում վերահաս խորտակումից, այնուհանդերձ նորից ու նորից կարողանում էին խոյս տալ մոլեգնած հակառակորդից։ Եւ այդ ընթացքին երբէք չլռեց Աքաաբի կատաղի, անմարդկային մարտակոչը որ տարածւում էր օվկիանոսի վրայ։

Սակայն որսամակոյկների մարտախաղերի, ինչպէս նաեւ կետաձկան այս ու այն կողմ նետուելու հետեւանքով աստիճանաբար այնպէս խճճուեցին նրա ճերմակ մարմնի մէջ մխրճուած հարպունների թոկերը, որ անկախ կետորսների կամքից, նաւակները աւելի ու աւելի էին մօտենում Մոբի Դիկին։ Մինչ այդ, կետաձուկը փոքր֊ինչ հեռացաւ, ասես մի նոր ու կատաղի յարձակման նախապատրաստուելով։ Հակառակորդի ժամանակաւոր նահանջից օգտուելով, Աքաաբը սկզբում բաց թողեց հարպունաթոկը, իսկ յետոյ սկսեց թափահարելով փաթաթել, յոյս ունենալով, թէ կը յաջողուի ազատել խճճուածքը։

Բայց յանկարծ, մի կողմ քաշուած կետուսը թափով նետուեց առաջ, Սթաբի ու Փլասքի որսամակոյկները քաշեց պոչի կողմ եւ հզօր մի հարուածով ջախջախեց դրանք։ Յետոյ, սուզուելով, անհետացաւ եռացող ջրապտոյտի մէջ։ Ու դեռ երկար ժամանակ մայրի ծառերի հոտաւէտ տախտակների բեկորները պտտւում էին ովկիանոսի յուզուած ջրերի երեսին։

Խորտակուած որսամակոյկների անձնակազմերի նաւաստիները թպրտում էին ջրի մէջ, ջանալով ձեռքները նետել թիակներին, տուփերին, հարպունաթոկի տակառիկներին եւ լողացող այլ առարկաների։ Փլասքը դատարկ շշի պէս ցատկում էր ալիքների վրայ՝ ոտքերը վեր պարզած, որ յանկարծ շնաձկան բաժին չդառնայ։ Սթաբը կոկորդը պատռելով օգնութիւն էր հայցում։ Իսկ ծեր նաւապետը կտրելով իր հարպունաթոկը, կարողացաւ մօտենալ փրփրած ջրապտոյտին, որպէսզի փրկի խեղդուողներին։ Բայց յանկարծ միակ անվնաս մնացած որսամակոյկը թռաւ դէպի օդ, ասես երկինքը այն վեր քաշեց անտեսանելի ու հզօր ճոպաններով։ Ճերմակ Կետաձուկն էր, որ սլաքի պէս դուրս սուրալով ծովի խորքերից, իր լայն ճակատով տակից հարուածեց Աքաաբի որսամակոյկին։ Նաւակը օդում մի քանի պտոյտ կատարելով, տակն ի վեր շրմփաց ջրերի վրայ։ Աքաաբն ու նրա անձնակազմը ստիպուած եղան որսամակոյկի տակից դուրս գալ այն փոկերի նման, որոնք մակընթացութեան ժամանակ ծով են ելնում ափեզրի անձաւներից։

Աքաաբի որսամակոյկը շրջելուց յետոյ Մոբի Դիկը այժմ անվրդով պառկել էր մէջքով դէպի իր զոհերը եւ ծուլօրեն շարժում էր պոչը։ Բայց ամէն անգամ, երբ ջարդուած մի թիակ, տախտակի բեկոր կամ թէկուզ փոքրիկ մի տաշեղ դիպչում էր նրա մարմնին, կետաձուկը անմիջապէս բարձրացնում էր պոչը եւ թափով հարուածում։ Շուտով, ասես համոզուելով, որ մաքուր գործ է կատարել, նա ճեղքեց ովկիանոսի հարթ մակերեսը ու ետեւից քարշ տալով հարպունաթոկերի խճճուած կծիկը, անշտապ լողաց քամու ուղղութեամբ ճիշտ այն ճանապարհորդի պէս, որ դարձեալ շարունակում է իր ճամբան կարճատեւ մի դադար առնելուց յետոյ։

Ինչպէս եւ առաջին անգամ, նաւի վրայից ուշադիր հետեւում էին ճակատամարտին։ Ու դարձեալ «Փեկոդ»ը մօտեցաւ աղետեալներին փրկելու, ինչպէս նաեւ որսամակոյկների բեկորները, թիակները, դատարկ տակառները, մի խօսքով այն ամէնը, ինչ դեռ կարող էր պէտք գալ, հաւաքելու համար։ Ռազմական աւարը առատ էր. ծռուած տեգեր, խճճուած ճոպանների կծիկներ, փշրուած թիակներ ու տախտակներ, դուրս ընկած ձեռքեր, ոլորուած բազուկներ, կապտուցներ եւ արեան զեղումներ։ Սակայն այս անգամ էլ նաւազներից ոչ ոք լուրջ վնասուածք չէր ստացել։

Աքաաբին գտան իր որսամակոյկի բեկորներից մէկի վրայ։ Նա ամուր կառչել էր տախտակից եւ անցեալ անգամուայ պէս շատ չէր տանջուել։

Բայց երբ նաւապետին օգնեցին տախտակամած ելնել, մարդիկ ակնապիշ նրան նայելով, մի պահ քարացան։ Որովհետեւ առաջուայ նման հաստատուն կանգնելու փոխարէն, Աքաաբը իր ամբողջ ծանրութեամբ հենուեց Սթարբէքի ուսին, որ շտապեց օգնութեան նետուել իր տառապած նաւապետին։ Աքաաբի ոսկրէ ոտքը անհետացել էր, չկար, եւ փոխարէնը ցցուած էր կարճ ու սրածայր մի բեկոր։

— Այո՛։ Սթարբէք, երբեմն մարդ ուզում է հենուել ուրիշի ուսին։ Ափսոս միայն, որ ծերուկ Աքաաբը մինչեւ հիմա հազուադէպ է այդպէս վարուել։

— Օղագօտին չի դիմացել, սը՛ր,— հառաչելով ասաց մօտ եկած հիւսնը՝ մի լաւ զննելուց յետոյ։— Ափսո՜ս, հրաշալի ոտք էր։

— Բայց յուսով եմ, որ գոնէ ձեր ոսկորները ողջ֊առողջ են, սը՛ր,— կարեկցանքով ասաց Սթաբը։

— Փշուր֊փշուր են եղել, Սթաբ։ Մի՞թէ չես տեսնում։ Թէ՞ կարծում ես, որ այդ ոսկոր իմը չէր։ Մեռեալ ոտքս աւելի թանկ էր ինձ համար, քան ողջը։ Բայց ջախջախուած ոսկորով էլ Աքաաբը մնացել է տոկուն։ Միեւնոյնն է, ոչ Ճերմակ Կետաձուկը, ոչ մարդը եւ ոչ էլ սատանան երբէք չեն կարող սասանել Աքաաբին։ Հէ՜յ, ո՞վ կայ կայմի վրայ... Ի՞նչ ուղղութեամբ ենք ընթանում։

— Ճիշտ քամու ուղղութեամբ, սը՛ր։

— Բարձրացնե՛լ բոլոր առագաստները։ Դո՛ւրս բերել պահեստային որսամակոյկները եւ սարքաւորել ջուրն իջեցնելու համար։ Միստր Սթարբէք, տախտակամած կանչէք բոլոր որսամակոյկների անձնակազմերին։

— Նախ թոյլ տուէք, որ ձեզ բազրիքին մօտեցնեմ, սը՛ր։

— Ո՜հ, ո՜հ... Այդ սուր բեկորը մխրճւում է մարմնիս մէջ։ Անիծեա՛լ ճակատագիր։ Հոգով աննկուն նաւապետին մի՞թէ վայել է այսպիսի օգնականը։

— Ներեցե՞ք, սը՛ր...

— Իմ մարմինը, բարեկամս, իմ մարմինը նկատի ունեմ... Եւ ոչ թէ քեզ։ Մի որեւէ բան տուր հենուելու համար։ Թէկուզ ջարդուած տեգը։ Կարող է որպէս հիանալի ձեռնափայտ ծառայել... Իսկ հիմա հաւաքի՛ր նաւազներին... Միայն թէ, ես նրան չեմ տեսնում... Աստուա՜ծ իմ... Չի կարող պատահել։ Որտե՞ղ է նա... Շո՛ւտ արա... Սթարբէք։ Բոլորին վեր կանչիր։

Նաւապետի կասկածը հաստատուեց։ Երբ նաւազները շարուեցին շքահարթակի վրայ, պարզուեց, որ Ֆեդալլահը չկայ։

— Նա, երեւի, խճճուել է...— ինչ որ բան ուզեց ասել Սթաբը, բայց Աքաաբը ընդհատեց նրան։

— Շնաձկան բաժին դառնաս, անիծեալ շատախօս։ Որոնէ՛ք նրան։ Ամէն տեղ որոնէք։ Կայմերի վրայ։ Նաւասենյակում։ Նաւամբարում...

Բայց Ֆեդալլահին չգտան։

— Սը՛ր, երեւի նա իսկապէս խճճուել է ձեր հարպունաթոկով,— միտքն աւարտեց Սթաբը։— Ինձ այն ժամանակ այնպէս թուաց, որ հարպունաթոկը նրան փաթաթուելով, որսամակոյկից քաշեց դէպի ջուրը...

— Իմ հարպունաթո՞կը... Եւ Ֆեդալլահը չկա՞յ... Չկա՞յ... Չկա՛յ... Ի՞նչ է նշանակում դագաղի կափարիչը մեխող մուրճի հարուածի պէս այս կարճ բառը... Եւ ինչո՞ւ է ծեր Աքաաբը ամբողջ մարմնով դողում... Հարպունն է՞լ չկայ... Որոնէ՛ք բեկորների այս կոյտի մէջ... Գտա՞ք... Ճերմակ Կետաձկան համար նախատեսուած հարպունը... Չկա՞յ... Չկա՞յ... Բայց այդ ի՞նչ հիմար հարց եմ տալիս։ Մի՞թե իմ այս ձեռքը չի նետել արեան մէջ կոփած հարպունը։ Ուրեմն, հիմա այն ցցուած է Ճերմակ Կետաձկան մարմնի մէջ։ Հէ՜յ, ո՞վ կայ կայմի վրայ... Աչքից չփախցենք նրան։ Արա՛գ, արա՛գ։ Պատրաստէք որսամակոյկները։ Հաւաքեցէք թիակները։ Հարպունաձիգներ, որտե՞ղ են պահեստային հարպունները։ Բարձրացնել առագաստները։ Ղեկը այդպէս պահե՜լ... Ամո՛ւր պահիր, ղեկապետ, ուղղութիւնից չշեղուես, եթէ կեանքդ թանկ է քեզ համար։ Ես պատրաստ եմ տասը անգամ պտտուել երկրի շուրջ... պատրաստ եմ ծակել անցնել մոլորակը... Միայն թէ կարողանամ սպանել նրան, սպանե՛լ, սպանե՛լ.․.

— Տե՜ր Աստուած, գոնէ այսօ՛ր օգնական եղիր մեզ,— աղեկտուր գոչեց Սթարբէքը։— Դու նրան երբէ՛ք չես կարողանայ սպանել, ծերուկ։ Յանուն Յիսուսի, բաւական է։ Երկու օրուայ խելակորոյս հետապնդում, երկու անգամ ջախջախուած որսամակոյկներ, երկրորդ անգամ պոկած քո ոտքը... Մի՞թե այս բոլորը քեզ համար դեռեւս քիչ են։ Մի՞թէ գրողի տարած կետաձկանը այնքան ենք հետամուտ լինելու, մինչեւ բոլորիս ծովի խորք քաշելն ու կործանելը։

— Լսի՛ր, Սթարբէք։ Այն պահից ի վեր, երբ քո աչքերի մէջ տեսայ հեռուներում մնացած իմ տունը, հոգումս մի արտակարգ համակրանք ծնուեց քո նկատմամբ։ Բայց այն բոլոր հարցերում, որ վերաբերում են Ճերմակ Կետաձկանը, դու պէտք է այնպէս հնազանդ լինես, ինչպէս հնազանդ է սեփական ձեռքս։ Նկատի ունեցիր որ Աքաաբը միշտ մնում է Աքաաբ։ Այն ամէնը, ինչ տեղի է ունենում այստեղ, կանխորոշուած է։ Դո՛ւ, ե՛ս, մենք բոլորս, կատարում ենք մեր դերը այն ներկայացման մէջ, որ դրուած է եղել միլիոնաւոր տարիներ առաջ։ Մենք ճակատագրի ծառաներն ենք, եւ ես գործում եմ վերին հրամանի համաձայն։ Իմ աւագ օգնական, տե՛ս, որ չխախտես հրամանը... Կանգնէ՛ք իմ շուրջը, նաւազներ։ Ձեր դիմաց մի ծերունի է, մարդու մնացորդ, որ փշրուած տեգին հենուած, կանգնել է միակ ոտքի վրայ։ Բայց դա Աքաաբի սոսկ մարմինն է։ Իսկ Աքաաբի հոգին՝ հազարոտնուկ է։ Ես զգում եմ որ ամբողջ մարմնով պրկուած եմ. որ մէկը միւսի ետեւից կտրատւում են իմ ջղերը. որ ձեզ թւում եմ փտած մի կայմ... Եւ քամու հորձանքների տակ այդ կայմը այլեւս չի դիմանայ, երկու կէս լինելով կը գահավիժի ծովը։ Բայց դա ձեզ միայն թւում է։ Կայմը շա՜տ հաստատուն է եւ ոչ մի փոթորիկ չի կարողանայ փշրել այն։ Դուք հաւատո՞ւմ էք նախանշանների։ Ուրեմն, լա՛ւ յիշեք։ Սուզուող առարկաները երկու անգամ դուրս են գալիս ջրի երես, իսկ յետոյ յայտնւում են վերջին անգամ, որպէսզի ընդմիշտ իջնեն ծովի յատակ։ Նոյնը կը լինի նաեւ Մոբի Դիկի համար։ Երկու օր է, ինչ հետապնդում ենք նրան։ Երկու անգամ նա դուրս լողաց մեր դիմաց։ Հիմա մնացել է երրորդը, երրորդ օրը, վաղուայ օրը... Ես ձեզ ասում եմ, մարդիկ, որ նա դուրս կը լողայ եւս մի անգամ, բայց իր վերջին շատրուանը արձակելու համար։ Հապա՞... Դուք խիզա՞խ մարդիկ էք արդեօք...

— Խիզա՛խ, ինչպէս կրակի բոցը,— պատասխանեց Սթաբը։

— Եւ կրակի բոցի պէս էլ անհոգի,— փնթփնթաց Աքաաբը։

Աղջամուղջը տարածուեց աշխարհի վրայ, բայց քամու ուղղութեամբ դեռեւս երեւում էր Ճերմակ Կետաձուկը։

Նաւազները ցրուեցին տախտակամածի վրայ։ Միայն Աքաաբը մնաց տեղը կանգնած։ Նա կիսաձայն խոսում էր իւրովի։ «Նախանշաննե՜ր, նախազգուշացումնե՛ր... Փշրուած որսամակոյկի մօտ նոյն բանը երեկ ասում էր Սթարբէքը։ Ես նրան հանդիմանեցի։ Ինչպիսի՜ վճռականութեամբ եմ ուրիշների սրտերից դուրս մղում այն, ինչը փշի պէս մխրճուած է իմ սեփական սրտի մէջ։ Ֆեդալլա՜հ... Ֆեդալլա՜հ... Հիմա դու որտե՞ղ ես... Մարգարէացար, թէ գնալու ես ինձնից առաջ, բայց շուտով կը վերադառնաս, եւ ես դրանից յետոյ միայն կը կործանուեմ... Ի՞նչ խորհուրդ ունի այս հանելուկը։ Ես պէ՛տք է կարողանամ գտնել պատասխանը»։

Այդ գիշերն էլ անցաւ ճիշտ այնպէս, ինչպէս նախորդը։ Միայն թէ մինչեւ լուսաբաց տախտակամածի վրայ իրար ձայն էին տալիս մուրճերը եւ շշնջում էին սարքերը, լապտերների լոյսի տակ մարդիկ սարքաւորում էին նոր որսամակոյկները եւ ճակատամարտի համար նախապատրաստում էին նոր զէնքերը։

Նաւապետի ջարդուփշուր եղած որսամակոյկի ողնուցից հիւսնը Աքաաբի համար մի նոր ոտք սարքեց։

Իսկ Աքաաբը դարձեալ ամբողջ գիշեր կանգնեց տախտակամածին, անհամբերութեամբ նայելով դէպի այնտեղ, ուր խաւարի մէջ լողում էր անտեսանելի, բայց ահեղ Ճերմակ Կետաձուկը։

Գլուխ իննսուներկուերորդ.
ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ. ԵՐՐՈՐԴ ՕՐ

Բացուեց հետապնդման երրորդ օրուայ խաղաղ ու պարզ արշալոյսը։ Եւ նորից առաջակայմի միայնակ դիտապահակին փոխարինեցին նաւազները, նստոտելով նաւասարքերի ու կայմահեծանների վրայ։

— Տեսնո՞ւմ էք նրան,— տախտակամածից բղաւեց Աքաաբը։— Չէ՞ք տեսնում։ Ոչ մի տեղ չի՞ երեւում... Ոչի՛նչ, մենք գնում ենք նրա հետքով եւ ամէնից կարեւոր դա է։ Հե՛յ, ղեկապետ։ Այդպէս պահե՜լ... Երեկուայ ուղղութեամբ... Ի՜նչ հրաշալի օր է։ Ասես աշխարհը հէնց նոր է ստեղծուել ու դեռ չի տեսել ո՛չ լաց, ո՛չ թշուառութիւն։ Ի՜նչ հրաշալի նիւթ է մտորումների համար։ Եթէ միայն Աքաաբը մտորելու ժամանակ ունենար։ Բայց Աքաաբը երբէք չի մտորում։ Նա զգում է, միայն զգում... Եւ իւրաքանչիւր մահկանացուի համար այդքանն էլ, անշուշտ, բաւական է։ Մտածելը՝ յանդգնութիւն է։ Միայն Աստծուն է պատկանում այդ իրաւունքը, այդ արտօնութիւնը։ Մտորումները պէտք է հանդարտ ծաւալուեն զով անդորրի մէջ։ Իսկ մեր թշուառ սրտերը շատ ուժեղ են բաբախում, եւ մեր ուղեղը չափազանց տաք է դրա համար... Անիծեա՛լ քամի։ Առաջ նա երեւի փչել է բանտի միջանցքներում եւ դատապարտեալների մենախցերում, փչել է հիւանդասենեակներում, իսկ հիմա եկել հասել է այստեղ եւ շարունակում է փչել անմեղ գառան տեսքով։ Հեռո՛ւ... Եթէ ես քամի լինէի, երբէք չէի փչի ու անցնի այս արատաւոր, ստոր աշխարհով։ Եթէ քամի լինէի, կը թաքնուէի որեւէ մութ քարանձաւի մէջ։ Բայց չէ՞ որ քամին վեհ է ու խիզախ։ Ո՞վ կարող է, ե՞րբ կարող է յաղթահարել քամուն։ Քամու դէմ բոլոր ճակատամարտերին վերջին խօսքը մնում է նրան, վերջին հարուածը պատկանում է նրան։ Իսկ թէ բռունցքներդ սեղմած նետուես վրան, քեզ կը յաջողուի միայն անցնել նրա միջով։ Հա՛֊հա՛... Վախկո՛տ քամի, դու յարձակւում ես անպաշտպան մարդու վրայ, պարտութեան մատնում նրան, բայց ինքդ սարսափում ես թէկուզ մի պատասխան հարուած ընդունել։ Նոյնիսկ Աքաաբը քեզնից խիզախ է եւ անշուշտ՝ քեզնից ազնիւ։ Այնուհանդերձ, ես դարձեալ կրկնում եմ եւ պատրաստ եմ երդուելու, որ քամին նոյնպէս ինչ որ շատ վեհ է ու ազնուական բան ունի։ Հէնց թէկուզ, օրինակ, տաք պասատաները, որ փչում են մաքուր երկնակամարի տակ իրենց հաստատուն եւ շոյող հզօրութեամբ։ Եւ երբէք չեն շեղւում իրենց նպատակից, որքան էլ խուսանաւեն ու գալարուեն ծովային ստոր հոսանքները... Եւ, երդւում եմ յաւերժական բեւեռներով, հէնց այդ պասատաներն էլ առաջ են մղում իմ նաւը... Հէնց այդ պասատաները կամ դրանց նման յուսալի եւ հաւատարիմ ինչ որ ուժեր առաջ են մղում իմ հոգին... Հէ՜յ, վերեւում... Ի՞նչ էք տեսնում։

— Ոչի՛նչ, սրը։

— Ոչի՞նչ... Բայց արդէն ժամանակն է որ նշմարէք նրան։ Շուտով կէսօր կը լինի։ Իսկ ոսկեդրամը մնացել է անտէր։ Ոսկեդրամը դուրս է եկել ծով՝ ողորմութիւն խնդրելու... Որտե՞ղ է Մոբի Դիկը։ Գուցէ առա՞ջ ենք անցել նրանից։ Եւ հիմա ոչ թէ մենք ենք հետապնդում նրան, այլ նա՝ մե՞զ... Ի հարկէ՛, այս գիշեր նա աւելի դանդաղ պէտք է լողար, որովհետեւ մարմնի վրայ քարշ է տալիս մեր բոլոր հարպունները։ Հե՜յ, նաւազներ... Պատրաստուէք շրջադարձի... Իջէ՛ք ցած։ Կայմերի վրայ թող մնան միայն դիտապահակները։

«Փեկոդ»ը փոխեց ուղղութիւնը եւ այժմ ետ էինք լողում մեր իսկ թողած նաւահետքով։

— Աստուած մեզ օգնական,— կիսաձայն մրմնջաց Սթարբէքը, ամրացնելով հէնց նոր ձգած թոկը։— Ես արդէն զգում եմ, թէ ինչպէս են տամկացել ոսկորներս։ Զգում եմ որ նրա հրամանները կատարելով, խախտում եմ իմ Աստծոյ կամքը։

— Կայմի վրայ բարձրացրէք ինձ,— գոչեց Աքաաբը, մօտենալով զամբիւղին։— Հիմա մենք հնարաւորին չափ շուտ ենք հանդիպելու նրան։

— Լսում եմ, սը՛ր,— եւ Սթարբէքը աճապարանքով կատարեց Աքաաբի հրամանը։

Քիչ անց ծեր նաւապետր կայմի բարձրութիւնից դարձեալ կախուեց տախտակամածի վրայ։

Անցաւ մէկ ժամ, որ մի լրիւ հարիւրամյակի պէս ծայր ու աւարտ չունէր։ Ասես ժամանակը ինքն էլ շունչը պահած, տագնապահար հետեւում էր դէպքերի ընթացքին։ Բայց, վերջապէս, ճիշտ քամու կողմը Աքաաբը նշմարեց հեռաւոր մի շատրուան։ Եւ հէնց նոյն պահին էլ երեք դիտապահակները ականջ ծակող ճիչ արձակեցին, որոնք կրակի լեզուակների պէս մխրճուեցին երկնքի խաղաղութեան մէջ։

— Ճակատ առ ճակատ եմ քեզ հանդիպում այսօր, Մոբի Դիկ... Հէ՜յ, տախտակամածի վրայ... Շրջէ՛ք առագաստահեծանները, նաւն ուղղէք ճիշտ քամուն հանդիման։ Լա՛ւ է... Ի՜նչ արագ ենք մօտենում։ Ժամանակն է, որ ցած իջնեմ։ Սպասէ՛ք, մի անգամ էլ նայեմ ովկիանոսին։ Հէնց մի անգամ նայելու ժամանակ էլ մնացել է։ Ո՜հ, ովկիանոս... Հինաւո՜ւրց, հինաւո՛ւրց ովկիանոս։ Եւ, միաժամանակ՝ այդքան երիտասարդ... Այո՛, բնաւ չես փոխուել այն օրից ի վեր, երբ ես, փոքրիկ մի մանչուկ, առաջին անգամ քեզ տեսայ Նանթաքեթի ծովափից։ Չես փոխուել, նոյնն ես... Թէ՛ Նոյ նահապետի եւ թէ ինձ համար։ Ի՞նչ արած... Մնաս բարով, ովկիանո՛ս։ Մնաս բարով, կա՛յմ։ Արդեօք երբեւէ կը տեսնե՞մ ձեզ նորից։ Կա՛յմ, քո ճեղքերի մէջ մամուռ է աճել։ Ես էլ, դու էլ պառաւել ենք, կա՛յմ։ Բայց դեռ պինդ ենք, չէ՞... Պի՛նդ ենք։ Իսկ այդ ի՞նչ էր դուրս տալիս Ֆեդալլահը, թէ իբր, նաւատարի պէս, ինքը ինձնից առաջ կը գնայ, որից յետոյ եւս մի անգամ կը տեսնեմ նրան... Այդ ինչպե՞ս կը տեսնեմ... Որտե՞ղ... Գուցէ դրա համար ստիպուած լինեմ տասը հազար ֆութանոց սանդուղքով իջնել ովկիանոսի յատա՞կ... Հազի՜ւ թէ... Նա ինչ որ բան շփոթել էր երեւի։ Մնաս բարով, իմ կայմ... Մեր զրոյցը դեռ կը շարունակենք վաղը... Ո՛չ... Այսօր երեկոյեան... երբ Ճերմակ Կետաձկան մարմինը կապուած կը լինի նաւակողին։

Նա նշան արեց, եւ զամբիւղը երկնագոյն բարձունքից սահեց վար։

Քիչ անց սկսեցին ջուրն իջեցնել որսամակոյկները։ Նաւախելին կանգնած Աքաաբը մի պահ ինչ որ բան մտածեց, յետոյ նշանացի մօտ կանչեց իր աւագ օգնականին։

— Սթարբե՛ք։

— Սը՞ ր...

— Երրորդ անգամ է որ դու ինձ ուղարկում ես նաւարկութեան, Սթարբէք։

— Այո, սը՛ր։

— Բազմաթիւ նաւեր են դուրս գալիս իրենց նաւահանգիստներից, Սթարբէք, բայց ոչ բոլորն են վերադառնում։

— Ճշմարիտ է, սը՛ր... Դա շատ տխուր ճշմարտութիւն է։

— Մարդիկ կան որ մեռնում են մակընթացութեան ժամանակ, ոմանք էլ, երբ սկսւում է տեղատուութիւնը։ Շատերն էլ հեղեղի ժամանակ։ Իսկ ես, Սթարբէ՛ք, հաւանաբար կը մեռնեմ կատաղի ջրապտոյտի մէջ։ Ես ծեր եմ, Սթարբէ՛ք։ Տո՛ւր ձեռքդ, բարեկամ։

Նրանք իրարու ձեռք սեղմեցին։ Սթարբէքի աչքերը լցուեցին արցունքով։

— Ո՜հ, նաւապետ, ի՛մ նաւապետ... Ազնիւ հոգի... Սպասէ՛ք։ Ե՛տ դարձէք։ Տեսնո՞ւմ էք իմ արցունքները։ Խիզախ մարդն է լաց լինում, անվեհեր մարդը... Խնդրում եմ, նաւապետ...

— Իջեցրէ՛ք որսամակոյկը, արա՛գ,— գոչեց Աքաաբը, հրելով օգնականին։— Պատրա՜ստ...

Եւ յաջորդ պահին որսամակոյկը արագօրեն հեռացաւ նաւից։

Նաւապետական սենեակի լուսանցոյցից երեւաց նեգր մանչուկի դէմքը։

— Վերադարձէ՛ք, ի՛մ տիրակալ։ Վերադարձէ՛ք,— ճչում էր Պիպը։— Այնտեղ շնաձկներ կան։ Շնաձկնե՜ր։

Բայց Աքաաբը չլսեց նրան։ Եւ որսամակոյկը սուրաց առաջ։

Իսկ Պիպի նախազգուշացումը տեղին էր։ Հազիւ էր Աքաաբը հեռացել «Փեկոդ»ից, երբ նաւի ողնուցի տակից յայտնուեցին բազմաթիւ շնաձկներ եւ շրջապատելով որսամակոյկը, սկսեցին թիակները խածնելու փորձեր անել։ Շնաձկները յաճախ են որսի ժամանակ ուղեկցում կետորսներին ճիշտ այնպէս, ինչպէս անգղներն են ուղեկցում արշաւանքի ելած բանակներին։ Բայց «Փեկոդ»ի ամբողջ նաւարկութեան ընթացքին սրանք առաջին շնաձկներն էին որ յարձակուեցին մակոյկի վրայ։ Ընդ որում, Սթաբին ու Փլասքին անարգել թոյլ տալով որ հեռանան, նրանք իրենց գիշատիչ չարութիւնը կենտրոնացրեցին միայն Աքաաբի որսամակոյկի վրայ։

— Նրա սիրտը պողպատից է ձուլած,— մրմնջաց Սթարբէքը, նայելով հեռացող նաւապետի յետեւից։— Ո՛չ շնաձկները, ո՛չ արցունքները եւ ոչ էլ սէրը նրան ետ չեն պահի։ Այսօր հետապնդման երրորդ, վճռական օրն է։ Քանզի, եթէ շարունակական ու համառ հետապնդման երեք օրերը ձուլւում են իրար, ապա նշանակում է որ առաջին օրը եղել է առաւօտ, երկրորդը՝ կէսօր, իսկ երրորդը կը լինի երեկոյ։ Նշանակում է ամէն ինչ պէտք է աւարտուի, ինչպիսին էլ որ լինի այդ աւարտը։ Ո՜հ, Աստուա՛ծ իմ... Յանկարծ այս ի՞նչ զարմանալի հանգստութիւն պարուրեց ինձ։ Երեւի այսքան երկարատեւ կասկածների ու սարսափների արդյունքն է դա։ Ապագան իմ դիմաց հառնում է շատ պարզ ու յստակ, ասես ճերմակ կմախք լինի սեւ երկնքի վրայ։ Իսկ անցեալի վրայ արդէն մշուշ է պատել։ Մերի՛, դստրիկս... դու մնացել ես այդ հեռաւոր անցեալի մէջ, մնացել ես յիշողութեան աղօտ փայլի մէջ։ Իսկ դո՛ւ, մանչուկս, իմ կապտաչեայ որդի, դու այլեւս չես տեսնի քո հօրը։ Ի՛նչ զարմանալի կերպով նահանջեցին բոլոր այն բարդ հարցերը, որոնք դեռ այս առաւօտ մտատանջում էին ինձ։ Ասես ծանր թուխպերը ծածկեցին իմ կեանքի պայծառ ափերը։ Մի՞թէ սա արդէն վերջն է։ Ծնկներս թուլանում են։ Սիրտս կանգ է առնում... Սթափուի՛ր, Սթարբէք, չէ՞ որ դու տղամարդ ես։ Գործի՛ անցիր, բղաւի՛ր, հրամայի՛ր... Հէ՛յ, դիտապահակնե՜ր... Տեսնո՞ւմ էք ափին կանգնած իմ զաւակին... Աստուած իմ, ես խելագարւում եմ։ Հէ՜յ, դիտապահակնե՜ր... հետեւէք որսամակոյկներին... Այդ ի՞նչ բազէ է։ Հեռու քշէք այդ բազէին։ Տեսե՛ք, կտցահարում եւ փորձում է պոկել մեր դրօշակը... Պոկեց... Տանո՜ւմ է... Տարաւ մեր դրօշակը։ Տեսնո՞ւմ ես, Աքաաբ, մեր միջնակայմի վրայ այլեւս դրօշակ չկայ։ Ո՜հ, Աքաաբ... Այս ի՞նչ օրն ես գցել բոլորիս։

Որսամակոյկները դեռ չէին հասցրել հեռանալ «Փեկոդ»ից, երբ դիտապահակների հետ պայմանաւորուած նշանից Աքաաբը հասկացաւ որ կետաձուկը սուզուել է ջրի տակ։ Սակայն, ջանալով որ, երբ նորից դուրս լողայ՝ մօտ լինել նրան, Աքաաբը շարունակեց ընթացքը նոյն ուղղութեամբ։ Ասես կախարդուած թիավարողները խոր լռութիւն էին պահպանում, համաչափ բարձրացնելով եւ իջեցնելով իրենց թիերը նաւակողին հարուածող ալիքների կշռոյթին համապատասխան։

— Խփէ՛ք, խփէ՛ք ձեր գամերը, ալիքներ։ Ամուր եւ խոր գամէք այս կափարիչ չունեցող դագաղը,— իւրովի շշնջում էր Աքաաբը։— Միեւնոյն է, ես գիտեմ որ ոչ դագաղ եմ ունենալու, ոչ էլ դիակառք։ Ֆեդալլահը գուշակութիւն արեց որ ես օղակի մէջ եմ մեռնելու։ Հա՜֊հա՛֊հա՛...

Յանկարծ, որսամակոյկից ոչ շատ հեռու, ջրի երեսին լայն շրջաններ յայտնուեցին։ Ծովը յուզուեց, եռ եկաւ, յետոյ փքուեց հսկա սարի պէս եւ ջրի երեսին յայտնուեց ճոպաններով փաթաթուած, հարպուններն ու տեգերը մարմնի մէջ կրող ճերմակ, վիթխարի կետաձուկը։ Մի պահ միայն նա քարացաւ ջրացայտերի շերտի ետեւ, յետոյ ցած փլուեց՝ օդում թողնելով լոկ փայլատակող մի ծիածան։ Հսկա ալիքների լեզուները շատրուանների պէս ձգուեցին դէպի վեր, յետոյ անձրեւի պէս թափուեցին ծովի վրայ, մակերեւոյթը ծածկելով ճերմակ փրփուրով։

— Թիավարե՛ք,— գոչեց Աքաաբը, եւ որսամակոյկները սրընթաց նետուեցին գրոհի։

Բայց նախորդ օրուայ հարպուններն ու տեգերը, որոնց սայրերն արդէն ժանգոտում էին կետաձկան մարմնի մէջ, այնպէս էին գազազացրել Մոբի Դիկին, որ նա չսպասելով յարձակման, առաջինը ինքը գրոհի նետուեց կետորսների վրայ։ Իր խոշոր ճակատով նա շրջեց Սթաբի ու Փլասքի որսամակոյկները, փշրեց դրանց կողերն ու յատակը եւ պոչի հզօր հարուածներով ցրիւ տուեց այդ ամէնը։ Միայն Աքաաբի որսամակոյկը անվնաս մնաց։

Եւ մինչ ջրի մէջ յայտնուած նաւազները շտապում էին ուղղել որսամակոյկները եւ ձեռքի տակ ինչ որ պատահի խցկել ճեղքերը, Մոբի Դիկը լողաց հեռու, կողքը շրջելով կետորսների կողմը։ Նոյն պահին ահաւոր մի ճիչ տարածուեց չորս դին. կետաձկան ճերմակ մարմնի վրայ փռուել էր խճճուած հարպունաթոկերով փաթաթուած Ֆեդալլահի խոշտանգուած դիակը։ Հագուստը ծուէն֊ծուէն էր եղել, իսկ ակնախոռոչներից դուրս պրծած նրա աչքերը նայում էին ուղիղ Աքաաբին։

Հարպունը ընկաւ նաւապետի ձեռքից։

— Իրաւացի էիր։ Ես տեսնում եմ, դարձեալ տեսնում եմ քեզ, Ֆեդալլահ։ Դու նորից յայտնուեցիր։ Իմ նաւատար, դու եղար քո խօսքի տէրը։ Ինձնից առաջ գնացիր եւ այժմ ցոյց ես տալիս ճանապարհը։ Եւ ահաւասիկ այն դիակառքը, որին հիւսնի ձեռք չի դիպել։ Իսկ յետոյ՞ ինչ է լինելու։ Որտե՞ղ է երկրորդ դիակառքը, որ պատրաստուած է ամերիկեան ափերում աճած ծառերի փայտից։ Ե՛տ դարձէք, Սթաբ, ե՛տ դարձէք, Փլասք, ձեր որսամակոյկները այլեւս պիտանի չեն որսը շարունակելու համար։ Եթէ կարողանաք, նաւի վրայ նորոգէք դրանք եւ անմիջապէս եկէք ինձ օգնութեան։ Իսկ եթէ չհասցնէք... ապա ի՞նչ արած, բաւական կը լինի միայն Աքաաբի մահը։ Ե՛տ դարձիր, անպիտան։ Ով համարձակուի դուրս ցատկել իր որսամակոյկից, տեղնուտեղը կը շամփրեմ հարպունով։ Դո՛ւք, իմ թիավարներ, դուք այլեւս մարդիկ չէք։ Դուք իմ ձեռքերն էք եւ իմ ոտքերը։ Եւ պէտք է ենթարկուէք իմ կամքին։ Պէտք է անէք այն, ինչ կը հրամայեմ։ Պա՞րզ է։ Իսկ ո՞ւր է Մոբի Դի կը։ Դարձեա՞լ սուզուեց։

Բայց Աքաաբը չտեսաւ կետաձկանը, որովհետեւ նրան որոնում էր մակոյկից ոչ հեռու։ Մոբի Դիկն արդէն բաւականին հեռացել էր նախընտրած ուղղութեամբ, ասես շտապելով հնարաւորին չափ հեռու տանել իր մարմնին խաչուած Ֆեդալլահի դիակը։ Նա անցաւ «Փեկոդ»ից, որ գալիս էր ընդառաջ, եւ աստիճանաբար արագացնելով իր ընթացքը, սկսեց սուրալ ովկիանոսով մէկ։

— Աքաա՜բ, ո՛հ, Աքաա՜բ,— նաւից ձայն տուեց Սթարբէքը։— Տե՛ս, Մոբի Դիկը չի ուզում կռուել քեզ հետ։ Նա հեռանում է։ Դո՛ւ, այդ դո՛ւ ես կամենում անիմաստ մի սպանութիւն։ Վերադարձի՛ր նաւ քանի դեռ ուշ չէ, նաւապե՛տ։

Բայց Աքաաբին չհասան նրա յորդորները։ Եթէ հասնէին էլ, միեւնոյն է, նա այդ աղաչանքին ականջ չէր դնի։ Նաւապետը հրամայեց բարձրացնել առագաստը եւ նրա միայնակ մակոյկը՝ թիավարողների ու քամու շնորհիւ աւելացնելով արագութիւնը, սլացաւ կետաձկան ետեւից։ Երբ որսամակոյկը անցնում էր «Փեկոդ»ի կողքով, այնքան մօտիկ, որ յստակ երեւում էր Սթարբէքի դէմքը, Աքաաբը իր օգնականին հրամայեց շրջանցել նաւն ու գալ իր ետեւից։

Նաւազները տախտակամածին ջանասիրաբար նորոգում էին որսամակոյկները։ Սթաբն ու Փլասքը նոր հարպուններ ու տեգեր էին ընտրում։ Հարպունաձիգները՝ Դեգուն, Քվիկեգը եւ Թեշտիգոն, արդէն մագլցել էին կայմերի վրայ եւ հետեւում էին հեռացող կետաձկանը։ Տեսնելով, որ առաջակայմին դրօշակ չկայ, Աքաաբը Թեշտիգոյին հրամայեց մի նոր դրօշակ ամրացնել։

Մինչ այդ Ճերմակ Կետաձուկը դանդաղեցրեց իր ընթացքը։ Ըստ երեւոյթին, նա կամ հոգնել էր երեք օր շարունակ հետապնդուելուց, կամ հարպունաթոկերի խճճուած կծիկը եւ մարմնի մէջ մեխուած հարպուններն ու տեգերն էին խանգարում նրան լողալ, եւ կամ այդ նենգ կենդանին կամենում էր իրականացնել իր չար մտադրութիւնը։ Յամենայն դէպս, կետաձուկը զգալիօրեն դանդաղեցրեց ընթացքը։ Եւ որսամակոյկը սկսեց արագօրեն մօտենալ նրան։ Շնաձկները առաջուայ պէս շարունակում էին իրենց հերթին հետապնդել որսամակոյկը եւ խածնելով փայտէ թիակները, իրենց գիշատիլ ատամներով կրծոտում էին, ասես ցանկանալով տաշեղ ու թէփ դարձնել դրանք։

— Թող կրծեն,— ասաց Աքաաբը։— Նրանք ուզում են փորագրութեամբ ծածկել մեր թիակները։ Իսկ փորագրուած թիակները չփորագրուածներից մի՞թէ վատ են։ Ուժեղ թիավարէք, աւելի ուժեղ... Աւելի հեշտ է շնաձկների ատամները հրելով թիավարել, քան թէ ջուրը։

— Բայց ամէն անգամ նրանց բերնից դուրս քաշելով, տեսնում ենք թիակները աւելի բարակած։

— Ոչի՛նչ։ Մեր այս որսի համար կը հերիքեն։ Բայց ի՞նչ իմանաս,— մրմնջաց նա,— թէ ո՛ւմ մսով են ուզում կշտանալ շնաձկները։ Մոբի Դիկի՞, թէ Աքաաբի։ Ի դէպ, մի՞թէ այդ հարցը կարեւոր է։— Եւ նորից ձայնը բարձրացրեց.— Թիավարէ՛ք... Աւելի ուժեղ... Լա՛ւ է։ Մի քիչ էլ։ Արդէն մօտենում ենք։ Ղեկը պահէք... Եւ թոյլ տուէք որ առաջ գամ։

Նաւազներից երկուսը օգնեցին որ նաւապետը անցնի սլացող որսամակոյկի ցռուկը։

Իսկ երբ նաւակը կողքի թեքուած՝ կտրուկ մի աղեղ գծելով մօտեցաւ Ճերմակ Կետաձկանը, ապա ինչպէս լինում է նման դէպքերում, նա ասես չնկատեց կետորսներին։ Աքաաբը պարուրուեց գաղջ ամպամշուշով, որ կախուել էր կետաձկան շատրուանի մօտ։ Եւ հէնց այս մօտ տարածութիւնից էլ Աքաաբը ամբողջ մարմնով թափ առնելով, դէպի ատելի կետաձուկը նետեց կատաղի հարպունը նոյնքան կատաղի անէծքով հանդերձ։ Մետաղն ու անեծքները մինչեւ բռնակը մխրճուեցին ճերմակ մարմնի մէջ։ Կետուսը ցնցուեց, ջղաձգուեց եւ առանց վնասելու որսամակոյկի կողերը, այնքան անսպասելի յարձակուեց ու նաւակը նետեց վեր, որ եթէ Աքաաբը բռնած չլինէր եզրագերանից, ապա դարձեալ ընկնելու էր ջուրը։ Թիավարողներից երեքի բախտը այնպէս չբանեց, ինչպէս նաւապետինը, եւ նրանք իրար ետեւից դուրս նետուեցին որսամակոյկից։ Երկուսը հասցրեցին կառչել եզրագերանից եւ վրայ հասած ալիքը նրանց դարձեալ ետ մղեց նաւակ, ու միայն երրորդը, ձեռքերն անօգնական թափահարելով, մնաց ծովի մէջ։

Ճերմակ Կետաձուկը նետուեց մի կողմի վրայ։ Հազիւ էր Աքաաբը ձայն տուել ղեկապետին, որպէսզի հարպունաթոկը մի քիչ հաւաքի ու ամրացնի, հազիւ էր թիավարողներին հրամայել, որ մակոյկը շրջեն դէպի հակառակորդը, երբ հարպունաթոկը դաւաճանօրեն կտրուեց՝ երկնքում մի հսկա աղեղ գծելով։

— Ա՜հ, ասես ձեռքիս ջիղը կտրուեց,— գոչեց Աքաաբը։— Թիակները իջեցրէք... Թիավարէք, թիավարէք, որքան ուժ ունէք։ Ետ մի՛ ընկէք նրանից։

Լսելով ալիքները ճեղքող որսամակոյկից հասնող աղմուկը, կետաձուկը շրջուեց, որպէսզի ճակատ առ ճակատ դիմաւորի իրեն հետապնդողներին։ Բայց, դառնալով դէպի կետորսները, նա յանկարծ նկատեց «Փեկոդ»ի իրանը եւ, ըստ երեւոյթին, հասկանալով, որ իր բոլոր տառապանքների պատճառը դա է, գուցէ եւ նրա մէջ տեսնելով շատ աւելի արժանաւոր հակառակորդի, երախը լայն բացած ու ճեղքելով փրփրադէզ ալիքները, անսպասելի կերպով սուրաց ճիշտ դէպի նաւը։

Աքաաբը ճօճուեց ու ափով ծածկեց աչքերը։

— Ո՜հ, աւելի լաւ էր, եթէ կուրանայի,— գոչեց նա։

— Նա՜ւը... Նա՜ւը... Նաւի վրայ է յարձակւում,— սարսափահար գոչեցին նաւազները։

Յաջորդ պահին, սակայն, Աքաաբը կարողացաւ ինքն իրեն տիրապետել։

— Թիավարէ՛ք, թիավարէ՛ք... Որքան ուժ ունէք՝ թիաւարէք։ Արա՛գ... Մի՞թէ չենք կարողանայ փրկել նաւը։

Բայց երբ որսամակոյկը փորձեց կտրել ամեհի ալիքները, որոնք փլւում էին դիմացից, Մոբի Դիկի հարուածից ճաքած նաւաքթի տախտակները փշրուեցին, եւ յաջորդ րոպէին ջուրը ներս յորդեց ու լցուեց մինչեւ մակոյկի կողաշրթերը։ Մինչեւ ծնկները ջրի մէջ՝ նաւազները ձեռք ու ոտք ընկան ճեղքերը փակելու եւ մակոյկը դատարկելու համար։

Այդ պահին էլ միջնակայմի վրայ քարացաւ Թեշտիգոյի մուրճի հարուածը։ Եւ կարմիր դրօշակր, որ թիկնոցի պէս նա գցել էր ուսին, քամու հորձանքի տակ յանկարծ պոկուեց ու փողփողաց օդում դէպի առաջ ձգուող նրա սրտի պէս։ Քթակայմի մօտ կանգնած Սթարբէքն ու Սթաբը հնդկացու հետ միաժամանակ նկատեցին նաւի վրայ սուրացող հրէշին։

— Կետաձո՜ւկը, կետաձո՜ւկը,— գոչեց Սթարբէքը։— Ո՜հ, երկնային հողմեր, օգնութեան հասեք ինձ կամ թոյլ տուեք, որ մեռնեմ իսկական տղամարդու պէս։ Ղեկը թեքե՜լ... Ապո՛ւշ, չե՞ս տեսնում այդ սոսկալի երախը։ Ուրեմն, այս էր մեր վերջը... Այս էր իմ ջերմեռանդ աղոթքի պտուղը, ազնւօրէն ու արիաբար ապրած կեանքիս միակ պտուղը... Ո՜հ, Աքաա՜բ, Աքաա՛բ... Այս ի՛նչ արեցիր։ Հէ՜յ, ղեկապե՛տ, այդպե՜ս պահել... Չէ՛, չէ՛... թեքի՜ր, թեքիր, որքան կարող ես... Տեսէ՛ք, թէ նա ոնց է մեզ վրայ նշան բռնել իր հզօր ճակատով։ Ո՜հ, տե՛ր Աստուած, մեզ մի՛ լքիր։

— Տե՛ր Աստուած, թշուառ Սթաբին էլ մի՛ լքիր... որովհետեւ ես մօտ եմ կանգնած, եւ եթէ, Աստուած իմ, մտադիր ես պաշտպանել Աթարբէքին, ապա քեզ համար բոլորովին դժուար չի լինի նաեւ ինձ պաշտպանել,— շշնջաց Սթաբը։— Կետաձուկ, տեսնում եմ, որ ինձ լսելով, դու քմծիծաղ ես տալիս, երեւում է, թէ չես հաւատում, որ Աստուած օգնութեան կը հասնի ինձ ու Սթարբէքին։ Ի՞նչ արած, գուցէ դու իրաւացի ես։ Այդ դէպքում չի խանգարի որ ես էլ քմծիծաղեմ։ Քմծիծաղը երբէ՛ք չի վնասել Սթաբին։ Քմծիծաղով նա արթնացել է, քմծիծաղով նա պառկել է քնելու, եւ քմծիծաղով էլ կը գնա միւս աշխարհ... Այո՛, այո՛, ես ծիծաղում եմ վրադ, քմծիծաղող մարդասպան... Իսկ դո՞ւք ի՛նչ էք բերաններդ բացել, արե՛ւ, երկի՛նք, ամպե՛ր... Չէք էլ ամաչում որ ձեր աչքի առաջ ինձ նման տղային խորտակել է ուզում այդ հրէշը։ Այնուամենայնիւ, ես ձեզ հետ վերջին անգամ բաժակ կը խփէի, եթէ միայն հասցնէի վազել գաւաթի ետեւից։ Բայց, ըստ երեւոյթին, չեմ հասցնի։ Ինչո՞ւ չես փախչում, որ ազատուես, Աքաաբ։ Քո փոխարէն, ես մի կողմ կը նետէի կոշիկներս, բաճկոնակս եւ թէկուզ միայն վարտիքով գլուխս կ՚ազատէի այդ գրողի տարածից։ Ճիշտ է որ վարտիքով մեռնելու դէպքում մարդ մի քիչ կը մրսի։ Բայց հագուստով մեռնելն էլ այնքան տաք ու հաճելի բան չէ։ Մի բաժակ ռոմը հիմա չէր խանգարի...

«Փեկոդ»ի տախտակամածին մարդիկ քարացել էին։ Նաւազները հմայուածի պէս նայում էին մօտեցող կետաձկանը, որ ցասման մէջ ցնցելով իր հզօր գլուխը, ասես դէպի նաւն էր մղում փրփրած մի ալիք։

Հաշուեյարդարը, վրէժը, մշտնջենական քէնը սուրում էր «Փեկոդ»ին դէմ հանդիման։ Եւ արագընթաց ու ծանր այդ ճերմակ բաբանը ամբողջ թափով հարուածեց նաւի աջ կողին։ Ովկիանոսի աղմուկի եւ քամու սուլոցի մէջ լսելի էր, թէ ջուրն ինչպէս է ճեղքից յորդում ներս։

— Նաւ֊դիակա՛ռքը,— իր որսամակոյկից գոչեց Աքաաբը։— Ահաւասիկ, երկրորդ դիակառքը, որ սարքուած է ամերիկեան ափերին աճած ծառերի փայտից։

Արագօրեն ընկղմուող նաւի տակ սուզուելով, Ճերմակ Կետաձուկը լողաց ողնուցի տակով եւ խորտակուած «Փեկոդ»ը սկսեց ցնցուել հոգեվարքի մէջ։ Յետոյ կետաձուկը դարձեալ ջրի երես ելաւ եւ Աքաաբի կիսով չափ ընկղմուած որսամակոյկից մի քանի եարդ հեռաւորութեան վրայ ասես ծուլօրեն փռուեց ալիքներին։

Աքաաբը հասակով մէկ կանգնել էր՝ մինչեւ ծնկները ջրում եւ նայում էր սուզուող նաւին։

— Ո՜հ, իմ հնամենի նաւ։ Իմ սլացիկ կայմեր։ Իմ սրածայր ողնուց։ Ո՜հ, իմ ամուր նաւիրան։ Ո՜հ, իմ հաստատուն տախտակամած։ Եւ իմ հաւատարիմ ղեկ... Մի՞թէ ես զրկուած եմ իմ նաւի հետ խորտակուելու իրաւունքից, ինչպէս վայել է նաւապետին։ Ո՜հ, կեա՛նք։ Դու ի՞նչ ես տուել ինձ, բացի տառապանքներից։ Ահաւասի՛կ, այն նաւը, որ ինձ համար տուն էր, այժմ սուզւում է դէպի ծովի անդունդը։ Ահաւասիկ, ովկիանոսը, որին սիրում էի, այժմ ինձ միայն մահ է բերում։ Եւ ովկիանոսի զաւակը՝ Ճերմակ Կետաձուկը, որին պէտք է ոչնչացնէի, այժմ պատրաստւում է վերջին հարուածը հասցնել։ Բայց դու ինձ չե՛ս յաղթի, Ճերմակ Կետաձուկ։ Թէկուզ խորտակուած է իմ նաւը, գրեթէ կործանուած եմ ինքս, իսկ դու ողջ ես ու անվնաս, միեւնոյն է, վերջին հարուածը ե՛ս եմ տալու։ Վերջին հարուա՛ծը։ Ա՛յս հարուածը...

Եւ Աքաաբի հարպունը մխրճուեց Ճերմակ սապատի մէջ։

Կետաձուկը պոկուեց տեղից։ Հարպունաթոկը ակոսի միջով սահում էր այնպիսի արագութեամբ, որ սկսեց մխալ։ Բայց յանկարծ կառչեց ինչ որ բանի։ Աքաաբը կռացաւ, որ ազատի կանեփաթելից հիւսուած ճոպանը։ Նրան, անշուշտ, յաջողուեց ազատել հարպունաթոկը։ Բայց սուրացող օղակը յանկարծ փաթաթուեց նաւապետի պարանոցին եւ անաղմուկ քաշեց տարաւ որսամակոյկից։

Նոյն այդ պահին լսուեց ինչ որ մէկի ճիչը.

— Նա՜ւը... Աստուա՜ծ իմ, որտե՞ղ է մեր նաւը։

Այնտեղ, ուր քիչ առաջ «Փեկոդ»ը հպարտօրեն ու վեհապանծ ճօճւում էր ալիքների վրայ, այժմ հազիւ էին նշմարւում երեք կայմագագաթները, որոնց վրայ պարտքի զգացումի՞ց, վախի՞ց, թէ՞ խենթանալուց՝ դեռ կանգնած էին անփոխարինելի դիտապահակներ Քվիկեգը, Թեշտիգոն, Դեգուն։

Իսկ յետոյ նաւը կուլ տուած ջրապտոյտի անդադար ընդարձակուող ու մեծացող շրջանները հասան վերջին որսամակոյկին։ Եւ այդ որսամակոյկը նոյնպէս սկսեց մի խելահեղ պտոյտ վիթխարի ձագարի մէջ՝ տաշեղների, արկղների, տակառների, թիակների եւ այդ ամէնից ամուր կառչած եւ ջրի երեսին մնալու ապարդիւն փորձեր անող մարդկանց հետ։

Երբ ալիքները ծածկեցին նաւը ու ջրի երեսին դեռ երեւում էր թրջուած կարմիր դրօշակով կայմագագաթը միայն, դէպի վեր ցցուեց Թեշտիգոյի կարմրամորթ ձեռքը եւ մուրճի անսպասելի մի հարուած դարձեալ իջաւ կայմին, աւելի ամրացնելով կորստեան մատնուած դրօշակի կոթը։

Բազէն, որ չարախնդօրեն դէպի խորխորատներն էր ճանապարհում աղետեալներին եւ կտցահարելով դրօշակը, խանգարում էր Թեշտիգոյին, իր լայն ու խոշոր թեւը թափահարելիս, անզգուշաբար այն սահեցրեց կայմահեծանի եւ մուրճի արանքով։ Հէնց նոյն պահին էլ, ասես գլխավերը զգալով բազէի թեւի թափահարումը, իր վերջին շունչն աւանդելիս, կարմրամորթ վայրենին ջրի տակից մուրճը թափով իջեցրեց ու սեղմեց կայմին։ Եւ երկնային այդ թռչունը հրեշտակապետի ճիչ արձակելով, իր արքայական կտուցը ձգելով դէպի վեր, խճճուեց Աքաաբի դրօշակի ծալքերի մէջ ու ջրի տակ անցաւ նրա նաւի հետ, որ գահընկեց արուած Սատանայի պէս, սաղաւարտի փոխարէն դէպի դժոխք տարավ կապոյտ երկնքից կենդանի մի մասնիկ։

Թռչունները ճչալով սաւառնում էին ջրապտոյտի՝ երախի պէս բաց խառնարանի վրայ։ Մի մռայլ ճերմակափրփուր ալիք փշրուեց ձագարի թեք պատին։ Յետոյ ջրապտոյտը դադարեց։ Ձագարի հեռացած շրթերը իրար մօտեցան։

Եւ ովկիանոսի անծայրածիր սաւանը դարձեալ շարունակեց ծփալ հանդարտ ու անվրդով, ինչպէս հազարաւոր տարիներ առաջ։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Եւ միայն ես մնալով՝ եկայ քեզ պատմելու։
Յոբ, Ա 15

ԹԱՏՐԵՐԳՈՒԹՒԻՆՆ ԱՒԱՐՏՈՒԱԾ Է։ Հապա ինչո՞ւ է ինչ որ մէկը դարձեալ բեմեզր ելնում։

Որովհետեւ, յամենայն դէպս, մի հոգի փրկուեց։

Այնպէս պատահեց, որ Ֆեդալլահի անհետանալուց յետոյ ես նրա տեղը զբաղեցրեցի Աքաաբի որսամակոյկի մէջ։ Այդ ե՛ս էի երեք նաւազներից մէկը, որոնց Մոբի Դիկը վերջին օրը դուրս նետեց որսամակոյկից, եւ ե՛ս էի, որ մնացի բաց ծովի մէջ այն դէպքում, երբ միւս երկուսը կարողացան նորից մակոյկ ելնել։ Ես տեսայ, թէ ինչպէս ընկղմուեց նաւը։ Աստիճանաբար նաեւ ինձ հասան ջրապտոյտի ամենակուլ շրջանները եւ դանդաղ, շա՜տ դանդաղ սկսեցին քաշել դէպի ձագարի կենտրոն։ Բայց մինչեւ կը հասնէի այնտեղ, յանկարծ ովկիանոսի մակերեսին վիթխարի մի պղպջակ յայտնուեց, նրա ետեւից, ծովի խորքերի զարմանալի զսպանակի մղումով, դուրս լողաց Քվիկեգի դագաղը եւ օդում պտտուելով, ընկաւ ինձ մօտ։

Եւ այդ դագաղի մէջ օր ու գիշեր ես նաւարկեցի բաց ծովի սգաւոր ալիքների վրայ։ Շնաձկները սահում անցնում էին իմ կողքով առանց վնասելու, ասես ամէն մէկի երախից մի կողպեք կախուած լինէր։ Գիշատիչ ծովային բազէները սաւառնում էին օդի մէջ, ի նշան հաշտութեան՝ կտուցները ամուր փակած։ Յաջորդ օրը հեռւում մի առագաստ երեւաց, որ արագօրեն մօտենում էր ինձ։ Այդ նաւը անմխիթար «Ռաքել»ն էր։ Ովկիանոսում թափառելով, նա այնպէս էլ չէր գտել իր կորած զաւակներին, բայց գտաւ որբացած Իսմայէլին։

ՀԵՐՄԱՆ ՄԵԼՎԻԼԸ ԵՒ ՆՐԱ «ՄՈԲԻ ԴԻԿ»Ը

Ահաւասիկ, տեղի ունեցաւ Գրքի ու Ընթերցողի մի շատ անհրաժեշտ հանդիպումը։

Նաւապետ Աքաաբի եւ Ճերմակ Կետաձկան մասին պատմութիւնը լոյս է տեսել 1851 թուականին, Միացեալ Նահանգներում։ Այնուհետեւ շատ կարճ ժամանակ անց մոռացութեան մատնուեցին թէ՛ նաւապետ Աքաաբը, թէ՛ Մոբի Դիկը եւ, որ ամէնից ողբերգականն էր, մոռացուեց գրքի հեղինակը՝ Հերման Մելվիլը։

Եւ այդ մոռացումի մէջ եւս քառասուն տարի նա ապրեց որպէս մաքսատան մի պարզ աշխատող ու երբ վախճանուեց, «Նիւ Եորք Թայմս»ի մէջ զետեղուած հակիրճ մահախոսականի մէջ հանգուցեալ գրողի ազգանունը տպագրուեց սխալով։ Ժամանակակիցները նոյնիսկ այդ սխալը չնկատեցին, ինչպէս տասնամեակներ շարունակ դադարել էին նկատել մեծ գրողին։

Գրականութեան պատմութեան մէջ նմանօրինակ ողբերգութիւնը բացառիկ չէ։

Մոռացման ու աղքատութեան մէջ վախճանուեց Թոմաս Փէյնը, որին անուանում էին «Ամերիկայի Փրկիչ»։ Գրական երեսպաշտների ձեռքից հալածական, քառասուն տարեկան հասակում կեանքից հեռացաւ Էդգար Պոն։ Անողորմ կեանքը կարողացաւ կոտրել Ջեկ Լոնդոնին, որի տոկունութիւնը, թւում է, ամէն կասկածից դուրս էր, եւ նա մեռաւ նոյն քառասնամեայ տարիքին։ Սքոթ Ֆիցջերալդը տրուեց հարբեցողութեան ու դարձաւ զոհը սպիտակ տենդի։ Ինքնասպան եղաւ Էրնեստ Հեմինգուէյը։

Ի դէպ, ճշմարիտ գրողների ճակատագրերը ընդհանրապէս աշխարհի բոլոր ծագերում, նման են եղել իրար։ Քանի որ իր ժամանակի մէջ չհասկացուելու տառապանքն ու հալածանքը, աստուածաշնորհ արուեստագէտի մշտական ուղեկիցն է։

Բայց Հերման Մելվիլը այդ հալածականների, տառապեալների, յուսահատութեան, խելագարութեան եւ անձնասպանութեան դուռն հասածների մէջ բոլորից ողբերգական ճակատագիրն ունեցող գրողն է։ Քանզի կա՞յ արդեօք աւելի մեծ ողբերգութիւն հանճարեղ գրողի համար, քան մերժումն է եւ մոռացումը։

Հերման Մելվիլին վերյիշեցին ու գնահատեցին արդէն 20֊րդ դարում։ Եթէ 1917֊1921 թուականներին հրատարակուած Քեմբրիջեան քառահատոր «Ամերիկեան գրականութեան պատմութեան» մէջ նրա մասին գրուած էր հազիւ չորս էջ, ապա Իլինոյսի համալսարանի պրոֆեսոր Միլթոն Ռ. Սթերնի՝ 1957 թուականին հրատարակուած գրքի մէջ զետեղուած է Մելվիլին նուիրուած աշխատութիւնների՝ գրքերի ու գրքոյկների, յօդուածների ու խոհագրութիւնների հազարից աւելի անուանացանկ։ Հետագային լոյս տեսաւ նաեւ Մելվիլի նամակների ժողովածուն։ Հրատարակուեցին նրա ձեռագիր ու ցրուած ստեղծագործութիւնները։ Հիմա արդէն Մելվիլը համարւում է «տասնիններորդ դարի մեծագոյն ամերիկացի գրողը» եւ Անգլիայում գործող Շեքսպիրեան ու Բրոունինգեան երկու ընկերութիւնների օրինակով Միացեալ Նահանգներում ստեղծուել է «Մելվիլեան Ընկերութիւն»։

Հերման Մելվիլը ծնուել է 1819 թուականին, Նիւ Եորք, համեմատաբար ունեւոր առեւտրականի ընտանիքում։ Սակայն բարեկեցիկ վիճակը երկար չտեւեց։ Հայր Մելվիլի առեւտրական ընկերութեան գործերը վատթարանում, իսկ պարտքերն էլ աւելանում էին։ Նա ստիպուած եղաւ տեղափոխուել Օլբանի փոքրիկ քաղաք։ Բայց այս տեղափոխութիւնն էլ նրան չփրկեց սնանկութիւնից։ Չդիմանալով կեանքի անողօք հարուածներին, երկու տարի անց նա խելագարուեց ու վախճանուեց, բախտի քմահաճոյքին թողնելով կնոջը եւ ութ երեխաներին։

Պատանի Հերմանը հարկադրուած էր լքել դպրոցն ու անցնել աշխատանքի։ Սկզբում առաքիչ էր դրամատանը, յետոյ ագարակի մշակ, խանութի գործաւոր... Ազատ ժամերը նա նուիրում էր ընթերցանութեանը, եւ տասնհինգ տարեկան հասակում արդէն մասնակցում էր փաստաբաններից, ուսուցիչներից եւ լրագրողներից բաղկացած Օլբանիի բանասիրական ընկերութեան կազմակերպած ասուլիսներին։ Տասնինը տարեկան հասակին Հերման Մելվիլը ընտրուեց նոյն այդ ընկերութեան նախագահ։ Դա համընկաւ այն շրջանին, երբ աշխատում էր եղբօր խանութում։ Բայց եղբայրը սնանկացաւ։ Պատանի նախագահի գրպանը պարպուեց, նա մնաց առանց մի սենթի, եւ այդ պատուաւոր կոչումը հազիւ թէ կարողանար լուծել կենսական հարցեր։

Անհրաժեշտ էր աշխատանք գտնել։ Որոնումները նրան բերեցին «Սուրբ Լաւրենտիոս» նաւի տախտակամած։ Անշուշտ, խօսք անգամ չէր կարող լինել որպէս նաւազ վարձուելու մասին։ Եւ պատանին իբրեւ փոքրաւոր կամ, ինչպէս ծովայիններն են ասում՝ իւնգ, սկսեց նաւարկել Նիւ Եորք — Լիվերպուլ երթուղով։ Ամբողջ ամառ ծովում անցկացնելուց յետոյ Մելվիլը վերադարձաւ ու դարձեալ սկսեց աշխատանք որոնել ցամաքի վրայ։

Հիմա դժուար է ասել, պատճառը հարմար աշխատանք չգտնե՞լն էր, թէ ծովն արդէն հասցրել էր նրան հմայել, բայց իրականութիւնն այն է, որ 1841 թուականի ձմռան խստաշունչ մի օր, այս անգամ որպէս նաւազ վարձուելով «Աքուշնեթ» կետորսանաւի վրայ, նա նորից ելաւ նաւարկութեան։

«Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը» վէպը ընթերցելուց յետոյ հազիւ գտնուի մէկը որ պնդի, թէ կետորսութիւնը ռոմանտիկ ու հրապուրիչ արկածներով զբաղմունք է։

Իրօք, մի՞թէ կարող է հրապուրիչ եւ ռոմանտիկ լինել մի նաւարկութիւն որ տեւում է երեք֊չորս տարի։ Նաւարկութիւն, որի ընթացքին մարդ շարունակական պայքարի մէջ է տարերքի հետ։ Նրան ուղեկցում են մահացու վտանգները, արեան ու ճարպի սրտխառնուք առաջացնող հոտը... Ուստի շատ բնական է որ կետորսութեամբ զբաղւում էին յուսալքուած թափառաշրջիկները, փախստական թիապարտները, ընդհանրապէս իրենց գլխից ձեռք քաշած մարդիկ, որոնք ոչինչ չունէին կորցնելու։ Մելվիլին վիճակուած էր ճիշտ այսպիսի մարդկանց ընկերակցութեամբ նաւարկել գրեթէ մէկուկէս տարի։ «Աքուշնեթ»ի նաւապետն էլ իր հերթին էր դաժան ու անարդար մի մարդ։ Եւ բնաւ զարմանալի չէր որ, երբ «Աքուշնեթ»ը վերադարձաւ Նիւ Բեդֆորդ, տախտակամածին մնացել էր նաւարկութեան անձնակազմի հազիւ կէսը։

Վերադարձողների մէջ չկար նաեւ Հերման Մելվիլը։ Նա ափ էր իջել այն ժամանակ, երբ նաւը խարիսխ էր նետել Մարքիզեան կղզիներից մէկի՝ Նուքա Չիվայի մօտ։

Այս փախուստը եւ փախուստի դրդապատճառը ինքը՝ Մելվիլը բացատրել է հետեւեալ կերպ. «Ես, անշուշտ, պայմանագիր էի կնքել, դրանով իսկ նաւարկութեան ընթացքին յանձն առնելով շատ որոշակի պարտականութիւններ։ Բայց բոլոր գործարքների ժամանակ, եթէ կողմերից մէկը չի կատարում այն, ինչ պարտաւորուել է ըստ պայմանի, ապա մի՞թե դրա հետեւանքով միւս կողմը չի ազատւում իր պարտականութիւններից։ Ո՞վ կարող է առարկել այս դատողութեանը։ Հարցն այսպէս սկզբունքօրեն վճռելուց յետոյ, թոյլ տուէք, ուրեմն, նոյն վճիռը կիրառել մասնաւոր դէպքի նկատմամբ։ Պայմանագրի ոչ միայն ենթադրուող, այլեւ յիշատակուած պայմանները բազմիցս խախտուել էին այն նաւի վրայ, որտեղ անցել էի ծառայութեան։ Վերաբերմունքը չափազանց կոպիտ էր, հիւանդների նկատմամբ յանցաւոր անտարբերութիւն կար, սնունդը շատ քիչ էր, նաւարկութիւնն էլ անիմաստ կերպով ձգձգւում էր։ Այս բոլոր չարաշահումների մեղքը նաւապետի վրայ էր։ Դժուար էր ենթադրել, թէ նա որեւէ բան կ՚ուղղի կամ կը վերանայի իր վարքագիծը... Ո՞ւմ կարող էինք դիմել օգնութեան համար։ Օրէնքն ու արդարութիւնը թողել էինք Հորն հրուանդանից այն կողմ։ Դժբախտաբար, նաւի անձնակազմն էլ, չնչին բացառութեամբ, բաղկացած էր վախկոտ սրիկաներից, որոնք շարունակ կռւում էին իրար հետ։ Խենթութիւն կը լինէր, որ մենք, ընդամէնը երկու֊երեք հոգի, փորձէինք հակադրուել տախտակամածի վրայ տիրող կամայականութիւններին։ Ուստի, հէնց որ ափ ելայ, վճռեցի լքել նաւը։ Ի հարկէ, դժուար է հերոսութիւն համարել քեզ չարիք ու վիրաւորանք պատճառողից գաղտնի փախուստը։ Բայց ուրիշ ելք չունէի...»։

«Աքուշնեթը» լքելուց յետոյ Մելվիլը ընկաւ Նուքա Չիվա կղզու տեղաբնակների՝ մարդակեր թայփի ցեղի ձեռքը։ Դա իսկական գերութիւն էր, թէեւ արտաքուստ կարող էր թուալ, թէ նրա նկատմամբ որեւէ բռնութիւն չկա։ Քնում էր մարդակերների խրճիթներում, ուտում էր նրանց հետ, մասնակցում էր տօնահանդէսներին։ Մի անգամ էլ առիթ ունեցաւ տեսնելու, թէ ճակատամարտից վերադառնալով, ցեղի առաջնորդներն ու մարտիկները ինչպէս էին հաճոյքով ուտում իրենց սպանած հակառակորդներին։

Մելվիլը թայփիների հետ ապրեց գրեթ չորս ամիս։ Թէեւ նրանք բաւականին բարեհաճ էին իրենց գերու նկատմամբ, թէեւ վայրենիների միջավայրում շատ բան կար, որ Մելվիլին աւելի արդար ու լաւ էր թւում, քան քաղաքակիրթ հասարակութեան կեանքում, սակայն ապագայ գրողը մտածում էր միայն փախուստի մասին։

Հէնց առաջին հարմար առիթով նա փախաւ գերութիւնից։

Եւ շուտով «Լիւսի Էնն» կետորսանաւի վրայ, որ պատահաբար մօտեցել էր Նուքա Չիվա կղզուն, յայտնուեց տարօրինակ մի երիտասարդ։ Նա կաղում էր։ Ոտքի վրայ արդէն քանի ամիս չապաքինուած վէրք կար։ Ծերունական մօրուքով էր։ Մազերը երկարել, հասել էին ուսերին։ Մարմնի մերկութիւնը ծածկուած էր խոտերից հիւսուած թիկնոցով։

Այդ երիտասարդը Հերման Մելվիլն էր։ Նրան առաջարկեցին ծառայութեան անցնել նաւի վրայ։ Մելվիլը համաձայնեց, բայց պայմանով, որ հէնց առաջիկայ նաւահանգստում պէտք է վերջնահաշիւ ստանա։ Նա դեռ չգիտէր, որ այդ հին կետորսանաւը հետապնդում էր ոչ այնքան կետաձկների, որքան զբաղուած էր նաւազներ որսալով։ «Լիւսի Էնն»ը արդէն քանի֊քանի ամիս դուրս էր եկել նաւարկութեան, բայց յաջողուել էր ընդամէնը երկու կաշալոտ որսալ։ Նաւապետն էլ ոչ միայն նորելուկ երիտասարդ էր, այլեւ չափազանց վախենում էր ծովից, կետուսներից, նաւազներից եւ իր աւագ օգնականից, որ իրեն էր ենթարկել ամբողջ անձնակազմը, գրեթէ միշտ հարբած էր ու հրաման արձակելիս չէր կարողանում զսպել բռունցքով հարուածելու ահաւոր ցանկութիւնը։ Այս ամէնին աւելացնենք որ նաւազներին էլ կերակրում էին հոտած ապուխտով եւ որդնած պաքսիմատով։

Ուրեմն, մի՞թէ զարմանալի է որ կետորսանաւի անձնակազմի երեսուներկու հոգուց տասը հիւանդ պառկած էին նաւախցերի մէջ, իսկ տասներկուսն էլ փախել էին նաւից։

Թահիթի կղզու մօտ, Պայեթե նաւահանգստի խարսխակայանում «Լիւսի Էնն»ի նաւազները ըմբոստանալով, հրաժարուեցին շարունակել նաւարկութիւնը։ Խռովարարներին ձերբակալեցին եւ շղթայակապ հինգ օր պահեցին ֆրանսական հետախուզանաւի խաւար նաւախցում։ Ձերբակալուածների մէջ էր նաեւ Մելվիլը։

Խռովարարները հրաժարուեցին վերադառնալ իրենց նաւ։ Ուստի իշխանութիւնները ստիպուած եղան հետախուզանաւից նրանց տեղափոխել ափ եւ բանտարկել։ Բանտն էլ ո՛չ պատեր ուներ, ոչ էլ տանիք։ Ափին մի հաստ ծառ էր ընկած, որի բունը երկայնքով մէկ ճեղքուած էր։ Խռովարարների ոտքերը սեղմեցին այդ ճեղքի արանքը եւ ծառաբունը նրանց համար դարձաւ թէ՛ ընդհանուր ոտնաշղթայ եւ թէ ընդհանուր բանտ։ Երեք շաբաթ անց «Լիւսի Էնն»ը ուրիշ նաւերից փախած նաւազներից մի նոր անձնակազմ հաւաքելով, շարունակեց իր հեռաւոր նաւարկութիւնը։ Իսկ խռովարարները բարեկամանալով իրենց պահակ կարգուած տեղաբնակների հետ, առաւօտեան ազատւում էին ծառաբնից եւ ամբողջ օրը թափառելով գիւղակով մէկ, իրիկնադէմին դարձեալ վերադառնում էին բանտ։

Ամէն օր Մելվիլը գնում էր նաւահանգիստ այն յոյսով, թէ կը յաջողուի որպէս նաւազ վարձուել դէպի ամերիկեան ափերը նաւարկող նաւի վրայ։ Բայց ոչ ոք չէր ուզում գործ ունենալ խռովարար անձնակազմի նաւազի հետ։

Գլուխը մի կերպ պահելու համար, նա աշխատանքի անցաւ երկու երիտասարդ ագարակապանների մօտ, որոնք հաստատուել էին Թահիթիից ոչ շատ հեռու Մուրեա կղզեակի վրայ, վայրի ու անանցանելի անտառի թաւուտում։ Ագարակը յաճախ էր ենթարկւում վայրի ցուլերի ու վարազների յարձակումներին, եւ ագարակապանները ստիպուած էին լինում զբաղուել ոչ այնքան հողը մշակելով, որքան մարտնչելով գազանների դէմ։

Ագարակում միառժամանակ աշխատելուց յետոյ Մելվիլը ցուլի կաշւից ոտնաման կարեց, գլուխը փաթաթեց կտաւով, որպէսզի պաշտպանուի արեւադարձային բարկ արեւից, եւ գնաց թափառելու... Ոտքի տակ տուեց Մուրեա կղզին, անցաւ Թահիթի, շրջեց գիւղակներով, մասնակցեց տօնակատարութիւնների, յուղարկաւորութիւնների, ծանօթացաւ տեղաբնակների սովորութիւններին եւ նոյնիսկ առիթ ունեցաւ լինելու Թահիթիի թագուհի Պոմարե Վաքինե Առաջինի, այսինքն՝ Առաջին կին Պոմարեի արքունիքում։

Աւելի քան մէկ տարի անց միայն Մելվիլին յաջողուեց որպէս նաւազ վարձուել Նանթաքեթից եկած «Չարլզ եւ Հենրի» կետորսանաւի վրայ։ Բանից պարզուեց, սակայն, որ «Չարլզ եւ Հենրի»ն նաւարկելու է ոչ թէ դէպի Ամերիկա, այլ՝ Ճապոնիա։ Հասնելով Հավայան կղզիներին, Մելվիլր վճռեց ափ իջնել ու սպասել Ամերիկա մեկնող որեւէ նաւի։ Մի քանի ամիս անց, 1843 թուականի Օգոստոսին նաւահանգիստ մտաւ «Միացեալ Նահանգներ» ռազմանաւը, որ Հոնոլուլուից ուղեւորուել էր Բոսթոն։

1844 թուականին նրան վերջապէս յաջողուեց տուն վերադառնալ։

1844 թուականին Հերման Մելվիլն արդէն քսանհինգ տարեկան էր։

Այդ քսանհինգ տարիներից չորսը հագեցած էին եղել վտանգաւոր արկածներով, տառապանքով, եւ այնպիսի հանդիպումներով, որոնք հարուստ կենսափորձ են տալիս մարդկանց, իսկ երիտասարդին՝ առաւել եւս։ Սակայն այդ հարուստ կենսափորձը բնաւ չէր կարող օգտակար լինել ցամաքաբնակին։ «Ցամաքային կեանքի» համար Մելվիլը ոչ միջոցներ ունէր, ոչ մասնագիտութիւն եւ ոչ էլ որեւէ հեռանկար։

Նրա ունեցածը պատմելու կարողութիւնն էր, գրելու շնորհքը եւ քառամեայ թափառումներից ստացած անսահման տպաւորութիւնները։

Մելվիլը վճռեց գրել Նուքա Չիվա կղզու վրայ ունեցած իր արկածների մասին։ Նրա «Թայփի» գիրքը մեծ յաջողութիւն ունեցաւ։ Եւ լրագրերը հեղինակին անուանեցին «Մարդ, որ ապրել է մարդակերների մէջ»։

Ի հարկէ, անհնարին էր մի գրքով սպառել այն վիթխարի պաշարը, որ կուտակել էր երիտասարդ Մելվիլը։ Ուստի նա անդադրում աշխատում, գրում էր գրեթէ առանց հանգստի, միաժամանակ ջանալով իմաստաւորել ու հասկանալ այն ամենը, ինչ տեսել էր, ջանալով քաղաքակիրթ ժողովուրդների եւ վայրենիների կեանքի համեմատութեամբ ըմբռնել մարդկային ճակատագրերի խորհուրդը եւ ունայնութիւնը։ «Մինչեւ իմ քսանհինգ տարին լրանալը, ես չեմ ապրել,— հետագային գրել է նա իր նամակներից մէկում։— Կեանքիս սկիզբը ես համարում եմ քսանհինգ տարեկան հասակս»։

Հերման Մելվիլի երկրորդ գիրքը՝ «Օմու»ն նուիրուած է այն արկածներին, որ նա ունեցել է Թահիթի եւ հարեւան կղզիների վրայ։

Այնուհետեւ լոյս տեսան «Մարդի», «Ռեդբերն» եւ «Ճերմակ բաճկոն» գրքերը։ Այլ կերպ ասած, տունդարձից յետոյ մինչեւ 1850 թուականը, շուրջ հինգ տարուայ ընթացքին նա գրեց հինգ գիրք։ Չհաշուած բազմաթիւ ակնարկներ, պատմուածքներ եւ նոյնիսկ բանաստեղծութիւններ։

Վաստակած գրողը, որ արժանացել էր ընթերցողների ու քննադատների բարեհաճ վերաբերմունքին, 1850 թուականին Նիւ Եորքից տեղափոխուեց Փիթսֆիլդ փոքրիկ քաղաք, որտեղ կատարեալ միայնութեան մէջ գրեց իր գլուխ գործոցը՝ «Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը» վէպը։

Այդ վէպը, որ լոյս տեսաւ 1851 թուականին, բնաւ նման չէր մինչ այդ համաշխարհային գրականութեան մէջ յայտնի որեւէ գրքի։ Ընթերցողներից շատերը չկարողացան հասկանալ անպատրաստ լինելու պատճառով, իսկ քննադատները միաբերան յայտարարեցին, թէ դա սոսկ «տարօրինակ» մի գիրք է։ Նրանք ոչ միայն չկարողացան, այլեւ չկամեցան քննել այդ տարօրինակութիւնը։ Միակ մարդը որ հասկացաւ ու գնահատեց Մելվիլի վէպը, Նաթանայել Հոթորնն էր. նրբաճաշակ մի գրող որ, սակայն, մենակ մնաց իր կարծիքով։

«Գիրքը, որ մատուցուել է մեզ,— գրել է ժամանակի քննադատներից մէկը,— փաստերի ու երեւակայութեան անհեթէթ մի խառնուրդ է։ Եւ այդ խառնուրդի վրայ նետուած է ըղձական իմաստասիրութեան եւ մշուշոտ խորհրդածութիւնների մի ծածկոց, որ միանգամայն բաւական է նկարագրուող փաստերի իմաստը մթագնելու համար»։

«Միստր Մելվիլը բացահայտօրեն ջանում է ճշտել, թէ որքան կարող է շարունակուել հասարակայնութեան ներողամտութիւնը,— գրել է մէկ ուրիշը։— Նա փորձութեան է ենթարկում մեր վստահութիւնը եւ համբերութիւնը՝ միաժամանակ։ Բայց, եթէ ճշմարիտն ասենք, միստր Մելվիլը կորցրել է իր համբաւը։ Նա մէկ ընդմիշտ կորցրել է ոչ միայն անմահութիւն ձեռք բերելու հաւանականութիւնը, այլեւ նոյնիսկ իր բարի անունը՝ ժամանակակիցների համար»։

Մելվիլի յաջորդ գիրքը՝ «Պիեր»ը աւելի մեծ ընդվզում առաջացրեց։ «Սաութրն քուորթրլի ռեւիւ» թէրթը Մելվիլին անուանեց խելագար։ «Հեղինակին որքան շուտ ուղարկեն հիւանդանոց,— գրում էր քննադատը,— այնքան աւելի լաւ։ Իսկ եթէ, այնուհանդերձ, նրան թողնեն ազատութեան մէջ, ապա պէտք է արգելել թանաք֊գրիչին մօտենալ»։ Իսկ «Ամերիքն վիգ ռեւիւ» թերթը աւելի հեռու էր գնում։ «Միստր Մելվիլը մի այնպիսի բան է արել որ աններելի է նոյնիսկ խելագարին,— գրում էր թերթը։— Նա կարող էր հասնել խելագարութեան սահմանագծին, կարող էր բզիկ֊բզիկ անել մեր թշուառ լեզուն, կարող էր բառը բառի եւ ածականը ածականի վրայ շարել, մինչեւ կատարեալ անմտութեան մի բուրգ կառուցելը»։

... Այո՛, անցաւ յաջողութեան շրջանը, Փիթսֆիլդի իր տնակի մէջ կարդալով քննադատների կարծիքները, մտածում էր Հերման Մելվիլը։ Յաջողութիւնների հետ մէկտեղ հեռացան ընկերներն ու բարեկամները։

1855 եւ ապա 1857 թուականներին լոյս տեսան Մելվիլի «Իսրայէլ Փոթր» ու «Խաբեբան» գրքերը։ Բայց յաջողութիւնը նրան լքել էր անվերադարձ կերպով։ «Մոբի Դիկը» լոյս տեսնելուց յետոյ Մելվիլը ապրեց քառասուն տարի։ Ընտանիքի հոգսերի ու պարտքերի տակ կքած գրողը թողեց գրելն ու աշխատանքի անցաւ Նիւ Եորքի մաքսատանը որպէս բեռները զննող պաշտօնեայ։

Կեանքի վերջին երեսուն տարիների ընթացքին նա գրեց ընդամէնը մէկ պատմուածք, երեք պոեմ եւ մի քանի տասնեակ բանաստեղծութիւն, որոնք այնպէս էլ լոյս չտեսան նրա կենդանութեան օրոք։

Հերման Մելվիլը վախճանուեց 1891 թվականին, եօթանասուներկու տարեկան հասակի մէջ։

Անշուշտ, «Մոբի Դիկը» արտասովոր գիրք է։ Եւ հնարաւոր է որ վէպն ընթերցելիս շատ անգամներ հարց տուած լինէք ինքներդ ձեզ. «Մի՞թե սա վէպ է։ Մի՞թէ վէպն այսպէս է լինում»։

Ինչ արած... Եթէ գործ ունենք մեծ գրողի հետ, ապա ուզած, թէ չուզած, պէտք է համաձայնենք, որ այո՛, վէպը լինում է նաեւ այսպէս։ Հակառակ դէպքում կ՚ընկնենք այն տխրահռչակ քննադատների աննախանձելի վիճակի մէջ, որոնք չկարողանալով դուրս գալ իրենց կաղապարից, վէպը փորձում էին հարմարեցնել սեփական անձուկ ու սահմանափակ պատկերացումներին։ Ի հարկէ, դժուար բան է անմիջապէս ճանաչել մեծութիւնն ու տաղանդը, սակայն ամէն բան պայմանաւորուած է ընթերցողի մտահորիզոնով ու գեղագիտական ճաշակով։

Ուրեմն, ի՛նչ է «Մոբի Դիկ»ը։

«Մոբի Դիկ»ը վէպ է մարդկայինի, Մարդու եւ մարդկայնութեան մասին։ Բայց մի՞թէ, իրոք, անհնար էր այս ճշմարտութեանը հասու լինել հարիւր քսանհինգ տարի առաջ։ Պարզւում է որ՝ այո՛, անհնարին էր։ Եւ գիտէ՞ք, թէ ինչո՛ւ։

Որովհետեւ «Թայփի» եւ «Օմու» գրքերից յետոյ ընթերցողներն ու յատկապէս քննադատները միամտօրեն շարունակում էին կարծել, թէ «Մոբի Դիկ»ը սոսկ արկածային մի վէպ է, եւ հեղինակն էլ պատմում է ընդամէնը կետորսութեան մասին։

Ուրեմն, այսպէս կարծելու դէպքում, իրոք որ տարօրինակ ու անտեղի պէտք է թուար այն ամէնը, ինչ «Մոբի Դիկ»ին դարձնում է համաշխարհային գրականութեան գոհարներից մէկը։ Քննադատների կարծիքով վէպի մէջ տեղ գտած եղերական տեսարանների տեղը պէտք է եղերերգութիւն լինէր, իմաստասիրական խորհրդածութիւնների տեղը՝ իմաստասիրական ակնարկ, «կետուսաբանական» նիւթերի տեղ՝ գիտական աշխատութիւն։

Հիմա, մեր օրերում էլ «Մոբի Դիկ»ի բնոյթի մասին բոլոր վէճերը իզուր եւ անպտուղ կը լինեն։ Նոյնիսկ եթէ ընդունենք, որ «Մոբի Դիկ»ը վէպ է, բծախնդիր տեսաբանին լսելու դէպքում, միեւնոյն է, չենք կարողանայ հանգել ցանկալի մի որոշակիութեան։

Բայց չէ՞ որ վէպերը տարբեր են լինում։

«Մոբի Դիկ»ը իր մէջ կրում է այնպիսի յատկանիշներ, որոնք բնորոշ են էպոպէին, բարքերի պատմութեանց երկասիրութիւններին, իմաստասիրական, ընկերային, ծովային եւ, վերջապէս, ֆանտաստիկ վէպերին։ Երբ նշում ենք այս յատկանիշները, բնաւ չի նշանակում, թէ Մելվիլի վէպը կարելի է տրոհել իմաստասիրական, արկածային, հոյժ գիտական եւ ֆանտաստիկական մասերի։ Երբէ՛ք։ Որովհետեւ Ճերմակ Կետաձկան պատմութիւնը հզօր ու միասեռ ամբողջութիւն է։ Որպէս տրոհման չենթարկուող մի ամբողջութիւն տեսնելու եւ ընկալելու դէպքում ժամանակին անպայման նշմարելի կը լինէր վէպի որոշակի ուրուագիծը։ Բայց ոչ ոք մտքով չէր անցրել այդ պարզ բանը։

Այս ամէնը, ինչ ասացի վէպի մասին, բնաւ չեն վերացնում «տարօրինակութեան» տպաւորութիւնը։ Ինչո՞ւ։

Նախ այն պատճառով, որ «Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը» վէպի մէջ կետուսները ոչ միայն կենդանիներ են, որոնք ապրում են ծովերում եւ ովկիանոսներում, այլեւ, միեւնոյն ժամանակ, մարդկային գիտակցութեան ծնունդներ։ Այո, Մելվիլի գրքում բոլոր կետուսները ապրում են երկակի կեանքով։ Առաջին կեանքը նրանք ապրում են ովկիանոսների խորխորատներում, իսկ երկրորդը՝ մարդկային գիտակցութեան անսահման տարածքի վրայ։ Ովկիանոսում լողացող կետուսը նիւթական է, շօշափելի։ Նրան կարելի է հետապնդել, հարպունահարել, սպանել եւ նաւից կառանելով՝ կտրատել։

Իսկ մարդկային գիտակցութեան մէջ ապրող կետուսը ունի խորհրդանշական իմաստ։ Ուրեմն, Մելվիլի վիպական հերոսը՝ Ճերմակ Կետաձուկը ոչ մի կապ չունի կետուսաբանութեան կամ կետորսութեան հետ։ Որովհետեւ Ճերմակ Կետաձկան բնական տարերքը իմաստասիրութիւնն է, եւ նրա երկրորդ կեանքը՝ մարդկային գիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունեցող կեանքը շատ աւելի կարեւոր է առաջնայինից, նիւթականից։

Իսկ ի՞նչ է խորհրդանշում այդ կերպարը։

Վիպական հիւսուածքի մէջ յայտնի հերոսների կարծիքները տարբեր են։ Որը պնդում է, թէ Մոբի Դիկը համաշխարհային Չարիքի մարմնաւորումն է։ Մէկ ուրիշը՝ թէ նա խորհրդանշում է Տիեզերքը...

Եւ Մելվիլին հետաքրքրել է հէնց այս պարագան։ Նրան բնաւ էլ չի հետաքրքրել կետուսը որպէս այդպիսին։ Գրողի ցանկութիւնն է եղել ցոյց տալ մարդկանց պատկերացումները Մոբի Դիկի մասին։

«Տարօրինակութեան» միւս պատճառը վէպի քմապաշտական մթնոլորտի եւ իրականութեան մանրակրկիտ պատկերման մէջ է։ Ընդ որում, դրանք ոչ թէ հակադրւում, այլ ներդաշնակում են իրար։ Հէնց այդ ներդաշնակութիւնն էլ տարակուսանքներ էր ծնում ժամանակի ընթերցողների եւ քննադատների հոգիների մէջ, որ վարժուած էին (եւ այսօր էլ մեր իրականութեան մէջ վարժուած են) գրական֊գեղարուեստական հնարանքների միանշանակ պարզ, «հասկանալի» կիրառումին միայն։

Եթէ վէպի գլխաւոր հերոսը Մոբի Դիկն է, ապա կենտրոնական հերոսներից մէկը նաւապետ Աքաաբն է, որ իսրայելացոց թագաւոր Աքաաբի իւրօրինակ ձեւափոխութիւնն է։ Իսկ իսրայելացոց թագաւոր Աքաաբը, ինչպէս յայտնի է Աստուածաշնչից, մարտահրաւեր էր նետել Եհովա Աստծուն ու երդուել էր ոչնչացնել աշխարհին տիրող Չարիքը։

Միւս կենտրոնական հերոսը Իսմայէլն է։ Հեղինակը պատմում է նրա անունից։ Ըստ Աստուածաշնչի, Իսմայէլը եգիպտացի աղախին Ագարի որդին էր, որին արտաքսել էին անապատ։ Նանթաքեթից նաւարկութեան ելնելիս հէնց նրա անունն է ընտրում Մելվիլի հերոսը։ Աստծոյ հետ նա վէճ չունի, Աստծոյ հետ վէճ չունի նաեւ ինքը՝ Մելվիլը։ Աստուած նրա համար սոսկ ինքը կեանքն է՝ կոյր, կոպիտ ու անողորմ կեանքը։

Սակայն Մելվիլը յոռետես չէ. յիշենք, որ նոյնիսկ անձնակազմով հանդերձ «Փեկոդ»ի խորտակումը, այնուամենայնիւ, ամէն ինչի վախճանը չէ։ Ովկիանոսի խորխորատները սուզուելիս, նաւն իր հետ տանում է նաեւ հրեշտակապետի ճիչ արձակող եւ իր արքայական կտուցը դէպի վեր ձգած, Աքաաբի դրօշակի ծալքերի մէջ խճճուած բազէին, որ մարմնաւորում է երկնային գութն ու կարեկցանքը։ Իսմայէլին փրկում է օտար մի նաւ՝ «Ռաքելը», որ սուրբգրային Ռաքելի պէս «լալիս էր իր զաւակների համար եւ մխիթարուել չէր ուզում, վասնզի չկային նրանք»։

Յոբի գրքից՝ «Եւ միայն ես ազատուեցի, որպէսզի քեզ պատմեմ» մէջբերումով աւարտւում է Հերման Մելվիլի տխուր, թախծոտ ու անողորմ գիրքը, որ միաժամանակ կենսահաստատ պատմութիւն է Չարիքի դէմ ելած մարդու խիզախութեան ու հաստատակամութեան մասին։

Ես, ի հարկէ, նպատակ չունեմ վերլուծելու եւ բացատրելու այն ամէնը, ինչին արդէն հանդիպել ու ինչն արդէն իմաստաւորել է վէպի ընթերցողը։ Ընդհանուր ծանօթութիւնը, որ փորձեցի տալ այս վերջաբանով, անհրաժեշտ ու օգտակար էր այնքանով, որքանով, հաւանաբար, հաստատուեց ընթերցողի տպաւորութիւնը «Մոբի Դիկ»ից։ Յամենայն դէպս, հիմա նա՝ ընթերցողը, աւելի համարձակ կը լինի ինքնուրոյն վերլուծութիւն կատարելիս, համարձակ կը լինի իր կարծիքը ձեւաւորելիս եւ, անշուշտ, կը կատարի նաեւ իր նոյնքան համարձակ եզրակացութիւնը։

Որովհետեւ ինչպէս իւրաքանչիւր գիրք, այնպէս էլ այս վէպը կարդալուց յետոյ կարեւորը սեփական տպաւորութեամբ, սեփական կարողութեան շրջանակի մէջ սեփական կարծիք ունենալն է։ Այլապէս հազիւ թէ կարողանանք հասու լինել հոգեւոր հարստութեան անպարփակ գանձարանին։

Ինչպէս նկատել է գրականագետներից մէկը, Մելվիլի վէպը նման է «միջնադարեան գոթական տաճարի»։ Նման է ոչ միայն «արտաքնապէս», այլ ճարտարապետական ներքին ներդաշնակութեամբ, որի շնորհիւ դարերով հաստատուն է մնում վիթխարի ու եթերային թուացող շինութիւնը։

«Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկ» վէպն ընթերցելը դիւրին բան չէ։ Եւ ոչ միայն բարդ ճարտարապետութեան եւ այլաբանական բազմաստիճան համակարգի պատճառով։ Ինչպէս կարելի է նկատել, վէպը յագեցած է բիբլիական կերպարներով, աստուածաբանական այլաբանութիւններով, իսկ Սուրբ Գրքի մթնոլորտը իրեն զգացնել է տալիս ամէն էջի վրայ։ Ընդ որում, խօսքը վերաբերում է ոչ այնքան Աստուածաշնչից առնուած անուններին եւ մէջբերումներին, որքան վէպի լեզուամտածողութեանը։ Ծննդոց, Թագավորաց, Յոբի, Ժողովողի, Դանիէլ մարգարէի գրքերից փոքր֊ինչ ձեւափոխուած բազմաթիւ դարձուածքների, մտքերի ու պատկերների կարելի է հանդիպել այս վէպի մէջ։ Եւ շատ յաճախ դժուար է կռահել, թէ հեղինակային այս կամ այն դարձուածքը արդեօք Աստուածաշնչային ծագում չունի՞։ Օրինակ, հէնց առաջին նախադասութիւնը. «Ինձ անուանէք Իսմայէլ»։ Թւում է արտակարգ որեւէ բան չկայ։ Թւում է որ այս նոյն նախադասութիւնը կարելի էր թարգմանել նաեւ այսպէս. «Իմ անունը Իսմայէլ է»։ Եւ թւում է, թէ այս երկրորդը աւելի բարեհնչուն է, գուցէ նոյնիսկ աւելի ճիշտ։ Սակայն մենք գործ ունենք դարձուածքի հետ, որ Աստուածաշնչի մէջ այսպէս է. «եւ կոչեսցես զանուն նորա Իսմայէլ» (Գիրք Ծննդոց, Գլուխ ԺԶ 11)։ Կարելի է բերել բազմաթիւ նման օրինակներ։ Դրանցից մի քանիսը անհրաժեշտաբար տողատակի ծանօթագրութիւն ունեն։

Իմ կատարած աշխատանքը ըստ երեւոյթին զերծ չէ թերութիւններից։ Ասում եմ՝ «ըստ երեւոյթին», որովհետեւ ենթադրում եմ, որ կարող են որոշ դարձուածքներ սպրդած լինել իմ ուշադրութիւնից։ Բանն այն է որ «Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը» վէպը թարգմանչից պահանջում է ոչ միայն սովորական մի ծանօթութիւն Յոբի, Ժողովողի կամ մարգարէների գրքերին, այլեւ քաջատեղեակ լինել Սուրբ Գրքին ընդհանրապէս։ Բայց դա եւս անթերիութեան երաշխիք չէ։

Ինչեւիցե։

Ամէնից կարեւոր, ամէնից ուրախալին այն է, որ տեղի ունեցաւ Գրքի ու Ընթերցողի այս հանդիպումը։

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

Երեւան, 1978

ԾԱՆՕԹՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

[1] Չգիտեմ, թէ սա ինչ բան է (լատ.)։

[2] Կետուս (եբրայերէն)։

[3] Coffin — Դագաղ (անգլ.)։

[4] Էդիսթոնեան փարոսը գտնւում է Լա Մանշ նեղուցի փոքրիկ մի կղզու վրայ, Փլիմութ նաւահանգստից դէպի հարաւ֊հարաւ֊արեւմուտք՝ 14 կիլոմետր հեռաւորութեամբ։

[5] Հեղինակը նկատի ունի Ալեքսանդր Մակեդոնացուն։

[6] 1772֊1795 թուականներին Ռուսական, Պրուսական եւ Ավստրիական կայսրութիւնները նուաճեցին եւ իրար մէջ բաժանեցին Լեհաստանը։

[7] Քենթրբերիի արքեպիսկոպոս Թովմաս Բեքետը (XII դար) Հենրիխ Բ թագաւորի հետ թշնամութեան մէջ էր։ Արքեպիսկոպոսին պատարագի ժամանակ սպանեցին թագաւորի ուղարկած մարդասպանները։

[8] Անգլիայում գոյութիւն ունեցող աղանդաւորներ, որոնք, ըստ Յովհան առաքեալի, իրենց կոչում են «բարեկամ» եւ ժխտում են պատարագը, եկեղեցու խորհուրդները, քահանայութիւնը, երդումը, զինուորական ծառայութիւնը։ Քվակերները չափազանց սակաւապետ են ու ողջախոհ։

[9] Սուրբ Գրքի մէջ յիշատակուած իսրայէլացոց թագաւորը, որ ներմուծեց Բաաղի հեթանոսական պաշտամունքը եւ դարձաւ մարգարէների հետեւորդ։

[10] Անգլիոյ մէջ 17֊րդ դարից սկիզբ առած կրօնական հոսանք, որ պահանջում է եկեղեցական իւրաքանչիւր թեմի ինքնավարութիւնը։ Այդ հոսանքին պատկանողները յայտնի են որպէս կոնգրեգացիոնալականներ։

[11] Ըստ բնութեան օրէնքի, արդարութեան եւ ըստ արժանւոյն (լատ.)։

[12] Յուլիս 4֊ը Միացեալ Նահանգների ազգային տօնն է՝ անկախութիւն հռչակելու օրը (1776թ.)։

[13] Հնդկացիների մինգո ցեղի առաջնորդը, որ անհաշտ պայքար էր մղում սպիտակամորթների դէմ։

[14] Երկաթէ Լոմբարդական թագով էին թագադրուած Հռոմէական Սուրբ Միապետութեան արքաները, որոնք կրում էին նաեւ Լոմբարդացի տիտղոսը։ Աւանդութեան համաձայն, այդ թագը կռուած էր Յիսուս Քրիստոսի խաչի գամից։

[15] Օփիտ — օձաքարի տեսակ։ Օփիտներ — կրօնական հին աղանդ որ պաշտում էր օձին՝ իբրեւ իմաստութեան խորհրդանիշ։

[16] Նոր Կտակարանից բերուած համեմատութիւն (Յայտնութիւն Յովհաննու, Գլուխ Ա 14)։

[17] Սատանայապետ։

[18] Յոբ, Գլուխ ԽԱ։

[19] Եզեկիել, ԼԲ 2։

[20] Շասթրի — Սուրբ գիրք։

[21] Ճիշտը՝ Դիաշ (մօտաւորապէս 1450֊1500 թթ.), փորթուգալացի ծովագնաց։ Առաջին Եւրոպացին, որ հարաւից շրջանցել է Աֆրիկան եւ 1486֊1487 թուականներին յայտնագործել է Բարեյուսոյ հրուանդանը։

[22] Նկատի ունի Հերոնիմոս Լոբոյի «Ճանապարհորդութիւն դէպի Հաբեշստան» գիրքը, որ 1735թ. անգլերեն է թարգմանել Սէմիւել Ջոնսոնը։ Անգլիական հրատարակութեան տիտղոսաթերթին հեղինակը ներկայացուած է իբրեւ «փորթուգալական ճիզվիտ»։

[23] «Համատարած Մոլորութիւններ»։

[24] Ակնարկ է ֆալլուսի հինաւուրց պաշտամունքի մասին։

[25] «Մանե, մանե, թէկեղ ու փարսին» («Համրուած, համրուած, կշռուած ու բաժանուած») — ըստ Աստուածաշնչի «Դանիէլի մարգարէութիւն» գրքի այս բառերն են յայտնուել պատի վրայ Բաբելոնի թագաւոր Բաղդասարի նշանաւոր խնճոյքի ժամանակ։

[26] Ես մկրտում եմ քեզ ո՛չ թէ յանուն Հօր, այլ յանուն Սատանայի (լատ.)։

[27] Սուրբ Էլմի լոյսեր (անգլ. Saint Elmo's fire կամ Saint Elmo's light) — Բարձր լարումից էլեկտրական դաշտի լիցքաթափումի հետեւանքով լուսաւորութիւն, որ տեղի է ունենում սրածայր աշտարակների, կայմերի, նաեւ ժայռագագաթների վրայ։ Կոչուել է նաւազների հովանաւոր Սուրբ Էրազմի (Էլմի) անունով։

Սուրբ Էլմը առաջին քրիստոնեաներից է եւ նահատակուել է 303 թուականին։

[28] Երեմիայի մարգարէութիւնը, Գլուխ ԼԱ 15։

[29] Նկատի ունի Հռոմի թագաւոր Տարքվինիոսին (615֊578 Ք. ա.), որի կինը, աւանդութեան համաձայն, գուշակուհի էր։

Հերման ՄԵԼՎԻԼ

Մոբի Դիկ կամ Ճերմակ Կետաձուկը

վէպ

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ

թարգմանութեամբ

Երեւան — 2017