Երվանդ Օտյան

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐԸ

պատմվածքներ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Օտյան, Երվանդ Խաչիկի

Հեղափոխության մակաբույծները։ [Պատմվածքներ] / Ե. Օտյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2017.— 46 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի ժողովածու: 6 հ. / Ե. Օտյան; Կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ա. Մակարյան; Խմբ. կոլ.՝ Ս. Բազյան և ուրիշ.; Նկ.՝ Կ. Տիրատուրյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1960֊1963.— 6 հ.; դիմանկ.; 23 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է Երվանդ Օտյանի քաղաքական երգիծանքն արտացոլող «Հեղափոխության մակաբույծները» պատմվածքների շարքն ամբողջությամբ։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊4֊9

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Երվանդ Օտյան, 1869֊1926

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Հեղափոխության մակաբույծները

Ա. Արտասահմանի գործիչը

Բ. Խմբագիրը

Գ. Որ մենք հերոս...

Դ. Նախկին գործիչը

Ե. Կեղծ լրտեսը

Զ. Անվավեր հերոսներ

Է. Հակահեղափոխականը

Ծանոթագրություններ

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐԸ

1898֊1899

Ա. Արտասահմանի գործիչը

Բ. Խմբագիրը

Գ. Որ մենք հերոս...

Դ. Նախկին գործիչը

Ե. Կեղծ լրտեսը

Զ. Անվավեր հերոսներ

Է. Հակահեղափոխականը

Ա. ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԻ ԳՈՐԾԻՉԸ

Ութ տարիե ի վեր ասդին֊անդին տեսած ու լսածներովս կրցած էի քիչ շատ գաղափար կազմել մեր մեջ հեղափոխական շարժումեն ծնած կարգ մը հարանուններու նշանակության մասին: Այսպես՝ գիտեի, թե ի՛նչ է տեռոր մը, գործիչ մը, հերոս մը, ընկեր մը, խմբապետ մը, հայդուկ մը, ավազակապետ մը և այլն, և այլն: Ինչ որ չէի կրնար ըմբռնել կամ չէի ըմբռնած տակավին, ան ալ «Արտասահմանի գործիչ»֊ն էր, և ասիկա բնական է, որովհետև ինչպես անունեն ալ կ՚երևնա, այդ տիպարն անկարելի էր Տաճկաստանի մեջ գտնալ: Երբ պարագաները զիս դուրս նետեցին Վոսփորի ափերեն, եթե ոչ առաջին՝ գոնե հետին մտածումներես մին եղավ.— «Լա՛վ հիմա պիտի կրնամ վերջապես տեսնել արտասահմանի գործիչ մը»:

Աթենք գտնված միջոցիս հոնտեղի ծանոթներուս հարցուցի.

— Ձեր մեջը բնավ արտասահմանի գործիչ չի կա՞:

— Չէ՛, հատ մը կար, գնաց:

— Ի՞նչպես մարդ է արտասահմանի գործիչը, ի՞նչ կ՚ընե, հարցուցի միամտորեն:

— Մեզի պես մարդ է, քիթ ունի, ականջ ունի, բերան ունի, կ՚ուտե, կը խմե, կը պառկի, պատասխանեցին խնդալով:

Այս բացատրությունը գոհացուցիչ չէր, ու միշտ անորոշության մեջ մնացած էի արտասահմանի գործիչին մասին:

Ամիսներ ետքը, երբ Եգիպտոս կ՚երթայի, շոգենավին մեջ աղոթքի մը պես կ՚ըսեի մտքես. «Ա՜խ, իցի՜վ թե սատանան զիս արտասահմանի գործիչի մը դեմ հաներ»:

Աստուծմե հույսս կտրած ըլլալով, ժամանակե մը ի վեր, երբ խնդիրք մը ունենամ, ուղղակի սատանային կը դիմեմ: Արդ, դուք ալ անանկ ըրեք, որովհետև, երբ Ալեքսանդրիա ելա ու հարցուցի, թե արտասահմանի գործիչ մը կա՞ր քաղքին մեջ՝

— Հապա՜, պատասխանեցին միաձայն:

— Ո՞վ է:

— Կակայանցը:

— Կովկասցի՞ է:

— Այո՛:

Պարագաներ կան, ուր մարդ որչափ ալ պաղայրունությունը պահել ուզե՝ չի կրնար իր խանդը զսպել: Գլխարկս օդը նետեցի ու գոչեցի.

— Կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն:

Կը հասկնաք անշուշտ, որ ուրախությունս չափ չուներ, գտած էի արտասահմանի գործիչ մը և անիկա Կովկասցի՜ էր... այսինքն՝ փնտռած տիպարիս կատարելագործյալը:

Գալով արձակած բացագանչությունս՝ կարծեմ անհրաժեշտ է բացատրություն մը տալ, քանզի ընթերցողը կրնա տարօրինակ կամ անհարկի նկատել «կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն»֊ը:

Նախ ըսեմ, որ հայերու ժամադրավայր եղող սրճարանի մը մեջ կը գտնվեի և հետո նույն օրը հասած էի Ալեքսանդրիա, այնպես որ չէի ճանչնար տակավին սեղաններուն շուրջը հավաքված ու նարտ խաղալու զբաղված պատվարժան անձերուն տրամադրություններն ու կարծիքները: Վախեցա, որ մեծամասնությունը թշնամանած կ՚ըլլամ գուցե, եթե «կեցցե՛ հնչակ» կամ «կեցցե՛ Դրոշակ», կամ «կեցցե՛ միություն», կամ «կեցցե՛ հեղափոխություն» պոռամ, մինչդեռ համերաշխ գործունեությունն այն գեղեցիկ, առաձգական ու անիմաստ բանաձևերեն մեկն է, զոր կարելի է գործածել առանց վիրավորանքներե կասկածելու:

«Կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն»:

Ահա բացագանչություն մը, զոր կրնաք արձակել ամեն վայրկյան ու ամեն տեղ, հեղափոխականներու կամ պահպանողականներու, վաճառականներու կամ ավազակներու խմբի մը մեջ հավասարապես:

Արդեն «կեցցե»֊իս արդյունքն անմիջական եղավ և անգամ մըն ալ հաստատեց զիս այն համոզումին մէջ, թե անիմաստ խոսք մը միշտ լավագույն ազդեցությունը կ՚ընե ամբոխին վրա: Քանի մը սեղաններե հրավերներ ուղղվեցան ինծի: Ընդունեցի մոտավորագույն սեղանին հրավերը, որուն քով նստած էին երկու տարիքոտ անձեր:

— Համերաշխ գործունեությո՛ւն, ըսավ մին, աթոռ մը ցույց տալով ինծի. այո՛, ճիշտ ասիկա է, որ կը պակսի մեզի, մատներիդ բուն վերքին վրա դրիք: Նո՞ր եկաք Ալեքսանդրիա:

— Այս առտու:

Խոսակցության սկսանք, մինչ հետզհետե մյուս սեղաններեն մարդիկ անջատվելով կու գային կը միանային մերինին, նոր հասած օտարականի մը հրապուրանքեն բռնված:

— Կակայանցն ո՞ւր է, հոս չի՞ գար, հարցուցի միջոց մը:

— Կու գա, բայց իրիկունն ուշ ատեն, ցերեկները կը քնանա:

— Ի՞նչ գործ կ՚ընե հոս:

— Բան մը չըներ. հեղափոխական է:

— Ձգեցե՛ք սա պարապ մարդը, գոչեց ներկաներեն մին, որուն անմիջապես ուրիշ ձայն մը պատասխանեց.

— Կը ներես, պարոն Կակայանցը պարապ մարդ չէ:

— Շատախոսին մեկն է:

— Շատ կը խոսի, այո՛, բայց տրամաբանությամբ կը խոսի:

Ու ահա՛ վիճաբանությունը տաքնալ սկսավ: Իբրև նորեկ և խնդրի առարկա եղող անձին բոլորովին անծանոթ, բնականաբար իմ դերս բացարձակ չեզոքութենե տարբեր բան չէր կրնար ըլլալ: Լռեցի և թող տվի, որ կիրքերը խոսին:

— Մարդը շեն֊շնորհք համալսարանական է, հինգ տարի Ժնև մնացեր է:

— Ան ըսավ, դուն ալ հավատացի՞ր:

— Եղբայր, ալպոմ մը ունի քովը, մեջը բոլոր Ժնևի պատկերները կան:

— Աղեկ գործ մը գտանք իրեն, ֆրանսերեն քննություն մը չկրցավ տալ, որ ընդունվեր. ա՞տ է համալսարանականդ:

— Դուք ի՛նչ հաստագլուխ մարդիկ եք, լեզվագիտությունն ուրիշ բան է, անոր սորվածն ուրիշ բան:

— Ի՞նչ է սորվածը, անուն չունի՞:

— Ըսավ անունը, բայց մտքես ելավ. հիմա գա նե՝ կը հարցնենք: Լոկի֊ով կը վերջանա, բայց սկիզբը չեմ գիտեր:

— Ինչպե՜ս կ՚ապրի՝ խելք չի հասնիր, ըսավ ուրիշ մը, գործ մը չունի ու մենե աղեկ կ՚ուտե կը խմե:

— Քենե դրամ ուզե՞ց:

— Չէ, բայց...

— Ուրեմն լռե՛:

Ու այսպես վեճը տևեց երկու ժամ, մինչև որ մեջերնես մին գոչեց հանկարծ.

— Կու գա կոր, կա՛րճ կապեցեք:

Կակայանցն էր...

* * *

Եթե ըսեմ, որ Կովկասցի հեղափոխական մըն էր ներս մտնողը, կարծեմ պետք չի մնար նկարագրելու իր դեմքը: Անմիջապես կ՚երևակայեք ջրվեժացյալ մորուքով, գիսախռիվ մազերով, լայնեզր գլխարկով երիտասարդ մը սևազգեստ ու ձեռքը հաստ գավազան մը բռնած: Երկու տեսակ Կովկասցի չի կա. ամենքն ալ Կակայանց են: Այդ մարդոց մազն ու մորուքը երբեք չեն զգացած մկրատի շփումը, և եթե ամեն մարդ Կովկասցի ծներ աշխարհի երեսը, սափրիչները պիտի ստիպվեին հեղափոխական ըլլալ՝ ապրելու համար:

Երբ սրճարան եկավ՝ ճառագայթում մը կար դեմքին վրա:

— Մի լավ ավետիս, գոչեց խոսքն ամենուս ուղղելով, պատերազմ պետք է ծագի հույնին ու թյուրքին մեջ: Այժմ ժամանակը հասել է գործելու. պետք չէ կորցնել մի րոպե:

Լռեց: Երկու ձեռքով բռնեց հաստ գավազանը, վրան ծռեցավ քիչ մը, իյնալու ձևով, դեպի փողոց դարձուց գլուխը և երազուն նայվածքով մը շարունակեց իր խոսքը, ավելի ցած ձայնով, իբր թե ինքն իրեն խոսեր.

— Բայց ափսո՜ս, մարդ չունենք... կռվի մարդ... ջիղ ունեցող, արյուն թափող մարդ: Կազմակերպյալ խմբեր թեև կան... բայց ոչ բավականաչափ:

Ապա դեպի մեզ դարձավ:

— Ինչ որ է, ես անմիջապես, երբ պատերազմի լուրը բերող հեռագիրը կարդացի՝ գրեցի մեր ընկերներին, հուսամ նկատողության կ՚առնվի իմ գրածները: Պետք է շարժիլ... պետք է շարժիլ...

— Պարոն Կակայանց, եկուր քեզի հետ երթանք կռվելու, ըսավ երիտասարդ մը ոտք ելլելով, իբր թե նույն վայրկյանին իսկ մեկնելու պատրաստվեր:

— Հերն եմ անիծել այն րումաթիզմային[1], որ զիս գամել է այստեղ, առանց դորան ես այս րոպեիս պետք էր լինեի Մասիսի գագաթում, պատասխանեց Կակայանց և աթոռ մը առնելով եկավ նստավ քովերնիս:

Քիչ մը ատեն ալ շարունակեց Կակայանց իր տեսությունները պարզել թյուրք և հունական պատերազմին հետևանքներուն վրա ու հետո խորհրդավոր կերպով մը հաղորդեց մեզի,— խնդրելով, որ խոսքը մեջերնիս մնա,— թե Կոմիտեթն արդեն պատրաստություններ ունի ժամանակը եկած ատեն «մի ընդհանուր շարժում առաջ բերելու Թյուրքահայաստանի գավառներում»:

Այս սրտապնդիչ տեղեկությունը մեզի տալե ետքը՝ Կակայանց ավելցուց.

— Է՜, ինձ մի բան չե՞ք հրամցնե:

Գարեջուր մը բերել տվին իրեն:

Հետո անխուսափելի վիճաբանությունը բացվեցավ օրվան խնդրին վրա. միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացում և այլն: Կակայանց կը խոսեր լիաբերան՝ անընդհատ ծխելով։ Որովհետև տակավին չէի գիտեր ո՛ր կուսակցության պատկանիլը, հետևաբար չկրցա հասկնալ, թե կեդրոնացո՞ւմը կամ ապակեդրոնացումը կը պաշտպաներ:

Երբ ընթրիքի ժամը մոտեցավ ու ամեն մարդ կը պատրաստվեր մեկնելու՝ Կակայանց կեցուց մեզ՝ ըսելով.

— Պահ մը կացեք, մի բան պիտի ըսեմ ձեզ:

Եվ սկսավ պատմել, թե երիտասարդ մը, որ հաճի Մարկոսի կամ Կիրակոսի խմբին մեջ կը գործե եղեր, բռնվեր, երկու տարի բանտ մնացեր, հետո փախեր ու Կիպրոս ապաստաներ է, ուր հիվանդ ու չքավոր վիճակի մեջ կը գտնվի եղեր: Կակայանցի բարեկամներեն մին՝ «մի անձնվեր ընկեր», որ Կիպրոս է եղեր «գաղտնի պաշտոնով», հաղորդեր է իրեն այդ «նախկին հերոսի» տխուր վիճակը, մի անմիջական օգնություն խնդրելով:

— Պետք է նրան մի պահ վճարեք, որ ղրկեմ վաղվա պոստով, դա անհրաժեշտ է, ավելցուց Կակայանց իբրև վերջաբան իր պատմության:— Այդ երիտասարդը մի այնպիսի հերոս է, որի նման եթե մի քիչ ավելի գտնվեր մեր ազգում, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Վեց հոգի հինգական ղրուշ տվին: Կակայանց դժգոհ կերպարանքով մը դրամը գրպանեց ու ելավ գնաց:

* * *

Ամիս մը ետքը, երբ Գահիրե կը գտնվեի, հայկական սրճարանի դիմացեն անցած միջոցիս նշմարեցի Կակայանցը, որ հոն նստած կը խոսեր, գլուխը խումբ մը մարդ հավաքած:

Որովհետև լավագույն բան մը չունեի ընելիք՝ ներս մտա:

Հարկ չի կա կարծեմ ըսելու, որ Կակայանց կը խոսեր միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացում և այլն խնդիրներու վրա:

Ես ալ մասնակցեցա վիճաբանության, պաշտպանեցի միության գաղափարը, հետո ցույց տվի, որ անջատ գործունեությունը լավագույնն էր, կեդրոնացումին ի նպաստ խոսեցա և վերջացուցի խոսքս ապակեդրոնացումի առավելությունները պարզելով: Գիշերը վրա հասավ և միաբերան վճռեցինք, թե հարկ չի կար վիճաբանությունը շարունակելու, քանի որ ամենքս ալ համակարծիք էինք և փորերնիս անոթեցած էր:

Մեկնելու մոտ պարոն Կակայանց ըսավ:

— Կացեք մի քիչ, մի կարևոր պան ունեմ ձեզ ասելու:

Եվ պատմեց, թե «մի նախկին տեռոր», որ այժմ Վառնա կը գտնվի եղեր, շատ խեղճ վիճակի մեջ, դիմում ըրեր է իրեն, որպեսզի քանի մը ոսկի ճարե ու ղրկե: Կակայանց իր ժամացույցը — մի լավ ժամացույց Ժնևի լավագույն գործարաններից մեկից — վիճակահանության դրեր է այս նպատակով:

— Պարոննե՛ր, պետք է մի բան վճարել, դա մի հերոս է, որի նման եթե մի քիչ ավելի գտնվեր մեր ազգում, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Եվ գրպանեն հանեց թուղթ մը, ուր արդեն նշանակված էին նվիրատուներու անուններ. Ռումբ՝ չորս ղրուշ, Կայծակ՝ երեք ղրուշ, Պատուհաս՝ մեկ ղրուշ, Սուլթանի թշնամին՝ վեց ղրուշ, Վառոդ՝ հինգ ղրուշ և այլն: Մենք ալ ստիպվեցանք մեյմեկ պզտիկ գումար վճարել կեղծանուններով: Ես չորս ղրուշ տվի և ստորագրեցի «Նիդրո֊Կլիսերին»[2]:

— Մեկտեղ ճաշենք այս իրիկուն, ըսի Կակայանցին, երբ դուրս կ՚ելլեինք սրճարանեն:

— Շատ լավ:

Եվ ուղղվեցանք Բաբ էլ Բահրի ճաշարաններեն մեկը: Քանի մը գավաթ գինի պարպելե ետքը՝ հանկարծ ըսի իրեն.

— Պարոն Կակայանց, ինչո՞ւ եկած ես Եգիպտոս:

— Ե՞ս, զարմա՜նք, պրոպականտի համար;

— Բայց հոս ի՞նչ օգուտ ունի քո պրոպականտդ, արտասահմանի հայերուն մեջ հեղափոխական թերթերը կրնան ազատորեն պրոպականտ ընել, պետք է Թյուրքիա երթալ, հոն ավելի օգտակար է, ավելի կարևոր է:

— Թյուրքիա՞, չեմ կարող այդ բարբարոս թյուրքերի երեսը տեսնել, թե մի հատ հանդիպեմ նրան՝ հենց այն րոպեին պետք է սպանանեմ...

— Լա՛վ, սպանանի՛ր:

— Ինչ հեշտ ես ասում որ, այդ կարելի՞ է:

— Եթե կարելի չէ՝ մի՛ սպանաներ, բայց գնա՛ Թյուրքիա:

— Դուք թրքահայերդ լոկիայով[3] չեք խոսում, ամեն բան թեթևությամբ եք դատում, պատասխանեց Կակայանց: Քո ասածի մեջ իմաստ չի կա, այդ սոֆիզմ է:

— Ուրեմն երթանք քիչ մը ժուռ գալ:

* * *

Անցավ քանի մը շաբաթ։ Առտու մը փողոցին մեջ հանդիպեցա Կակայանցին, որ զիս տեսնելուն պես՝ քովս վազեց:

— Պետք է այս գիշեր ժամը 9֊ին գտնվես Ապպասիե, պարոն Վարդանի տանը: Մի բանախոսություն պիտի անեմ, ըսավ, մի քանի կարևոր հարցի մասին:

Գիշերը գացի նշանակված տունը, ուր բավական մեծկակ սենյակի մը մեջ հավաքված էին արդեն տեղացի ու փախստական երեսունի չափ հայեր:

Կակայանց երկու ժամ խոսեցավ միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացումի վրա: Իր խոսքը լմնցնելե ետքը՝ բանաձև մը ներկայացուց, իբրև եզրակացություն իր ըսածներուն, և ուզեց, որ քվեարկվի, ղրկվելու համար զանազան կուսակցություններու կեդրոններուն: Անկարելի եղավ: Հոն գտնվող երեսուն հոգին ալ երեսուն տեսակ հատուկ կարծիքներ ունեին միության, անջատ գործունեության, կեդրոնացումի և ապակեդրոնացումի մասին: Նորանոր բանաձևեր առաջարկվեցան, որոնք ամենքն ալ մերժվեցան: Վերջապես, հազիվ կարելի եղավ վեց ձայն հավաքել հետևյալ բանաձևին շուրջը.

«Եգիպտաբնակ հայերը կը խնդրեն մեր հեղափոխական կուսակցություններու կեդրոններեն, որ ի սեր ազգային փրկության դատի, հեռի վանեն ամեն անձնական նկատողություն, և անցյալին տխուր փորձերեն խրատված՝ այսուհետև անջատ միությամբ և ապակեդրոնացյալ կեդրոնացման դրությամբ առաջ վարեն Սուրբ Գործը: Հակառակ պարագային, եգիպտաբնակ հայերը որոշած են, ի սեր միության, բաժնվիլ և որ կուսակցություն մը հիմնել վերոհիշյալ սկզբունքներուն վրա հաստատված»:

Սենյակին մեջ մոմերը սպառելու մոտ էին ու տանտերը՝ Վարդան, կը մրափեր:

— Երթա՛նք...

— Խնդրեմ, պարոննե՛ր, կացեք մի րոպե, մի կարևոր պան ունիմ ասելիք, ըսավ Կակայանց:

— Հասկցանք, մռմռացին մեկ քանիներ ու սենյակեն դուրս սպրդեցան, իրանց հետ քաշելով ուրիշներ ալ:

— Խնդրե՛մ, կացե՛ք մի րոպե...

— Հոս ենք, կու գանք կոր:

Ո՞վ խենթեցեր է, որ մնա:

Հինգ հոգի հազիվ մնաց, որոնց մեկն ալ կը մրափեր, լսելու համար տխուր պատմությունը «մի նախկին հայդուկ»֊ի, որուն գնդակը տարիներով «սարսափ էր սփռել քրդերին մեջ» և որ հիմա գրեթե անոթի կը թափառեր եղեր Ռուսճուք:

— Պետք է մի պան վճարել նրան, եթե մի քիչ ավելի գտնվեր նրա պես հերոսներ, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Զարմանալին այն էր, որ գտնվեցան դեռ մեր մեջ երեք հոգի, որոնք հինգական ղրուշ տվին, միայն թե ավելցնելով.

— Ալ աս վերջինն է:

Եվ իրավ վերջինը եղավ:

Կակայանց քանի մը օր ետքը անհայտ եղած էր Եգիպտոսեն:

* * *

Բավական ժամանակ ետքը շրջաբերական մը ցույց տվին ինծի «պաշտոնական կնիքով»: Այդ շրջաբերականը կը հայտներ, որ իմացված էր, թե Կակայանց անունով մարդ մը, Եգիպտոսի մեջ դրամ հավաքած է հեղափոխական նպատակի համար՝ զանազան խաբեբայական միջոցներով, և դրամը չէ ղրկած կեդրոնական սնտուկին, հետևաբար այդ անձն արտաքսված է կուսակցութենեն:

Հիմա հասկցած եմ, թե ինչ է «Արտասահմանի գործիչ» մը:

Բ. ԽՄԲԱԳԻՐԸ

Կարճուկ, շա՜տ կարճուկ մարդ մը: Քառակուսի: Կատարելապես քառակուսի դեմքով մը, որուն ճակատը թուշին կը միանա ուղիղ, բացարձակապես ուղիղ գծով մը: Քիչ մը պեխ, աղտոտ հագուստներ, պզտիկ շուն մը ետևեն, ու ահա նույն ինքն պարոն Զաքեոս:

Զինքը ճանչցա պալքանյան պետության մը քաղքին, մեղա՜, մայրաքաղաքին մեջ:

Երբ իրեն հետ տեսնվելու պատիվն ունեցա, արդեն խմբագրության սկսած էր և իր թերթին, «Համերաշխություն»֊ի, երկրորդ թիվը շարելու վրա էր: Ա՜խ, այդ գիրերը շարելու գործողությունը. ի՜նչ տանջանքներ տված էր իրեն: Հազիվ հաջողված էր գտնալ նախկին դերասան մը, որ լուսանկարչություն կ՚ըներ այդ քաղքին մեջ, համոզելու համար զինքը, որ իր կոչումը գրաշար ըլլալու է: Նախկին դերասանը, որ տասներեք անգամ ըլլալով իր անունը փոխած և Փայլակյան հեղափոխաշունչ անունն առած էր, հավաներ էր իր աջակցությունը նվիրել այդ թերթին, որուն իբր թե նպատակն էր միություն առաջ բերել մեր հեղափոխական կուսակցություններուն մեջ:

* * *

Սեպտեմբերին, իրիկուն մը, պ. Զաքեոս բռնեց օձիքես ու ստիպեց, որ միասին երթանք գարեջուր խմելու առանձին տեղ մը, քաղաքեն դուրս, հեռավոր պարտեզի մը մեջ:

— Քանի՞ տարիե ի վեր հոս ես, հարցուցի իրեն, երբ կ՚երթայինք ծառազարդ ճամփայե մը դեպի մեր նպատակակետը:

— Տասնըչորս տարիե ի վեր:

— Ինչո՞ւ ձգեցիր Պոլիսը:

— Ա՜խ, իմ պատմությունս երկար է: Պոլսեն փախա ճիշտ այն միջոցին, ուր զիս տասնըհինգ տարվան տաժանակիր աշխատության պիտի դատապարտեին: Եվ դատապարտեցին՝ «ի բացակայության»:

— Վատե՜րը, գոչեցի, ի՞նչ սուտ ամբաստանությամբ քեզ դատապարտեցին: Հեղափոխակա՞ն գործի համար:

— Չէ՛, պատասխանեց պ. Զաքեոս, չէ՛, այն ատեն դեռ հեղափոխություն չի կար. պարզապես... հրձիգության համար:

— Վատե՜րը, ի՜նչ սոսկալի զրպարտություն:

— Զրպարտություն չէր, անհերքելի վկայություններ կային ինծի դեմ:

Լռեցի: Դեմինս «անկեղծ» հրձիգ մըն էր:

Լռությունը, որ տևեց մեր մեջ, պաղ էր, ինչպես հովը, որ կը փչեր դեկտեմբերին, Աթենքի մեջ, Հիմեթ լերան կողմեն:

— Պոլիսեն փախա, շարունակեց Զաքեոս, և գացի Թրիեսթե, անկե եկա հոս, ուր կը գտնվիմ տասնըչորս տարիե ի վեր:

— Ինչպե՞ս թերթ հրատարակելու գաղափարն ունեցար:

— Մարդ մը, որ կը ծնի, պետք է ապրի մինչև իր մեռած օրը, պատասխանեց Զաքեոս վճռաբար: Եթե հրձիգության փորձս հաջողեր, դիտավորությունս էր Պոլսո մեջ նպարավաճառի խանութ մը բանալ. դժբախտաբար չեղավ: Երբ հոս եկա, քովս քիչ մը ստակ կար, անով վիմագրատուն մը հաստատեցի և սկսա ապրիլ: Արդ, վիմագրատունեն խմբագրություն քայլ մը միայն կա և այդ քայլը առի շնորհիվ Խազապբեկյանի:

— Խազապբեկյան՞:

— Այո՛, Խազապբեկյանի, զոր հոս ճանչցա և որուն «Զանգակ» թերթին հասցեները ես կը գրեի: Այն ատեն տեսա, որ ատ մարդը, ինե ավելի վարպետ, հրձիգութենե շահավետ գործ մը գտած էր՝ հեղափոխական թերթ մը հրատարակելով և կուսակցություն կազմելով: Բայց Խազապբեկյան տիրած էր հրապարակին և անկարելի էր հետը մրցիլ: Հիմա կուսակցական երկպառակություններուն պատճառավ, հարմար ատենն էր մեջ տեղ նետվելու և նետվեցա:

Ինչպես կը տեսնաք, պ. Զաքեոս անկեղծ էր իր խոսքերուն, ինչպես հրձիգության մեջ:

* * *

«Համերաշխություն»֊ի երրորդ թիվը հրատարակվեցավ և հետզհետե, ամեն ամիս, կանոնավորապես թերթերը լույս կը տեսնեին: Թերթը հաջողություն կը գտներ. աշխարհքի չորս կողմեն «Համերաշխություն» կ՚ուզեին և եթե այսպես շարունակվեր, խե՜ղճ Զաքեոս, հագուստներեն ետքը, կոշիկն ու գլխարկն ալ ծախելու պիտի ստիպվեր՝ թերթը հրատարակելու համար, որովհետև «Համերաշխություն»֊ը... ձրի կը տրվեր և ճամփու ծախքը խմբագրության վրա էր...

Այո, պ. Զաքեոս, որ թեև Ավետարանի իր անվանակցին հասակը ուներ, բայց ոչ անոր հարստությունը, իր հույսը դրած էր նվերներու վրա միայն: «Թերթը ձրի է, բայց նվեր շնորհակալությամբ կ՚ընդունենք», կը գրվեր ատեն ատեն, մինչև «Համերաշխություն»֊ի համակիրները թերթը կ՚ուզեին... բայց նվեր չէին ղրկեր հաճախ:

— Ա՜խ, այդ Խազապբեկյանը, նվերի աղբյուրները բոլոր իրեն կը քաշե տակավին, կը գոչեր խեղճ Զաքեոս, երբ ձեռնաթափ կը դառնար նամակատունեն, ուր հերոսական անպարտելի հույսով մը կը շարունակեր երթալ օրը երկու անգամ, նույնիսկ երբ վստահ էր, թե թղթաբերը եկած չէ:

Ու նվերները, որ կու գային ցանցառ֊ցանցառ, չեմ գիտեր ինչ հրաշքով, ճղճիմ բաներ էին: Երեք ֆրանք Պուլկարիայեն, կես տոլար Ամերիկայեն, հինգ ղրուշ Եգիպտոսեն, զորս գանձելու համար ամոթով կը մոտենար խեղճը՝ դրամ վճարող պաշտոնյային, որ ծաղրական ժպիտ մը շրթունքին վրա կու տար իրեն, ողորմության մը պես, այդ ֆրանքները կամ կես տոլարը, կամ հինգ ղրուշը:

* * *

Որո՞ւ պիտի բավեին այդ խղճուկ նվերները, լուսանկարչությունը ձգող նախկին դերասան գրաշարին պահա՞նջքը կարգադրելու, Քոլոքոթրոնիս փողոցը գտնվող սափրիչի՞ն, լեղա՜կ աչքերով կնոջ՝ Ելենիի՝ տարիե մը ի վեր խոստացած գուլպանե՞րը գնելու, ճաշարանին հաշի՞վը մաքրելու, տան վա՞րձքը տալու, շունին ոսկո՞ր գնելու, որո՞ւն պիտի բավեր երեք ֆրանքը, կես տոլարը կամ հինգ ղրուշը:

Ու Զաքեոս՝ հուսահատ՝ «ապերա՜խտ ազգ» գոչելով թղթատունեն կը մեկներ գանձած քիչ մը դրամովը ու շունչը կ՚առներ գինետուն, ըստ խրատու առակողին, թե «օղին կորսվելու վրա եղողին ու գինին դառնահոգիներուն տվեք, որ անոնք խմեն ու իրենց աղքատությունը մոռնան և իրենց նեղությունը մեյ մըն ալ չհիշեն»: Երբեմն մեզի ալ կը հրավիրեր.

— Եկե՛ք, սանկ քանի մը հատ ճնկենք, անանկ ալ կործանեցա, ասանկ ալ:

Ու այս փիլիսոփայական մտածումով զորացած կը մտներ գինետուն, ուր րեչինան[4]՝ այդ Հոմերոսեն երգված գինին՝ կը մոռցներ պահ մը իր կյանքին տխուր իրականությունները:

Հոն, սեղանին առջև, մեծ ու պզտիկ տակառներու դրացությամբ, Զաքեոս կամաց֊կամաց կը խանդավառեր ու կը սկսեր անկեղծ շատախոսությամբ մը դուրս տալ սրտին մեջ եղածները:

Դեկտեմբերի մեջ, ցուրտ ու անձրևոտ իրիկուն մը, երեք բարեկամ նստած էինք նպարավաճառ֊գինետան մը անկյունը, երբ Զաքեոս ներս մտավ հաղթական ձևով մը:

— Րեչինա՞ թե ուզո, գոչեց խոսքը մեզի ուղղելով, երբ տեսավ, որ սեղաննուս վրա տակավին գավաթներ չէին երևցած:

— Րեչինա:

Հարկ եղած հրահանգները տալե վերջ՝ եկավ քովերնիս:

— Թղթատունե՞ն կու գաս կոր, հարցուցինք:

— Ձգեցեք սա թղթատունը, պոռաց Զաքեոս արհամարհոտ ձևով մը թևը կես մը բարձրացուցած:

— Ուրեմն ինչպե՞ս պիտի խմենք րեչինան:

— Արաբկիրցի հարուստ մը, շարունակեց Զաքեոս, որ հոս կը գտնվի եղեր, գործ մը ունեցել է պանքային հետ ու լեզու չգիտնալուն ստիպվեր է գալ զիս փնտռել, որպեսզի մեկտեղ երթանք գործը կարգադրենք: Գացինք կարգադրեցինք. մարդը հանեց տասը ֆրանք նվեր տվավ: Ըսի իրեն, որ ես երբեք նվեր չեմ ընդունիր, բայց «Համերաշխություն»֊ի համար կ՚ընդունիմ: «Առ տե, ինչի համար կ՚ուզես առ», ըսավ ու ձգեց գնաց: Ես ալ ութ ֆրանքը տպագրիչին տվի ու երկուքն ալ մեր Միչոյին պահեցի:

«Մեր Միչոն» գինեպանն էր:

* * *

Երբ րեչինային առաջին շիշը պարպվեցավ, Զաքեոս գլխարկը դեպի ետև քշեց, քիչ մը ճակատը քերեց, ձեռքը զարկավ սեղանին ու գոչեց.

— Ո՜ւշ հասա, ո՜ւշ: Եթե վեց֊յոթը տարի առաջ գործի սկսեի՝ հիմա դիրքս շինած էի: Ես ալ եղած էի Խազապբեկ մը...

— Նորեն կ՚ըլլաս, մի՛ հուսահատիր:

— Չէ՛, ալ լմնցավ, կը տեսնամ, որ ժողովրդին աչքը բացվեցավ... ա՛լ առջի միամիտները չեն: Տեսնելու բան էր Խազապբեկին հոս եղած ատենը, երբ միասին փոսթան[5] կ՚երթայինք, ամեն կողմե անձրևի պես կու գար դրամները, շաբաթը երբեմն հարյո՜ւր ոսկի կ՚ըլլար... հարյո՜ւր: Միչո՛, սա շիշը վերցուր և ուրիշ մը բեր:

Զաքեոս շարունակեց.

— Ա՜խ, այդ տեղատարափ նվերներն էին, որ իմ ալ գլուխս դարձուցին: Այն օրերեն միտքս դրի ես ալ հեղափոխական թերթ հրատարակել, կուսակցություն կազմել ու այդ նվերներուն գոնե հարյուրին տասը ձեռք անցընել: Հիմա չափս առի:

— Կամաց֊կամաց:

— Է՜հ, եթե քիչ մը դրամագլուխ ունենայի տարի մը դիմանալու չափ, բայց, ա՜խ, չեք գիտեր վիճակս: Ամեն օր նոր֊նոր պարտքեր ընելու վրա եմ, ալ քաղքին մեջ մարդ չպիտի մնա, որ ինծի ապառիկ տա: Երեկ խանութիս տերը վերջնականապես ըսավ, որ ամսու գլխուն եթե պարտքս չվճարեմ, զիս դուրս պիտի նետե...

— Բե՛ր սա գավաթդ լեցունեմ:

— Աս «Համերաշխություն»֊ը խերս անիծեց, մեջքս կոտրեց, եղբայր: Քանի մը ոսկի խնայողություն ըրած էի, ան գնաց... պարտքի սկսա, և ի՜նչ խայտառակ պարտքեր, հինգ ղրուշ մեկեն, տասը ղրուշ մեկալեն... քեփազե[6] եղանք ամենուն քով: Ձեռք մը նոր լաթ ունեի՝ ան ալ ծախեցի, «Համերաշխություն»֊ը հոս հասցուց ինծի: Նայեցեք սա բանթալոնիս ու բալթոյիս վիճակը, սա գլխարկս... հապա՜ կոշիկներս... ոտքս ջուրերուն մեջն է: Տարի մը առաջ տեսնելու էիք ինծի, դեռ մարդու շնորք կար վրաս... հիմա կ՚ամչնամ կոր հայելին նայելու... ապերա՜խտ ազգ: Միչո՛, սա շիշը վերցուր ուրիշ մը բեր:

Ա՛լ լռեց:

Գրգռված էր ու տխրություն մը եկած էր վրան, այն տեսակ մը ծանր տխրություններեն, որոնք երբեմն կ՚իյնան հոգիին վրա ու կը ճնշեն զայն: Լռությամբ պարպեց վերջին շիշը:

— Այս իրիկուն րեչինան փոխանակ քեզ զվարթացնելու՝ ավելի տխրեցուց, ըսի:

— Այո՛, պատասխանեց վհատ ձայնով մը, մատնի՜չը... ան ալ զիս լքանել սկսավ:

Ոտքի ելանք: Դիաբեզային[7] առջև Զաքեոս մաքրեց րեչինաներու հաշիվը, կես ֆրանքի չափ ավելցավ:

— Քոնյաք մը տուր: Հատ մըն ալ:

Երկու քոնյաքը երբ խմեց, փողոց ելանք: Զաքեոս սկսած էր սայթաքել:

Դուրսը, տխո՜ւր, անձրևոտ գիշեր մըն էր, ցո՜ւրտ, հուսահատական:

— Գիշեր բարի, ըսավ Զաքեոս ու մխրճվեցավ՝ գայթ ի գայթ՝ դիմացի փողոցին մեջ, մինչև անձրևը կը ծեծեր իր աղտոտ գլխարկը ու հին լաթերը: Իր շունը՝ Գանելան՝ պոչը կծկած ետևեն կ՚երթար...

* * *

Հիմա երկու տարիեն ետքը աչքիս առջևն է տեսարանը: Դեկտեմբերի այդ անձրևոտ պա՜ղ գիշերը, ու կարճուկ ստվերը Զաքեոսին, որ պատն ի վեր, կազի հարաշարժ լույսին տակ, խոլական ձևեր կ՚առներ, ու այդ չա՜ր անձրևը, որ կարծես անձրևանոց չունեցող գլուխներուն վրա կ՚իջնա՝ հատկապես՝ անգութ համառությամբ մը, ու անմեղ նահատակ իր տիրոջ փառատենչ անուրջներուն՝ Գանելան, որ գուցե օրն ի բուն ոսկոր չէր գտած կրծելու և հիմակ, ջուրին տակ խխում եղած, կը հետևեր՝ ստոյիկ համակերպությամբ մը՝ իր տիրոջ, որ գայթ ի գայթ կ՚երթար պատն ի վեր:

— Խե՜ղճ Զաքեոս, ըսինք ամենքս միաբերան, երբ ջրաթաթավ ստվերը ալ խառնվեցավ մթության հետ:

Տգետ, անխելք, նյութապես անկարող, ֆիզիքապես անշնորհք, ամենեն արհամարհված, երկչոտ մարդ մը՝ անծանոթ մնալու բոլոր օգուտներով օժտված, որ ինքզինքը հանձնարարելու համար բան մը չունի, որ իր ոչնչության գիտակցությունը ունի և որ սակայն կ՚ուզե հանրային դեր մը խաղալ, թե՜րթ հրատարակել, կուսակցություն կազմել, հրամանին տակ մասնաճյուղեր ունենալ, հրահանգներ տալ և... նվերներ առնել, վերջապես, մակաբույծ մը, բայց մեծկա՜կ մակաբույծ մը ըլլալ: Արդարև, խե՜ղճ մարդ:

Իր անհաջողության պատճառները երբեմն կը փնտռեր Զաքեոս.— «Նախ ժողովուրդը առաջինը չէ, կ՚ըսեր, հետո ես գեշ ըրի. գործի սկսելե առաջ՝ պետք էր տարիի մը չափ գավառները երթալ, սանկ, ինչպե՞ս ըսեմ, նախկին գործիչի մը համբավ շինել և ետքեն թերթ հրատարակել: Հեղափոխական կյանք չունենալս շատ սախտե[8] կու տա կոր ինծի... Ասկե զատ, շիտակը ըսե՞մ, հասակիս կարճությունը և կզակիս ձևը գործը կ՚ավրեն կոր. ո՞ւր էր, որ երկայնահասակ մեկը ըլլայի, առատ մազերով, խոշոր մորուքով... Խազապբեկին պես բան մը: Հետո, հետո... մեյ մը Ժնև գացած չըլլալս... ի՞նչ կ՚ըլլար, փոխանակ Թրիեսթեեն ուղիղ հոս գալու, Ժնևի ճամփով դառնայի... ան «սոցիալ֊դեմոկրատի»[9] պես բառերը տեսա՞ր մի, ահա անոնք են քսակներու բանալիները, անոնք՝ նվեր բերողները...

— Անոնց ալ մոտան անցավ, պարոն Զաքեոս: Հուլիոս Կեսար, Նաբոլեոն առաջին, պարոն Թիեռ, անոնք ալ կարճահասակ էին...

— Այրած սրտի մխիթարա՜նք... ես ըսածս գիտեմ: Տե՛ս անցած օր ի՜նչ պատահեցավ: Սրճարանը նստած էի, եկան զիս փնտռեցին, ըսելով, որ երկու շնորհքով մարդ «Համերաշխություն»֊ի հրատարակիչը տեսնել կ՚ուզեն անպատճառ: Լուրը բերողը ըսավ, որ նվեր տալու խոսք ըրեր են: Խենթի պես վազեցի խանութս: Քիչ մը ետքը պիտի գան եղեր, վերջապես եկան:

— Ո՞ւր է պարոն Զաքեոսը, «Համերաշխություն»֊ի հրատարակիչը, հարցուցին ինծի:

— Ե՛ս եմ, պատասխանեցի:

— Դո՞ւն... դուն թե՞րթ կը հրատարակես, ըսավ մին կես մը խնդալով:

— Այո՛, հրամմեցեք նստեցե՛ք, սուրճ մը առե՛ք:

— Ո՛չ, շնորհակալ ենք, ստիպողական գործ ունինք, մնաք բարով, հաջողություն կը մաղթենք:

Ու ելան գացին:

Ետքը իմացա, որ ծանոթներուս մեկուն ըսեր են. «Միտք ունեինք նվեր մը ընելու, բայց, շիտակը, իր կերպարանքին չհավնեցանք. ատ մարդը ինչպե՞ս խմբագրություն կ՚ընե»:

— Կերպարանքիս չե՜ն հավներ, անպիտաննե՜ր, փեսա՞ փնտռելու եկաք, թե նվեր տալու... զարմացեր են, թե ինչպե՞ս խմբագրություն կ՚ընեմ... կարճահասակ մարդ խմբագրություն չի՞ կրնար ընել... սանդուխի մը վրա կ՚ելլա՜մ ու անանկ կ՚ընեմ խմբագրություն... ապերա՜խտ ազգ...

* * *

Երկու տարի է, որ մեկնած եմ այդ քաղքեն ու չեմ գիտեր, թե «Համերաշխություն»֊ը դեռ կը հրատարակվի՞: «Համերաշխություն» չկարդալս անշուշտ զրկանք մը չեմ համարեր ինծի համար, բայց անհուն ձանձրույթի վայրկյաններուն, որ կ՚ունենամ երբեմն, կարոտը կը քաշեմ Զաքեոսին, որուն տեսքն ու խոսակցությունը հաճախ զվարթություն տված են ինծի:

Բալյաչո[10] մըն է, որ ծերունի հոր դերը խաղալ կ՚ուզե. ահա իր սխալը:

Անարդար եղա իրեն նկատմամբ, երբ հեղափոխության մակաբույծներուն մեջ դասեցի զինքը, իր նպատակը շեշտել ուզելով ավելի: Ստուգապես՝ Զաքեոս հեղափոխության... զոհն է:

Գ. ՈՐ ՄԵՆՔ ՀԵՐՈՍ...

— Զավակ ունի՞ս:

— Այո՛, պարո՛ն, երկու մանչ, բայց մեծը նշանավոր բան է... ճիշտ ինծի կը նմանի:

Ալեքսանդրիա, Շերիֆ փաշա փողոցը քալած ժամանակիս այս հարցումը կ՚ուղղեի ու այս պատասխանը կ՚ընդունեի Վարդհոգյանեն, որ նոր հասած էր Ալեքսանդրիա՝ Գահիրե պիտի երթար:

Պանքային ցույցեն քանի մը ամիս ետքը, կարծեմ հունվարի մեջ էր, երբ իմացանք, որ ընդհանուր ներում եղեր է: Լուրը տարածվելեն քանի մը օր ետքը՝ ուրիշ լուր մըն ալ տարածվեցավ:

— Իմացա՞ք:

— Ի՞նչ:

— Վարդհոգյանն ալ ազատեր է ու Կիպրոս գացեր է, անկե ալ Ալեքսանդրիա պիտի գա եղեր:

Օր մըն ալ ըսին.

— Կու գա կոր... եկա՜վ:

Ու ահա լայն ու երկայն ցցված ականջներով, խոշոր քիթով, հերկեն դարձող հոգնած եզի տարտամ նայվածքով, գլխուն զարկած մեկը ներկայացուցին մեզի ըսելով.

— Պարոն Վարդհոգյան, մեր անդրանիկ հերոսներեն մեկը:

— Որ մենք հերոս, ըսելով Վարդհոգյան սկսավ խոսիլ...

Բայց ես արդեն հեռացած էի:

Չէ՛, ա՛լ չէի կրնար համբերել: Պոլսեն մեկնելես ի վեր այս քսաներկուերորդ հերոսն էր, որ ցույց կու տային ու մինչև կոկորդս լեցած էր հերոսով:

Հերո՜ս...

Հրացանը ուսը զարկած, մեջքը ատրճանակ ու դաշույն, կայտառ մարդ մը, պեխերը մինչև ականջն ի վեր, վառ աչքեր, խիզախ աներկյուղ կերպարանքով, որուն տեսքը հույս մըն է իրեններուն ու սարսա՜փ՝ թշնամիներուն համար: Լեռները կ՚ապրի ան, իրեն պես կտրիճներու հետ: Սուրհանդակին վրա կը հարձակի, բանտերը կը կոխե ու անմեղ բանտարկյալները կ՚ազատե, չարագործ հարստահարիչները կը սպաննե, անզոր գեղացիները կը պաշտպանե. ինքը՝ առանձին՝ պատերազմ կը մղե իշխանության դեմ: Չըլլալիք բաներ կը պատմվին իր վրա, չըլլալիք բաներ, որոնք բան մը չեն իր ըրածներուն քով: Ու իրիկունը, երբ աղջիկները կը դառնան դաշտեն, իրենց անուշ ու սիրատարփ նայվածքը ուղղելով դեպի լեռը, ուր կը գտնվի ան, սրտատրոփ ու երկյուղած կը նային երկայն ու կ՚աղոթեն: Անիկա չի՛ բռնվիր, չի՛ բանտարկվիր, չի՛ նախատվիր, չի՛ ծեծվիր, չի՛ մեռնիր...

Ահա ինչպես կ՚երևակայեմ Հերոսը: Ու եղած են այսպեսներ մեր վերջին տարիներու թախծագին պատմության մեջ:

Իսկ այդ քսաներկո՞ւքը որ տեսա... ա՜հ իրենց դյուցազներգությունը:

Հնչակ առած ժամանակնին, Հնչակ կարդացած ժամանակնին, Հնչակ տված ժամանակնին ձերբակալված հերոսներ, կարգ մը մակաբույծներու համար ստակ հավաքած ատեննին բռնված հերոսներ, ղահվեի մը անկյունը քանի մը գավաթ օղիի ազդեցության տակ անօգուտ շաղակրատություններ ընող հերոսներ, վտանգավոր թղթեր գրպաննին պտըտեցնող հերոսներ, որոնք ոստիկանության ճանկը ինկած են:

— Դո՞ւն ալ Քոմիթեեն ես, հե՞:

— Ամա՜ն, էֆենտի, ի՜նչ կ՚ըսեք, ձեր ոտքին հողը պագնեմ, ես երբեք...

— Տակավին կ՚ուրանա՞ս, շո՛ւն, ա՛ռ քեզի:

Ու ապտակները կ՚իջնան շեշտ երեսին։

— Ամա՜ն, մեղա՜, ես բան մը չեմ ըրած, ես սուլթանին հավատարիմ ծառա եմ, ոտքերնիդ պագնեմ:

— Կեցի՛ր, ես քեզի խոսեցնելու կերպը գիտեմ. հիմա չես ուզեր խոսիլ, բայց քանի մը օրեն պուլպուլի պես պիտի խոսիս:

Ու խոսքը բանտապետին ուղղելով.

— Տարեք սա կյավուրը զնտան նետեցեք:

Եվ բանտապետը ապտակելով, հայհոյելով, հարվածելով կը գործադրե հրամանը ու կը տանի նկուղ, ուր մեր ապագա հերոսը կը մնա քանի մը օր:

Ու այսպես հարցաքննություններե, նախատինքներե, ապտակահարություններե ետքը, օր մըն ալ ցկյանս բերդարգելության կը դատապարտվի: Երեք տարի, հինգ տարի կամ յոթը տարի ետքը՝ առտու մը՝ բերդին տնօրենը կը կանչե զինքը:

— Շունշանորդի՛, աղոթք ըրե սուլթանին կենացը:

— Էֆենտի՛, ես արդեն ամեն օր աղոթք կ՚ընեմ իրեն համար:

— Ձեզի ամենուդ ընդհանուր ներում ըրավ:

— Աստված շատ կյանք տա իրեն, աստված մեկ օրը հազար ընե:

— Բայց մեյ մըն ալ այդ տեսակ սրիկայական գործեր չպիտի ընեք, հա՜:

— Ո՛չ, էֆենտիս, ես միշտ սուլթանին հավատարիմ քյոլեն[11] եմ, ոչ թե այդ անպիտաններուն չեմ հետևիր, այլ եթե ձեռքես գա — ամենքն ալ կը սպաննեմ:

— Աֆերի՜մ, քեզ տեսնամ:

Տնօրենին ձեռքը, փեշը, հողաթափը համբուրելե ետքը՝ դուրս կ՚ելլե մեր բանտարկյալը: Ալ ազատ է: Շունչը կ՚առնե կամ Հունաստան, կամ Կիպրոս, կամ Եգիպտոս:

Հիմա հերոս մըն է անիկա ու կռթնած իր հերոսության՝ քաղքե քաղաք կը պտտի ստակ հավաքելու իրեն համար:

Արդարև մուրացկանության հերո՜ս մը...

Այդ կարգին էր նաև Վարդհոգյանը, ու ատոր համար երբ խոսիլ սկսավ, ես արդեն հեռացած էի:

* * *

Սակայն քանի մը օր ետքը բարեկամներես մեկը ըսավ ինծի.

— Տեսնվե անգամ մը Վարդհոգյանին հետ, հետաքրքրական տիպար մըն է, որ կ՚արժե ուսումնասիրել:

— Անտանելի է, եղբա՛յր:

— Գիտեմ որ անտանելի է, բայց միմիայն ի սեր արվեստին, ի սեր գրականության ըրե՛ այս բանը, պնդեց բարեկամս խնդալով. հավատա՛, որ օգտակար գործ մը ըրած կ՚ըլլաս, եթե այդ տեսակ տիպարներ քիչ մը փորձես հասարակության ճանչցնել: Գիտեմ, որ Վարդհոգյանի հետ ժամ մը տեսնվելով մեծ զոհողություն մը պիտի ընես, բայց հանուն հայրենասիրության, հանուն հեղափոխության ըրե՛ ասիկա: Ապագա սերունդը քեզի հերոսի տիտղոսը պիտի տա ապահովապես այդ անձնվիրությանդ համար և, ո՜վ գիտե, գուցե Բաղեշի կամ Էրզրումի հրապարակներեն մեկուն մեջ արձանդ կանգնե:

Այդ հեռապատկերը շլացուց զիս ու ահա ասոր համար Վարդհոգյանին հետ Շերիֆ փաշայի փողոցեն միասին կ՚երթայինք դեպի կայարան:

— Ի՞նչ պիտի ընես Գահիրե, հարցուցի իրեն, խոսք մը ըրած ըլլելու համար:

— Որ մենք հերոս, պետք է տեսնենք, քննենք և ուսումնասիրենք ամեն բան մեր աչքով, պատասխանեց Վարդհոգյան կոշտ ու ինքնավստահ արտասանությամբ մը: Ասկե զատ, ավելցուց, ժողովուրդը պետք ունի քաջալերության, պետք է տեսնա իր հերոսները և քաջալերվի:

— Իրավունք ունիս:

— Իմ կյանքս ժողովրդին նվիրված է, իմ բազուկս հայ ազգին կը պատկանի։ Մինչև հիմա արյունս իմ ազգիս համար թափեցի, ասկե ետքն ալ...

— Մի՛ հուզվիր, կ՚աղաչեմ, և մի՛ շարունակեր, ասկե ետքն ալ ազգին համար պիտի թափես գիտեմ: Կեցցե՛ս, շատ ապրի՛ս, աստված ձեզպեսները պակաս չընե:

— Ամե՜ն, գոչեց Վարդհոգյան սրտի խորեն, ու հասանք կայարան:

Դեռ կես ժամ կար կառախմբին մեկնելուն. պետք էր խոսի՜լ տակավին կես ժամ Վարդհոգյանի հետ: Հանուն հայրենասիրության այդ ալ ըրի, ու ասկե ետքը եթե զիս Հայկ դյուցազնին քով չդասեն՝ հանցանքը իմս չէ:

— Մե՜նք, որ պետք եղածին չափ ուժ չունինք մեր թշնամիին հետ կռվելու համար, ըսի իրեն, երբ տոմսակը առնելե ետքը կայարանին երկայնքը կը պտըտեինք:

— Ուժ չունի՞նք. հապա այս բազուկնե՞րը, մի՞թե բավական չեն, ու հորիզոնական ձևով բարձրացուց իր թևերը:

— Անշո՛ւշտ, անշո՛ւշտ, աճապարեցի ըսել, միայն թե գոնե երկու֊երեք հատ ալ ըլլար այդ բազուկներեն, այն ատեն բոլորովին ապահով կրնայինք ըլլալ մեր ազատության համար:

— Իրավունք ունիս, պատասխանեց Վարդհոգյան, ափսո՜ս, որ ինծի պես քանի մը հոգի չի կա: Ա՜խ, պարո՛ն, եթե անդրանիկ տղաս քիչ մը ավելի մեծ ըլլա՜ր...

— Ավա՜ղ:

Ու այսպես խոսակցությունը տևեց մինչև որ կառախմբին մեկնելուն ժամը հասավ:

* * *

Երբ Գահիրե գացի շաբաթ մը ետքը, Վարդհոգյան օրվա մարդն էր հոն, կամ ավելի ճիշտը, ամսվան հերոսը, որովհետև ամեն ամիս իր հերոսն ուներ այդ միջոցին: Հայկական սրճարանը բազմած կը խոսեր անիկա, առտվընե մինչև իրիկուն և իրիկվընե մինչև կես֊գիշեր:

— Որ մենք հերոս այսպես, որ մենք հերոս այնպես:

Ճշմարտության սիրո համար և ի պատիվ իրենց պետք է ըսել սակայն, որ իր շուրջը բոլորվողները պանդույրներ[12] չէին, ոչ ալ ապուշ հիացողներ, այլ բավական «հերոս»֊ներ ակռանուն զարկած ու անոնց արժեքը ճանչցած մարդիկ, որոնք միմիայն ժամանցի համար խոսեցնել կու տային զինքը: Ա՛լ իրենց համար հերոս մը տեսակ մը աճպարար էր, որ ձրի ներկայացումներ կու տար հայկական սրճարանին մեջ և երբ նոր հերոսի մը գալուստը իմանային Գահիրեի մեջ, կ՚ըսեին իրարու.

— Վաղը ժամի տասնին, հայկական սրճարանը եկեք, հերոսական ներկայացում կա:

Եվ ասիկա այնքան շահաբեր էր սրճարանին համար, որ սրճարանապետը ձրի սենյակ ու կերակուր կու տար ամեն բանտեն ազատած հերոսի:

Ես ալ գացի այդ «ներկայացում»֊ներեն մեկուն: Վարդհոգյան նստած էր սեղանի մը վերի կողմը, որուն շուրջն ու վրան հավաքված էին ութ գավաթ օղի, ժամկոչ մը, սիսեռի մեզե[13], ծխավաճառի աշկերտ մը, ցնդած բանաստեղծ մը, խաշած հավկիթ մը, քանի մը հատ ձիթապտուղ ու քանի մը հատ ալ պարապ պտտող գաղթականներ:

Երբ ներս մտա, Վարդհոգյան արդեն կը ճառեր.

— ... Այո, սիրելի ընկերներ, միություն և համերաշխություն: Մենք իբրև հերոս և իբրև ժողովրդի հարազատ ներկայացուցիչ, պետք է ընենք այդ բանը, պետք է միացնենք հեղափոխական կուսակցությունները և հետո միացնենք իրարու հետ նաև Եվրոպական տերությունները: Պետք է երթանք Բարիզ և Լոնտոն, խորհրդակցինք բարձրաստիճան անձերու հետ և այս բանը ընենք:

«Մենք»֊ը միմիայն ինքն էր: Վարդհոգյան երբ կը խոսեր, կը կարծեր, թե ամբողջ լեգեոնի մը կողմե կը խոսի: Իր ծիծաղաշարժ մեծամտություններուն փոքրագույններն էր աս:

Սեղանակիցներեն մեկը, Կեդրոնականի նախկին աշակերտ, որ առիթ չէր փախցներ թեթև ծաղրանքներ ընելու, երբ ձեռքը այս տեսակ հերոս մը իյնար, ոտքի ելավ լուրջ, պաշտոնական, օղիին գավաթը բարձրացուց և ըսավ.

— Պարոն Վարդհոգյան, այսօր մեզի համար նշանավոր օր մըն է. անոր հիշատակը անջնջելի ոսկե տառերով պիտի քանդակվի մեր ամենուս սրտին մեջ, որովհետև մեր աչքերը տեսան Հայոց մեծ հերոսը, անդրանիկ հերոսը, ժամանակակից Հայկ դյուցազնը, որուն քաջագործությունները թեև ծածկված մինչև այսօր, սակայն տիեզերքը կը զարմացնեն արդեն: Կը պարպեմ այս գավաթը պարոն Վարդհոգյանի կենաց:

Պարպեց ու նստավ տեղը.— «Դիտմամբ ըրի, որ ինքն ալ ելլա բան մը խոսի» — փսփսաց ականջիս:

Բաժակաճառին անմիջական արդյունքը եղավ սրճարանը գտնվող ուրիշ տասնի չափ հայերու մեր քով հավաքվիլը, թեև հաճախորդներուն մեծամասնությունը կը շարունակեր նարտ խաղալ:

Վարդհոգյան զգաց, որ «ժողովուրդը» զինքը լսել կ՚ուզեր: Կանգնեցավ, երկու ձեռքը սեղանին կռթնցուց, կամաց մը օրորվիլ սկսավ, խիթ ունեցողի մը ձևով, քիչ մը ջուր խմեց, քիթը խնջեց. ու վերջապես համր֊համր, բառերը երկնցնելով, հավիտենապես լալկան շեշտով մը խոսիլ սկսավ.

— Սիրելի և անկեղծ ընկերնե՛ր, մենք վստահ ենք, որ քիչ ատենեն պիտի հասնինք մեր ցանկացած ազատության և մեր սիրելի հայրենիքը երթանք: Այս մասին արդեն խոսած եմ մի քանի բարձրաստիճան անձերու հետ, սիրելի՛ և՛ անկե՛ղծ ընկերներ: Որ մենք հերոս, պետք է, որ այս բանը ընենք, սիրելի և անկեղծ ընկերներ։ Ա՜խ, ափսո՜ս, որ այս բազուկները յոթը տարի անգործ մնացին։

Եվ Վարդհոգյան ցույց տվավ այն բազուկները, որոնք արդեն տեսած էի Ալեքսանդրիա, կայարանին մեջ: Ապա շարունակեց:

— Սիրելի և անկեղծ ընկերնե՛ր, վնաս չունի, այդ կորսված ժամանակը շուտով կը շահինք: Այս բազուկները ձեզի նվիրված են. վստահ եղի՛ք, սիրելի և անկեղծ ընկերներ:

Նորեն բարձրացան Ալեքսանդրիայի մեջ տեսածս բազուկները:

— Կեցցե՜ պարոն Վարդհոգյան:

Եվ օղիները պարպվեցան:

Արտառոց ու ծիծաղաշարժ էր այս ամենը, սակայն, չեմ գիտեր ինչու, սրտի սեղմում մը զգացի դուրս ելած միջոցիս: Պժգալի[14] ու միանգամայն տխուր տպավորություն մը ըրած էր վրաս ամբողջ այս «ներկայացումը»:

* * *

Վարդհոգյան բավական ժամանակ մնաց Գահիրե և մեկ կողմեն հայկական սրճարանը հերոսական ներկայացումներ տալով հանդերձ, մյուս կողմեն քառասուն ոսկիի չափ հավաքեց հարուստներեն՝ մուրացկանությամբ.— «Որ մենք հերոս, պետք է ընենք այդ բանը» ըսելով:

Վարդհոգյան այն տեսակ տիպարներեն էր, որ իրեն հետ քանի մը անգամ ծանոթություն ընողը զզվանքով կը հեռանար, ա՛լ մեյ մըն ալ հետը չտեսնվելու հաստատ մտադրությամբ, այնպես որ սրճարանին տերը պատշաճ դատած էր անուշությամբ ճամփու դնել զայն ըսելով.

— Ասկե ետքը ա՛լ չեմ կրնար սենյակ ու կերակուր տալ քեզի, գլխուդ ճարը նայե:

Այդ վերջնագրին՝ Վարդհոգյան պատասխանած էր հանդիմանությամբ.

— Ուրեմն որ մենք հերոս, պետք է երթանք Ալեքսանդրիա:

Ու պայուսակը կապելով մեկնած էր այդ «հերոսամերժ» քաղաքեն:

Քիչ ատեն ետքը, երբ Ալեքսանդրիայի հայերն ալ բավականին ավելի ճանչցած ու ձանձրացած էին իրմե ու ամեն մարդ սկսած էր մասնավոր փութկոտությամբ մը փախուստ տալ ամեն անգամ, որ «հերոսը» կ՚երևնար Մենշիեի հրապարակի վրա, Վարդհոգյան զգաց, թե ժամանակն է, «որ մենք հերոսը» պայուսակը կապե նորեն, ու մեկնեցավ դեպի Եվրոպա:

— Պետք է երթանք Եվրոպա, կ՚ըսեր մեկնած օրը, և տեսակցինք բարձրաստիճան անձերու հետ մեր ազգային փրկության մասին:

«Մեր ազգային փրկության մասին տեսակցիլ բարձրաստիճան անձերու հետ»֊ը, ըստ Վարդհոգյանի, կը նշանակեր երթալ ու իրեն համար դրամ մուրալ: «Տեսակցություն»֊ը 35֊40 ոսկի բերավ իրեն: Ուրախ էր Վարդհոգյան և Բարիզեն կը գրեր իր ծանոթներուն. «Անկեղծ ընկերներ, մեծ քաջալերություն կը գտնամ այստեղ և կը հուսամ, որ ազգային փրկության օրը մեր հուսացածեն շուտ պիտի հասնի: Եթե իմ լուսանկարներուս վաճառումեն մի շահ գոյացավ, խնդրեմ անմիջապես ղրկեցեք փոսթայով»:

Այս դրամը զինքը բավական ատեն ապրեցուց Եգիպտոսի մեջ՝ ուր վերադարձած էր: Հետո ժամանակը եկավ նորեն «տեսակցելու բարձրաստիճան անձերու հետ»: Այս անգամ սակայն քիչ մը հեռու պետք էր երթալ նոր որս գտնելու համար:

— Որ մենք հերոս, պետք է երթանք նաև մեր ռուսահայ անկեղծ ընկերներու մոտ:

Ու ահա Վարդհոգյան կը մտնար շոգենավ:

Այս առաքելությունը հուսացած արդյունքը չտվավ կարծեմ, որովհետև շուտ վերադարձավ:

— Ծո՛, կենե՞ մի եկար...

Այս անգամ այդ բառերով ընդունած էին զինքը, որ տարի ու կես առաջ օրերով պատրաստություն կը տեսնեին արժանավայել ընդունելություն մը ընելու համար Հայոց «անդրանիկ հերոս»֊ին: Խեղճ Վարդհոգյան, ինքն ալ Արտաշեսի պես կրնար գոչել՝ «Ավա՜ղ, փառացս անցավորի»:

* * *

Վերջին անգամ, երեք ամիս կա, Ալեքսանդրիայի մեջ տեսա զինքը: Փետուրները թափած էր բոլորովին: Ամենեն լքված ու արհամարված՝ տրտում, տխուր կը թափառեր փողոցները: Հիմակ Հայաստանը փրկելու համար ծրագիրներ չուներ, ոչ ալ իր բազուկներուն ներբողը կը կարդար: Չէ՛, պարզապես դռնապանության կամ ծառայության պաշտոն մը կը փնտռեր հացը ճարելու համար ու չէր գտնար:

Լմնցա՜ծ էր «որ մենք հերոսը»:

* * *

Եվ սակայն ահե՜ղ սպառնալիքի մը պես ականջիս կը հնչեն Շերիֆ փաշա փողոցեն կայարան գացած միջոցնուս Վարդհոգյանի ըրած խոսքերը.

— ... Բայց մեծը հրաշալի բան է, ճիշտ ինծի կը նմանի:

Ուրեմն ափսո՜ս, ապագա սերունդն ալ իրեն Վարդհոգյանը պիտի ունենա...

Դ. ՆԱԽԿԻՆ ԳՈՐԾԻՉԸ

— Վա՜յ, հո՞ս ես ընկեր:

Այս բառերով ողջունեցի մեր բարեկամը, Դաշույն Արտունի, զոր տեսած էի արդեն Աթենք ու հետո Եգիպտոս, երբ նորեն իրեն հանդիպեցա Մարսեյլ, Քանըպիեռի վրա:

— Այո՛. երկու ամիս է, հոս եմ, պատասխանեց իրեն հատուկ կեղծ լրջությամբ, բառերուն խորհրդավոր իմաստ մը տալ ճգնելով: Բախտը զիս հոս նետեց. նայինք սա անիծյալ Համիտը մեզ դեռ ո՞ր տեղվանքը պիտի պտտցնե:

Հետո՝ մեկեն թևս մտավ ու անուշ, փաղաքշոտ ձայնով մը, որուն մեջ չեմ գիտեր ինչ պապակյալ բան մը կար:

— Ապսենթ մը կը խմցնե՞ս կոր, հարցուց:

— Քալե նայինք, ըսի իրեն այն տիրական այլ միանգամայն ներողամիտ շեշտովը, զոր միշտ ունեցած եմ նմանօրինակ պարագաներու մեջ:

* * *

Պոլիս ճանչցած էի զինքը առաջին անգամ, երբ Բաղչե Գափու, վաշխառուի մը քով գրագիր էր և Կարպիս կը կոչվեր: Զվարճասեր, թեթևամիտ, մտացի տղա մըն էր, որուն վրա երբեք հայրենասիրական ախտանիշներ չէի նշմարած Պոլսի մեջ: Օր մը միայն, Հալքի կղզին, երբ օղի կը խմեր, հանկարծ ըսավ.

— Ի՜նչ աղեկ կ՚ըլլար, եթե հոս հայու սրճարան մը ըլլար, հոն կ՚երթայինք ու ստակնիս փոխանակ հույները առնելու՝ հայը կ՚առներ:

Այդ խոսքերուն ուշադրություն չդարձուցի այն ատեն, հետո իմացա, որ Կարպիս ժամանակե մը ի վեր սկսած է եղեր «Դրոշակ» կարդալ և հեղափոխականի համբավ մը շինել իրեն համար: Նույն միջոցին դեսպանները բարենորոգմանց ծրագրովը կը պարապեին և ժողովրդի մեծ մասը այնպես կը կարծեր, թե այդ ծրագիրը Հայաստան մը պիտի տար մեզի, թագավորով, բանակով ու պաշտոնյաներու լեգեոնով մը, այնպես որ հայերուն մեջ պաշտոնաբաշխություններ կ՚ըլլային արդեն, ամեն մարդուն իր արժանիքին ու կարողության համեմատ, բնականաբար առաջնություն մը տրվելով հեղափոխականներուն: Կարպիս ուզած էր պատրաստ գտնվիլ ամեն պատահականության հանդեպ և ասոր համար պատշաճ դատած էր հեղափոխականի գույն մը տալ իր խոսքերուն, մորուքին ու գավազանին: Խոսքերը կովկասյան հոլովումներ առած էին, մորուքը սրածայր եղած էր ու գավազանին կոթը կիսաբոլոր: Իր հույսերը, որոնք վերջնականապես օր մը ինծի հայտնեց, չափազանց հավակնոտ չէին: Կարծեմ Բաղեշի ապագա ազգային դրամատան փոխտնօրեն կամ Վանա լճին ապագա շոգենավային ընկերության գանձապահ ըլլար կ՚ուզեր: Ազդեցիկ դաշնակցական մը Կարպիսի անունը նշանակեր էր արդեն տետրակին մեջ և գործը մնացեր էր միայն բարենորոգմանց ծրագրին գործադրության:

— Ա՜խ, մեյ մը աս ծրագիրը ստորագրեր Սուլթանը, կը հառաչեր Կարպիս այն տենդալից օրերուն մեջ, ուր ամբողջ Պոլսո հայությունը հարցական նշանի մը փոխված էր կարծես Ստորագրեց֊ին վրա դրված:

— Ստորագրե՞ց...

— Ո՜հ, այո՛, ստորագրե՞ց.— այսինքն՝ կուսակալ եղա՞, կառավարիչ եղա՞, գայմագամ[15] եղա՞, ոստիկանապետ եղա՞, դատավոր եղա՞, տեֆտերտար եղա՞, գանձապահ եղա՞, քննիչ եղա՞, դատախազ եղա՞, մեքթուպճի եղա՞, բան մը եղա՞:

Չէ՛, չստորագրեց, ավա՜ղ, ու օր մը բոլոր այդ հույսերը երիթացած[16] թափթփեցան Պոլսո քարափներուն մոտ կեցած շոգենավերուն մեջ, որոնք փոխադրեցին զիրենք Բաղեշեն ու Վանեն ու Էրզրումեն շատ հեռու տեղվանք: Կարպիս այդ ընդհանուր ափլափումին մեջ զինքը գտած էր Բանթելենիքի[17] շոգենավերեն մեկուն մեջ ու նետված Բիրեի քարափին[18] վրա:

Հոն հանդիպեցա իրեն, առաջին անգամ Պոլիսեն մեկնելես ի վեր:

— Բարև, Կարպի՛ս, գոչեցի քովը մոտենալով:

Դողահար առաջացավ դեպի ինծի ու ականջս ի վար մրմնջեց պաղատագին ձայնով մը.

— Ամա՛ն, տունս կ՚ավրես կոր, Կարպիս մի գոչեր զիս... Դաշույն է անունս:

Հետո տարավ զիս հայերու շրջանակեն հեռու, Փաշա Լիմանիի կողմը առանձին սրճարանի մը անկյունը, և երկու սուրճ ապսպրելե ետքը, ըսավ.

— Հիմա ես Բաղչե Գափու սարաֆ Պողոս աղային գրագիրը չեմ... ատանկ մարդ չեմ ճանչնար. ավազակ բուրժուաներու հետ գործ չունիմ, ո՛չ էլ անունս Կարպիս է... Հիմակ, բարեկա՛մ, դաշնակցական նախկին գործիչ մըն եմ, Դաշույն Արտունի...

Ու Կարպիս այս վերջին բառերը արտասանեց աչքերը այլանդակորեն դարձուցած, ձայնին չեմ գիտեր ինչ ռմբային հնչունություն մը տալով: Վառոդի հոտ մը կարծես տարածվեցավ սրճարանին մեջ:

— Ես, շարունակեց, պարսկական սահմանագլխեն ներս մտած եմ, հայդուկախումբեր կազմակերպած եմ, քյուրդեր սպանած եմ, բանտարկված ու շղթաներս կոտրելով փախած եմ... Ահա ես ասանկ մարդ մըն եմ հիմա...

— Ինչո՞ւ համար այդ ամենքը, հարցուցի միամիտ շեշտով մը՝ որուն մեջ սակայն կրցա քիչ մը հեգնություն խառնել:

— Ինչո՞ւ համար... որովհետև սարաֆ Պողոս աղան խանութը գոցեց և ես բացը մնացի ու ալ Պոլիս չէի կրնար ապրիլ: Գացի գտա մեր դաշնակցական ներկայացուցիչը, ան, որ անունս իր տետրակին մեջ նշանակած էր իբրև անկախ Հայաստանի ապագա պաշտոնյաներեն մեկը, և խնդրեցի, որ օգնություն մը ընե ինծի, որպեսզի կարենամ Պոլիսեն դուրս գլխիս ճարը նայիլ.— «Նյութապես բան մը չեմ կրնար ընել» պատասխանեց. «բայց քեզի նախկին գործիչի լավ վկայական մը կու տամ, անով կրնաս ապրիլ արտասահմանի մեջ: Առի վկայականը ու եղա նախկին գործիչ մը. բայց դժբախտաբար հոս ալ շատ դաշնակցական չի կա. եղողներն ալ, ինծի պես, կամ նախկին գործիչ են, կամ հայդուկ, կամ տեռոր...

— Գոնե հոս հասնելուդ պես ըսեիր, պանքան մտնողներեն ես:

— Մտածեցի ատիկա, բայց դեպքը շատ նոր է... քիչ մը ատեն անցնելե ետքը՝ ե՛ս ալ պիտի մտնամ պանքան մտողներուն մեջ... թեև քիչ մը աճապարելու է, որովհետև արդեն պանքայի հերոսներուն թիվն ալ քառասունը կ՚անցնի կոր: Հիմակուհիմա յոթանասուններեն եմ...

— Ի՞նչ յոթանասուն:

— Չե՞ս գիտեր, եղբայր, սա մյուս յոթանասուն հերոսները, որոնք մազ մնացեր է մյուսներուն հետ պանքան պիտի մտնան եղեր, բայց վայրկյան մը ուշ հասեր ու դռները գոցված գտեր են:

* * *

Կարպիս չկրցավ Աթենք ու Բիրե երկար ատեն շահագործել իր վկայականը և մեկնեցավ Եգիպտոս, ճիշտ այն միջոցին, ուր Ալեքսանդրիա կը սպասեին պանքան մտնող երեք վիրավորյալները, որոնք՝ ապաքինված ըլլալով՝ ճամփա պիտի ելլեին Պոլսեն գալու համար:

Մեկնելեն առաջ Աթենքեն Կարպիս նամակով կ՚իմացնե, թե վիրավորյալներեն ետքը տակավին Պոլիս պիտի մնան և մին միայն, որ Աթենք հասած է արդեն, իր նամակին հետ շոգենավ պիտի մտնե դեպի Եգիպտոս:

Այդ նախապատրաստությունեն ետքը, երբոր Կարպիս կու գա Ալեքսանդրիա, ոչ մեկուն մտքեն կ՚անցնի հարցնե իրեն, թե «Դո՞ւ ես, որ գալոցն ես, եթե այլում ակն կալցուք»[19]: Եկած վայրկյանեն անվիճելի, անկասկած հերոսներեն մեկը կ՚ըլլա: Կուսակցության լիազոր ներկայացուցիչը, պ. Կակայանց, ցնծության մեջ է: Երևակայեցեք տոնավաճառի մեջ ցուցանքներ ի տես դնող մեկը, որ վեց ոտքով ու երկու պոչով կով մը ձեռք կը ձգե։ Ա՛լ Կարպիսին թևն ի վար կախված կը շրջի ու կը շրջի Ալեքսանդրիայի փողոցները:

— Բանկայի հերոսներեն մին... կը գոչե դեմը ելլողին:

Ու այսպես Կակայանցի հովանիին տակ, Դաշույն Արտունի կը ներկայանար բոլոր այն շրջանակներուն մեջ, ուր հերոսը կ՚ուտե, կը խմե, կը պատվի ու նվերներ կը ստանա, քանի մը քաջագործությանց պատմության փոխարեն:

Ալեքսանդրիայի եկեղեցիին բակը հանդիպեցի իրեն, օր մը, ճիշտ այն միջոցին, ուր քսան ֆիդայիի հետ քյուրտի գեղ մը արշավելու վրա էր: Ականջ ու աչք կտրած տասնի չափ ունկնդիր բրաբիոն մը կազմած էին շուրջը: Ինք ներշնչված, քիչ մըն ալ օղիեն գլուխը տաք, կը պատմեր ու կը պատմեր անընդհատ:

— ... Ճիշտ կես֊գիշերին ամենքս ալ նետվեցանք ձիերուն վրա ու Անգո ձորին բարձունքեն իջանք դեպի դաշտ: Ամբողջ ձորն ու դաշտը լեցված էր թյուրք զինվորներով ու համիտիեներով, որովհետև լուր առած էին, թե ֆեդայիի խումբ մը քրտի գեղերը պիտի կոխե գիշերը:

— Ես կ՚երթայի տղոց առջևեն, մարթինին ձեռքս[20] բռնած, խոշոր դաշույն մը բերանս, ու մեյմեկ րեվոլվեր ճիզմեներուս[21] մեջ, ետևես կու գային Կարա Սագոն ու Շիլ Բադոն ու հետո մյուս ֆիդայինները:

— Տղե՛րք, ըսի, սուղ ծախվինք... Ես կը կարծեի, թե այդ վատ շները պիտի հարձակին մեր վրա, բայց հազիվ թե մեր ձիերուն ոտքին ձայնը առին, սկսան խենթի պես փախչիլ. «Ամա՜ն, ֆեդայիլեր կելիորլար»[22] պոռալով։ Մենք անցանք ձորին մեջեն ու առաջ գացինք դեպի Շեյխ Օսմանին գեղը։

— Տղե՛րք, պատրա՞ստ եք, պոռացի:

— Կեցցե՜ ֆեդայինները, գոչեցին ամենքը մեկ բերան, ու հարձակեցանք գեղին վրա...

* * *

Քանի մը օր ետքը, Կարպիս, Մասիսի սրճարանը պանքայի հարձակումը կը պատմեր.

— Տղե՛րք, գոչեցի, ռումբերը պատրաստ են... և այլն, և այլն:

Ու այսպես օրերով՝ «Տղերք գոչեցի»֊ներու շնորհիվ Կարպիս պարարեց իր փորն ու գրպանը, մինչև որ երեք հարազատ հերոսները եկան Պոլսեն ու ինք ստիպվեցավ թողուլ Եգիպտոսը:

Բայց ա՛լ կատարելապես նախկին գործիչ մը եղած էր: Իր պատմությունները, հետզհետե «սրբագրյալ ու հավելյալ», վավերականության դրոշմը առած էին: Պատմած ատեն չուներ առաջին օրերու դեդևումը, և խորին համոզումով կը խոսեր իր «անցյալ» գործունեության վրա:

Այսպես տեսա զինքը, երբ վերջին անգամ իրեն հանդիպեցա Քանըպիեռի վրա:

Սակայն, ավա՜ղ, Մարսեյլ այն ամուլ հողերեն է, ուր հեղափոխության մակաբույծները չեն կրնար ուռճանալ: Կարպիսի «Տղերք գոչեցին» չէր թրթռացներ հայ վաճառականներու սրտին թելերը:

— Ժնև չերթա՞ս, ըսի իրեն, երբ վիճակին դառնությունը պարզեց ինծի:

— Ի՞նչ ընելու, գոչեց նախկին գործիչը, հերոսությո՞ւն պատմելու, ես մեկ նետեմ նե՝ անոնք տասը կը ջարդեն:

— Բայց անշուշտ իբր ընկեր նյութական օգնություն մը չեն զլանար:

— Չէ՛, եղբայր, մեր մեջը ապակեդրոնացում կա... ամեն տեղի դրամը այն տեղի մարդոց համար է, անոնք միայն կրնան և իրավունք ունին...

Գլխով հարցական շարժում մը ըրի:

— ... Մատակարարելու, հառաչեց Կարպիս:

Ե. ԿԵՂԾ ԼՐՏԵՍԸ

— Մյուսյու Ժաքը պակաս է այս գիշեր, ըսավ տանտիրուհին, երբ թղթախաղին սեղանը սարքվելով՝ տասնի չափ հյուրերը բոլորեցան շուրջը:

— Աս իրիկուն տեսա զինքը Շիտակ ճամփան, երկայն ֆեսով մեկու մը հետ կ՚երթար կոր, պատասխանեց Մարկոս էֆենտի, թուղթերը խառնելով:

— Երկա՞յն ֆեսով, շեշտեց մեկը:

— Այո՛, կարծեմ տաճիկ էր:

— Իրա՞վ է, որ խաֆիեները երկար ֆես կը դնեն, հարցուց օրիորդ Զարուհի, ձայնը սովորականեն ավելի ցած հանելով:

— Անանկ կ՚ըսեն կոր:

Թուղթերը բաժանվեցան, խաղը սկսավ և սակայն տարտամ մտատանջություն մը կար ամենուն քով: Երկայն ֆեսով մարդը մյուսյու Ժաքին հետ սկսած էր անհանգիստ ընել զիրենք:

— Դեպի վե՞ր կ՚երթային կոր, հարցուց մին, խոսքը Մարկոս էֆենտիին ուղղելով:

— Չէ՛, դեպի վար: Ուշ մնացածի պես կը քալեին կոր:

Պատասխանը, փոխանակ հանդարտեցնելու, ավելի հուզեց ունկնդիրները:

— Ո՞ւր կ՚երթան դեպի վար, հարցուց գրեթե ինքնիրեն Սարգիս էֆենտի, կնճռոտ ու անլուծելի հարցի մը դիմաց գտնվողի երկմտությամբ:

Խաղը կը շարունակվեր, բայց միտքերը խռոված էին:

— Շիտակ ճամփան ո՞ր կողմը տեսար սա մարդը:

— Ռուսիո դեսպանատան առջևները:

— Ժամը քանի՞ին:

— Տասներկուքը կար, կազերը վառելու վրա էին:

— Դեպի վա՞ր կ՚երթային կոր:

— Դեպի վար:

Հուսեփիկ աղա հավաքեց բոլոր ստացված ծանոթությունները, լույս մը ծագեցնելու համար անոնց մեջեն:

— Ժամը տասներկուքին, Շիտակ ճամփան, Ռուսիո դեսպանատան առջևները, մյուսյու Ժաք տաճկի նմանող երկար ֆեսով մեկու մը հետ, ուշ մնացողի մը պես քալելով, դեպի վար կ՚երթա...

Պահ մը ամենքը կարծեցին, թե Հուսեփիկ աղա հետևություն մը պիտի հանե իրողություններու այդ կուտակումեն, բայց ոչ: Երկու ափը բացավ, աչքերը դեպի ձեղունը հառեց, դեմքը ծամածռեց, լուռ կերպով հասկցնելու համար, թե խելքը չի հասնիր կոր:

— Զապթիեն[23] չերթան, գոչեց տիկինը, իր ըսածեն ինքն ալ սահմռկած:

Նույն միջոցին դուռը զարկին:

— Վո՜ւյ ան է:

— Բարով խերով չի գար:

— Կարճ կապեցեք:

Եկողը փաստաբան Կարապետ էֆենտին էր:

— Վա՞յ, արդեն սեղանը դրեր էք, գոչեց գոհ ու զվարթ:

Բարևտուքի արարողութենեն ետքը, տանտիրուհին լուրջ, հանդիսական ձայնով մը հարցուց նորեկին.

— Կարապետ էֆենտի, քեզի բան մը պիտի հարցնեմ, շիտակը ըսե, սա մյուսյու Ժաքին վրա ի՞նչ կարծիք ունիս:

— Բոքերեն երեք ոսկի տալիք ունի ինծի, դեռ չտվավ, աղեկ կարծիք մը չունիմ վրան:

— Չէ՛, իմ հարցուցածս ան է, որ ինչպե՞ս մարդ է:

— Առավ֊փախավին մեկն է:

— Ատիկա ամենուս գիտցած բանն է, բայց կը կարծե՞ս որ խաֆիե ըլլա:

— Կրնա ըլլալ, շատ աղեկ կրնա ըլլալ... Ի՜նչ, բա՞ն մը լսեցիք որ...

— Մարկոս էֆենտին տեսեր է այս իրիկուն, Շիտակ ճամփան, երկայն ֆեսով մարդու մը հետ կ՚երթա կոր եղեր:

— Ուշ ատեն, Թյունելի մոտերը, դեպի վար կ՚երթան կոր եղեր, ավելցուց Հուսեփիկ աղա տաճկերեն լեզվով:

— Շիտակը ըսեմ, տիկի՛ն, պատասխանեց Կարապետ էֆենտին, ես արդեն սա մարդեն կը կասկածեի կոր քիչ մը: Ինչո՞ւ, չեմ գիտեր, բա՞ն մը լսած եմ, չեմ լսած, բա՞ն մը տեսած եմ, չեմ տեսած... բայց կը կասկածեի կոր: Զգուշանալու է: Հիմակ անանկ ատեն մըն է, որ մարդ ինքզինքեն անգամ կը կասկածի կոր:

— Մինչև հիմա բան մը չըսի, խոսք առավ անդիեն ծերունի մը, բայց քանի որ տեղը եկավ, ես ալ ըսեմ, որ ատ մարդուն վրա բնա՛վ վստահ չէի:

— Իրավ է, վրա բերավ Մարկոս էֆենտի, գիտես քի բան մը ունի վրան:

— Երբեմն կամուրջին վրա կը տեսնամ, արագ֊արագ քալելով կ՚երթա, ըսավ ուրիշ մը:

— Օր մը Պեյխոզ[24] հանդիպեցի իրեն:

— Պեյխո՞զ... Պեյխոզ ի՞նչ գործ ունի:

— Անոր մայրը արդեն ժամանակին շատ խոսված կնիկ մըն էր:

— Հապա հա՞յրը, երկու անգամ թոփ նետած է:

— Աղբարն ալ վերեմեն[25] մեռավ:

— Շատ երես տալու չէ, վարպետությամբ մը ոտքը կտրել տանք մեր տունեն, եզրակացուց տանտերը, հոս ալ գա նե՝ նայեցեք անզգուշությամբ վտանգավոր խոսք մը չփախցնեք բերաննուդ:

Մյուսյու Ժաքին խաֆիե ըլլալը այսպես հաստատվեցավ և վճռվեցավ։

* * *

Ամենեն անվնաս մարդերեն մեկն էր մյուսյու Ժաք: Երեսուն տարեկան պարապ պտտող Բերացի երիտասարդ մը, որ ցերեկը անկողինը կ՚անցըներ իր ժամանակը ու իրիկվան դեմ դուրս կ՚ելլեր սրճարան երթալու և քանի մը օղի խմելու համար: Գիշերն ալ կամ Քոնքորտիայի ու Բալե Քրիսթալի ֆուայեները[26] կը սլքտար[27], կամ ծանոթ ընտանիքներու տունը բոքեր խաղալու կ՚երթար: Ապրուստի որոշ միջոց մը չունենալով՝ ընդհանրապես փոխառություններով կամ թղթախաղեն շահած դրամովը կ՚ապրեր: Հայկական խնդիրը այնչափ կը շահագրգռեր զինքը, որչափ Չինաստանի երկաթուղիներուն խնդիրը։ Ամեն անգամ, որ սրահի մը մեջ օրվան խնդիրներուն վրա խոսք բացվեր, անդիմադրելի պզտիկ քուն մը կու գար վրան, զոր միայն թղթախաղի սեղանին մեջ տեղ բերվիլը կրնար վանել:

Ընտանիքներու մեջ սիրով կ՚ընդունեին զինքը, նախ՝ լավ բոքեր խաղացող մը ըլլալուն, երկրորդ՝ միշտ քովը անտիպ բամբասանք մը գտնվելուն համար: Ամեն անգամ, որ տանտիրուհին.— «Մյուսյու Ժաք, ի՞նչ նոր լուր» հարցներ, մյուսյու Ժաք պատրաստ ուներ էրիկ֊կնկան կռիվ մը, բոքերի առթիվ ծագած վեճ մը, ետ եղած նշանտուք մը կամ ամուսնացած կնոջ մը արկածները իր սիրահարին հետ:

— Ո՜ւր տեղեն ալ կ՚իմանաս, կ՚ըսեին ունկնդիրները հիացմամբ, որուն մյուսյու Ժաք խորհրդավոր ձևով մը կը պատասխաներ.

— Խուշը խապար կը բերե ինծի:

Արդ, մեր վերը հիշած խոսակցութենեն շաբաթ մը ետքը ամբողջ Բերայի մեջ տարածված էր, թե մյուսյու Ժաք լրտես մըն է, թե ամեն օր Զապթիե կ՚երթա ու միշտ խաֆիեներու հետ կը պտտի: Ինք դեռ բան մը չէր իմացած իր վրա պտտած զրույցներեն: Ծանոթները կը շարունակեին ընդունիլ զինքը, բայց առջի մտերմությունը, առջի անփույթ խոսակցությունը չկար իրեն հետ: Սենյակե մը ներս մտած միջոցին սկսված խոսակցությունները կը դադարեին և տանտիկինները լուր չէին հարցներ իրեն:

Իր լրտես ըլլալը առանց դժվարության, առանց քննության, ընդունված էր ամենեն:

— Վա՞յ, ան ալ խաֆիե եղեր է, ըսեր ու անցեր էին:

Վերջապես շշուկը հասավ մյուսյու Ժաքին ականջին.— «Ե՞ս, խաֆիե՞...», և խեղճը զարմանքեն ու բարկութենեն ինքզինքը կ՚ուտեր: Գնաց ծանոթներուն տունը, բողոքեց այդ զրպարտության դեմ: Ամենքն ալ գրեթե միևնույն խոսքերը ըրին իրեն.

— Մյուսյու Ժաք, կարևորություն մի տար, թշնամիիդ մեկը բան մըն է ըսեր է: Մեր ականջն ալ հասավ ատանկ խոսք մը, բայց մենք չե՞նք ճանչնար քեզի:

Ու մեկնելեն ետքը.

— Անամո՜թ, երես ունի տե բողոքելու ելեր է... ա՛յ ասոր վրա աղեկ մը համոզվեցա խաֆիե ըլլալուն:

— Մյուսյու Ժաք իր բողոքներուն անզորությունը տեսնալով՝ ուրիշ միջոցի դիմեց: Սկսավ ազգասիրական հովեր առնել:

— Անպիտան, ըսին ետևեն, ազգասեր կը ձևանա կոր բերներուս խոսք առնելու համար:

Տաճկական կառավարության դեմ խոսեցավ.

— Աներեսը դիտմամբ կ՚ըսե, որ նայի թե իրեն իրավունք պիտի տա՞նք:

Որոշեց բնավ խոսակցության չմասնակցիլ:

— Բիս մարդը բերանը կը կղպե կը նստի, ուրիշներուն ըսածը մտիկ կ՚ընե:

Սուլթանը սկսավ պաշտպանել:

— Ատ էր պակաս, սրիկա՛...

Չէ, ճար չի կա, ազատում չի կա, ուզե չուզե պետք է, որ լրտես մնա:

* * *

Այն ատեն մյուսյու Ժաք լուսավոր գաղափար մը ունեցավ:

— Քանի որ, մտածեց, անպատճառ իբր լրտես պիտի նկատվիմ, գոնե ջանամ օգուտ մը քաղել անկե:

Ալ բողոքեց իրեն տրված ստոր դերին համար: Հագավ լրտեսությունը, ծպտվեցավ անով և սկսավ շահագործել զայն: Պապը Ալիի ցույցին վրա քանի մը ամիս անցեր էր. ձերբակալությունը, խուզարկությունը և բանտարկությունը ամենուն գլխին վրա կը սավառնեին սպառնալից: Մյուսյու Ժաք շարունակեց այցելել ծանոթ ընտանիքներու տունը: Իրավ է, որ առաջվա մտերմությունը ցույց չէր տրվեր իրեն, բայց ի փոխարեն ավելի հարգանքով կը վարվեին հետը:

— Ամա՜ն, գեշ մարդուն հետ գլուխ չելլվիր, հետը աղեկ երթանք, կ՚ըսեին բոլոր անոնք, որոնք «գեշ մարդ» շինած էին մյուսյու Ժաքը:

Ինքն ալ հիմա փոխված էր: Հանդիսական, կարևոր մարդու մը հովերը ուներ. ա՛լ բամբասանքի լուրեր չէր բերեր, այլ ավելի լուրջ բաներու վրա կը խոսեր.

— Էֆենտիմ, այսօր Զապթիեն էի, նորեն քսան հոգի բերին, ամենուն ալ թևերը կապված:

— Հանցանքնին ի՞նչ է եղեր, Ժաք էֆենտի:

Մյուսյու Ժաք՝ Ժաք էֆենտի եղած էր:

— Ի՜նչ պիտի ըլլար, էտեպսիզություն[28], որը նամակ բաժներ է, որը փարա ժողվեր է, որը Հնչակ ցրվեր է... փաշան ըսավ, որ եթե ասանկ երթա, բոլոր տուներն ալ խուզարկել պիտի տա, մանավանդ Բերա ու Գատըգյուղ: Վտանգավոր բան մը ունիք նե՝ մեջ տեղը մի ձգե՛ք, վերցուցե՛ք, ջնջեցե՛ք, ետքը մեծ փորձանք կը բացվի գլխներնուդ... չեմ խառնվիր:

Եվ ընդհանուր բողոք մը կը բարձրանար.

— Ժաք էֆենտի, ի՜նչ կ՚ըսեք, մեր տունը անանկ բան կը գտնվի՞. մենք տերության հավատարիմ մարդիկ ենք:

— Գիտեմ, ճանըմ, գիտեմ, ես արդեն պետք եղածը ըսի փաշային:

— Շնորհակալ ենք, գիտենք, որ դուք մեր բարեկամն եք, հարկավ ձեր շնորհիվ ապահով կրնանք ըլլալ:

— Մի՛ վախնաք, ես հոս կեցեր եմ, փաշան զիս աչքին լույսին պես կը սիրե կոր, ամեն բան իմ խորհրդովս կ՚ընե. ինչ ըլլա նե՝ «Ժաք էֆենտի, սեն նե՞ տերսին պագալըմ[29]» կը հարցնե:

Ու ահա հարգանքն ու պատկառանքը մյուսյու Ժաքի նկատմամբ՝ գրեթե երկյուղածության կը հասներ ամենուն քով:

Ընդհանրապես այդ տեսակ խոսակցությանց արդյունքը կ՚ըլլար հետևյալ օրը Ժաքին կողմե եկած նամակ մը, որով քանի մը ոսկի փոխ կ՚ուզեր: Դրամը կը վճարվեր անմիջապես, նույնիսկ տեսակ մը գոհունակությամբ: Քանի մը ոսկիի փոխարեն այնչա՜փ ազդեցիկ պաշտպանություն մը վայելել այդ անստույգ ժամանակին, անշուշտ մեծ բախտ մըն էր:

Կամաց֊կամաց մյուսյու Ժաք արվեստի մը կատարելությանը հասցուց իր կեղծ լրտեսությունը:

Օր մը հուզված՝ վազեց Ղալաթիա, Հուսեփիկ աղային գրասենյակը:

— Դուն հոս անհոգ նստեր ես, գոչեց, ու չես գիտեր ինչե՜ր կը դառնա կոր գլխուդ վրա:

— Ի՞նչ, հարցուց խեղճը շլմորած:

— Ի՞նչ պիտի ըլլա, խաֆիեին մեկը քեզ ժուռնալ[30] է ըրեր, Քոմիթեեն ես եղեր, իրենց փարաները դուն կը պահես եղեր: Ճանըմ, Հուսեփիկ աղա, ինչո՞ւ ատանկ գործերու մեջ կը մտնաս, ինչո՞ւդ պետք, դո՞ւն մնացիր ազգը փրկող, զավակներու տեր, այդ տարիքիդ մեջ... վաղը գան քեզի բռնեն, տունդ֊տեղդ խուզարկեն, սենյակդ գոցեն, քեզ դատապարտեն կախեն նե՝ ի՞նչ պիտի ընես:

Հուսեփիկ աղա, երեսին գույնը նետած, ահ ու դողի մեջ.

— Ի՜նչ կ՚ըսեք, Ժաք էֆենտի, ի՞նչ կ՚ըսեք, ես Քոմիթե... իրենց փարաները պահե՜մ... ատ ի՜նչ զրպարտություն...

— Ալ կրնաս նե՝ Հյուսնի պեյին հասկցուր դուն զրպարտություն ըլլալը:

— Է՜յ, ի՞նչ ընեմ հիմա... ամա՜ն Ժաք էֆենտի, խելք մը սորվեցուցեք ինծի... ինտո՞ր իմացաք ժուռնալ ըլլալը...

— Զապթիեն էի այս առտու, երբոր խաֆիեն բերավ ժուռնալը, առի ձեռքեն սանկ աչք մը նետեցի վրան. անունդ տեսածիս պես անմիջապես մարդուն ըսի, որ փաշային չի տա ու քովը պահե, մինչև որ գամ, ու վազեցի քեզի... սըտեղեն քսան ոսկի տուր մարդուն ձեռքը դնենք, ազատիս:

Ոսկիները կը համրվին ու մյուսյու Ժաք կը մեկնի:

Մեկիկ֊մեկիկ, Մարկոս էֆենտի, փաստաբան Կարապետ էֆենտի, Սարգիս էֆենտի կը վճարեն իրենց փրկանքը մյուսյու Ժաքին, որ ա՛լ ապրուստը ապահոված՝ աղջիկ կը փնտռե ամուսնանալու համար:

Զ. ԱՆՎԱՎԵՐ ՀԵՐՈՍՆԵՐ

— Միքոն է՛... հետը տեսնվեցա նե՛... զարմանալի բան:

— Եղբայր, մի՛ բռնկիր, խնդիրը քսան ղրուշին վրա չէ, նա կ՚ուզես նե հանեմ տամ, միայն թե հասկնանք, նորեն խաբեբա մը չըլլա: Ո՞վ է ատ Միքո ըսածդ:

— Հերո՜ս, հերո՜ս... մարդուն վրայեն կը վազե կոր հերոսությունը: Տասը տարի կռվեր է, խմբապետ է եղեր: Պատմեց, տեղնի֊տեղոք պատմեց ամեն բան, թվականներով, անուններով: Ծո՜, ատանկ մարդու մը քսան ղրուշ պիտի տաս, ու դժվարություն կ՚ընե՜ս... ծո՛, պատի՜վ է քեզի համար:

— Անշուշտ, եղբա՛յր, քառսուն տամ, բայց...

— Բայց, մայց չի կա. ես ապուշ չեմ, ատ մարդը հերոս է կ՚ըսեմ կոր, լմնցավ:

— Է՜յ, ի՞նչ ըրած է նայինք ատ հերոսդ:

— Ինծի նայե. չեմ ուզեր, որ ատանկ ծաղրական խոսիս իրեն նկատմամբ. վազ անցանք քսան ղրուշեդ: Մնաս բարով:

— Տղայություն մի ըներ, նայե: Գիտես որ ես ալ քիչ շատ հայրենասեր եմ ու ձեռքես եկածը չեմ խնայեր: Շիտակը կ՚ըսեմ, հրացանը չեմ կրնար առնել ու կռվիլ, բայց կռվողներն ալ կը հարգեմ, և երբ պետք ըլլա, կրցած օգնությունս կ՚ընեմ:

— Ես ալ անոր համար քեզի դիմեցի:

— Պատմե, նայինք, ուրեմն, ինտո՞ր ատ մարդը Ալեքսանդրիա ինկեր է:

— Զարմանալի՜ է ասոր պատմությունը: Վանի կողմերը երեք հոգիով անցած տարի կռվեր է չորս օր երկու հարյուր զինվորի դեմ, հետո ութը հարյուր քյուրտ եկեր պաշարեր են զիրենք. տեսեր է, որ ճար չի կա, անցեր է Պարսկաստան: Հոն ութ հոգիե նոր խումբ մը կազմեր ու նորեն հարձակեր է Մուշի կողմերը։ Նորեն օրերով պատերազմ: Այս անգամ Երզնկայեն բանակ մը ղրկեր են իրեն դեմ. գիշեր մը բանակին մեջեն անցնելով հաջողեր է փախչել ու Ռուսաստան անցնիլ: Հոնկե նորեն 12 հոգինոց խումբով մը եկեր է Ալաշկերտի վրա հարձակելու: Ռուս կառավարությունն իմացեր ու անմիջապես բանակ մը ղրկեր է զանոնք արգիլելու համար. մյուս կողմեն՝ թյուրքերը, երկու հազարի չափ, եկեր են արշավանքը արգիլելու: Այսպես խեղճը երկու սարի մեջ մնացեր է ու ամիս մը անընդհատ կռվելե ետքը հաջողեր է ծպտյալ ինքզինք նետել Տրապիզոն ու հոնկե ֆրանսիական շոգենավով մը փախչիլ:

— Ընկերները ո՞վ են եղեր:

— Անունները տվավ ամենուն ալ, գլխավորները՝ Վազգեն ու Արշակ կը կոչվին:

— Վազգեն ու Արշա՜կ, ինքն ալ Միքո՜... ես ատ անունները տեղ մը կարդացի, կարծեմ «Դրոշակի»֊ի վերջին թիվին մեջ: Կեցիր նայիմ:

Ու ոտք ելավ, գնաց սրճարանին անկյունը դրված սեղանին վրա փնտռեց ու գտավ «Դրոշակի»֊ի 31 մարտ 1899֊ի թիվը և հաղթական վերադարձավ:

— Նա, քու հերոսը Գուրուպաշի նահատակներեն է, տարի մը առաջ մեռեր է:

Մյուսը առավ թերթը, երեք հերոսներուն պատկերը դիտեց, հետո կարդաց անոնց հիշատակին նվիրված հոդվածը:

— Ծո՛, վա՜յ, անօրեն, ըսել է այդ մարդը իս խաբեր է՝ Միքոն եմ ըսելով, վա՜յ խաբեբա, վա՜յ աներես...

* * *

Այո՛, խաբված էր խե՜ղճ Սիսակ Անկախյանը, հեղափոխականներու այդ բոցեռանդ, անձնվեր, միամիտ հիացողը: Եվ առաջին անգամը չէր, ոչ ալ վերջինը պիտի ըլլար, ավա՜ղ:

Ալեքսանդրիա, Աթթարինի մեջ ունեցած իր ծխախոտի պզտիկ խանութեն անցած էին ամբողջ անվավեր Արխանյանները, Աշոտ Թաթուլները, Սուրենները, Արտաշեսները, Զավենները, Կարոները: Իր գլխուն թափած էին բոլոր կեղծ Շանթերը, Կայծակները, Փայլակներն ու ամենուն ալ հասած ու ամենուն ալ օգնած էր: Իր տան մեջ երեք ամիս պահած ու կերակրած էր հերոս մը, որ պարզապես դրամանենգության համար ութ տարի Աքյայի բանտը մնալե ետքը հաջողած էր փախչիլ Եգիպտոս: Խելքը միտքը տված հերոսներուն, երեսի վրա թողած էր գործը, որ գրեթե ա՛լ չէր քալեր: Սիկարեթները անպտղաբեր կը սպառեին կրակի ու մուխի սիրահար հերոսներու շրթունքին վրա, որոնք կատաղորեն կը քաշեին անոնց ծուխը, զանոնք մեկ անգամեն բնաջինջ, բնաբարձ ընելու թափով մը, և իրենց քիթեն բերնեն մուխը կը ժայթքեցնեին անլուր հայհոյանքի, կատաղի սպառնալիքի տարափով մը, թուքերու խառնված, անոնց սուլթանին, անոնց Մուհամետին, անոնց կրոնքին դեմ:

— Ձեռքս անցնեին, հրացանս դնեի կուրծքերնուն, քաշեի, գետին փռեի այդ շան զավակները... անպիտաննե՜ր:

Ու հերոսը գետին կը նետեր սիկարեթին ծայրը ու ոտքովը կը տրորեր, կը ճզմեր, կը տափակցներ զայն:

— Աղբա՛ր, բան մը չէ, հազար հոգի ըլլանք, թո՛ղ հազար հոգի տան ինծի, նայե ինչե՜ր կ՚ընեմ: Մե՜կ հատ մը ձեռքես չազատիր...

Ու կ՚երկննար, անողոք, անդիմադրելի, աննահանջելի բազուկը դեպի սիկարեթին տուփը:

— Մարդ, զենք և դրամ, ահա մեզ պետք եղածը, ուրիշ բանի պետք չունինք... սա լուցկին հոս կ՚անցընե՞ս:

— Ծո՛, աղբա՛ր, չես գիտեր ինչե՜ր պիտի ընեինք, ինչպես կարգադրեր էինք ամեն բան... բայց ի՞նչ ըսեմ, աստուծո կրակին գան արգելք եղողները: Նորեն ըրինք, չըրինք չէ, այդ շուներուն մարը լացուցինք, միայն թե պետք եղածին պես չեղավ... օ՜ֆ, օ՜ֆ:

Սիկարեթը արդեն լմնցած է և ուրիշ մը կը հաջորդե անոր: Սիկարե՞թ կը դիմանա ասանկ խոսակցության, ասանկ հերոսին:

Բերանը բաց, ականջը տնկած, հիացիկ, Սիսակ Անկախյան երկու֊երեք տարիե ի վեր մտիկ կ՚ըներ բոլոր այդ խոսքերը, որոնք իրարու կը նմանեին՝ այծյամի մը երկվորյակ ուլերուն պես:

* * *

Հիմա դառնանք մեր պատմության: Սիսակ երբ համոզվեցավ, «Դրոշակ»֊ի ընթերցումեն ետքը, որ դարձյալ անվավեր հերոսի մը զոհ գացած է, բարկությամբ դարձավ իր խանութը, ուր ժամադիր էր Միքոյի, անոր հանձնելու համար բարեկամեն առնելիք ստակը:

— Ասանկ խաբեբայություն չըլլար, պետք է, որ բացատրություն մը ուզեմ իրմե. հերիք քթիս խնդաց երկու շաբաթե ի վեր...

Միքոն երևցավ խանութին առջև, որոշյալ ժամեն քառորդ մը առաջ:

— Ի՞նչ լուր, սիկարա մը տուր նայինք, սա լուցկին ալ անցուր, խահվե մը չե՞ս ապսպրեր: Օ՜ֆ, հոգներ եմ պե, ի՜նչ տաք կ՚ընե կոր այստեղ: Դուն ալ խանութիդ մեջը կը փակվիս կը մնաս կոր, աղբար. ո՞ւր է, ըսիր որ ծովին եզերքը տեղ մը կա եղեր, հոն պիտի երթայինք... պաքո՞ս է, մաքո՞ս է, ինչ խառնախսի է... Ես աս տաքերուն չեմ դիմանար կոր... չեմ վարժված: Սա աթոռը տուր:

Միքոն նստավ և շարունակեց խոսքը.

— Ի՞նչ ըրիր, գացիր տեսա՞ր մարդդ, ստակը տվա՞վ, չէ նե մի գայլու ավետարան կարդաց: Ի՞նչ այդչափ դժվարություն կ՚ընե կոր երկվընե ի վեր... իբր թե մեծ բան մը ըլլար տալիքը: Թող չի տա պե, թող չի տա, վազ անցանք, աստված ողորմած է, անոթի չենք մնար... տվա՞վ:

— Չէ՛, չտվավ, պատասխանեց Սիսակ չոր, կտրուկ ձայնով մը:

— Չտվա՞վ...

— Դուն ինծի չըսի՞ր, որ Շատախցի Միքո խմբապետն ես, Վանեցի Արշակին ու Վազգենի ընկերը:

— Է՛յ, հա՛, ըսի:

— Աղեկ. բարեկամս «Դրոշակ»֊ին նոր թիվը ցուցուց, որուն մեջ երեք հերոսներուն ալ պատկերը կար: Շատախցի Միքոն անցած տարի մեռեր է:

— Վախ զավալլը[31], մեռե՜ր է հե... բացագանչեց կեղծ Միքոն, նոր սիկարեթ մը առնելով... ան ալ գնաց, օ տա կիտտի[32]...

— Եղբայր, գոչեց վերջապես Սիսակ իր խոսակցին աներեսութենեն կատղած, ինչո՞ւ ինծի ասանկ խաբեցիր և ըսիր, որ դուն ես Միքոն, ես ալ պարապ տեղը մարդուն քովը խաղք եղա...

— Վայ կիտի ասլան Միքո, կ՚աշխարեր[33] մյուսը, գլուխը ճոճելով, մեռե՜ր է հե... ինտո՞ր մեռեր է ատ լեռան պես մարդը: Ծո՛, քեզի բռներ՝ ջուրդ կը հաներ: Ան իմ ճանչցած Միքոն է նե՝ անպատճառ տասը հատ թյուրք գետին փռելեն ետքը ինկած է... «Դրոշակ»֊ը ի՞նչ կը գրե կոր նայինք:

— Չեմ գիտեր, պատասխանեց Սիսակ, որուն սրտմտությունը հետզհետե կ՚ավելանար. խնդիրը անոր ինչպես մեռնելուն վրա չէ... սա դուն ինչո՞ւ իս խաբեցիր:

— Խաբելու ի՞նչ կա... ատ Միքո ըսածդ իմ քեռիս կը սեպվի... մեր գեղը Շատախեն օրվան մը ճամփա է. քանի անգամ սուրբ Կարապետին վանքը ճիրիտ[34] խաղացեր ենք մեկտեղ: Դեռ երկու տարի առաջ անոր հարը պապուս արտը ծախու պիտի առներ. նա, կ՚ուզես նե՝ հարցուր վանեցի Կիրակոս աղբոր, որ հոս ժամն է և մեզի աղեկ կը ճանչնա... Խաբել, ատ ի՞նչ խոսք է, զարմանալի բան, քեզի ինչո՞ւ պիտի խաբեմ, ես ալ հայ չե՞մ: Խրիմյան Հայրիկը Վարագա վանքը եղած ատեն իմ պապս վանքին խորուճին[35] էր... մենք ալ հերոս կը սեպվինք:

— Ինչ որ է, մարդը դրամ չտվավ: Բարեկամս, գլխուդ ճարը նայե. ես ալ ավելի բան չեմ կրնար ընել. այսչափ օր է ձեռքես եկածը ըրի: Իմ ալ կարողությունս հայտնի է, կը տեսնաս կոր, կ՚աղաչեմ ինե բան մը մի սպասեր:

— Չես կրնար նե, աղեկ, գոչեց անվավեր հերոսը՝ բարկությամբ ոտք ելլելով... բայց ատանկ խոսելու իրավունք չունիս. քենե բռնությամբ բան չուզեցինք, կոկորդդ չսխմեցինք, փորդ դանակ չխոթեցինք... չես կրնար, լմնցավ: Պարզապես կ՚ըսես, որ չեմ կրնար... բայց երկար չեն ըներ: Տե՛ր աստված, ի՜նչ մարդերու մնացինք: Բարով խերով չիյնայինք աս անիծած քաղաքը: Մնաս բարով:

— Ազատեցանք ձեռքեն, մտածեց Սիսակ ցնծագին:

Չէ՛, դեռ չէր ազատած...

Միքոն քանի մը քայլ առնելեն ետքը հանկարծ դարձավ դեպի խանութ:

— Սըկե քանի մը սիկարա տուր, ըսավ անպատկառ արհամարհանքի շեշտով մը:

— Ա՛ռ:

Այս անգամ «հերոսը» աներևույթ եղավ վերջնականապես:

* * *

Հազիվ ամիս մը անցեր էր:

Սիսակ Անկախյան առտու մը խանութին առջև, աթոռի մը վրա նստած, թերթ կը կարդար, երբ քառասուն տարեկանի մոտ, չոր ու երկայնահասակ մարդ մը դիմացը կեցավ և հարցուց.

— Պարոն, դուն Հա՞յ ես:

— Այո՛, պատասխանեց ծխավաճառը:

— Ո՞ւր է սա մարդուն տեղը, ժամ մըն է կը փնտռեմ կոր, շարունակեց մյուսը, պզտիկ թուղթ մը երկնցնելով:

Սիսակ առավ թուղթը, որուն վրա իր անունն ու հասցեն գրված էր:

— Ես եմ փնտռած մարդդ: Ո՞վ տվավ սա թուղթը:

— Աստեղացի հայերուն տեղերը իմանալ ուզեցի, Մասիսի սրճարանեն տվին:

— Ի՞նչ կա, ըսելիք մը ունի՞ք:

— Ի՞նչ պիտի ըլլա, հայ չե՞նք, օտար երկիր ինկեր ենք, հարկավ իրար պիտի փնտռենք:

— Անանկ է... նստեցե՛ք:

Ու Սիսակ աթոռ մը տվավ իր խոսակցին:

— Նո՞ր եկած եք Ալեքսանդրիա:

— Քանի մը օր կա:

— Ո՞ր կողմեն:

— Հիմա խնդիրը իմ ուր տեղեն գալուս վրա չէ... հոս ի՞նչ պիտի ընեմ, ասոր վրա մտածե: Դուն օտարական չես, հայ ես, քեզի շիտկե շիտակ ամեն բան կ՚ըսեմ... վրաս երկու ղրուշ ունիմ միայն:

— Ձեր անունը ի՞նչ է:

— Մարկոս, Կիրակոս, Թորոս, ինչ կ՚ուզե ըլլա... ինծի սենյակ մը պետք է:

— Տաճկաստանե՞ն կու գաք կոր, հարցուց Սիսակ, որ իր խոսակցին խորհրդավոր ձևերեն սկսած էր հետաքրքրվիլ ու նշանավոր հերոսի մը հոտը առնել:

— Տաճկաստանեն կու գամ, Ռուսաստանեն կու գամ, Հինտիստանեն կու գամ, տեղե մը կու գամ կոր հարկավ: Երկինքեն չինկա...

— Այո՛, բայց գիտեք, պատասխանեց Սիսակ ձեռքերը շփելով, վերջապես, պետք է, որ ձեր անունը գիտնամ գոնե, որպեսզի ըստ այնմ, եթե կարելի է, աշխատիմ օգտակար ըլլալու: Ձեր խոսքերեն դատելով ինծի այնպես կը թվի, թե փախստական հեղափոխական եք... չեմ գիտեր, բայց իմ վրաս այդ տպավորությունը ըրիք:

— Հեղափոխական, ըսավ մարդը գլուխը օրորելով ու ձեռքը շարժելով, է՛հ, եղանք, ըրինք, զարկինք, զարնվեցանք... բայց ի՞նչ օգուտ, դրամ չի կա, մարդ չի կա, զենք չի կա:

Սիսակ անծանոթին կը նայեր աճեցուն հետաքրքրությամբ, որուն կը սկսեր տեսակ մը հիացում խառնվիլ.— «Թերևս Սամսոնցի Մինաս Օղլուն է» — կը մտածեր, որու մասին լսած էր, թե նույն օրերը Ալեքսանդրիա պիտի գար: Ապահով ըլլալու համար հարցուց հանկարծ.

— Սամսոնի կողմե՞րն էիք:

— Աղբա՛ր, քենե բան մը պիտի չկրնամ ծածկել, հասկցա, գոչեց մյուսը... ես Մինաս Օղլուն եմ:

— Չըսե՛ս, եղբա՜յր, գոչեց Սիսակ տեղեն ցատկելով ու մարդուն վիզը պլլվելով:

Երբոր հուզումը քիչ մը հանդարտեցավ, տակավին դողահար ձեռքերով՝ Սիսակ սիկարեթին տուփը առավ և հրամցուց «Մինաս Օղլուին»: Բայց հանկարծ ետ քաշեց տուփը.

— Չէ՛, կեցե՛ք, ձեզի ձեր երկրին՝ Սամսոնի ծխախոտեն տամ. հոստեղ էմբերիալ կ՚ըսեն ասոր. ամենեն բարձր տեսակեն է, Խըտիվին[36] ու Լորտ Քրոմըրին[37] խմած տեսակեն է։

Ու նոր տուփ մը ներկայացուց:

Մարդը առավ սիկարեթը, վառեց ու քաշել սկսավ:

— Է՞, ինտո՜ր է... ասոր հազարը երկու հարյուր հիսուն ղրուշի կը ծախենք:

Մյուսը երեսը ծամածռեց և քմծիծաղով մը պատասխանեց.

— Ասիկա թյություն չէ, սաման[38] է:

Ու շարունակեց ծխել:

Սիսակ թեև բավական նեղացավ իր ապրանքին դեմ ցույց տրված արհամարհանքեն, բայց ձայն չհանեց: Մինաս Օղլուի պես հերոսի մը ներելի էր քիչ մը դժվարահաճություն:

Նույն իրիկունը նորեկը տեղավորվեցավ Սիսակի տան մեջ:

— Ամա՜ն, ըսած էր Սիսակին, չըլլա որ անունս մեջ տեղ հանես... թերևս նորեն Տաճկաստան դառնամ:

Բայց Սիսակի սնափառությունը կարող չէր այդչափ խոշոր գաղտնիք մը երկար ատեն ծածուկ պահել, և երեք օր չանցած ամեն մարդ իմացավ, որ հռչակավոր Մինաս Օղլուն Անկախյանին տունը հյուր է:

* * *

Քանի մը օր ետքը Սիսակի բարեկամներեն մին հևիհև խանութը եկավ:

— Ծո՛, ատ քու մարդդ Մինաս Օղլուն չէ եղեր:

— Ի՞նչ կ՚ըսես:

— Բուն Մինաս Օղլուն առջի օրը եկեր է. հիմա հոս եկած ատենս ալ Մանշեի հրապարակը նստած էր:

Սիսակ ֆեսը դրավ ու դուրս նետվեցավ.— «Երթանք սա մարդը տեսնանք» գոչելով:

Փողոցի ծայրը հանդիպեցավ կեղծ Մինաս Օղլուին, որ խանութ կու գար:

— Աղեկ դեմս ելար, եկուր միասին, ըսավ անոր:

Երեքը մեկ, քսան վայրկյան ետքը, հասան Մանշեի հրապարակը, ուր խումբ մը հայեր նստած էին:

Մոտեցան խմբին:

— Վա՜յ, պարոն Սիսակ, եկուր նայինք, գոչեց նստողներեն մին, եկուր նայե, քեզի ով պիտի ներկայացնենք:

Ու իրենցմե մեկը ցույց տալով ըսավ.

— Մինաս Օղլուն է, Սամսոնցի Մինաս Օղլուն:

— Կը սխալիս բարեկամս, գոչեց Սիսակ, Մինաս Օղլուն՝ ահավասիկ:

Ու իր մարդը ներկայացուց:

Երկու Մինաս Օղլուները ապուշ֊ապուշ իրար նայեցան:

— Աս ի՞նչ բան է, հարցուց խմբեն մեկը դեպի իրենց Մինաս Օղլուին դառնալով:

— Ան ո՞ւր տեղեն Մինաս Օղլու կ՚ըլլա կոր. Աթինա, հայկական ճաշարանը աշճի[39] էր, պատասխանեց մարդը:

— Է՛յ, դո՞ւն երբեն ի վեր Մինաս Օղլու եղար, գոչեց մյուսը իր հակառակորդին. ծո՛, դուն Աղորան խուրու խահվեճիություն[40] ընող Քեմախցի Մովսեսը չե՞ս:

— Է՛հ, ասիկա շատ թոհաֆ բան է, գոչեցին նստողները կոկորդալիր քահքահ մը ձգելով:

* * *

— Ի՞նչ ընեմ, եղբա՛յր, ի՞նչ ընեմ, կը գոչեր քանի մը օր ետքը Սիսակ Անկախյան, երբ բարեկամներեն մեկը անվավեր հերոսներուն մասին իր չափազանց դյուրահավատությունը կը ծաղրեր:— Ինչպե՞ս զանազանեմ ճշմարիտը կեղծեն, ի՞նչ միջոց կա ասոր, չեմ գիտեր: Նայե՛, ծխախոտին համար փորձագետներ կան. մարդիկը տերևը տեսնելուն պես՝ պաֆրա, սամսոն կամ պոխճա ըլլալը կ՚ըսեն: Քարերու համար անանկ. մարդը խոշորացույցը կը հանե, կը նայի ու քեզի կ՚ըսե կե՞ղծ, թե ճշմարիտ ադամանդ ըլլալը: Գինին, նույնպես, պուտ մը կ՚առնե, քիմքին կը քսե, լեզուն կը դարձնե բերնին մեջ ու կ՚ըսե՝ «Ասիկա խաղողի գինի չէ». իսկ հարազատ հերոսը անվավերին որոշելու համար ի՞նչ փորձի դիմելու է...

— Տես, ինչ կ՚ընես, պատասխանեց բարեկամը, երբոր չորս, վեց տասը տարի լեռները կռիվ ըրած հերոս մը ներկայանա քեզի, ձեռքը հրացան մը կու տաս և կ՚առաջարկես, որ զայն լեցնե ու պարպե: Եթե կրցավ ընել՝ ըսել է հարազատ է, եթե ոչ՝ անվավեր... թեև ավա՜ղ, հերոսներ կը ճանչնամ, երիցս հարազատ հերոսներ, որոնք այդ գործողությունը պիտի չկրնային ընել: Գալով նշան առնելու ու նշանին զարնելու, անշուշտ այդչափ պահանջկոտ պետք չէ ըլլալ... արդեն ատիկա մեր խնդրեն բոլորովին դուրս է:

Է. ՀԱԿԱՀԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆԸ

Խորագիրս տեսնելով գուցե քիչ մը զարմանաք, թե ինչպես հակահեղափոխական մը դրած եմ հեղափոխության մակաբույծներու շարքին մեջ: Ընդհակառակը՝ շատ բնական է կարծեմ հեղափոխության մակաբույծները նկատել այն տեսակ մը տիպարները, որոնք 96֊են ի վեր մեջ տեղ ելած են և որոնք հեղափոխությունը ջատագովելով զայն շահագործելե ետքը, հիմակ սկսած են հեղափոխության հակառակորդ ձևանալով ապրիլ, տեսնելով, որ այդ միջոցը ավելի շահաբեր է: Արդ, առանց հեղափոխական շարժման գոյության՝ այս մարդիկը չպիտի կրնային իրենց դերը խաղալ և մտնել այն մարդոց աչքերը, որոնց գրպանեն որոշած են ապրիլ մինչև ետքը: Կը փափաքիմ այդ կարգի մակաբույծներեն ձեզ ներկայացնել նմուշ մը միայն:

* * *

Նախկին վարժապետ մըն է պ. Միսաք, որ Եվրոպա կ՚ապրի իր նախկին աշակերտներու ծնողներուն, որոնք վաճառական են՝ ողորմությամբը:

Հայերենի ուսուցիչ՝ այնչափ միտքը խճողած է լեզվաբանական նրբություններով, որ ա՛լ կարծես քերականական օրենքները ազդած են իր նկարագրի վրա: Բայի մը պես կ՚եղանակավորվի ժամանակներու համեմատ, գոյականի մը պես կը հոլովվի, տերբայի հետ համաձայն է՝ երբ տեր֊բային վաճառական մըն է, միշտ ներկա ընդունելություն է, երբ դրամ տալու երթան իրեն և բացասական մասնիկ՝ երբ դրամ խնդրեն իրմե: Ասկե զատ, հայելիե մարդ մըն է, որ կը ցոլացնե միայն իր վաճառականներուն գաղափարներն ու համոզմունքները,— հարուստ վաճառականի մը սալոնին հղկուն, մաքուր, անարատ հայելին, որուն վրա փոշի մը չես կրնար գտնել, որ բիծ մը չունի: Երբեք հակասության մեջ չէ իր դեմը կեցող վաճառականին հետ, ճիշտ անոր մորուքը, անոր հագուստները, անոր ձևերը կը պատկերացնե, ստրուկ հավատարմությամբ մը:

Իր միակ անձնական սկզբունքը կրնանք բանաձևել սա կերպով.

«Ամեն բանի ժամանակ կա, հեղափոխական ըլլալու ժամանակ և հակահեղափոխական ըլլալու ժամանակ. սողալու ժամանակ և խայթելու ժամանակ. ճառ խոսելու ժամանակ և հանգանակություն ընելու ժամանակ. Մանչեստր երթալու ժամանակ և Մանչեստրեն ետ դառնալու ժամանակ. նախատինքներ ընդունելու ժամանակ և նախատինքները մարսելու ժամանակ. ստակ մուրալու ժամանակ, ստակը պանքան դնելու ժամանակ. նավթի վաճառականները խնկարկելու ժամանակ և մանիֆաթուրայի վաճառականները փառաբանելու ժամանակ»:

Ու հավատարիմ իր սկզբունքներուն ու իր կոչումին, տարիներե ի վեր նարդոսի ու քրքումի պես կը վառի անիկա՝ անուշաբույր՝ այն կուռքերուն առջև, որոնց պատվանդանն են մանիֆաթուրայի կապոցները:

Ամիրաներու ժամանակին պատվելին է ան տիրացուի, հացկատակի, սպասավորի ու վարժապետի վարնոց խառնուրդ մը, որ աղային չուպուխը կը վառե, տղոցը այբուբեն կը սորվեցնե, ծառաներուն հետ կերակուր կ՚ուտե ու սեիսին[41] կնոջը կը քծնի: Աղային տոնախմբության ուղերձ կը գրե, երբոր զավակը ամուսնացնե՝ հարսներգ կը գրե, երբոր զավակը մեռնի՝ ողբերգ կը գրե, ու այսպես կ՚ապրի:

Պ. Միսաք, ինչպես ըսի, անմիջական շարունակությունն է այդ տիպարին. նույն մարդը՝ տարբեր՝ եվրոպականացած տարազով: Անարգ հոգի մը, որուն համար ամեն հարուստ՝ «պերճաշուք իշխան» ու «անզուգական բարերար» կամ «մարդասեր» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի կին՝ «չնաշխարհիկ ձիրքով օժտված՝ զարգացյալ ու գեղանի հայուհի» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի սպասավոր՝ «հավատարիմ ու անձնվեր ծառա» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի ձի «գեղաբաշ, փրփրերախ ու քաջավազ երիվար» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի կոշիկ՝ «նրբահյուս, վայելչաձև ու կակղամորթ ոտնաման» մըն է:

* * *

97֊ին էր, երբ պ. Միսաք չեմ գիտեր քանիերորդ առաքելությունն ըրավ Մանչեստր: Հազիվ քաղաք հասած՝ սկսավ իր այցելությունները վաճառականներու գրասենյակը: Պ. Միսաք տասնըմեկ տարիե ի վեր վարժեցուցած էր զանոնք տարին մեկ֊մեկ ոսկի վճարելու իրեն, ի փոխարեն այն գովեստներու, զորն պարբերաբար կ՚ըներ անոնց, առնվազն ամիսը անգամ մը: Սակայն վաճառականները ասով չէին գոհանար և իրենց վճարած այցագինին փոխարեն իրավունք ունենալ կը կարծեին նաև հսկելու իրենց պաշտպանյալին խոսքերուն ու գործերուն վրա, այնպես որ պ. Միսաք ոսկին փրցնելե առաջ, պարտավոր էր իր մեկ տարվան խոսքերուն ու գործունեության հաշվեհամարը իրենց հավանությանը ներկայացնել: Արդ, 97֊ի առաքելությունը բավական փշոտ էր իրեն համար, որովհետև նախորդ տարին հեղափոխության ջատագովը ելած էր ընդհանուր հոսանքին հետևելով ու քիչ մըն ալ քաջալերվելով նույն այդ վաճառականներեն:

Հետևինք իրեն իր մեկ քանի այցելություններուն:

Պ. Միսաք կը մտնե գրասենյակ մը: Վաճառականը՝ սեղանի մը առջև նամակ կարդալու զբաղած է: Պ. Միսաք, դռան քով, գլխարկը ձեռքը, ժպտուն կը սպասե, որ ընթերցումը ավարտի: Վաճառականը՝ վերջապես հաճելով նշմարել զինքը.

— Հա՛, դուն ես, նորեն եկա՞ր... նստե նայինք. (քիչ մը խիստ) խոսելիք ունիմ քեզի:

Պ. Միսաք կը նստի աթոռի մի ծայրը, աթոռին երեք չորրորդ մասը պարապ թողլով:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Ի՞նչ երեսով եկար, ծո՞:

ՄԻՍԱՔ (միշտ ժպտուն).— Անցած տարվա երեսովս, հի՛, հի՛, հի՛...

Չմոռնամ ըսելու, որ պ. Միսաքի խոսակցության միակ աղն է բառախաղներ ու թեքերլեմներ[42], որոնք վաճառականներու շատ թոհաֆին կու գան երբեմն: Այդ շուկայի սրամտության պ. Միսաք կ՚ընկերացնե ապուշ, անարտահայտիչ ծիծաղ մը, զոր հարուստների քով «հի՛, հի՛, հի՛» ձևով կ՚արտաբերե և ծանոթներուն քով «հա՜, հա՜, հա՜»:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (բարկությամբ).— Աս վայլե՞ց եղածները... էտեպսիզության երեսեն այնչափ մարդ ջարդվեցավ, ամեն բան տակնուվրա եղավ, առուտուրը դադրեցավ...

ՄԻՍԱՔ.— Իրավունք ունիք, էֆե՛նտի, իրավունք ունիք, միայն թե՝ եթե շնորհք ընեք որ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (ավելի բորբոքված).— Ամենքդ ալ ավազակներ եք, գողեր եք, անբարոյական արարածներ եք...

ՄԻՍԱՔ.— Շատ շիտակ է, էֆենտի, բայց ներեցեք որ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Կախելու է, կախելու է ձեզի պես մարդիկը:

ՄԻՍԱՔ.— Շատ ճշմարիտ է, էֆենտի, բայց կը հաճի՞ք որ պզտիկ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Անամո՛թ...

ՄԻՍԱՔ (պաղատագին).— Էֆենտի, հանդարտեցեք, կ՚աղաչեմ, ես ալ հասկցա հիմա, որ սխալ ուղղության կը հետևիմ կոր եղեր, վստահ եղիք, որ ձեր բոլոր արդարացի դիտողությունները, զորոնք ազնվություն ունեցաք ինծի հայտնելու, նկատողություն պիտի առնեմ և ըստ այնմ պիտի վարվիմ ասկե ետքը: Ա՜խ, էֆենտի, խաբվեցանք: Սուլթանը Բառոլ տոնեոռ տվավ Սալզպըրիին, որ հայկական խնդիրը պիտի կարգադրե, ես ալ հավատացի: Բայց հետո Բառոլ տեոներ[43] եղավ... հի՜, հի՜, հի՜: Այս թյուրքերը ասանկ են... տեսեք Բարիզ իրարու քոնֆեդի կը նետեն, իսկ Պոլիս իրարու քոֆդի կը նետեն[44]... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (գրպանեն ոսկի մը հանելով).— Առ... բայց ասկե ետքը խելքդ գլուխդ ժողվե... ատ ձեր անխելք ըրածներովը օգուտ մը չըլլալե զատ, պարապ տեղը մեր առուտուրին վնաս կ՚ընեք կոր:

ՄԻՍԱՔ (դրամը գրպանելով).— Շատ իրավացի, շատ ճշմարիտ, շատ արդար դիտողություն մըն է ձեր ըրածը: Վստահ եղիք, որ ամենալուրջ նկատողության պիտի առնեմ. շնորհակալ եմ: Ձեր ազնվափայլ տիկնոջ ու սիրասուն զավակներուն ամենախորին հարգանքներս, կ՚աղաչեմ չմոռնաք հաղորդելու: Մնաք բարով:

Կես ժամ ետքը պ. Միսաք կը ներկայանա ուրիշ գրասենյակ մը: Վաճառականը թիկնաթոռին մեջ ընկղմած անգլերեն թերթ մը կը կարդա:

ՄԻՍԱՔ.— Զբաղվա՞ծ եք արդյոք, էֆենտի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Չէ՛, նստե նայինք, նորեն փարա ուզելո՞ւ եկար. տարի մը եղա՞վ:

ՄԻՍԱՔ.— Եղավ, հապա. այս առտու ճիշտ տարին լրացավ:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Ի՞նչ կա չի կա (հեգնական). Սալզպըրին կարգադրե՞ց հայկական խնդիրը:

ՄԻՍԱՔ.— Սալզպըրի չէ. սալթ պորու... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (խնդալով).— Է՜յ, Հանոթոն[45] բան մը չըրա՞վ:

ՄԻՍԱՔ.— Ամոթուն ծածկվեցավ... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (ինքնահավան).— Մենք ձեզի առաջուց ըսինք, մյուսյու, ատանկ խայտառակ կերպով գործ չի տեսնվիր, Եվրոպան բան մը ընելիք չունի, պարապ տեղը առուտուրին վնաս կը հասցնեք կոր: Հեղափոխությունը զենքով կ՚ըլլա, էֆենտի՛մ, զենքով:

ՄԻՍԱՔ.— Շատ իրավացի է: Հաղթանակ տանելու համար հաղթ դանակ պետք է... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (միշտ հեգնական).— Մեր հեղափոխական պարոնները ի՞նչ ջուրի մեջ են, նորեն հեղափոխություն կ՚ընե՞ն կոր:

ՄԻՍԱՔ.— Հիմակուհիմա տեղափոխություն կ՚ընեն կոր... հի՜, հի՜, հի՜:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (գրասեղանին դարակեն ոսկի մը կը հանե ու պ. Միսաքի կու տա).— Ինչ որ է, ասկե ետքը խելքդ գլուխդ ժողվե ու խոհեմ վարվե, քեզ նայիմ, երթաս բարով:

ՄԻՍԱՔ.— Շնորհակալ եմ, ձեր ըսածները խորին ուշադրության առարկա պիտի ընեմ, վստա՛հ եղեք: Հաճեցե՛ք, կը խնդրեմ, ամենախորին հարգանքներս մատուցանել ձեր ազնվափայլ տիկնոջ ու սիրասուն զավակներուն: Մնաք բարով... ցտեսություն:

Ու այսպես այցելությունները կը շարունակվին մինչև իրիկուն ու հաջորդ օրերը:

Պ. Միսաք իր առաքելության միջոցին կը տեսնա, որ վաճառականները բոլորովին հակառակ դարձած են հեղափոխության և հետևաբար ինքն ալ կ՚ուղղե իր ընթացքը:

* * *

Անկե ի վեր «հակահեղափոխական» է խոսքով, գործով, հագուստով ու շարժումներով:

Հեղափոխականները կը հարվածե, հեղափոխությունը «ապաժաման» կամ «տարաժաման» կը գտնե, կարմիր վզնոցի տեղ սև կամ մանիշակագույն վզնոց կը դնե, րըտենկոթը կոճկած կը քալե ու խոսած ժամանակ բազուկը նվազ կը շարժե, քան 96 թվականին սկիզբները:

— Ես արդեն Ներսես Վարժապետյանի օրեն ի վեր հակառակ եմ հեղափոխության, կ՚ըսե այն հարուստներուն, որոնց տունը կը ճաշե երբեմն, մենք պետք է ամեն ջանք ընենք, որպեսզի առևտուրը չվնասվի, վաճառականությունը զարգանա, երկրին վարկը բարձրանա: Հոն է մեր փրկությունը:

— Աֆերի՜մ, շատ ճշմարիտ է, կը պատասխանե վաճառականը:

— Նավթը որչափ տարածվի ասիական գավառներուն մեջ, այնչափ պիտի լուսավորվին հայ գավառցիները, կը շարունակե պ. Միսաք:

— Շատ շիտակ է:

— Ենթադրեցեք, որ մանիֆաթուրայի խանութներ բացվին ամեն հայաբնակ գյուղերու մեջ, ի՜նչ մեծ բարիք մը պիտի եղած ըլլա մեր թշվառ եղբայրներուն համար, որոնք այսօր կիսամերկ կը պտտին զգեստ չունենալնուն:

— Շա՜տ իրավացի դիտողություն:

* * *

Բայց չհուսահատինք իրմե. այն օրն, ուր նավթն ու մանիֆաթուրան հաշտվին հեղափոխության հետ, պ. Միսաք մեջ տեղ պիտի ելլե կարմիր վզնոցով մը, ձեռքը գրիչ ու սուր ու «Ձայնը հնչեց» պիտի երգե:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Րումաթիզմա — հոդացավ, ռևմատիզմ։

[2] Նիդրո֊Կլիսերին (նիտրոգլիսերին) — նիտրոգլիցերին, ամենաուժեղ պայթուցիկ նյութերից մեկը։

[3] Լոկիայով — սոցիոլոգիա։

[4] Րեչինա, ուզո (ուչլո) — Հունաստանում տարածված գինու տեսակներ։

[5] Փոսթա — փոստ։

[6] Քեփազե — անարգ, խայտառակ, լկտի։

[7] Դիաբեզա — վաճառասեղան, դարակ։

[8] Սախտե — կեղծ, սախտե կու տա՝ կեղծ դրության մեջ է դնում։

[9] Նկատի ունի հնչակյաններին (կազմ.)։

[10] Բայլաչո (թուրք.) — ծաղրածու։

[11] Քյոլե — ստրուկ։

[12] Պանդույր — թեթևամիտ, հիմար։

[13] Մեզե (մազայի) — խմիչքի հետ ուտելու որևէ բան, աղանդեր։

[14] Պժգալի — պժգանք առաջացնող՝ պատճառող, գարշելի, նողկալի:

[15] Գայմագամ — գավառապետ։

[16] Երիթացած — հյուծված, կմախքացած։

[17] Բանթելենիք — հունական շոգենավային ընկերություն։

[18] Բիրեի քարափը — Աթենքի նավահանգիստը հանդիսացող Պիրեա քաղաքը։

[19] «Դո՞ւ ես, որ գալոցն ես, եթե այլում ակն կալցուք» — դու ես, որ պիտի գաս, թե ուրիշին սպասենք։

[20] Մարթինին ձեռքս... — Մարտինի (տիպի) հրացանը ձեռքս...

[21] Ճիզմե — մոյկ, ճտքավոր կոշիկ՝ սռնակոշիկ։

[22] Ամա՜ն, ֆեդայիլեր կելիորլար (թուրք.) — Ամա՜ն, ֆիդայիները գալիս են։

[23] Զապթիե (թուրք.) — ժանդարմատուն։

[24] Պեյխոզ — Պեյքոզ՝ Կ. Պոլսի թաղամասերից մեկը։

[25] Վերեմ — թոքախտ։

[26] Ֆուայե — ճեմասրահ։

[27] Սլքտալ — թափառել, դանդաղ քայլերով շրջել, ճեմել։

[28] Էտեպսիզություն — անամոթություն։

[29] Սեն նե՞ տերսին պաքալըմ — տեսնենք դու ի՞նչ ես ասում։

[30] Ժուռնալ — լրտեսագիր (մատնագիր)։

[31] Զավալլը — թշվառ, թշվառական, աղքատ, դժբախտ։

[32] Օ տա կիտտի — նա էլ գնաց, մեռավ։

[33] Կ՚աշխարեր — կը սգար՝ աշխարել, սգալ բառից։

[34] Ճիրիտ — ջիրիդ, մականախաղ՝ հեծյալ երիտասարդների մրցախաղ, որի ժամանակ ձիերը քշելով իրար մականներով հարվածում են։

[35] Խորուճի — այգիի (ցանքսերի, դաշտերի) պահապան։

[36] Խըտիվ — Եգիպտոսի փոխարքան նախքան անգլիացիների տիրապետությունը (1882թ.)։

[37] Լորտ Քրոմըրին — Լորդ Քրոմեր, Եգիպտոսի անգլիական կառավարիչը։

[38] Սաման — հարդ, խոտ։

[39] Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։

[40] Խուրու խահվեճի — բոված և ծեծած սուրճ վաճառող, սրճավաճառ։

[41] Սեիս — ձիապան։

[42] Թեքերլեմներ (թեքերլամներ) — սրախոսություններ։

[43] Բառոլ տ՚օնյոռ — Parole d'honneur (ֆր.), «ազնիվ խոսք»։ Այստեղ բառախաղ է՝ «տեոներ» նշանակում է «փոփոխական խոսք»։

[44] Քոնֆեդի... քոֆդի կը նետեն — Քոնֆեդի՝ գունավոր թղթի կտորներ, որոնք պարահանդեսի ժամանակ թափում են պարողների գլխին։ Քոֆդի՝ սուտ։ Սա ևս բառախաղ է։ Ուզում է ասել, որ եվրոպական դիվանագետները շլացուցիչ խոստումներ արեցին, հետո խաբեցին։

[45] Հանոթո — Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար։

Երվանդ Օտյան

Հեղափոխության մակաբույծները

պատմվածքներ

Երևան — 2017