Երվանդ Օտյան

ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՐԵՐԱՐ

թերթոն վեպ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Օտյան, Երվանդ Խաչիկի

Ազգային բարերար։ [Թերթոն վեպ] / Ե. Օտյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2017.— 34 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի ժողովածու: 6 հ. / Ե. Օտյան; Կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ա. Մակարյան; Խմբ. կոլ.՝ Ս. Բազյան և ուրիշ.; Նկ.՝ Կ. Տիրատուրյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1960֊1963.— 6 հ.; դիմանկ.; 23 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է Երվանդ Օտյանի սոցիալական երգիծանքն արտացոլող «Ազգային բարերար» թերթոն վեպը։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊4֊9

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Երվանդ Օտյան, 1869֊1926

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Ազգային բարերար

Ծանոթագրություններ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՐԵՐԱՐ
(Երգիծական վեպ ազգային կյանքե)

Ա.

Մ. գյուղի խաղաղիկ հայ բնակիչներուն համար մեծ դեպք մը համարվեցավ, երբ Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան, բժիշկներու խորհրդով, Բերայեն հոն փոխադրվեցավ ընտանիքով։

Սահակ էֆենտին ծանոթ դեմք մըն էր Կ. Պոլսո հայերուն մեջ։ Վաճառական, թաղական և դատաստանական խորհուրդներու անդամ, հանձնաժողովներու կը մասնակցեր, մասնախումբերու խորհուրդ կու տար, ծանոթ անձնավորությանց հուղարկավորության թափորին կը հետևեր, փոխան ծաղկեփունջի կամ Զատկի այցելությանց նվերներ կ՚ըներ Ազգային հիվանդանոցին, վերջապես իր անունը ամիսը քանի մը անգամ կ՚երևար «Ազգային լուրեր»֊ու մեջ։

Հիսուն տարեկանի մոտ, ալեխառն մորուքով, բարձրահասակ մարդ մը, կամ ավելի ճիշտը, անձնավորություն մըն էր Սահակ էֆենտին։ Ամուսնացած էր ամեն պարտճանաչ մարդու պես և չորս զավակ ուներ, ինչ որ կ՚ապացուցաներ ամուսնական պարտականությանց մասին իր տածած խորին պատկառանքը։ Սահակ էֆենտին անուշ լեզվի, խաղաղ համոզումներու տեր, ընթացիկ բարոյականով մարդ մըն էր, որ տարիներե ի վեր կը տառապեր աղիքի ու լյարդի հիվանդութենե մը, զոր բժիշկները՝ հետ երկար ու բազմակերպ դարմանումներու, ոչ մահացու, բայց անբուժելի հռչակած էին և խորհուրդ տված իրեն, որ Բերայեն մեկնի և վերջնականապես հաստատվի Մ. գեղը, որուն օդը կրնար համրացնել հիվանդության ընթացքը, և մեղմել սաստկությունը։

Գեղացիները օրերով խոսեցան այդ տեղափոխության վրա։ Պարծանքով դիտել տվին իրարու գեղին առողջարար օդը, հետո մտածեցին, թե Սահակ էֆենտիի պես մեկու մը ներկայությունը նոր զարկ մը պիտի տար իրենց դպրոցին ու եկեղեցիին և թե բախտ մըն էր, որ այդպիսի մարդ մը լյարդի հիվանդության մատնված էր։

— Նախախնամության մատը կա այդ լյարդին մեջ, ըսած էր դպրոցին տնօրենը, որ արդեն վարժարանի պյուճեին[1] վրա կարևոր հավելում մը կ՚երազեր, շնորհիվ նորեկ հարուստին։

Սահակ էֆենտին առաջին օրեն հարգանքով մը պաշարվեցավ ամենուն կողմե։ Եկեղեցին, ծովեզերյա սրճարանները կամ փողոցը, ամեն մարդ մը կը մրցեր ավելի մեծարանք ու պատիվ ընծայելու իրեն, որ չափազանց կը զգացվեր անձին նկատմամբ արտահայտված այս համակրական ցույցերեն։

Գեղացիներուն այս ընթացքը սակայն, ինչպես վերը զգացուցինք, անշահախնդիր չէր ներքնապես։ Սահակ էֆենտին հարստության տեր էր, ազգային գործերով կը հետաքրքրվեր և ագահ մեկու մը համբավը չուներ։ Իրեն արտակարգ պատիվներ ընծայելով կ՚ուզեին անձնասիրությունը գգվել և ի նպաստ իրենց թաղին նյութապես օգտվիլ իրմե։ Գեղին ժամը նորոգության կարոտ էր. դպրոցի շենքը խեղճ ու կրակ, գրեթե քայքայված վիճակի մեջ էր, գերեզմանատան պատերը փլած էին վերջի մեծ երկրաշարժեն ի վեր և աղքատախնամին հասույթները անբավական կու գային օգնելու համար թաղին բոլոր կարոտյալներուն։ Սահակ էֆենտին քսակի լայնաբերան ու առատաձեռն բացումով մը կրնար այդ ամենքը կարգի բերել։

Սահակ էֆենտի գեղը հաստատվելեն քիչ ժամանակ ետքը սկսավ կռահել իր վրա դրված հույսերը։ Գեղացիները առջի բերան բավականացեր էին տարտամ, անորոշ ակնարկություններ ընելով օդին մեջ, ամենուն ուղղված խոսքեր նետելով փորձի համար արձակված հրթիռներու պես. բայց հետո, կամաց֊կամաց, այդ ակնարկություններն ավելի որոշ, ավելի շեշտակի ուղղություն մը առած էին։ Նույնիսկ քանի մը անհամբերներ իրեն սա տեսակ խոսքեր կ՚ուղղեին առտուն վակոնին մեջ՝ շուկա գացած ատեննին կամ կիրակի ցորեկները, պատարագեն ետքը, եկեղեցիին խորհրդարանը։

— Սահակ էֆենտի, ժամերնիս ալ շնորհքով նորոգության մը պետք ունի, դուք ալ հիմա գեղացի կը համարվիք, մեզի միջոց մը ցույց տվեք։

— Սահակ էֆենտի իր պարտականությունը ճանչցող մարդ է, ամեն բան իր կարգին, եկեղեցիեն առաջ սա գերեզմանատան պատերը կան...

— Մեռելները ձգենք և ողջերով զբաղվինք, անա՞նկ չէ, Սահակ էֆենտի... մեյ մը հարցուցած ունի՞նք, թե թաղին աղքատները ի՞նչ վիճակի մեջ են, ուտելու հաց ունի՞ն, աղքատախնամին սնտուկը փարա[2] կա՞...

— Հապա դպրո՞ցը... Հույներու վարժարանին քով ախոռի տեղ անգամ չէ, իրավ որ ամոթ է մեր գեղին համար ասանկ դպրոցի շենք մը ունենալ։

Սահակ էֆենտի հաճոյակատար ականջով մը, գլխու հավանող շարժումներով ու աչքի քաջալերիչ քըթթումներով կը լսեր այս խոսքերը։ Կը զգար թե մերժողական, չոր, կտրուկ պատասխան մը վայրկենապես պիտի ջախջախեր գեղը հաստատված օրեն իր քիթն ի վեր երկնցված հարգանքի ու պատիվներու խնկամանը։ Երբեմն նույնիսկ հարկ կը համարեր հուսատու, տարտամ հայտարարությամբ մը թաղեցիներուն սիրտը վառ պահելու։

— Այո՛, իրավունք ունիք, խորհելու է, մտածելու է ատոնց վրա... մարդս պետք չէ, որ թերանա իր ազգային պարտականություններուն... մնայուն, տևական բան մը ընելու է... խորհելու է, գլուխ գլխի տալու է... ընելու է, բարեկամնե՛ր, ընելու է... բայց տևական, մնայուն բան մը... ատ ամենուն վրա ես խորհած՝ մտածած եմ լրջորեն... ատենը գալուն երկար բարակ կը խոսինք...

Ոմանց համար այդ խոսքերը մոտավոր ապագայի մը մէջ կատարվելիք հսկա բարեգործությանց ավետաբեր փողհարությունն էր։ Ուրիշներ, նվազ միամիտ, կ՚ուզեին, որ ավելի դրական, որոշ և շուտափույթ արդյունքի մը հանգեին Սահակ էֆենտիի վրա դրված հույսերը և ասոր համար հանգիստ չէին ձգեր զինքը։ Այս վերջիններուն ընթացքը անհարկի, անքաղաքագիտական կը նկատեր ծերունի Օհան աղան, գեղին փորձառու և խորամանկ ազգայինճին, երկար տարիներեն ի վեր ժամու բանկալին[3] և սրճարաններու հեղինակավոր պատգամը, որ օր մը պետք տեսավ ազդու հորդորական մը ուղղել անհամբերներուն։

— Մարդուն վրա մի իյնաք, աղբար, պատգամեց Օհան աղան, ձգեցեք, որ քիչ մը ժամանակ անցնի, սանկ աղեկ մը տեղավորվի, շունչ առնե, գեղին օդեն օգտվի... ասանկով պիտի խրտչեցնեք զինքը, աչքը պիտի վախցունեք, աղբա՛ր... Սահակ էֆենտի պարտաճանաչ պապա մարդ է, ես անոր տղայությունը գիտեմ, անոր հայրն ալ պապա մարդ էր... անոնց ամբողջ գերդաստանը կը ճանչնամ նե... ամենքն ալ պապա մարդիկ են անոնք, բայց վրանին իյնալու չի գար, ձգեցեք իր հալին, նայինք ինչ պիտի ընե... մենք ջանանք միայն սիրտը չկոտրելու, իրեն նկատմամբ պակասության մեջ չգտնվելու, զինքը տաք պահելու եկեղեցիին ու դպրոցին վրա...

Եփուն մարդու փորձառու խոսքեր էին ասոնք. որոնք լսվեցան հավանողական մրմունջներով, մանավանդ որ գեղին խոհեմ մեծամասնությունը բացարձակապես համամիտ էր Օհան աղայի հայտնած գաղափարներուն։ Որոշվեցավ ամեն առթիվ ակնարկություններով չձանձրացնել Սահակ էֆենտին և մյուս կողմեն կրկնապատկել իրեն ընծայված փաղաքշանքները։

— Առիթ մը մտածելու է, փայլուն ցույց մը ընելու համար իրեն, ըսած էր Օհան աղա խորհրդավոր շեշտով մը՝ կրկնված շրթունքներու վարպետորդի ծամածռությամբ մը։

Առիթը ներկայացավ ինքնին։

Պատրիարքարանեն հասած պաշտոնական թուղթ մը տեղեկացուց Մ. գյուղի Թաղական Խորհուրդին, որ իր պաշտոնավարության շրջանը լրացած էր և թե հարկ էր նոր Թաղ. Խորհուրդի մը ընտրության ձեռնարկել ընդհուպ։

Երբ իրողությունը իմացվեցավ, առանց նախնական խորհրդակցությանց, առանց կարծիքի փոխանակության, բնազդական մղումով մը, ամեն մարդ գոչեց.

— Սահակ էֆենտին թաղական ընտրենք։

— Ասկե ավելի գեղեցիկ առիթ անկարելի է, որ գտնայինք, ըսավ Օհան աղան, մեյ մը, որ թաղական ընտրենք զինքը միաձայն հավանությամբ ու բազմեցնենք ատենապետի աթոռին վրա, ա՛լ ան ատեն տեսեք Սահակ էֆենտին։

Բայց եթե գեղին մեջ ամեն մարդ համաձայն էր Սահակ էֆենտիի մասին, նույն համաձայնությունը չի կար մնացյալ ընտրելիներուն համար։

Մ. գյուղի մեջ քվեարկուների ամբողջ թիվը 56 էր, որոնք յոթը տարբեր և հակառակորդ կուսակցությանը բաժնված էին։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր, ինչպես ամեն անգամ, ալ ամեն կուսակցություն եռանդով գործի սկսավ։ Քնացած ատելությունները, վիրավորված արժանապատվությունները, առկախ մնացած անձնասիրական հաշիվները, մխացող պզտիկ հեռերը արթընցան, արծարծեցան, մեջ տեղ ելան։ Այսուհանդերձ ամենուն ալ ցանկին գլուխը Սահակ էֆենտիի անունը կը ճառագայթեր։ Սահակ էֆենտի երբ իմացավ իր անունին շուրջը դարձածները, անմիջապես մարդ ղրկեց և տուն հրավիրեց յոթը կուսակցությանը պարագլուխները։

— Անունս ջնջեցեք ձեր ցանկին մեջեն, ըսավ ամենուն ալ վճռական շեշտով մը։

Ամենքը ափ ի բերան մնացին և իրարու երես նայեցան։

— Բայց ներեցեք, կմկմաց Օհան աղան, արդյոք կը հաճի՞ք բացատրել, թե ինչո՞ւ կը մերժեք խորին հարգանքի այս անկեղծ արտահայտությունը, որ մեր գեղը կը փափաքի ընել ձեր ազնվության։

— Կը մերժեմ, որովհետև կը տեսնեմ կոր, որ իմ անունս զենք մը կ՚ընեք կոր ձեր զանազան կուսակցությանը ձեռքը, բացատրեց Սահակ էֆենտին գրգռված ձայնով մը։

Պահ մը լռեց։ Ոչ ոք կը համարձակեր լռությունը խզելու պատասխանատվության ենթարկվիլ։ Ամենքն ալ հանցավորներու պես գլուխնին կախ նստած էին։ Օհան աղան իսկ այս անակնկալ հանկարծական պոռթկումեն շլմորած էր։

Սահակ էֆենտին ոտքի ելավ, քանի մը անգամ սենյակին մեջ վեր վար պտըտեցավ, հետո մեկեն կենալով սենյակին մեջ տեղ.

— Լավ, կ՚ընդունիմ, ըսավ, բայց մեկ պայմանով մը...

— Ըսեք ձեր պայմանը, գոչեցին պարագլուխները հույսի նշույլով մը լուսապսակված։

— Պետք է, որ, շարունակեց Սահակ էֆենտի բառերը հատիկ֊հատիկ արտասանելով, պետք է, որ Թաղական Խորհրդին մեջ ինծի ընկերակցելիք անձերը ես որոշեմ, կամ սանկ ըսեմ, պետք է, որ ես պատրաստեմ ընտրելիներու ցանկը և եթե այդ ցանկը ամենքդ ալ ընդունիք, այն ատեն ես ալ կ՚ընդունիմ թաղականի պաշտոնը, եթե ոչ, անկարելի է... բացարձակապես անկարելի, ահա իմ վերջնական անդառնալի որոշումս։ Գացե՛ք, խորհրդակցեցեք իրարու հետ և եթե այս ըսածներս գործերնուդ կու գան՝ եկեք իմաց տվեք ինծի։

Հյուրերը մեկնեցան երկու օրեն պատասխան բերելու խոստումով։

Սահակ էֆենտիի դրած դրակոնյան պայմանը բուռն վիճաբանությանց տեղի տվավ, սակայն ի վերջո Օհան աղայի իմաստուն, խոհական և շրջահայաց խորհուրդները հաղթանակեցին։

— Հանուն ազգային մանկտվույն և Ս. Եկեղեցվո պայծառության՝ զոհենք մեր անձնական հակառակությունները, ըսած էր հուզված ձայնով, և միանանք Սահակ էֆենտիի դրոշակին տակ։ Ցույց տանք անգամ մը ևս, թե քաջն Վարդանի, Սահակի և Մեսրոպի զավակներն ենք և պատրաստ ենք ամեն զոհողություն հանձն առնել, երբ ազգին շահը և հայ երիտասարդության ապագան կը պահանջե։

Յոթը կուսակցականները, որոնց մին էր Օհան աղան, ներկայացան Սահակ էֆենտիի և ըսին, թե իր առաջարկը ընդունված էր և թե իր պատրաստելիք ընտրելիներուն ցանկին վրա պիտի համաձայնեին ամենքն ալ։

Այս պայմանը հարկեցնելով, Սահակ էֆենտի վսեմ խորհուրդ մը հղացած էր, այն էր՝ իր մականին տակ բոլոր կուսակցությունները իրարու հետ հաշտեցնել, ամեն մեկ կուսակցության գլխավորները իր ցանկին մեջ անցընելով, բայց երբ ցանկը պատրաստելու ատենը եկավ՝ այն ժամանակ տեսավ, որ անհաղթելի դժվարության մը առջևը կը գտնվեր։ Թաղական խորհուրդին համար յոթը անդամ հարկ էր, այսինքն՝ իրմե զատ պետք է միայն վեց հոգի, իսկ կուսակցությունները, ինչպես ըսինք, յոթը հատ էին Մ. գյուղին մեջ։

Սահակ էֆենտի օրերով հնարք մը մտածեց այս կնճիռը լուծելու համար և ի վերջո, ճարահատյալ, որոշեց զոհել կուսակցություններեն մին։ Քվեարկության նախորդ կիրակին ներկայացուց իր ցանկը։ Վեց կուսակցություններն ալ միահամուռ խանդավառությամբ ընդունեցին զայն, գովելով ու փառաբանելով Սահակ էֆենտիի փափկանկատությունը։ Այդ միանվագ գովաբանության մեջ, զոհված խմբակն էր, որ լոկ իր խռպոտ ու աններդաշնակ ձայնը բարձրացուց։ Սահակ էֆենտի վարպետությունն ունեցած էր ամենեն տկար ու աննշան համարված կուսակցությունը զոհելու. այս կուսակցությունը կը բաղկանար միմիայն չորս կուսակիցներե։

Պ. Նշան, գեղին դպրոցին պաշտոնանկ եղած ուսուցիչ մը, Արթին աղա, Թաղական Խորհուրդի նախկին գանձապետ մը, գինեպան հաճի Ագրիպաս և ծերունի ձկնավաճառ մը, խամջի Համբիկ կը ներկայացներ այդ խմբակը, որուն պետն էր Արթին աղա, և հոգին պ. Նշան։ Հազիվ թե Սահակ էֆենտիի ցանկին պատրաստությունը իմացվեցավ գյուղին մեջ, չորսն ալ հավաքվեցան Ագրիպասի գինետունը և հարյուրնոց քանի մը օղիի շիշերու մեջ տեղ որոշեցին կատաղի պայքար մը ուղղել Սահակյան ցանկին դեմ։

Շաբաթ մը ամբողջ մինչև քվեարկության վայրկյանը, անլուր գործունեությամբ դիվային իրարանցում մը ցույց տվին չորսերնին ալ. գինեպանը իր թեզկյահին[4] գլուխը, ձկնավաճառը փողոցներուն մեջ, նախկին գանձապետը տուները և վարժապետը սրճարանները, զբոսավայրերը իրենց պոռչտուքներով լեցուցին։

Իրիկունները կը ժողվվեին հաճի Ագրիպասի գինետունը, ուր այս ընտրական պայքարին առթիվ արտասովոր ոգևորություն մը կը տիրեր։ Հոն գինեպանին ու խամջի Համբիկին հաճախ անտիպ ու միշտ նկարչագեղ հայհոյանքներուն մեջ, որոնք շեշտակի կ՚ուղղվեին Սահակյան խմբակին հասցեին, կը լսվեր պ. Նշանի ճաթած ձայնը, որ Սահմանադրություն մը բռնած ձեռքը՝ կը ջանար զեղծումներ մատնանիշ ընել ընտրական գործողությանց մեջ և «Օրենքի բռնաբարություններ, ակնհայտնի զեղծարարություն, ժողովրդական շահերու ոտնակոխում, բացարձակ անիրավություն, ամիրայական շրջանի վերադարձ, միջնադարյան ոգի, սրբազան պարտականություն» և այլնի պես բառեր կ՚որոտար ապուշ կըթած ականջներու։

Պ. Նշան իրեն խմբին Ժողովրդական Կուսակցություն անունը տված էր, մինչդեռ հակառակորդ կողմը կը կոչեր Մենծ Աղաներու Հետադիմական Խմբակ։ Ինքն ալ իր ընտրելիներու ցանկն ուներ, որուն գլուխը կ՚երևար Արթին աղան, հետո ինքն, հաճի Ագրիպաս, խամջի Համբիկ, Օհան աղա, Մարգար աղա և պ. Հարմա Արայան։ Օհան աղան կը ճանչնանք արդեն, Մարգար աղան ոսկերիչ մըն էր, իսկ Հարմա՝ օրաթերթի օգնական խմբագիր մը, որ ամառները այդ գյուղը իր ազգականներեն մեկուն տունը կ՚անցուներ։ Ուսուցիչը՝ այդ անուններուն, զոր գուցե հարյուր անգամ կը կարդար գեղին բոլոր հայ բնակիչներուն, բացատրողական լրացուցիչ նախադասություններ ավելցուցած էր, այսպես.

Արթին աղա, նախկին Թաղական Խորհուրդի բազմարդյուն գանձապետ և փորձառու համարակալ։

Պ. Նշան, Ուսումնական Խորհուրդեն վկայալ աշխարհագրության և պատմության մասնագետ ուսուցիչ, անիրավաբար պաշտոնանկ եղած կարգ մը անխոստովանելի մեքենայությանց շնորհիվ։

Հաճի Ագրիպաս, ծանոթ կապելլապան[5] և վաճառական ոգելից ըմպելյաց։

Խամջի Համբիկ, արհեստավոր դասու ժողովրդական ներկայացուցիչ և ձկնեղինաց հայթայթիչ։

Օհան աղա, փորձառու ազգային գործիչ, գեղին երիցագույն նախկին թաղականներեն մին։

Մարգար աղա, ճարտար և պատվավոր արհեստագետ ոսկերչաց դասեն։

Հարմա Արայան, մեծանուն գրագետ և հանրածանոթ խմբագիր։

Իրավ է, որ խմբագիրը իբրև առժամյա հյուր մը ոչ ընտրող էր, ոչ ընտրելի, իրավ է, որ Մարգար աղա և Օհան աղա Սահակ էֆենտիի կուսակցության կը պատկանեին, սակայն պ. Նշան իր ցանկը լեցնելու համար ստիպված էր այդ միջոցին դիմել։ Սա ճշմարիտ է, որ երեքն ալ չբողոքեցին իրենց մասին ցույց տրված այս համակրական արտահայտությունեն. միայն պ. Նշան ցանկը կարդացած էր հաճի Ագրիպասի. գինեպանը տեսակ մը արժանապատվության վիրավորանք զգալով՝ անբացատրելի վեհությամբ մը ըսած էր ուսուցչին.

— Մյուսյու, մեր անունին քովեն սա գրաբարճա բառերը վերցուր, մեխանեճի[6] հաճի Ագրիպաս, պալըխճի[7] Համբիկ գրե մինակ, ամեն մարդ գիտե մեզի, լաղապնուս քոլալը շապիկ մի հագցներ[8]։

Տեսնելու և լսելու էր պ. Նշանը, երբ գինետան կամ սրճարանի մը մեջ հլու ունկնդիրներե շրջապատված համբավավոր ցանկը ձեռքին մեջ կը պաշտպաներ, իր բառերով՝ ժողովրդյան շահերը։ Ամեն հարցապնդումի, ամեն ընդդիմախոսության պատասխան մը ուներ, իր ցանկը կը ջատագովեր անօրինակ եռանդով, խորին համոզումով մը բոլոր քննադատությանց դեմ, որ կ՚ըլլային, նույնիսկ քննադատությանց դեմ, որոնք չէին ըլլար և որ սակայն կը գուշակեր, թե ոմանց մտքեն կ՚անցնեին։

— Այո՛, կը գոռար, ինչո՞ւ ինծի պես ուսուցիչ մը թաղական չըլլա, մի՞թե մենք նվազ կարող մարդիկ ենք, քան կարգ մը տգետ մենծ աղաները, տեսեք Ֆրանսան, տեսեք Անգղիան, տեսեք Գերմանիան, ուսուցիչներ կան, որոնք նախարարապետ եղած են, անգամ մը որ թաղական ըլլամ, կը տեսնաք, թե ի՞նչ վիճակի պիտի բարձրացնեմ դպրոցը։

Ու կը նետվեր մանկավարժական բացատրություններու մեջ, խառնիխուռն կը հիշեր Բեստալոծծին[9], գերմանական մեթոդը, զվիցերիական մանկավարժությունը, Ժան Ժագ Ռուսոն[10], անգղիական դրությունը, Ֆրեպելը։

— Տղուն հոգին կրթելու է, ինքնաճանաչությունը զարգացնելու է, մտքին հետ մարմինն ալ զորացնելու է, գիտակից մարդիկ պետք է պատրաստել, տեսեք Եվրոպան, տեսեք Ամերիկան...

Եվ առանց ժամանակ ձգելու խեղճ մարդոց, որ տեսնեն Եվրոպան, տեսնեն Ամերիկան, օձիքներեն բռնածին պես կ՚առներ կը նետեր Չինաստան։

— Չինաստանի մեջ գիտե՞ք տղաքը ինչպես կը կրթեն։

Հաճի Ագրիպասի ու Համբիկի քանտիտատությունն ալ պաշտպանելու համար ստիպված էր շատ լեզու թափել, որովհետև ծաղրական դիտողություններ կ՚ըլլային հաճախ գինեպանին ու ձկնավաճառին՝ պատմական ու աշխարհագրական ընտրելիության մասին։ Պ. Նշան իր ամբողջ պատմական ու աշխարհագրական հմտությունը օգնության կը կոչեր, մեծ֊մեծ խոսքեր կը նետեր օդին մեջ։

— Ֆրանսական հեղափոխությունը կարդացե՛ք, ամեն մարդ հավասար է, ժողովուրդը պետք է իր ճակատագրին տերը ըլլա, ալ անցած են բռնակալության և խավարի դարերը, արևը ամենուն համար կը փայլի։

Ու ահա այլանդակ, անկապակից տողանցությամբ մը խեղկատակի մը ձեռք ինկած մոգական լապտերի մը մեջեն, իրար հրմշտկելով, իրարու վրա գլտորելով, կ՚անցնեին Լուդովիկոս տասնվեցերորդ, Մառա[11], Ռոպեսբիեր, հավատաքննության խարույկները, Կալիլեոս, ենիչերիները, ամիրաները, Գերագույն Ժողով, Ներսես պատրիարք, Կամպեթթա, Պիզմարք ու քաղաքներ, պարանոցներ, նեղուցներ, Քամչաթքա, Բարեհուսո գլուխ[12], Կանարյան կղզիք, Մեծ և Փոքր Պելթ[13], Պոնիֆաչիո, Ալպյան լեռներ ու Վանա լիճը...

Եվ սակայն պետք էր խոսիլ ժամերով, ու կը սպառեր այդ ամենքը, պ. Նշան նորանոր օրինակներ, փաստեր, ապացույցներ ստեղծելու պետք կը զգար, կը մխրճվեր ավելի հեռուները. Կեսարի բռնավորությունը կը դատապարտեր, Բրուտոսի քաջությունը կը փառաբաներ, Միլթիատեսը կը ցուցներ Մարաթոնի մեջ, Լեոնիտասը Թերմոփիլի կիրճը[14], հետո կ՚անցներ նորեն Հռոմ։

— Ուգուրթա տեսա՞ք մի մարդը, ազնվականությունը ջախջախեց, ժողովրդի շահերը պաշտպանեց։

Շատեր, ա՛լ ձանձրացած այդ գիսախռիվ ու հերարձակ պերճախոսություններեն, գործը կարճ կապելու համար, հավանության նշաններ, համոզվելու ձևեր ըրած էին և խոստացած իրենց քվեն պ. Նշանի ցանկին տալու։ Ուսուցիչը իր ցանկը ընդօրինակած ու բաժնած էր քվեները՝ հարյուր թուղթի կտորներու վրա, առանց ուշադրություն դարձնելու, թե արդեն ամբողջ ընտրողներու թիվը 56 հատ էր միայն։

Քվեարկությունեն երեք օր առաջ պ. Նշան գնաց գտավ օգնական խմբագիրը, Հարմա Արայան, խնդրեց, աղաչեց, որ թերթին մեջ բան մը գրե, իրենց գեղի ընտրական պայքարին մասին։ Խմբագիրն ընդդիմացավ և կոկոզավիզ ամբարտավանությամբ ըսավ.

— Մեր թերթը ատանկ ոչինչ խնդիրներով չի զբաղիր։

Բայց ուսուցչին պնդումներին վրա հավանեցավ հիշատակություն մը ընել, եթե քանի մը մեճիտ ցնծային իրեն։ Պ. Նշան վազեց հաճի Ագրիպասին, ձկնավաճառին ու Արթին աղային և երեք մեճիտ հավաքելով՝ հանձնեց Հարմայի։ Հետևյալ օրը՝ ուրբաթ, թերթը եկավ։ Ազգային լուրերու մեկ անկյունը ութը փունթո տառերով քանի մը տող բան կար սա ձևով.

«Մ. գյուղի մեջ հառաջիկա կիրակի տեղի պիտի ունենա նոր Թաղ. Խորհրդի ընտրությունը։ Գյուղին զարգացյալ և հառաջադեմ երիտասարդությունը, նախաձեռնությամբ պ. Նշան Մակարյանի, մեծ գործունեություն մը ցույց կու տա այս առթիվ արդյունավոր և գործունյա Թաղ. Խորհուրդ մը ընտրելու համար»։

Ուսուցիչը ցնծութենեն ինքնիրմե ելած, թերթը առավ և սկսավ սրճարանե֊սրճարան վազել։

— Կարդացե՛ք, տեսե՛ք ինչ են գրեր մեզի համար, աֆերիմ[15] պե...

Եվ բարձր, որոտաձայն կը կարդար ամենուն, դեմքին վրա հաղթական ճառագայթումով մը։

— Կեցցե՜, կը գոչեր, տեսա՞ք մի պատվական, անկողմնակալ, ճշմարտախոս թերթը, բուն ժողովրդական թերթը, ասանկ թերթ Եվրոպայի մեջ ալ քիչ կը գտնվի։

Ու կը հորդորեր ներկաները, որ բաժանորդ գրվեն թերթին։

— Քաջալերելու է ասանկ ժողովրդի շահերուն պաշտպան թերթը։

Սակայն խեղճին ուրախությունը հազիվ 24 ժամ տևեց, շաբաթ իրիկուն, նույն թերթը «հերքում» մը գրած էր՝ ոսկիի մի փոխարեն, կամ, ըստ պոլսական լրագիրներու ոճին, «հանուն անկողմնակալության»։ Այդ հերքումը որ Իրազեկ թաղեցի մը ստորագրությունը կը կրեր՝ հետևյալ կերպով խմբագրված էր.

«Զարմանոք կարդացինք ձեր պատվական թերթին երեկվան թիվին մեջ մեր գեղի թաղական ընտրության մասին խեղաթյուրյալ լուր մը։ Իբրև զարգացյալ և հառաջադեմ երիտասարդության առաջնորդ ձեր հիշած պարոնը պարզապես ապիկար վարժապետ մըն էր, որ դպրոցեն ճամբված է իր անկարողության և անպատշաճ վարուցը համար։ Այդ ողորմելին, գլուխը մեկ քանի իրեն պես փողոցային սրիկաներ ժողոված, կը փորձե թաղական խորհրդի ընտրության առթիվ վրեժ լուծել պատվարժան թաղեցիներեն, դպրոցական պայքար մը մղելով գեղիս մեծամասնության ընտրելիներուն դեմ։ Ահավասիկ ճշմարտությունը իր բովանդակ մերկությամբ։ Կը հուսանք, որ կը հաճիք հանուն արդարության սույն երկտողս հրապարակել ձեր ազգօգուտ թերթին մեջ»։

Երբ խեղճ ուսուցիչն այս տողերը կարդաց, պահ մը սահմըռկած մնաց. բարեբախտաբար առանձին էր և ոչ ոք տեսավ իր խղճալի վիճակը։ Երբեք հոգեկան այս աստիճան դժնդակ ցնցում մը չէր կրած կյանքի մեջ, լրագրի մեջ հրապարակավ խայտառակվիլ, ամենուն բերնին ծամոց ըլլալ, ինչ պիտի ըսեն հիմակ գեղին մեջ, երբ ամեն մարդ կարդար այդ հերքումին թունավոր տողերը. խելահեղ, անիծյալ թերթը ձեռքին մեջ ամուր մը սխմած, տուն՝ իր սենյակը ապաստանեցավ ոճրագործի մը պես, որուն ետևեն ոստիկաններ ինկած են։ Պահ մը մտադրեց անմիջապես շոգենավ նստիլ ու հեռանալ գեղեն, սակայն հետո խորհեցավ, թե հետևյալ առտուն իսկ քվեարկությունը պիտի կատարվեր, թե շատեր խոստացած էին իր ցանկին քվե տալու և թե ապահով կրնար ըլլալ նպաստավոր արդյունքի մը մասին, պետք էր կենալ, պետք էր ճակատաբաց երթալ վաղվան քվեարկության և անգամ մը, որ իր ցանկը հաղթանակեր, այն ատեն ինք գիտեր ընելիքը։ Ու նստավ գրասեղանին առաջ, հերքումին պատասխան մը գրելու համար։ Մինչև առտըվան մոտ գրեց, ավրեց, ընդարձակեց, քսանըութ թերթ լեցնելով։ Ամբողջ իր կենսագրությունը ըրավ, պատմեց մանրամասնորեն, իր՝ իբր դասատու դպրոց մտնելուն պարագաները, մեկիկ֊մեկիկ թվեց երկամյա պաշտոնավարությանը միջոցին անցած ամենափոքր ու աննշան միջադեպերը, հսկայական համեմատություններ տալով անոնց, իր դպրոցեն ճամբվիլը պատմեց եղերական հովվերգությամբ մը և վերջապես գոհ իր գրածեն՝ ոգեսպառ ընկավ անկողինին վրա, քիչ մը քնանալու համար։

Հետևյալ առտուն, կիրակի, գեղին բոլոր հայերը հավաքված էին եկեղեցի, ուր տեղի պիտի ունենար քվեարկությունը՝ ժամերգության ավարտումեն ետք։ Ամենքն ալ տոնազգեստյալ, լուրջ, հանդիսական, հինավուրց Արիսպագոսի[16] մը անդամներուն պես, որոնք մեծ գործ մը տեսնելու վրա են, իրար կը բարևեն, խուզարկու, հարցաքննիչ նայվածքներ ուղղելով մեկմեկու։ Հոն էր նաև պ. Նշան, ակնոցը քթին, խրոխտ ու արհամարհական, որ կ՚երթար կու գար ճակատամարտի մը պատրաստվող զորապետի տենդոտ շարժումներով։ Ձկնավաճառ խամջի Համբիկ խոշոր բանթալոն մը հագած, պեխերը սպառնական ու մարտահրավեր, լայն ու տատանոտ քայլվածքով մը կը չափեր ժամուն բակը։

Ատեն ատեն ծաղրածու ձայն մը կը հնչեր դասատուին ականջին.

— Բարև, պ. Նշան, կարդացի՞ք, աս ինչե՜ր են գրեր քեզ համար...

Ու պ. Նշան, ակնոցը քթին վրա տեղավորելով, դողացող ձայնով մը, որ իզուր կը ջանար հանդարտ ցուցնել.

— Այո՛, հոգեվարքի վերջին հռնդյուններ. կը կարդաք պատասխանս, հանրային գործիչները ամեն ժամանակ կը հալածվին։

Բայց խոսակիցը արդեն հիացումեն անհայտ եղած էր։

Վերջապես հասավ քվեարկության ժամը. ավագերեցը նախագահ Ընտրողական Ժողովին՝ խորհրդարանին մեջ բազմեցավ խոշոր գրասեղանի մը քով, որուն վրա դրված էր քառակուսի տուփը։

Սեղանին քով շարված էին Սահակ էֆենտի, Օհան աղա և գեղին մյուս մեծավորները։

Ավագերեցը ծռեցավ դեպի Սահակ էֆենտին.

— Սկսի՞նք քվեները ժողվել։

— Այո՛, պատասխանեց գլխի վայրահակ շարժումով մը։

Բայց ահա սպառնական ձայն մը լսվեցավ դրան մոտեն։

— Մեր կողմեն ալ պետք է մարդ նստի սեղանին գլուխը...

Հաճի Ագրիպասն էր։ Առտվընե ի վեր գրգռված տրամադրությամբ արթնցած, առիթ մը կը փնտռեր կռիվ հարուցանելու։ Ձկնավաճառը, որ իր քովն էր՝ ավելցուց.

— Հապա, մենե մարդ պետք է հոդ, մենք ալ ազգ ենք, պե՛...

Եվ խամջի Համբիկ իր ջղուտ ձեռքովը բռնեց առաջին կեցող քվեարկու մը և մեկ կողմ հրեց։

Գինեպանն ու ձկնավաճառը մերժողական խոսքի մը, ընդդիմադրության մը կը սպասեին, բազուկի տրամաբանությամբ վեճ մը ստեղծելու համար, բայց Սահակ էֆենտի մեկեն ոտքի ելավ և, իրավունք ունի՛ք, ըսավ, առաջ անցեք, հրամմեցե՛ք, հրամմեցե՛ք, դուք ալ, ի՞նչ ըսել է, ամեն մարդ հավասար է, մեր մեջ եկեք, իմ տեղս նստեցեք։

Հետո ներկաներուն դառնալով.

— Կը խնդրեմ, տեղ բացեք աղաներուն, որ առաջ անցնին։

Ամեն մարդ մեկ կողմ քաշվեցավ և ահա լայն պարապություն մը երևցավ սեղանին շուրջը, ինչ որ կրնար առիթ մը ըլլալ մեծկակ վեճի մը, բայց ավագերեցին հրավերը այդ պատրանքն ալ ցնդեցուց։

— Անցե՛ք, առաջ անցե՛ք, կ՚ըսեին ամեն կողմե։

— Չի գա՞ս պե՛, գոչեց վերջապես գինեպանը ձկնավաճառին ձեռքեն քաշելով։

Բայց մյուսը, վես ու արժանավոր, ձեռքը ուժով մը ետ առնելով՝

— Չէ՛, ձգե՛, ես չեմ գար, դո՛ւն գնա։

Հաճի Ագրիպաս նեղված, դժգոհ, քիչ մըն ալ շփոթած, դանդաղ քայլերով առաջ անցավ և եկավ բազմեցավ ավագերեցին քով։ Ուշադրությամբ դիտեց քվեատուփը, սեղանին տակ նայեցավ կասկածոտ աչքով, թաշկինակովը քրտինքը սրբեց, օ՜ֆ մը արձակեց, հետո մեկեն ոտքի ելած.

— Մյուսյու, գոչեց, խոսքը պ. Նշանին ուղղելով, դուն եկուր նստե, ես երթամ կոր... իմ խելքս չի հասնիր... ես ասանկ օքքապազություններեն[17] չեմ հասկնար...

Վերջին խոսքերը արտասանած միջոցին աչքերը ժուռ ածեց սրահին բոլորտիքը, կը սպասեր, որ մեկը կծու պատասխան մը տար իրեն, սակայն ավա՜ղ, ոչ ոք ձայն բարձրացուց։

— Չի գա՞ս պե՛, խո՞ւլ ես, ի՞նչ ես, գոռաց գինեպանը պ. Նշանին, բազուկը օդին մեջ երկարելով։

— Եկե՛ք, դուք ալ եկե՛ք, մյուսյու Նշան, ըսավ ավագերեցը հայրական փափկությամբ։

Ուսուցիչը ակնոցը տեղավորեց քթին վրա և առաջ անցավ։

Քանի կռիվի առիթները կը վիժեին՝ այնքան կ՚ավելնար գինեպանին բարկությունը։ Երբ պ. Նշան հասավ սեղանին քով, հաճի Ագրիպաս բուռն շարժումով մը պատրաստվեցավ դեպի դուռը երթալու և պոռաց տաճկերեն լեզվով.

— Խերն անիծեմ քվեարկության ա՛լ, Թաղական Խորհուրդին ա՛լ, ինծի ինչ, պե՛, ես իմ գործս նայիմ, առտվընե ի վեր խանութս ձգեր ապուշի պես ժամուն բակը ատեն կ՚անցընեմ կոր կիրակի օրով, թաղական պիտի ընտրեն եղեր... թաղականը իմ փորս կը կշտացնե՞... անոնք մինակ իրենց փորը կշտացնելու համար թաղական կ՚ըլլան, ազգին փարաները, ժամուն եկամուտները ուտելու համար, թող ուտեն, անուշ ըլլա... խերն անիծեմ ամենուն ալ։

Քանի մը քայլ առավ դեպի դուռը, միշտ պատասխանի մը, հարձակումի մը կը սպասեր։ Ոչ ոք ձայն հանեց։

Կեցավ սենյակին մեջ տեղը, գրպանը խառնելով թղթի կտոր մը դուրս հանեց, իր քվեն էր, իր քվեն, զոր այնքան հատիկ հատիկ դյուրընթեռնելի գեղագրած էր դասատուն։

— Քվե ալ պիտի չտամ, ի՞նչ պիտի ընեք նայիմ... չի պիտի տամ վեսալամ[18]... չի պիտի տամ պե...

Եվ թուղթը կտոր֊կտոր ընելով՝ գետին նետեց։ Ագրիպաս կը կարծեր, որ ստիպված էր քվե տալու և թե իր այս ըմբոստացումը միջադեպ մը պիտի հարուցաներ անպատճառ։

— Օղլում[19], ըսավ ավագերեցը հանդարտությամբ, մենք բռնի քվե չենք ուզեր քենե, եթե կը բարեհաճիս կու տաս, եթե ոչ՝ մենք ոևէ կերպով իրավունք չունինք քեզ բռնադատելու։

— Տեր պապա, պոռաց գինեպանը, որ բան մը չէր հասկցած քահանային խոսքերեն, ես քառասուն տարվան մեխանեճի հաճի Ագրիպասն եմ, աչքս աղեկ նայե, ինծի օյին[20] չըլլար... աս տեղ ինչ կը դառնա կոր նե՝ ես աղեկ գիտեմ... ինծի՞ ալ պե, ինծի՞ ալ լոլո...

Վերջապես դուրս ելավ խորհրդարանեն։

Հազիվ թե մեկնած էր, ամենքը մեկեն հարձակվեցան խեղճ պ. Նշանին վրա։

— Հանցանքը անորը չէ, ըսավ Սահակ էֆենտի, այլ ինքզինքին ուսումնականի տեղ դնող կարգ մը զեվզեկներուն, որ ասանկ մարդոց երես կու տան։

— Չե՞ս ամչնար ծո՛, խայտառակ, գոչեց Օհան աղա դասատուին երեսն ի վեր։

— Դո՛ւրս հանեցեք այդ խըմպըլը[21], կը հրամայեր մեկն ալ անդիեն։

— Երեկվան լրագիրը աղվոր լվացեր էր քեզի, բայց նորեն քիչ է, կ՚ըսեր ուրիշ մը։

Ուսուցիչը այդ տեղատարափ հարվածներեն շփոթած, շլմորած, չէր գիտեր ո՞րու պատասխաներ։ Դողահար, կես մը ոտքի ելած, երկու ձեռքերը սեղանին վրա.

— Բայց կ՚աղաչեմ, կը կմկմար, արժանապատվությունները հարգենք... իրավունք չունիք, կը բողոքեմ... սխալ հասկացողություն կա... թեթևորեն պետք չէ դատել...

— Ինչ որ է, անուշի կապեց ավագերեցը, փակենք այս անհարկի միջադեպը և գործի սկսինք, արդեն ժամանակը բավական անցած է։

Քվեները սկսան ժողվիլ, պ. Նշան կամաց մը ձգեց սեղանը և գնաց դրան մոտ, ձկնավաճառին ետին կծկվեցավ, սպասելով քվեարկության արդյունքին, զոր միշտ իրեն նպաստավոր կը նկատեր վարժապետական միամտությամբ մը։

Քվեհամարի գործողությունը հազիվ ժամ մը տևեց և ավագերեցը կարդաց արդյունքը։ Քվեարկության մասնակցած էին 55 հոգի, որոնցմե 52֊ը իրենց քվեն Սահակ էֆենտիի ցանկին տված էին և երեքը ընդդիմադիր կուսակցության։ Ուսուցիչը, որ ականջ կտրած դրան մոտ կը լսեր նախագահին խոսքերը.

— Մատնո՜ւթյուն, պոռաց և եկեղեցիեն դուրս նետվեցավ։

— . . . . . . . . . . . . . գոչեց ձկնավաճառը։

Բ.

Հաջորդ կիրակին նորընտիր թաղականները իրենց անդրանիկ նիստը ըրին դիվանը կազմելու համար, միաձայնությամբ ատենապետ հռչակվեցավ Սահակ էֆենտի։ Օհան աղա ժողովեն ելլելով եկած էր ծովեզերյա մեծ զբոսարանը, ուր հավաքված էին գրեթե գեղին բոլոր հայերը։ Ծերունի նորընտիր թաղականը մոտեցավ բոլոր սեղաններուն և սրտազեղ ուրախությամբ ավետեց ժողովին արդյունքը։

— Սահակ էֆենտին ատենապետ ըրինք միաձայն հավանությամբ։ Ա՛լ հիմակ նայեցեք ինչ պիտի ըլլա մեր գեղը։

Թերթերն ալ մեծամեծ գովեստներով ծանուցած էին այդ ընտրությունը։ Գոված էին այն միաձայնությունը և օրինապահությունը, որով կատարված էր քվեարկությունը և Սահակ էֆենտիի ազգային գործերու մեջ ունեցած փորձառությունը և շեշտելով՝ հույս հայտնած էին, թե մոտ ժամանակեն Մ. գյուղի կրթական և բարեգործական հաստատությունները հսկայական հառաջադիմություններ պիտի ընեին, շնորհիվ այդ բարձր անձնավորության, որուն ներկայությունը ճշմարիտ շնորհք մը և երկնային բարիք մըն էր գեղին համար։ Անցան օրեր, շաբաթներ և ամիսներ։ Սահակ էֆենտի խղճմտորեն կը կատարեր իր ատենապետության պաշտոնը, միշտ ներկա կը գտնվեր նիստերուն, իր խորհուրդներն ու խրատները կը շռայլեր ամենուն, սակայն քսակեն փարա մը տված չուներ։

Գեղացիներուն համբերությունը կը սպառեր։ Անհամ ակնարկություններ, կծու դիտողություններ սկսան ծայր տալ։

Ընդդիմադիր կուսակցությունը, որ ընտրության ջախջախիչ արդյունքեն ձայնը քաշած, պապանձած էր, գլուխ վերցուց։

Պ. Նշան հեգնական դիրք մը առավ. լսած էր, որ ծաղրը կը սպաննե և այդ զենքով ոճիրներ կ՚երկներ։

— Սահակ էֆենտի ի՞նչ նոր մեծագործություն ըրավ այս շաբթու, կը հարցներ Օհան աղային կամ ուրիշ թաղականներուն։

Երբ Աղքատախնամին գանձանակը կը բերեին հաճի Ագրիպասի, կը մերժեր իր նվերը։

— Հիմակ մեր հինգ տասը ղրուշին պետք չունիք, Սահակ էֆենտիին պես մարդ կա մեջերնիդ։

Ու ձկնավաճառը անդիեն։

— Քասային[22] բալլիքը[23] ձեզի է տվեր...

— Վախնամ քասան այնչափ բացած չունի, որ բալլիքը փասլանմիշ է եղեր[24], կը ծաղրաբաներ ուրիշ մը։

— Բալլիք կ՚ուզեք նե՝ իմ քովս հատ մը կա, կը հավելուր անպատկառ խամջի Համբիկ։

Եվ շատեր, որոնք Սահակ էֆենտիի տված էին իրենց քվեն՝ արդարացի կը գտնեին այդ ծաղրաբանությունները։

Ատենապետը կամաց֊կամաց զգաց իր համբավին խախտիլը։

Այս միջոցներուն վրա հասավ մանկապարտեզի տարեկան հանդեսը։ Գեղին դպրոցի հոգաբարձությունը, «եռանդուն և անձնվեր երիտասարդներե կազմված», ուզեց այս անգամ արտասովոր փայլով մը կատարել այս հանդեսը։ Դպրոցին պարտեզը մեծ վրան մը կանգնվեցավ, ծաղիկներ բերվեցան ամեն կողմե և աթոռներ՝ ամեն տունե։ Սահակ էֆենտիի անդրանիկ աղջիկը, օր. Զարուհի, իր դաշնակը անձնվիրաբար նվիրեց երեք ժամվա համար և հանձն առավ քանի մը կտոր նվազել հանդեսին ատեն։

Հուլիսի տաք կիրակի մը գեղին բոլոր հայ ընտանիքները, իրենց ծառաներով, սպասուհիներով ու խոհարարներով լեցվեցան պարտեզը, իրարու վրա դիզված, խճողված։ Լայն թիկնաթոռի մը վրա բազմած էր Սահակ էֆենտի՝ հանդեսին նախագահը, իր շուրջն ունենալով թաղականները և ուրիշ մոտակա գյուղերե հյուրեր և մամլո ներկայացուցիչներ։ Հեռուն՝ հանդիսականներու առաջին շարքին մեջ կ՚երևար պ. Նշան՝ հեգնող դատափետիչ ակնոցը քթին վրա։

— Ի՜նչ ողորմելի կազմակերպություն, ի՜նչ անկանոն կարգապահություն, կ՚ըսեր քովիններուն, աթոռները փոխանակ ասանկ շարելու, լավագույն չէ՞ր ըլլար դեպի երկայնքին դնել, դաշնակը տեսեք ի՜նչ աննպաստ պայմաններու մեջ տեղավորված է, ծաղիկները շատ անճաշակ կերպով դրված են, կիներուն հատկացված մասը պետք էր աջ կողմը ըլլար, բայց ո՞վ ուշադրություն պիտի ընե ասանկ բաներու...

Հետո կը քննադատեր այն խաղալիքները, որոնք սահմանված էին իբրև նվեր տղոց տրվելու։

— Այս տեսակ խաղալիքներե ի՞նչ շահ, ի՞նչ օգուտ կրնա քաղել տղան... տղուն ձեռքը այնպիսի խաղալիքներ տալու է, որ միտքը մշակե, իմացականությունը զարգացնե, բարոյականը զորացնե, հոգին կրթե, հետաքրքրությունը սրե, դարուս ոգվույն համեմատ ուղղություն մը տա իրեն, վերջապես ինքնաճանաչ ու պատվավոր քաղաքացիներ պատրաստե... մա՛րդ պատրաստեցեք, մա՛րդ, և ո՛չ թե մարդամեքենաներ...

Մանկական պարեր, մանկական երգեր, մանկական մարմնամարզեր կատարվեցան։ Ամենեն ետքը 5֊6 տարեկան երեք երեխաներ զավեշտ ներկայացուցին խիստ հաջող կերպով։ Մին բժիշկ եղած էր, մյուսը հիվանդ ու երրորդը՝ սպասավոր։ Հանդիսականները կուշտ ու կուռ խնդացին մանուկներուն լուրջ ու հանդիսական ձևերուն վրա և ընդհանուր ծափահարություն մը ողջունեց խաղին ավարտումը։ Երկու պարտիզպանուհի օրիորդներուն հաղթանակը եղավ այն։ Սահակ էֆենտի ինքն էր ծափահարությանց նշանը տվող և աֆերիմներ, ապրիսներ կ՚ընկերանային իր ծափերուն։ Հանդեսին փակումեն առաջ վարժուհիներեն մին տեղեկագիր մը կարդաց և երբ լմննալեն ետքը ամեն մարդ կը պատրաստվեր մեկնելու, Սահակ էֆենտի ոտքի ելավ խոսելու համար։ Ամենքն ալ իրենց մեկնումի շարժումին մեջ քարացած մնացին։

— Այսօրվան հանդեսը զիս չափեն ավելի գոհ ձգեց, ըսավ բարձր, ինքնավստահ ձայնով մը, ապրին գեղին ուսումնասեր երիտասարդները, որոնք այսչափ հոգ կը տանին մեր պզտիկ տղոց կրթությանը համար, բայց միայն նախնական֊պարզ կրթություն մը տալը բավական չէ, ժամանակները փոխված են, հիմակ մարդս ապրելու համար գիտություններ, լեզուներ, արհեստներ սորվելու պետք ունի, կարողություն ունեցողներուն պարտականությունն է ասոնց վրա մտածել (բուռն ծափահարություններ)։ Պետք է մնայուն, տևական բան մը ընել, ազգին զավակները մեր ամենուս ալ զավակներն են...

— Կեցցե՜, կեցցե՜ Սահակ էֆենտին...

— Ամեն հարուստ իր ձեռքեն եկածը պետք է ընե ազգին կարոտ պատանիներուն կրթությանը համար։ Անտարբերությունը մեղք է, ամոթ է... ես իմ կարողությանս չափով կ՚ուզեմ օրինակ տալ ուրիշներուն և այս օրվընե կը հայտարարեմ, որ այս պզտիկներեն երեք հատը... խաղը ներկայացնողները, իմ պաշտպանությանս տակ պիտի առնեմ...

— Կեցցե՜, կեցցե՜, կեցցե՜...

— Այո, իմ պաշտպանությանս տակ պիտի առնեմ... երբոր քսան տարին լրացնեն, ու այն ատեն իմ քսակեն Եվրոպա պիտի ղրկեմ զիրենք, որ արհեստ մը, գիտություն մը սովրին իրենց ճաշակին համեմատ...

— Կեցցե՜, կեցցե՜, կեցցե՜...

— Հետևաբար կը խնդրեմ, որ պատվարժան հոգաբարձությունը այդ երեք տղոց անունը, մականունը, ծննդյան թվականը, ծնողացը անունը և արհեստը մանրամասնորեն թուղթի մը վրա նշանակելով՝ ինծի հաղորդե։

Սահակ էֆենտի նստավ թիկնաթոռին մեջ։

Խանդավառությունն աննկարագրելի էր։ Կեցցեներու անվերջանալի որոտում մը կը դղրդեր օդը։ Շատ մը թևեր միջոցին մեջ կը տատանեին։ Անոնք, որ ետև մնացեր էին ու չէին կրնար տեսնել Սահակ էֆենտին, հառաջ կը խուժեին մոլեգին։ Ընդհանուր իրարանցում, տակնուվրայություն, վայնասուն մը կը տիրեր ամեն կողմ։ Տղաք սկսան լալ ու քանի մը կիներ մարեցան...

— Ջո՜ւր, ջո՜ւր, կը պոռային չորս դիեն։

Պ. Նշան աթոռին մը վրա ելած՝

— Հանդարտությո՜ւն, հանդարտությո՜ւն, կը հրամայեր։

Վերջապես այս ընդհանուր ոգևորության մեջ պարտեզը սկսավ պարպվիլ։

Իրիկվան ամենուն խոսակցության նյութը Սահակ էֆենտիի մեծագործությունն էր։

Օհան աղան հաղթական «տեսա՞ք մի»֊ներ կ՚արձակեր թերահավատներուն երեսին, որոնք ամչկոտ պապանձումի մը մատնված էին։

Միայն խմբագիրը, Հարմա Արայան, սկեպտական ժպիտով մը կ՚ըսեր.

— Կարծեմ լավագույն պիտի ըլլար այս կեցցեները պահել տասնըհինգ տարի ետքը... երբ երեք երեխաները մեծցած՝ շոգենավ նստին Եվրոպա երթալու համար... մենք հիմա աղոթենք, որ բարերարին լյարդի հիվանդությունը տակավին քսան տարի փորձանք մը չի հանե։

Այս արդարացի խորհրդածությունը սակայն արգելք մը չեղավ, որպեսզի հետևյալ օրը թերթին մեջ «Օրինակելի բարերարություն» խորագրով շռնդալից հոդված մը չգրեր, որուն մեջ յոթերորդ երկինքը բարձրացուցած էր մեր հարուստ վաճառականը։

Մյուս թերթերն ալ մեծամեծ գովեստներով խոսեցան այն մեծ բարերարության վրա, Խազազ Ամիրան[25] ու Սանասարյանը[26] հիշեցին այս առթիվ, Աբրահամ Այվազյան[27]՝ Կաչուտերյան գերդաստանին կենսագրությունը ըրավ և պատրիարքը օրհնության կոնդակ մը ղրկեց Սահակ էֆենտիին։

Այս դեպքեն ամիս մը ետքը, առտու մը, խորհրդարանին մեջ, Օհան աղա հայտնեց Սահակ էֆենտիի, թե գեղացի աղքատ աղջիկ մը կար, որ մոտերս պիտի ամուսնանար պարկեշտ երիտասարդի մը հետ, բայց ոևէ միջոց չուներ նույնիսկ անհրաժեշտ օժիտ մը պատրաստելու համար և թե ինք ու քանի մը բարեկամներ որոշած էին հանգանակություն մը ընել այս առթիվ, և հրավիրեց Սահակ էֆենտին, որ մասնակցեր այս բարի գործին։

— Դուք բանի մը մի խառնվիք, ըսավ Սահակ էֆենտին, ես մինակս այս աղջկան ամբողջ օժիտը պիտի հոգամ։

Օհան աղա այս հանկարծական պատասխանին վրա ափ ի բերան մնացած, շնորհակալության քանի մը խոսքեր թոթովեց և մեկնեցավ։

Սահակ էֆենտի, որ մանկապարտեզի երեք երեխաներու առթիվ իրեն ուղղված անհատական և հրապարակային գովեստներեն գինովցած էր, ալ կը փափաքեր բարերարի հաստատ համբավ մը շինել, տևական՝ մնայուն բան մը, և իր պաշտոնակիցներուն առաջարկը անմիջապես իրեն ընդնշմարիլ տվավ, որ պատվական առիթ մըն էր այդ չքավոր աղջկան օժիտը՝ նոր շպարով մը փայլեցնելու համար իր անունը։

Հետևյալ օրն իսկ Սահակ էֆենտի ներկայացավ իր շուկայի բարեկամներուն, մանիֆաթուրայի վաճառականներ կամ խանութպաններ։

— Սըտեղեն թոփ մը ճերմակ խասա[28] տուր, ըսավ մեկուն։

— Սահակ էֆենտի, ձեզի՞ համար է։

— Չէ՛, գեղերնիս աղքատ աղջիկ մը կա, հարս կ՚ընենք կոր տե... թոփ մը խասան ալ թող ձեր նվերը ըլլա, դուք ասանկ բարիքներ կը սիրեք։

Ու խասան ծառային հանձնելով՝ մտավ ուրիշ խանութ մը։

— Բարև, Մարկոս էֆենտի, այսօր մուրացկանության ելած եմ...

— Ի՞նչ կա որ...

— Ճանըմ, գեղերնիս աղքատ աղջիկ մը կա, որ հարս պիտի ըլլա, օժիտ շինելու կարողություն չունի, ելան ինծի եկան, եհ իշտե՛, ձեռքես եկածը կ՚ընեմ կոր... դուն ալ հարկավ ֆիստանցու մը չես մերժեր։

Մարկոս էֆենտի դժգոհությունը ծածկելով հրաման կ՚ընե, որ ֆիստանցու մը կտրեն։

Այս կերպով մինչև իրիկուն, մեր բարերարը հարսնցուի բոլոր պետք եղած օժիտը կը հոգա, առանց քսակին բերանը բանալու։

Իր շուկայի ծանոթները, որոնք գիտեին ամիս մը առաջ Սահակ էֆենտիի բարերարական մեծ առաջարկը, կը պատկառեին և չէին ուզեր փոքրիկ բանի մը համար զինքը վշտացնել՝ մերժելով իր ըսածը. ասկե զատ, Սահակ էֆենտի հարուստ էր և հարուստ մարդ մը արդեն միշտ պատկառելի է և անդիմադրելի։

Հարստությունը ինքնին ձգողական բան մը ունի, նույնիսկ անոնք, որ այսինչ կամ այնինչ հարուստեն բան մը չեն սպասեր, բան մը չեն հուսար կամ հուսալու պետք չունին, ամեն զոհողություն հանձն կ՚առնեն, հեռուեն կամ մոտեն հարաբերության մտնելու համար։

— Հարուստ մարդեն միշտ օգուտ կրնա ծագիլ, բայց ոչ վնաս, կը տրամաբանեն, անկե զատ, ո՞վ գիտե, կարելի է օր մը գլուխնիս ցավի նե՝ իրեն դիմելու կ՚ըլլանք։

Ու հետո փողոցեն անցած ատենը բարևելը կամ հետը խոսելը մեկու մը, որուն արկղին մեջ գուցե հարյուր հազար ոսկի կա, շատ ավելի խորունկ և այլապես հմայիչ է, քան թե վարժապետի մը հետ խոսիլը, կամ տիրացու մը բարևելը։ Դրամը ոչ միայն նյութապես տոկոսաբեր է, այլ նույնիսկ բարոյապես։ Հարուստ մը առանց ոևէ զոհողության, առանց ոևէ ջանքի, միմիայն իր դրամին շնորհիվ և անոր քանակության համեմատ կը բարձրանա, կը պարկեշտանա, կը պարտավորվի, կ՚ազնվաշքանա, կ՚իմաստուննա։

Ընդհանրապես կ՚ըսենք հարուստի մը համար.

— Դրամը քովեն առնես նե՝ ապուշ ավանակին մեկն է։

Բայց չենք ըսեր.

— Ապուշ ավանակին մեկն է, որ դրամ ունի։

Ինչ որ ցույց կու տա, թե այնքան ատեն, որ դրամ ունի՝ ապուշ ավանակ մը չէ և թե դրամը քովեն երթալեն ետքն է, որ պիտի ապուշնա։

Սողոմոն, որ իմաստուն կոչված էր իր հարստությանը համար, կ՚ըսե «իմաստությունը արծաթի պես փնտռես ու ծածուկ գանձերու պես խնդրես», ինչ որ իմաստության և դրամին միջև եղած նույնությունը կը հաստատե։

Այսպես ուրեմն, Սահակ էֆենտի, շնորհիվ իր հարստության առթած պատկառանքին, կրցավ խեղճ աղջկան ամբողջ օժիտը պատրաստել։

Ասիկա գեղին մեջ նորանոր գովաբանությանց և օրհնենքներու պատճառ եղավ։ Ամենեն համառ սկեպտականներն իսկ ստիպվեցան գլուխ ծռել այդ տեսանելի և շոշափելի բարերարության առջև։ Թերթերը հիշատակեցին օժիտի պատմությունը «Մ. գյուղի բարերարը» տիտղոսին տակ և այդ մակդիրը մնաց Սահակ էֆենտիի վրա։ Գեղին մեջ շատեր ա՛լ Սահակ էֆենտի չէին ըսեր զինքը հիշած ատեննին, այլ «մեր գեղին բարերարը»։

Եվ Սահակ էֆենտի կանգ չառավ այս գեղեցիկ ճամբուն մեջ, ամեն օր նորանոր առիթներ գտավ, նորանոր միջոցներ հնարեց՝ բարերարելու։

Իր փոքրիկ տղուն՝ Վահանիկին փոքրիկ գանձանակ մը գնեց, որուն մեջ ամեն այցելու ստիպված էր նվեր մը ձգել։ Հավաքված դրամով գերեզմանատան պատերը պիտի նորոգվեին։

Տղան, հորամույն զավակ[29], միայն տան այցելուները տուգանքի ենթարկելով չգոհացավ. կիրակի առտուները, գանձանակը ձեռքը, կ՚երթար եկեղեցիին շրջափակը իր սկսնակ բարերարի պաշտոնը կատարելու. իրիկունները կրկին գանձանակովը կը շրջեր ծովեզերյա զբոսատեղիները։ Գեղին մեջ անունի տոնախմբություն, հարսնիք, կնունք կամ նշանտուք չէր կատարվեր, առանց այդ ինքնակոչ հյուրին գանձանակին ներկայությանը։ Ա՛լ գեղացիներուն համար մղձավանջ մը դարձած էր Վահանիկն ու իր գանձանակը։ Այսուհանդերձ իրենց նվերները չէին համարձակեր մերժել իրեն, որովհետև իրենց «բարերարին» տղան էր։

Մինչ գանձանակը կը շարունակեր իր անվերջանալի շրջագայությունը, դպրոցին շենքը հետզհետե կը սպառնար վերջնական ու աղետալի քայքայումի մը։ Ամեն փոթորիկ, անձրև կամ հով նոր ավերում մը կը գործեր։ Ծնողքները կը վախնային տղաքը դպրոց ղրկելու և հոգաբարձությունը կը խորհեր եկեղեցիին վերնատունը դասարանի վերածել։ Գեղին մեջ դպրոցի շենքին վիճակը օրվան խոսակցության նյութն էր և ամեն մարդ ակնդետ կը սպասեր, որ Սահակ էֆենտի «բան մը ընե»։

Կիրակի մը, ժամերգութենեն ետքը, թաղականներն իրենց ատենապետին՝ Սահակ էֆենտիի հետ գացին քննելու դպրոցը, ընկերակցությամբ ճարտարապետ Մկրտիչ աղայի։ Շենքին հիմերը, պատերը, առաստաղը և գետնատախտակները մանրամասնորեն զննվեցան։ Վերջապես Մկրտիչ աղա վճիռ արձակեց.

— Այս դպրոցը անմիջապես գոցելու է, որովհետև տղոց կյանքը ամեն ժամ վտանգի մեջ է։

Հետևյալ օրը դպրոցը փակված էր «առժամյա կերպով»։ Գեղին մեջ հուզումը սաստկացավ։

— Ի՞նչ պիտի ընե Սահակ էֆենտին։

— Ինչո՞ւ բան չըներ կոր Սահակ էֆենտին։

Կը հարցնեին իրարու գեղացիները, և պ. Նշան, միշտ ընդդիմադիր կուսակցության պետը, հեգնական հաղթանակով մը կը պատգամեր.

— Սահակ էֆենտի բան մը ընելիք չունի, տղաքն ալ այսպես փողոցները պիտի մնան... ես արդեն առաջին օրեն ըսած եմ ու նորեն ճակատաբաց կը կրկնեմ, թե ազգ մը Սահակ էֆենտիներով չի կառավարվիր, ժողովրդյան ամեն խավերեն ու տարրերեն բխող անդամներ պետք են թաղական խորհուրդի մը գլուխը, բայց արդեն մարդ չունինք, մարդ, ճշմարիտ վարչագետները, պետական անձերը կը պակսին մեր մեջ, Թիերի կամ Կլատսթոնի պես մարդիկ, զոր օրինակ...

Դասատուին հաղթությունը սակայն կարճատև եղավ. հաջորդ կիրակի Սահակ էֆենտի Թաղական Խորհուրդին մեջ ծանույց՝ ամենապարզ բանի մը պես, թե որոշած է ինք ամբողջովին վերաշինել դպրոցը։

Լուրը անմիջապես տարածվեցավ ամեն կողմ։

— Տեսա՞ք մի, կը գոչեր Օհան աղա ուրախութենեն խելահեղ, տեսա՞ք մի, Սահակ էֆենտին ինչ մարդ է... արձան կանգնելու է, արձան՝ ասանկ բարերարներուն։

Իրիկունը, երբ Սահակ էֆենտի ընտանյոք եկավ ծովեզերյա սրճարանը՝ ամենը հարգանքով ոտքի ելան ու եկան ձեռքը թոթվել ու իբրև գեղացի՝ իրենց երախտագիտությունը հայտնել։

— Կ՚աղաչեմ, մի չափազանցեք, կ՚ըսեր ամենուն Սահակ էֆենտի, համեստունակ դեմքով մը, եղածը մեծ բան մը չէ, ես պարզապես իմ պարտականությունս կատարած պիտի ըլլամ։

Նույնիսկ պ. Նշան գործին մեծութենեն շլացած՝ եկավ իր կարգին Սահակ էֆենտիի ձեռքը սեղմել։

— Սահակ էֆենտի, ըսավ, թեև կարծիքներու, գաղափարներու և սկզբունքներու մեծ տարբերություն մը մեզ իրարմե կը բաժանե, բայց ներեցեք, որ այս հանդիսական ժամուն կը մոռնամ ձեր մեջ եղող Թաղական Խորհուրդի ատենապետը և հոն կը տեսնեմ միայն «Ազգային բարերարը»։

Հազիվ թե վերջին բառերը արտասանած էր, ահա Սահակ էֆենտիի շուրջը գտնվողները «Կեցցե՜ Ազգային բարերարը» աղաղակը բարձրացուցին ու սեղանե սեղան «Կեցցե՛ Ազգային բարերարը» շրջեցավ ընդհանուր հուզումի մը մեջ։ Այս խանդավառութենեն Վահանիկ օգուտ քաղեց իր անբաժանելի գանձանակը մեջ տեղ հանելով. ալ ո՞վ կրնար մերժել իր նվերը։

— Աֆերի՜մ, Վահանիկ, տեսեք, հիմակվընե բարիք ընել կ՚ուզե կոր։

— Անանկ հոր զավակն ալ հարկավ այսպես կ՚ըլլա։

— Հիմակ ասանկ է նե, մեծնա նե ինչե՜ր պիտի չընե։

— Ապրի՜ս, կեցցե՜ս։

Եվ դահեկանները կ՚իյնային ու կ՚իյնային գանձանակին մեջ։ Երբեք այդ օրվան պես հասույթ մը չէր ունեցած պզտիկ հանգանակիչը։

Հետևյալ օրը, թերթերը լեցված էին Սահակ էֆենտիի նոր բարերարության ներբողներով։ «Մ. գեղի բարերարը» ալ այս անգամ «Ազգային բարերար» կը հռչակվեր, արժանի հաջորդը Պեզճյաններու և Սանասարյաններու։ Ըստ թերթերու գրածին, այդ բարերարության արժեքը կը կրկնապատկվեր՝ այնքան համեստ ու այնքան ալ ինքնաբեր եղանակով մը ի գործ դրված ըլլալուն համար։

Անցան քանի մը շաբաթներ։ Վարժարանին տղաքը կը շարունակեին պիլիա[30] խաղալ փողոցներուն մեջ և գեղացիները չէին դադրեր գովաբանելե Սահակ էֆենտին։

Վարժարանին վերաշինության խնդիրը գեղին ամբողջ հայ բնակչությունը կը զբաղեցներ. այս առթիվ ամեն մարդ քիչ մը ճարտարապետ եղած էր և իրեն հատուկ հատակագիծը ուներ կառուցանելի շենքին համար։

— Հիմերը չորս մեթրո[31] խորունկ փորելու է, կը խրատեր Օհան աղա, այստեղի հողը այնպես կը վերցնե։

Հաճի Ագրիպաս աղա կ՚ուզեր, որ վարժարանին ներքնահարկը մեծկակ գինետուն մը շինվի և կը խոստանար հինգ տարի վարձելու համար պայմանագրություն կնքել։

— Պատուհանները լայն և ձեղունը կարելի եղածին չափ բարձր, կը հրամայեր պ. Նշան, պետք է առողջապահական օրենքներուն համեմատ շինվի նոր շենքը, արդի մանկավարժական առողջապահությունը կը պահանջե, որ դասարանները առնվազն 12 մեթրո երգայնություն և 8 մեթրո լայնություն ունենան, գործարանները շենքեն դուրս, պարտեզին անկյունը պետք է շինել, մասնավոր խնամք տանելու է մարմնամարզի հատկացված մասին... հետո բաղնիք մը անհրաժեշտ է, լոգարանով, տուշով, ավազանով բաղնիք մը, մանկավարժական կատարելագործված վերջին դրությունները այսպես կը պահանջեն... ջանանք օգտվիլ զվիցերիական և անգղիական փորձառություններեն. ըստ իս, լավ կ՚ըլլա, որ Գերմանիայեն մասնագետ ճարտարապետ մը բերվի ու անոր հանձնվի շինության գործը։

Ոմանք կը փափաքեին, որ վարժարանը փայտաշեն ըլլար, ուրիշներ քարաշենի կուսակից էին և մաս մըն ալ, հաշտարար ոգիներ, կ՚առաջարկեին կեսը քարե ու կեսը փայտե շինել։ Ամեն ոք թուղթ մը և մատիտ մը ուներ գրպանը։

— Աղբա՛ր, կ՚ըսեր մին՝ փողոցը բարեկամ մը կեցնելով, երեկ գիշեր մտածեցի, որ դուռը փոխանակ մեջ տեղը շինելու, եթե ձախ կողմը շինվի՝ ավելի աղեկ պիտի ըլլա, ասով կարելի է ճաշասրահը երկու մեթրո ավելի երկարել, տես բացատրեմ...

Ու թուղթին վրա քանի մը գիծեր կը մրոտեր։

— Ո՛չ, անկարելի՛ է, կը բողոքեր մյուսը, դուռը մեջ տեղը պետք է ըլլա, եթե ըսածիդ պես ձախ կողմը ըլլա, ո՞ւր պիտի դնես սանդուղը, տե՛ս, ճիշտ ձախ կողմը սանդուղ կա։

Ու ցույց կու տար իր կողմե պատրաստված հատակագիծ մը։

— Բայց ես սանդուղը աջ կողմը դրած եմ...

— Ես աջ կողմը տնտեսին սենյակը հատկացուցի...

— Տնտեսին սենյակը ես պարտեզին մեջ շինած եմ։

— Այդ ձեր երկու հատակագիծերն ալ փարա մը չեն ըներ[32], մեջ կը մտնար երրորդ մը՝ գրպանեն երրորդ ուրվագիծ մը հանելով, դուք ասիկա նայեցեք, տեսեք ես դուռը երկուք շինած եմ, մին աղջիկներուն և մյուսը մանչերուն համար, իսկ սանդուղը շենքին ճիշտ մեջ տեղն է...

— Ճիշտ մեջ տե՞ղը, բայց ատով շատ տեղ կը կորսվի։

— Պարապ խոսք մի ըներ, քու խելքդ չի հասնիր կոր։

Ու վիճաբանությունը կը շարունակվեր, մինչև իսկ կռիվի փոխվելով երբեմն։

Գործնական մարդիկ խրատ կու տային հատակագիծով չզբաղելու, մինչև որ շինության համար ըլլալիք ծախքին գումարը գիտցվեր. բայց այս խրատին հետևող չի կար։

— Քանի որ Սահակ էֆենտի հանձն առավ գրպանեն վճարել դպրոցի շինության ծախքը, անշուշտ, ինչ որ պետք ըլլա՝ պիտի տա, կ՚ըսեին խանդավառները։

Սահակ էֆենտի մտիկ կ՚ըներ այդ ամենքը, իրեն ներկայացված հատակագիծերը կը քններ, ոմանց մասին հավանություն կը հայտներ, ուրիշները կը քննադատեր, առանց սակայն վերջնական որոշումը տալու։

— Տևական, հաստատ բան մը շինելու է, կ՚ըսեր ատեն ատեն, հոգ չէ, թող պզտիկ ըլլա, բայց հաստատուն ըլլա։

Եվ անցան տակավին օրեր ու շաբաթներ. դասատուները, որոնց ամսականը կտրված էր, ցիրուցան եղան, տղաք շարունակեցին իրենց խաղերը և գեղացիք՝ հատակագիծի վիճաբանությունները։ Կամաց֊կամաց դիտողություններ սկսան լսվիլ։

— Ի՞նչ պիտի ըլլար այս դպրոցի վերաշինության խնդիրը. ե՞րբ վար պիտի առնվեր հին շենքը, ե՞րբ պիտի սկսեին հիմնարկության։

— Կեցե՛ք, սա ձմեռը անցնի, օդերը բացվի, կը հանդարտեցներ Օհան աղան անհամբերները, և այն ատեն պաշտոնական դիմում մը ընենք... հարկավ Սահակ էֆենտին ալ իրեն համար մտածելիք բան մը ունի։

Գարունը եկավ. վեց ամիս անցեր էր դպրոցին փակումեն ի վեր, երբ գիշեր մը, Թաղական Խորհուրդի անդամները Սահակ էֆենտիի տունը ներկայանալով վարժարանի շինության խնդիրը մեջ տեղ դրին, իր խոստումը հիշեցնելով.

— Այո՛, անմիջապե՛ս շինության ձեռնարկելու է, ըսավ Սահակ էֆենտի, այս կիրակի անպատճառ ներկա գտնվեցեք խորհրդարանը, Մկրտիչ խալֆային[33] ալ լուր տվեք, որ գա ու գործը լմնցնենք։

Կիրակի, խորհրդարանին մեջ, Սահակ էֆենտի խոսք առավ.

— Այն օրը, երբ հանձն առի, ըսավ, ի հիմանց վերաշինել ձեր գեղին վարժարանը իմ անձնական քսակես, ամենքդ ալ անշուշտ, վստահ էիք, որ խոստումս անկեղծ էր և միևնույն ատեն ազգասիրական զգացումե մը թելադրված...

— Հարկա՛վ, Սահակ էֆենտի, ատոր տարակո՞ւյս մի կա, լսվեցավ ամեն կողմե։

— Ա՛րդ, շարունակեց, այս գործը հանրօգուտ և միանգամայն ազգային ըլլալով, պետք է ամենքդ ալ մասնակցիք անոր... սխալ չի հասկցվի, դրամը ինե... միայն թե դուք ալ բարոյական աջակցությունը պիտի տաք...

— Անշո՛ւշտ, ի՞նչ ըսել է...

— Շինության բոլոր հոգը իմ վրաս պիտի չբեռցնեք, ես վաճառական մարդ եմ, հազար տեսակ գործ ունիմ գլուխս, դրամը ես տամ, դուք ալ ձեր կարողության սահմանին մեջ ձեր կրցած միջոցներով պետք է աշխատիք, դպրոցը ազգինն է, իմս չէ. ձեր զավակները պիտի կրթվին հոն, դուք պիտի վայելեք... քանի՞ զավակ ունիս, Մկրտիչ խալֆա։

— Չորս հատ, էֆենտիս։

— Աստված պահե՛։

— Շնորհակա՛լ եմ, ո՛ղջ ըլլաք։

— Հիմա Մկրտիչ խալֆան չորս զավակ ունի նե՝ ըսել է դպրոցի շինությունը ամենեն ավելի անոր օգտակար պիտի ըլլա, անանկ է նե՝ պետք չէ՞ որ մեծ մասնակցություն մը ունենա այս գործին մեջ...

— Այսինքն, էֆենտիս... շատ լավ չեմ հասկնար կոր ձեր միտքը, կմկմաց Մկրտիչ խալֆան, կասկածոտ շեշտով մը։

— Դող մ՚ելլար, դող մ՚ելլար, պատասխանեց Սահակ էֆենտի խնդալով, ես քենե դրամ չպիտի ուզեմ. նյութական և բարոյական... աջակցություն, էֆենտիմ, նյութական և բարոյական. դուն, զոր օրինակ խալֆա ես, ասիկա ալ շենք մըն է, որ պիտի շինվի և ի՜նչ շենք, ազգին զավակներուն, քու և քու բարեկամներուդ զավակներուն համար վարժարան մը։ Է՛յ, հիմակ այս շինության գործը քեզի հանձնենք նե՝ դուն փարա՞ պիտի առնես.— բնականաբար ոչ. իմ ուզածս ալ ասկե ավելի բան մը չէ. քենե քու արհեստիդ համեմատ բարոյական աջակցություն մը, քիչ մըն ալ ֆիզիկական հոգնություն...

Մկրտիչ խալֆա տասը տարիե ի վեր հաստատած էր Մ. գեղը, ուր ամեն ոք զինքը կը հարգեր։ Թեև մեծ արհեստագետ մը չէր, բայց գեղին մեջ իրեն գործ հանձնողները գոհ ձգած էր իր խղճմտությամբն ու պարկեշտությամբը։ Նյութապես համեստ վիճակի տեր, բարեմիտ աշխատավոր մըն էր, որ տարիներե ի վեր կը սպասեր բախտին մեկ քմահաճույքին, որպեսզի կարևոր գործ մը ներկայանա և մեծկակ գումար մը շահի, ու ինքն ալ իր կարգին, անձնական տուն մը շինե գեղին մեջ։ Դպրոցին վերաշինության որոշումեն ի վեր Մկրտիչ խալֆա կը հուսար, որ վերջապես բախտավոր ժամը հնչած էր։ Գործը անշուշտ իրեն պիտի հանձնվեր և դպրոցը պիտի կառուցվեր մեծահարուստ բարերարի մը դրամներով, որ անշուշտ առատաձեռն կերպով տնօրիներ ամեն բան։ Հուսալից ու խնդումներես ընդունած էր Թաղական Խորհուրդին հրավերը և եկած էր խորհրդարան խել մը ուրվագիծներ տեղավորելով գրպանը։ Ու հիմակ՝ իր տասնամյա ոսկի երազները, որոնց իրականացումն ալ վայելելու կը պատրաստվեր, հանկարծ կը ցնդեր։

— Բայց էֆենտի, մի՞թե կարելի է, որ ամբողջ գործը վրաս առնեմ, առանց ոևէ վարձքի, ըսավ աղաչավոր ձայնով մը։

— Ազգին գործն է աս, գոչեց Սահակ էֆենտի, ազգին զավակներուն վարժարանը, որուն մեջ քու զավակներդ ալ պիտի կրթվին. դուն ազգասիրական զգացում չունի՞ս, ազգդ, հայրենիքդ չե՞ս սիրեր... ես քեզ բարի, ազգասեր մեկը կը կարծեի։

— Մկրտիչ աղան ազգասեր է, ըսավ մին։

— Մկրտիչ խալֆան իր ազգը կը սիրե, դպրոցն ալ կը սիրե, եկեղեցին ալ կը սիրե, ըսավ ուրիշ մը։

— Այո՛, այո՛, պատվական մարդ է Մկրտիչ աղան, ավելցուց երրորդ մը։

— Ազգասիրությունը գործով կ՚ըլլա և ոչ թե խոսքով, պատասխանեց Սահակ էֆենտի, եթե ձեր ըսածին պես իրավցնե ազգասեր ըլլար, ասանկ պզտիկ զոհողություն մը կը մերժե՞ր...

— Չմերժեց, էֆենտիս, չմերժեց, ըսավ Օհան աղան։

— Ինչպե՞ս չմերժեց, առանց փարայի չեմ աշխատիր կ՚ըսե կոր։

— Կ՚աղաչեմ, այդպես խոսք չըրավ Մկրտիչ աղան... թյուրիմացություն կա։

— Հաստատական մերժում չէր։

— Այո՛, այո՛, շատ ճիշտ է, հարցական մերժում էր, «Մի՞թե կարելի է, որ ամբողջ գործը վրաս առնեմ առանց ոևէ վարձքի» ըսավ։

— Շիտակ է, պարզ հարցում մըն էր իր ըրածը։

— Այո՛, հարցում մը, որուն պատասխան չտրվեցավ...

— Եվ ասկե առաջ եկավ ցավալի միջադեպ մը, որուն պատասխանատվությունը մասամբ Մկրտիչ աղային կը պատկանի։

— Մկրտիչ խալֆանիս աղեկ է, բայց քիչ մը խոսելու վարժություն չունի։

— Ներողամիտ եղե՛ք, Սահակ էֆենտի, ասանկ պզտիկ պակասություններու մի նայեք։

— Խոսվածքը կոշտ է, բայց արհեստին մեջ վարպետ է։

Բոլոր այս խոսակցության միջոցին Մկրտիչ աղան ապուշ֊ապուշ թաղականներուն երեսին կը նայեր, առանց կարենալ բառ մը տեղավորելու։ Կը զգար, որ ծուղակի մը մեջ ինկած էր, ուրկե դժվարավ պիտի կրնար ազատիլ։ Բացարձակ մերժում մը իր դեմ պիտի հաներ բոլոր գեղացիները և մասնավորաբար Թաղական Խորհուրդի անդամները, որոնք իր հաճախորդներն էին. այսուհանդերձ վերջին փորձ մը ընել ուզեց։

— Ներեցե՛ք, ըսավ, եթե ըսելիք խոսքերուս մեջ անարդար բան մը կա...

— Ներեցինք մենք, ներեցինք, գոչեց Օհան աղան։

— Դուք ալ ներեցիք, այնպես չէ՞, Սահակ էֆենտի։

— Ներյալ է, ներյալ...

— Ուրե՛մն, հարեց Սահակ էֆենտի, ճարտարապետի խնդիրը լուծված է... Թաղական Խորհուրդնիս իր շնորհակալությունը կը հայտնե ձեզ, որ հաճեցաք անձնվիրաբար դպրոցին շինության հոգը վրանիդ առնիլ։ Վաղվընե կրնաս գործի սկսիլ։ Առաջին գործդ պիտի ըլլա նախ հին շենքը փլցնել, որչափ կարելի է շուտ, որպեսզի նոր շենքին սկսինք... է՜հ երթաք բարով, հաջողություն, աստված հետերնիդ ըլլա։

— Կեցցե՜ս, Մկրտիչ խալֆա, գոչեց խանդավառությամբ Օհան աղան, տեսա՞ք պատվական մարդը... եկուր մեյ մը ճակատդ համբուրեմ։

Եվ երկու ձեռքով Մկրտիչ աղայի գլուխը բռնեց ու ճակտեն ուժով մը համբուրեց, երեսին պզտիկ ապտակ մը տալով։

Մկրտիչ խալֆա խոնարհություն մը ըրավ և դուրս ելավ խորհրդարանեն։

Հետևյալ օր վարժարանին շենքը սկսան փլցնել։

Գ.

Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան փառքի գագաթնակետին հասած էր. իր անունը ոչ թե միայն Մ. գեղի սահմանափակ շրջանակին մեջ կը փառաբանվեր, այլ Պոլսո թաղերուն մեջ։ Թերթերը, որոնք գրաքննության մշտահալած ուրվականեն սարսափահար, ինչ գրելիքնին չէին գիտեր, սովալլուկ գահավիժումով մը նետված էին Սահակ էֆենտիի բարերարության անմեղուկ պնակին վրա։ Բարեմիտ ընթերցողներուն հրամցվելիք անվնաս ու մարսողական կերակուր մըն էր ան, զոր կարելի էր հարդարել զանազան կերպով ու տարբեր թացաններով[34]։ Ազգային լուր, խմբագրական իմաստասիրական հոդված, կենսագրական նոթեր, Մ. գեղի օդին վրա տեսություններ, արձակ բանաստեղծություն, ոտանավոր, արձակ, ֆանթեզի[35], բաց նամակ, վերջապես անով բան շինեցին մեր լրագրական խոհարարները։ Բժիշկ֊գրագետը՝ «Առողջապահությունը մեր վարժարաններուն մեջ» մը հրամցուց. փաստաբան֊գրագետը՝ «Դպրոցական օրենսգիտություն» մը քշեց, բանասերը՝ դպրոց, վարժարան, դպրատուն և ծաղկոց բառերուն ստուգաբանությունը ըրավ, ճարտարագետը գրեց իր «Ինչպե՞ս պետք է կառուցել մեր դպրոցները»։

Սահակ էֆենտին երջանիկ էր, անկեղծորեն, ամբողջովին երջանիկ. նախ՝ իրեն ուղղված գրավոր ու բերանացի դրվատիքներուն համար, երկրորդ՝ այն ներքին գոհունակությամբ որ բարիք մը գործած ըլլալու գիտակցությունը կու տա մարդուս։ Որովհետև հոս տեղն է մեր հերոսին հոգեբանությունը բացատրելու։ Սահակ էֆենտին խորամանկ մը չէր, որ կ՚ուզեր վարպետությամբ բարերար մը ձևանալ, այլ իրապես բարիքը սիրող ու զայն կատարել փափաքող մը։ Միայն թե իր շուկացիի, գործնական մարդու խառնվածքը զինքը ինքնաբուխ կերպով ու անգիտակցաբար կը մղեր բարերարության մեջն ալ գործածելու առևտուրի հնարքները։ Ինչպես իբր վաճառական խաբեբայությամբ շահ մը ըրած ատեն ոևէ խղճահարություն չէր զգար, այլ, ընդհակառակը, պարկեշտորեն իր գործը տեսած ըլլալու անխռով գոհունակությունը ուներ, Սահակ էֆենտի, նույնպես, իբր բարերար, շուկացիի հնարքները գործածելով չէր նկատեր, թե պատվավորության դեմ մեղանչած կ՚ըլլա։ Այն բազմաթիվ «գործի մարդերեն» էր, որոնք իրենց քովի սրբված ու անգործածելի դրամները ամենայն բարեմտությամբ եկեղեցիին գանձանակը կը ձգեն կամ աղքատներուն իբրև ողորմություն կու տան։

Հոգեբանական այս վիճակին շնորհիվ, ինչպես ըսինք, կատարելապես երջանիկ էր Սահակ էֆենտի և դեմքին վրա ներքին ուրախության արտաբերած ճառագայթումովն էր, որ հաջորդ շաբաթ ելավ բազմիլ Թաղական Խորհուրդի ատենապետի աթոռին վրա։

Հինգ֊վեց օրե ի վեր դպրոցին շենքը փլցնել սկսած էին և աշխատությունները առաջ կը տարվեին մեծ եռանդով։

Մկրտիչ խալֆա եկած էր խորհրդարան, հուսահատ համակերպողի ողբալի դեմքովը։

— Է՜յ, ինչպե՞ս են գործերը, առաջ կ՚երթա՞ն կոր, հարցուց Սահակ էֆենտի։

— Այո՛, պատասխանեց խալֆան, իննը գործավոր կը բանեցնեմ կոր, կը հուսամ, որ քսան օրեն շենքը վար կ՚առնվի։

— Նոր շենքը քանի՞ ամիսեն կրնա լմննա։

— Առնվազն հինգ ամիս պետք է։

— Լավ ուրեմն, շարունակեց Սահակ էֆենտի, հինգ ամիս է, որ արդեն վարժարանը գոց է, պաշտոնյաները ճամբված, մեկ ամիս ալ շենքը վար առնելը պիտի տևե, եղավ վեց ամիս, հինգ ամիս ալ նոր շենքին համար, ուրեմն տասնըմեկ ամիս վարժարան չունինք...

— Ի՞նչ վնաս ունի, Սահակ էֆենտի, մեջ նետվեցավ Օհան աղա, բավ է, որ հին ու խարխուլ շենքի մը տեղ, ձեր շնորհիվ փառավոր վարժարան մը պիտի ունենա գեղերնիս, թող տղաքը այս տարի քիչ մը հանգիստ ընեն։

— Ես ուրիշ բան մը պիտի ըսեմ, Օհան աղա, խոսքս տղաքներուն համար չէ, պատասխանեց Սահակ էֆենտի։

Հետո գանձապետին դառնալով.

— Ի՞նչ է սա դպրոցին ամսական պյուտճեն, հարցուց։

Գանձապետը տետրակ մը նայել քննելե ետքը, պատասխանեց.

— Երեսուն երկու ոսկի, որուն 12 ոսկին ամսաթոշակներեն կը գոյանա, իսկ մնացած 20 ոսկին թաղին սնտուկեն կը վճարվի։

— Ճիշտ ատիկա գիտնալ կ՚ուզեի կոր, շարունակեց Ազգային բարերարը, ուրեմն թաղին սնտուկը տասնըմեկ ամսվա միջոցին 220 ոսկի պարտական է դպրոցին, քանի որ ամսական 20 ոսկին դպրոցին հատկացուցած է և անոր իրավունքն է։ Հիմակ քանի որ դպրոցը գոց է և պաշտոնյաները ճամբված, օրինավոր է, որ 220 ոսկին ավելցնենք դպրոցին շինության համար իմ տալիք դրամիս վրա. ասով թե՛ թաղին սնտուկը բան մը կորսնցուցած չըլլար, քանի որ ինք այդ դրամին ավանդապահն է միայն և թե՛ այդ դրամը կրկին իր նպատակին ծառայած կ՚ըլլա։ Բանավոր չէ՞ այս առաջարկությունս։

Սահակ էֆենտի գրպանեն սիգարի տուփ մը հանեց, հատ մը ինք առավ և մեյմեկ հատ հրամցուց իր պաշտոնակիցներուն։ Պահ մը լռություն տիրեց. ոչ ոք կ՚ուզեր առաջին անգամ կարծիք հայտնել։

— Ըսե՛ք, պնդեց բարերարը, այս ըսածս այնքա՜ն պարզ ու բնական բան մըն է, որ մտածելու պետք չկա։ Արդեն առաջարկ մը չէ, որ կ՚ընեմ, այլ պահանջք մը։ Դպրոցը 220 ոսկի ունի թաղին սնտուկը, ես իմ վրաս առած եմ դպրոցին բոլոր հոգը, հետևաբար այդ դրամին գործածության կերպը որոշել իմ իրավունքս է... կամ ավելի ճիշտը, իմ պարտականությունս է։

Եվ խոսքը ուղղելով Օհան աղային, որ քովը նստած էր.

— Հե՞, ի՞նչ ըսիր ասոր։

— Դուք ինչպես որ հարմար կը տեսնաք՝ այնպես թող ըլլա, կմկմաց Օհան աղա խուսափողական ձևով մը։

Կրկին լռություն։ Մկրտիչ խալֆա օգուտ քաղելով այս միջնարարեն, ոտքի ելավ ու աղաչավոր կերպով մը թուղթ մը ներկայացուց։

— Եթե կարելի է, Սահակ էֆենտի, սա մեր հաշիվը տեսնայիք, բանվորները առտվընե ի վեր դուրսը կը սպասեն կոր...

Բարերարը թուղթը քննեց, բանվորներուն օրականը քիչ մը շատ գտավ, զանազան ծախքերու մասին մանրակրկիտ բացատրություններ պահանջեց, Մկրտիչ խալֆայի ուղղամտության վրա կասկածելով ու կատակով խառն ակնարկություններ ըրավ ու հաշիվը գանձապետին երկնցուց։

— Երկու հարյուր տասը ղրուշ է, վճարե ու դպրոցին հաշիվին անցո՛ւր, հրամայեց։

Գանձապետը ոտքի ելավ վարանոտ, ուզեց դիտողություն մը ընել և պաշտոնակիցներուն նայեցավ՝ անոնցմե քաջալերական ակնարկ մը ընդունելու հուսով, բայց իզո՜ւր։ Եվ գլխիկոր գնաց արկղը բացավ ու վճարեց դրամը։

Այս գործողությունը վավերացումն էր Սահակ էֆենտիի առաջարկին. հետևաբար ալ փակված համարվեցավ խնդիրը և խոսակցությունը դարձավ թաղային ուրիշ ընթացիկ գործերու վրա։

Կեսօրին մոտ ատենապետը ոտքի ելավ և իր բոլոր պաշտոնակիցները ճաշի հրավիրեց։ Այս հրավերը բոլորովին ցրվեց այն տեսակ մը ճնշող նեղությունը, որ թաղական խորհրդի անդամներուն վրա կը սավառներ, բարերարին հեղակարծ[36] առաջարկեն ի վեր, և անգամ մըն ալ հաստատեց, թե լավագույն բարերարը այն է, որուն տունը կը ճաշենք։

Ամիս մը ետքը կատարվեցավ նոր դպրոցի հիմնարկեքը։ Անմոռանալի փառավոր օր մը Սահակ էֆենտիի համար։ Առտուն սրբազան պատրիարքը պատարագեց և հոգեհանգիստ կատարեց ամբողջ Կաչուտերյան գերդաստանի ննջեցյալներուն համար։ Քարոզին մեջ հիշեց Սահակ էֆենտիի համեստ սկզբնավորությունը կյանքի ասպարեզին մեջ. ըսավ, թե ինչպես իր առևտրական հանճարովը ու պարկեշտությանը և ուղղամտությանը շնորհիվ կրցած էր բարձր ու նախանձելի դիրքի մը հասնիլ։ Գործի մարդեն հետո խոսեցավ բարերարին վրա, բաղդատեց զայն եսասեր հարուստներուն հետ, որոնք դրամին կը զոհեն իրենց ազգն ու եկեղեցին, մինչդեռ Սահակ էֆենտի իր դրամը կը զոհե ազգին ու եկեղեցիին համար. վերջապես ավելցուց, թե Սահակ էֆենտիի բարիքներն այնքան մեծ են, որ չեն կրնար իրենց վարձատրությունը գտնել այս աշխարհի մեջ և թե ամբողջ հավիտենականության մը երանությունը կրնա փոխարինել զանոնք։

Եկեղեցական արարողությունեն հետո ժողովուրդը թափորով ուղղվեցավ դպրոցի շինության տեղը, ուր կրկին աղոթքներ ու մաղթանքներ եղան։ Հետո չորս ոչխար, զորս Սահակ էֆենտիի բարեկամներեն մին նվիրած էր այս առթիվ, մորթվեցան մատաղի համար։

Օհան աղա ս. պատրիարքին ներկայացուց Մկրտիչ խալֆան, «ազգասեր ու եկեղեցասեր ճարտարապետը», որ «ուզած էր դպրոցի շինության հոգը անձնվիրաբար վրան առնել, առանց նյութական ամենափոքր վարձատրության մը»։ Պատրիարքը օրհնեց այդ «առաքինի ու պարկեշտ» աշխատավորը և կարողություն մաղթեց իրեն։

Մկրտիչ խալֆա, հավատացյալ մարդ, մոռցավ իր դառնությունները, ֆեսը հանեց և երկյուղածորեն պատրիարքին ձեռքը համբուրեց, գոհանալով իրեն բաժին ինկած գոնե այդ հոգեկան վարձատրութենեն։

Ցորեկը, Սահակ էֆենտիի տան մեջ երեսուն հոգիի սեղան մը տրվեցավ նախագահությամբ պատրիարքին։ Բաժակաճառեր արտասանվեցան Կաչուտերյան ընտանիքին բոլոր ներկա ու բացակա անդամներուն կենաց։ Չմոռցվեցավ նույնիսկ փոքրիկ Վահանիկը, որ իր անբաժանելի գանձանակովը եկավ պատրիարքին ձեռքը համբուրելու։

Ինչ որ անուշադիր անցավ այդ ամեն խրախճանությանց մեջ՝ սա էր, թե հիմնարկեքը կեղծ հիմնարկեք էր։ Սահակ էֆենտի դպրոցին շենքը վար առնվելեն ետքը, հիմունքը քննել տված էր Մկրտիչ խալֆայի՝ հասկնալու համար, որ կարելի չէ՞ր անոնց վրա բարձրացնել նոր շենքը։ Գործը եթե բռնավաստակ մը չըլլար՝ ճարտարապետն անշուշտ, իր շահերուն համար, պիտի հայտարարեր, որ «ի հիմանց» պետք էր կատարել վերաշինությունը, բայց ժամ մը առաջ օձիքը ազատելու համար աշխատութենե մը, որ պարզապես բեռ մըն էր իրեն համար, շատ հաստատ գտավ հիմերը և լավագույն համարեց անոնցմե օգտվիլ։ Սահակ էֆենտի կրկնել չտվավ ճարտարապետին գնահատումը և անմիջապես որոշեց, որ հին հիմերուն համեմատ գծվի շենքին հատակագիծը։

Ահա այսպես հիմնարկեքը պարզապես նախկին հիմերուն վերահաստատությունն էր իրենց պաշտոնին մեջ։ Ասիկա առնվազն վաթսուն ոսկիի խնայողություն մը կը ներկայացներ գործի մարդ բարերարին համար։

Քանի մը շաբաթ ետքը, լաստակերտը[37] արդեն ավարտած էր ու շենքը արագ֊արագ կը բարձրանար և սակայն դպրոցին սահմանված դրամը կը սկսեր հատնիլ և Սահակ էֆենտին ստիպված էր Թաղական Խորհրդին սնտուկին փոխ դրամ տալ, որպեսզի գանձապետը կարենա շաբաթական ծախքերը վճարել Մկրտիչ խալֆային։

Բարերարը օրն ի բուն գլուխը կը ճաթեցներ հնարք մը գտնելու համար, վերջապես գտավ։ Անդրանիկ աղջիկը՝ Զարուհի, ձեռագործ գորգ մը բանած էր. զայն վիճակահանության դրավ։

— Աղջիկս անպատճառ ուզեց, որ ինքն ալ բաժին մը ունենա վարժարանի շինության մեջ, կը բացատրեր իր շուկայի բարեկամներուն մեկ ոսկինոց տոմսակներ ներկայացնելով, շատ համոզեցի, որ վազ անցնի այդ գաղափարեն, բայց օգուտ չըրավ, անուշ խոսեցա՝ չեղավ, խիստ խոսեցա՝ չեղավ, վերջապես տեսա, որ սիրտը պիտի կոտրի, աղվոր ձեռագործ մը բաներ էր, առ վիճակահանության դիր ըսավ. աղբար, ի՞նչ պիտի ընես, չոճուխ են, խոսք չեն հասկնար, ասկե զատ մտածեցի, որ ուզածը գեշ բան մը չէ, ինք ալ բարիք ընել կ՚ուզե կոր... ինչ որ է, առ աս տոմսակեն մեկ քանի հատ՝ Զարուկին խաթերը համար, ես ալ ժամ առաջ սա պելայեն[38] ազատիմ... գործս ձգեր եմ, տոմսակ կը ծախեմ կոր՝ թեք[39] աղջկանս սիրտը չկոտրելու համար. ըսի իրեն, որ 100֊200 ոսկին ես գրպանես տամ ու բոլոր տոմսակները առնեմ լմննա, ոտք կոխեց, չէ ըսավ, «այն ատեն նորեն դրամը դուն տված կ՚ըլլաս ու ես բան մը ըրած չեմ ըլլար» կ՚ըսե կոր... թոհաֆ[40] աղջիկ մըն է մեր Զարուկը, միտքը բան մը դնե՞ մի, անպատճառ կատարվելու է, կամքի տեր է... ինծի պես։

Բարեկամները ստիպվեցան տեղի տալ Զարուհիի կամքին առջև։ Սակայն Զարուհիի կամքեն հետո Վահանիկին կամքը մեջ տեղ ելավ։ Վահանիկ, ըստ Սահակ էֆենտիի մեկնության, արժանապատվության վիրավորանք մը զգաց, տեսնելով, որ քույրը մասնակից կ՚ըլլա վարժարանի շինության և ինք անմասն կը մնա անկե։ Վահանիկի սրտմտությունը հետզհետե բորբոքվեցավ. ինքն ալ կամքի տեր էր հորը պես։ Հայրը տեսնելով, որ անկարելի էր տղուն խոսք հասկցնել, որոշեց գանձանակը բանալ և հավաքված գումարը իբր Վահանիկի բաժինը՝ ծախսել վարժարանին։ Ասով Վահանիկի վիրավորյալ արժանապատվությունը հատուցում մը ստացած պիտի ըլլար և տան մեջ վրդովյալ խաղաղությունը պիտի վերահաստատվեր։

Մկրտիչ խալֆայի կանխատեսության համեմատ վարժարանի շինությունը հինգ ամիսեն ավարտվեցավ։ Ներկը, պատուհաններն ու դուռները կը մնային. բարեբախտաբար հայ արհեստավորներ չէին պակսեր Մ. գեղին մեջ. ներկարար, ատաղձագործ, երկաթագործ և այլն։ Կիրակի օր մը Սահակ էֆենտի հրավիրեց զանոնք խորհրդարան, իրենց պարտականության կոչում ըրավ, ըսավ թե՝ վարժարանը իրենց համար շինված է, թե իրենց զավակները պիտի կրթվեին հոն։

— Այս դպրոցը ես շինեցի, այո՛, գոչեց. բայց ես ինծի պիտի չպահեմ, այլ ձեզի պիտի նվիրեմ, ձեր ստացվածքը պիտի ըլլա, դուք պիտի ըլլաք անոր տերը, հետևաբար իբրև տանտեր պետք է հիմակվնե հոգ տանիք անոր, դուք ալ քիչ մը զոհողություն ըրեք... մեծ բան մը չեմ պահանջեր, բայց գոնե պատերուն ներկը, դռներն ու պատուհանները պետք է դուք լմնցնեք։ Ազգին տունն է այս, մի՞թե կը վայլե որ դրամ ուզեք, չէ՞ մի որ ձեր տղաքը հոն ձրիաբար կը կրթվին...

Ու պարկեշտ աշխատավորները չհամարձակեցան դիտողություն մը ընել, իրավացի գտան իրենց գեղի բարերարին ըսածները և գլխի հավանող շարժումներով ստորագծեցին իր ըսածները։

— Ես կը սպասեի, շարունակեց բարերարը, որ դուք առանց հրավերի, ինքնին պիտի գաք ձեր պարտականությունը կատարելու։

Այս խոսքերը վերջին հարվածը տվին խեղճերուն, ամոթահար ներում խնդրեցին պակասության մեջ գտնված ըլլալուն համար և խոստացան իրենց մեղքը քավել անմիջապես։

Ու ամիս մը ետքը վարժարանը ավարտած էր իր ամեն մանրամասնություններովը։

Երբ Սահակ էֆենտի հաշիվները նայեցավ՝ տեսնելու համար, թե վարժարանի շինության համար ինք անձնական դրամեն ի՞նչ ծախսած էր, գոհունակության ժպիտով մը հաստատեց, թե երեսուն ոսկիեն չէր անցած։

Բարերարը տեղի չէր տված վաճառականի առջև։

Նոր վարժարանին բացման հանդեսը իր շքեղությամբ մոռցուց հիմնարկեքը։ Սահակ էֆենտի, այս անգամ պաշտոնապես իշխանության ներկայացուցիչներուն բերնով «Ազգային բարերար» հռչակվեցավ։ Ամեն անգամ որ իր անունը կ՚արտասանվեր՝ ծափահարություններ կ՚որոտային։ Ու բարի մարդը հուզված այդ համակրական ցույցերեն՝ կու լար։

* * *

Սահակ էֆենտի տակավին քանի մը տարի ապրեցավ, հանդարտորեն վայելեց իր բարերարությանց արդյունքը, երախտագիտության մթնոլորտի մը մեջ։

Եվ շարունակեց իր բարիքները։

Վահանիկ նոր գանձանակ մը առավ, որուն մեջ հավաքված դրամով դպրոցի երեք աղքատ տղոց հագուստ կը շինվեր զատկե զատիկ։

Անօժիտ աղջիկներու համար մեր բարերարը երբեք չվարանեցավ իր բարեկամներուն դիմում ընելու։ Ուշիմ պատանիները միշտ իր քով գտան երազված բարերարը, զիրենք Եվրոպա ղրկելու խոստացող։

Չքավորները Սահակ էֆենտին միշտ պատրաստ գտան զիրենք Աղքատախնամին հանձնարարելու։

Կնճռոտ դժվարությանց, դատական խնդիրներու կամ ամուսնական վեճերու տակ ճնշվողները ազատ մուտք ունեին իր մոտ և Սահակ էֆենտի չէր հոգներ իր փորձառու մարդու խրատներն անոնց տալե։

Ու օր մըն ալ, ավա՜ղ, մեռավ Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան։

Հիմա կը հանգչի հոն, իր կառուցած վարժարանին բակը։

Զինքը ծածկող մարմարը անջինջ տառերով կը պատմե իր մեծագործությունները և աշակերտները տարին անգամ մը կ՚երթան աղոթել իրենց բարերարին դամբարանին վրա։

Հանգի՜ստ իր ոսկորներուն։

1905

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Պյու(տ)ճե — բյուջե։

[2] Փարա — դրամ, փող, գումար։

[3] Բանկալ — եկեղեցուն կից ժամկոչի սենյակը, որտեղ մոմ են վաճառում։ Բանկալի — մոմավաճառ։

[4] Թեզկյահ — գործարան, նաև՝ գործավորի սեղանը և ամբողջ գործը։

[5] Կապելլա — գինետուն։ Կապելլապան — գինեպան։

[6] Մեխանեճի — գինեպան։

[7] Պալըխճի — ձկնավաճառ, նաև՝ ձկնորս։

[8] Լաղապնուս քոլալը շապիկ մի՛ հագցներ — ազգանվանս օսլայած շապիկ մի՛ հագցրու, այսինքն՝ ինտելիգենտ մի՛ մկրտիր։

[9] Պեստալոցցի, Յոհան Հայնրիխ (գերմ.՝ Johann Heinrich Pestalozzi, 1746֊1827) — շվեյցարացի մանկավարժ֊դեմոկրատ, նախնական ուսուցման դիդակտիկայի հիմնադիրներից։ Պեստալոցցին 18֊րդ դարի վերջի և 19֊րդ դարի սկզբի ականավոր հումանիստ մանկավարժներից է, որը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել մանկավարժության տեսության և պրակտիկայի զարգացման գործում։ Նա անձնվիրաբար իր ուժերը ներդրել է անապաստան, ծնողական խնամքից զուրկ երեխաների դաստիարակությանն ու խնամքի կազմակերպման գործում։

[10] Ռուսո, Ժան Ժակ (ֆր.՝ Jean-Jacques Rousseau, 1712֊1778) — Լուսավորության դարաշրջանի նշանավոր ֆրանսիացի փիլիսոփա, մանկավարժ, կոմպոզիտոր և գրող։

[11] Մառա — (Ժան Պոլ) Մարատ (1743֊1793), Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության գործիչ, գիտնական, հրապարակախոս։

[12] Բարեհուսո գլուխ — Բարեհուսո հրվանդան։

[13] Մեծ և Փոքր Պելթ — Մեծ և Փոքր Բելթ, նեղուցներ Դանիական նեղուցների համակարգում, Սկանդինավյան և Յուտլանդական թերակզիների միջև։

[14] Նկատի ունի Թերմոպիլեի ճակատամարտը (Ք.ա. 480թ.) մի կողմից Հունաստանի, մյուս կողմից Պարսկաստանի միջև։ Պատերազմական գործողությունները տեղին էին ունենում Թերմոպիլեի կիրճում (Հյուսիսարևելյան Հունաստան)։ Պարսկական կողմի հրամանատարն էր Քսերքսես I֊ը, հունական կողմինը՝ Սպարտայի նշանավոր հրամանատար Լեոնիդաս I֊ը։

[15] Աֆերիմ — գովեստ, գոհունակություն, հիացմունք արտահայտող ձայնարկություն՝ ապրի՜ս, կեցցե՜ս։

[16] Արիսպագոս (Արեոպագոս) հունարենից թարգմանվում է «Արեսի բլուր»։ Այս անունը տրվել է Աթենքի բլուրներից մեկին (Ակրոպոլիսի մոտ), որտեղ հնուց ի վեր հավաքվում էր քաղաքի ազնվապետական դասի ժողովը, որպես ավագանու խորհուրդ։ Ունեցել հսկելու, դատելու, կրոնական և քաղաքական կյանքը տնօրինելու մեծ իրավունքներ։ «Արիսպագոս» անունը բլուրից անցավ այնտեղ գումարվող ժողովին և այլևս այդ անունով էր հայտնի, մինչև իսկ ժողովման տեղից անկախ։

[17] Օքքապազություն (օգկապազություն) — խաբեբայություն, ձեռնածություն, աճպարարություն։

[18] Վեսալամ — վերջապես, ի վերջո։

[19] Օղլում — որդյակս։

[20] Օյին — խաղ։

[21] Խըմպըլ — տգետ, ապուշ, գռեհիկ, անբարեկիրթ։

[22] Քասա — կասսա, գանձարկղ, տառարկղ։

[23] Բալլիք — բանալի։

[24] Փասլանմիշ է եղեր — ժանգոտել է։

[25] Հարություն ամիրա Պեզճյան (Բեզջիյան), հայտնի է նաև որպես Գազազ Արթին (1771֊1834) — հայ հասարակական և Օսմ. Թուրքիայի պետական գործիչ, Պեզճյանների ամիրայական ընտանիքից։ Զբաղվել է մետաքսի առևտրով, որի պատճառով էլ ստացել է «Գազազ (Ղազեզ, Խազազ)» մականունը: Եղել է Մահմուդ Երկրորդի (1808֊1839) ֆինանսական և անձնական խորհրդականը, նշանակվել Թուրքիայի դրամահատարանի կառավարիչ։ Սուլթանի միջամտությամբ վերահաստատել է հայոց եկեղեցու իրավունքները Երուսաղեմում։ Պեզճյանի ձեռներեցությամբ ու նյութական միջոցներով կառուցվել են Կ․ Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի նոր շենքը (1823), Մայր եկեղեցին (1829), Ս․ Փրկչի Ազգային հիվանդանոցը (1833), բացվել Բերայի օրիորդաց վարժարանը (1826), Գում Գափուի մայր դպրոցը (1828), Ս․ Առաքելոց ազգային (1830), Պողոսյան տղայոց (1832), Վարվառյան օրիորդաց (1832), Թոփ Գափուի Պեզճյան (1832) և չորսդասյա երկսեռ Էյուբյան (1832) վարժարանները։ Մասամբ հոգացել է Հայկազյան բառարանի հրատարակության ծախսերը։ Կ. Պոլսի հայկական համայնքում որպես բարեգործության խորհրդանիշ ընդունվող Պեզճյանի գործունեության շրջանը ժամանակի հայ պատմագրությունն անվանել է «Պեզճյանի ժամանակաշրջան», նրա սկսած շարժումը՝ «Պեզճյանի ավանդ»։

[26] Մկրտիչ Սանասարյան (1818֊1889) — հայ մեծահարուստ, բարերար։ Աշխատել է Պետերբուրգի շոգենավային ընկերությունում, 1864թ. ընտրվել ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ։ Կովկասի և Պարսկաստանի միջև Վոլգա գետով և Կասպից ծովով կազմակերպել է շոգենավային հաղորդակցություն։ Սանասարյանի տրամադրած միջոցներով 1881թ. բացվել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը, վերաշինվել Վանի Սանդխտյան վարժարանը (մոր անունով կոչվել է Մարիամյան)։

[27] Աբրահամ Այվազյան (1846֊1909) — հայ բանասեր, բանաստեղծ։ Եղբոր՝ Գևորգ Այվազյանի հետ Կ. Պոլսում 1869֊ին հիմնել է «Մամուլ» երգիծաթերթը։ «Բյուզանդիոն» թերթում տպագրել է մի շարք նշանավոր հայերի կենսագրություններ։ 1860֊ականներին լույս է ընծայել բանաստեղծությունների շարքեր։ Ուշագրավ է նրա «Շար հայ կենսագրութեանց» (1893) եռհատոր աշխատությունը, որը պարունակում է 18֊19֊րդ դդ. մշակութային գործիչների կենսագրությունները։

[28] Խասա — սպիտակեղենի կտոր, փաթուսխա։

[29] Հորամույն զավակ — հորը նման, հոր բնավորությունը ունեցող։

[30] Պիլիա — գնդախաղ, խաղում են ապակե փոքրիկ գնդիկներով («մարմար»)։

[31] Մեթրո — մետր։

[32] Փարա մը չեն ըներ — ոչինչ չարժեն։

[33] Խալֆա — ենթավարպետ։

[34] Թացան — թրջոց (կոմպրես)։

[35] Ֆանթեզի — թեթև ժանրի հոդված, մտացածին։

[36] Հեղակարծ — անսպասելի, հանկարծակի։

[37] Լաստակերտ — Լաստից՝ գերաններից սարքած, գերանակապ շինվածք, լաստակ:

[38] Պելա — փորձանք։

[39] Թեք — որպեսզի, միայն թե։

[40] Թոհաֆ — տարօրինակ։

Երվանդ Օտյան

Ազգային բարերար

թերթոն վեպ

Երևան — 2017