Երվանդ Օտյան

ԳՈՐԾԻ ՄԱՐԴԻԿ

թերթոն վեպ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Օտյան, Երվանդ Խաչիկի

Գործի մարդիկ։ [Վեպ] / Ե. Օտյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2017.— 31 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի ժողովածու: 6 հ. / Ե. Օտյան; Կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ա. Մակարյան; Խմբ. կոլ.՝ Ս. Բազյան և ուրիշ.; Նկ.՝ Կ. Տիրատուրյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1960֊1963.— 6 հ.; դիմանկ.; 23 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է Երվանդ Օտյանի քաղաքական, սոցիալական երգիծանքն արտացոլող «Գործի մարդիկ» անավարտ թերթոն վեպը։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊4֊9

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Երվանդ Օտյան, 1869֊1926

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Գործի մարդիկ

Ծանոթագրություններ

ԳՈՐԾԻ ՄԱՐԴԻԿ
(Պոլսական բարքեր)

Ա.

— Տարիքը, դեմքը, ուսմունքը կարևորություն չունի, հարո՞ւստ է՝ ան նայինք...

Այն որ այս վճռական խոսքերը կ՚արտասաներ, քսաներկու տարեկան աղվոր աղջիկ մըն էր, խոշոր սև աչքերով, հրապուրիչ ու շնորհալի։

Խնդիրը, ինչպես գուշակեցիք, թեկնածուի մը վրա էր, որ իր ձեռքը կը խնդրեր բարեկամ կնոջ մը միջնորդությամբ։

Առաջին անգամը չէր որ առաջարկություն մը կ՚ըլլար իրեն։ Դպրոցեն ելլելեն ի վեր գրեթե ամիս չէր անցեր, որ այդ տեսակ պաշտոնական կամ անպաշտոն դիմումներ չըլլային։

Օրիորդ Սաթենիկ Կերմերյան ամեն ճաշակի հարմար պատառ մըն էր, հարուստ, գեղեցիկ, դեռահասակ և ուսյալ, հետևաբար ամեն տեսակե ու վիճակե թեկնածուներ ներկայացած էին, բայց ծնողքն ու աղջիկը, որոնք պատճառ մը չէին տեսնար աճապարելու, դժվարահաճ եղած էին միշտ և մինչև հիմա ներկայացածներեն լավագույնին կը սպասեին, որ անշուշտ պիտի չուշանար երևնալու։

Հինգ տարիե ի վեր դպրոցական շրջանը ավարտած էր Սաթենիկ ու վկայագիրը առած։ Հաղթական փառավոր օր մը եղած էր աղջկան ու իր ծնողքին համար պարգևաբաշխության օրը։ Սաթենիկ իր վեց ընկերներուն հետ առաջին մրցանակ ընդունած էր ամեն դասերուն մեջ. «հույժ քաջալավ» աշխարհագրության, պատմության, իմաստասիրության, ֆրանսերենի, հայերենի, ձեռագործի, դաշնակի, բնական գիտության և գրահաշիվի մեջ։ Իր ուսումնավարտի ճառը՝ «Միգամածներու կազմությունը արեգակնային դրության մեջ» այնքան ուժգնությամբ ծափահարված էր, որչափ մյուս վեց ընկերներուն ճառերը։ Պարգևաբաշխության իրիկունը Սաթենիկի ծնողքը ընտանեկան հանդես մը կազմակերպած էին իրենց Յենի֊գեղի ամարանոցին մեջ, ուր եկեր հավաքվեր էին Կերմերյանի ազգականներն ու մտերիմները։

Ճաշեն ետքը, ներկաներու թախանձանքին վրա, Սաթենիկ ոտքի ելեր ու կարդացեր էր ցորեկվան ճառը, որ կը սկսեր սապես. «Մայիսի պայծառ ու անամպ գիշեր մը վերցուցա՞ծ եք միթե ձեր ուշքերը դեպի կապուտակ երկնակամարը, ուր անթիվ լույսեր կը պլպլան...» ու կը վերջանար՝ «գիտության ջահն ի ձեռին մարդկությունը անշուշտ պիտի մխրճի անհուն եթերին մեջ ու պիտի կորզե օր մը միգամածներու կազմության գաղտնիքը, զոր նախանձոտ դիցուհի մը մինչև այսօր թաքուն կը պահե»։

— Ապրի, պեք աղվոր կը կարդա կոր, խերը տեսնաս, ըսած էին միաբերան ներկա խաթունները, խոսքերնին Սաթենիկի մորը՝ Թագուկ հանըմին ուղղելով։

— Պզտիկուց արդեն խելացի էր աղջիկս, ութը տարեկան՝ ձեռքը ինչ տայի ջուրի պես կը կարդար։

— Աման Թագուկ հանըմ, ի՞նչ էր կարդացածը, ականջս քիչ մը ծանր է դե, աղեկ մը չհասկցա, հարցուց վաթսուննոց հետաքրքիր պառավ մը։

— Ինտո՞ր ըսեմ, Դենսուֆ հանըմ, բյություն[1] երկնքի յըլտըզներուն[2] մեջ եղած բաներուն վրա է։

— Վո՜ւյ, մի ըսե, կը խենթենամ, պատասխանեց պառավը սարսափած։

Ներկաներեն մին,— վաճառական մը որ Եվրոպա ճամփորդած ըլլալուն համար աստղագիտութենե և գրականութենե հասկնալ կը կարծեր,— Սաթենիկի հետ վիճաբանություն մը սկսավ Լուսինին մեջ բնակիչ գտնվելուն կամ չգտնվելուն մասին։ Կամաց֊կամաց ուրիշներն ալ քաջալերվելով մասնակցեցան վիճաբանության, և խոսակցությունը տևեց մինչև մեկնումի ժամը։

Միայն Սաթենիկի հայրը, Մարկոս էֆենտին, չմասնակցեցավ վիճաբանության։

— Բան մըն ալ դուն չըսե՞ս, Մարկոս էֆենտի, ըսավ միջոց մը վաճառականը, որ Եվրոպա ճամփորդած էր։

— Ի՞նչ ըսեմ, ատոնք աղվոր բաներ են, բայց բախալը[3] փարա մը չի տար։

Մարկոս Կերմերյան «դրական» մարդ մըն էր՝ բառին կատարելապես սխալ, գետնաքարշ, զզվելի իմաստով։ Կյանքի մեջ իր ասպարեզը սկսած էր սարաֆի[4] մը քով սպասավորությամբ, տասնըչորս տարեկանեն մինչև քսան տարեկան հասակը Ակընցի վարպետի մը քով ծառայած էր չնչին ամսականով մը։

Իր վարպետին բոլոր աղտոտ գործառնություններուն, խաբեբա միջոցներուն, խարդախ հաշիվներուն նախ հանդիսատես, հետո կամաց֊կամաց գործակից եղեր էր։ Իր մեջ ծածկված խաբելու, ստելու, գողնալու գերազանց հատկությունները, որոնք «գործի մարդը» կը հատկանշեն, Ակընցի սարաֆին գրասենյակին մեջ աճեր, իրենց փթթումի ամբողջ կատարելությամբը զարդարեր էին, վնասակար հունտերու պես, որոնք աղբալից հողի մը վրա կ՚իյնան։

Օր մըն ալ, մեծկակ խարդախության մը մասնակցելե ետքը, սարաֆին հազար ոսկին առած ու Պոլսեն անցած էր Ղալաթիա՝ մեյ մըն ալ ետ չդառնալու պայմանով։ Ակընցին ի զուր փորձեր էր ստակները պահանջել. Մարկոս խարդախությունը մեջ տեղ հանելու սպառնալիքով ճամփեր էր իր վարպետը, որ դարձեր էր գրասենյակ՝ չկրնալով զսպել իր աշակերտին մասին զգացած հիացումը։

— Վա՛յ, շան զավակ, մտածեր էր, սերսեմ[5] մեկը կ՚երևար, ինչ աչքը բաց տղա է եղեր...

Մարկոս հազար ոսկին միացնելով իր մանր մունր գողություններով հավաքած հինգ հարյուր ոսկիին, սենյակ մը բացած էր Խավյար խանի մեջ, որ օրե օր կը բարգավաճեր։ Միևնույն ժամանակ նոր խաղ մը խաղալու համար, մտածեց ընկերակցություն մը կազմել իր նախկին վարպետին հետ։ Ակընցին մեծ ուրախությամբ ու խանդավառությամբ ընդունեցավ այդ առաջարկությունը, և ընկերակցության պայմանագրությունը ստորագրած իրիկունը հաղթական տուն դարձավ, խորհելով՝

— Ես ա՛լ ասկե ետքը Ակընցի սարաֆ Օհանը չըլլամ, եթե հազար ոսկիս տոկոսովը Մարկոսին քթեն բերնեն չքաշեմ չառնեմ։

Գիտեք թե ինչ ահռելի համեմատություններ կ՚առնե տոկոսը Ակընցիի մը քով, նույնիսկ սարաֆ չեղած ժամանակ։ Վա՜յ թե Մարկոս պարկեշտ մարդ մը եղած ըլլար։

Գործերը, սակայն, բոլորովին տարբեր ուղղություն մը առին։ Մարկոս հրեա հարուստ սարաֆի մը հետ սքանչելի գործ մը կարգադրեց որուն համեմատ հրեան պիտի սնանկանար շատ մը ուրիշներու դրամին հետ կոկորդը անցընելով Ակընցիին քանի մը հազար ոսկին՝ որուն կեսը պիտի բաժներ իրեն հետ։

Կարգադրությունը հաջողեցավ։ Հայ ու հրեա մտքերու միավորությամբ եղած այս հոյակապ խարդախությունը, որուն առջև հիացիկ պակուցումով[6] մատ խածին ժամանակին ամենեն ավելի «գործի մարդ» հռչակվածներն իսկ, այն աստիճան անարատ կատարելությամբ գլուխ հանած էր, որ օրենքը զինաթափ հանդիսատես մը լոկ կրցավ ըլլալ կողոպուտին։

Օհան աղան, գործին գեղեցկութենեն շլացած՝ իբր անշահախնդիր արվեստասեր գող մը, գրեթե մոռցավ իր կրած վնասին դառնությունը և գլխին եկած փորձանքին համար զինքը մխիթարելու եկող բարեկամի մը ըսավ։

— Վեց հազար ոսկիս գնաց, բայց հելալ ըլլա. աշկ օլսուն[7]...

Հետո, հպարտ, գրեթե լրբենի շեշտով մը.

— Իշտե ասանկ աշակերտներ հասցնելու է էֆենտի՛մ։

Ու տարի մը ետքը, Մարկոս էֆենտին, որ հիմա տասը հազար ոսկիի տեր մեկն էր հրապարակին վրա, ամուսնացավ Օհան աղայի աղջկան հետ, երկու հազար ոսկի օժիտ առնելով։

Մեր պատմությունը սկսած ատեն ազնվաշուք Մարկոս էֆենտի Կերմերյան արդեն 50֊60 հազար ոսկիի տեր մեծատուն մըն է, Թաղական Խորհրդի գանձապետ, հիվանդանոցի հոգաբարձու, Քաղաքական Ժողովի անդամ։ Անվիճելի համբավը կը վայելե «գործի», «դրական» մարդու։ Իր Բերայի տունը, Յենի֊գեղի ամարանոցը և Ղալաթիա կառուցանել տված խանը անդիմադրելի հեղինակություն մը, անպարտելի զորություն մը կու տան իր խոսքերուն, իր հայտնած դաղափարներուն, որոնք պատգամներու պես կ՚իյնան բերնեն։ Իր ամենեն ընտանեկան, սիրելի բացատրությունն է, ոևէ բանի մը օգտակարությունը կամ անօգուտությունը վճռելու համար, «բախալը կ՚առնե» կամ «բախալը չառներ»։ Ինչ որ բախալը կ՚առնե՝ օգտակար է, շահաբեր է, խելացի է, նկատողության արժանի է. ինչ որ բախալը չառներ՝ անօգուտ է, վնասակար է, անխելք է։ Բախալը տեսակ մը ծանրաչափ է Մարկոս էֆենտիի համար, որ ցույց կու տա կյանքի մթնոլորտին վիճակը։ Այս ըսածներես կը տեսնվի, որ Մարկոս էֆենտիին հեղինակությունը կը ջնջվի բախալին ամենազոր հեղինակության առջև. իր արժանիքը այն է միայն, որ բախալին գնահատությունը կը գուշակե ու կը թարգմանե հավատարմորեն։

Օրինակի համար երբոր իր աղջկան շրջանավարտի ճառի մասին կ՚ըսե թե՝ բախալը չառներ ատանկ բաներ, վստահ կրնաք ըլլալ, որ բախալ մը պիտի չգտնվի, որ հերքում տա իր ըսածին։

Թեթևորեն քննելով՝ գուցե շատերուն համար հասարակ ու դյուրին երևա Մարկոս էֆենտիի դատումներուն այս եղանակը և խելացության ու մտքի ճկունության գերազանց օրինակ մը չընծայե։ Արդ, պետք է ըսենք, որ գործի մարդու մը համար միշտ կ՚արծվածին չափ դյուրին չէ մեկեն ի մեկ վճռել թե՝ ի՞նչ կ՚առնե բախալը ու ի՞նչ չառներ։ Շատ անգամ գործնական համարված մարդիկ սխալներ կ՚ընեն այս մասին, որ սուղի կը նստի իրենց։

Գործնական համարված մարդ մը կը ճանչնամ, որ աղջկանը դաշնակ մը չուզեց գնել «բախալը ատանկ բան չառներ»֊ի նկատողությամբ և ասոր համար քանի մը շնորհքով ամուսնական ձեռնարկներ անհաջողության մատնեց, որովհետև բախալը (կամ այս պարագային ավելի ճիշտ է ըսել բախալին կինը) աղջիկտեսի եկող կիներուն բերնովը կը մռլտար.— Վո՜ւյ, մեղա, պիանո մը բիլե չունին սալոնը։ Մինչդեռ Մարկոս էֆենտի, ճշմարտապես գործնական մարդու հոտառությամբ, աղջիկը շրջանավարտ ըլլալուն պես 80 ոսկինոց դաշնակ մը ծախու առավ, զոր ժանեկավոր ճերմակ ծածկույթի մը տակ զետեղեց սրահին ճակատը։

Բախալը դաշնակը կը պահանջե, թեև բնավ չի ներեր, որ նոտայի կամ դաշնակահարի համար դրամ ծախսվի։ Ահա ինչ որ մյուս ողորմելին չկրցավ գուշակել և ինչ որ Մարկոս էֆենտի շատ աղեկ կռահած էր։ Իր բո՛ւն գործի մարդու արժանիքը ասոր մեջն էր։

Սաթենիկ գիշերօթիկ դպրոցը ձգելով՝ երբ վերադարձավ հորենական տունը, ինքզինքը անախորժ կերպով տարբեր միջավայրի մը մեջ գտավ, որ առջի բերան գրեթե հուսահատական տպավորություն մը ըրավ վրան։

Թեև երբեք վերացական աղջիկ մը չէր եղած դպրոցին մեջ, այսուհանդերձ միշտ պզտիկ հակում մը ունեցած էր կարգ մը մտային ու հոգեկան զբաղումներու, որոնք հետզհետե զարգացեր էին իր մեջ ընկերուհիներուն և վարժուհիներուն քաջալերանքներով։ Նախամեծար համարած բանաստեղծներ ուներ, որոնց գրածները գոց կ՚ըներ, ջութակի վարժություններ ըրած էր, տեսարաններ կար, որոնցմե հաճույք կը զգար ու վերջալույսներ, որոնք կրնային տպավորություն գործել իր վրա։ Ասոնցմե զատ, նույնիսկ խոհանքի ժամեր ուներ, ուր ոսկի երազներ կ՚երկներ։ Իր փափաքն էր ամուսնանալ երիտասարդի մը հետ, որ միմիայն գործի մարդ չըլլար, որ անպատճառ խարտյաշ ու միանգամայն աղվոր ըլլար, ու իրեն պես անգղիերեն գիտնար և որուն հետ ճամփորդության ըներ ատեն ատեն։

Այս չափավոր, գրեթե պահպանողական վերացականությամբ շինված ծրագրով ձգեց Սաթենիկ Հոմ Սքուլը[8] և փոխադրվեցավ վերջնականապես իր հոր տունը։ Բնավ չկասկածեցավ այն ամենազոր բռնավորին գոյության, որ հոն իրեն կը սպասեր և որ այդ անմեղ ծրագիրը կտոր֊կտոր պիտի բզկտեր, զայն նկատելով իբրև ապստամբական դրոշակ մը հաստատված կարգուսարքին դեմ։

Հաշիվի չառնված այդ բռնավորը Բախալն էր։

Սաթենիկ մեկեն ի մեկ ընդվզեցավ անոր դեմ, չուզեց գլուխ ծռել անոր ջախջախիչ հեղինակության առջև. սակայն, «Աղջիկս, ատ բաները բախալը չառներ» բանաձևը, որ Մարկոս էֆենտիի բերնեն իյնալով ծանր, լուրջ, ճնշիչ միօրինակությամբ՝ կը ռմբակոծեր իր դպրոցականի գաղափարները ամեն առթիվ, վերջապես բռնադատեց զինքը պարտություն խոստովանելու։ Քիչ մը ժամանակ սակայն Սաթենիկ խուլ հակառակություն մը պահեց իր հաղթական թշնամիին դեմ, հետո կամաց֊կամաց, ա՛լ բոլորովին տեղի տվավ, ու օր մըն ալ, դաշնակցեցավ բախալին հետ։ Հիմակ գործնական աղջիկ մըն էր, այնպես, ինչպես հայրը կ՚ուզեր որ ըլլար։

Սաթենիկ երբեմն կը հիշեր իր սխալանքի օրերը և կը խնդար այն ատենվան ունեցած գաղափարներուն վրա, ինչպես կը խնդար իր այն ընկերուհիներուն վրա, որոնք համառած էին կառչած մնալ իրենց դպրոցի վերացականության։

Իր գործնական ոգին այնչափ հռչակ էր հանած Բերայի ընտանեկան շրջանակներուն մեջ՝ որչափ հորը, Մարկոս էֆենտիինը։

— Գիտես քի հորը քըթեն է ինկեր, կ՚ըսեին տան բարեկամ կիները իր վրա խոսած ատեննին։

Եվ իրենց համար Մարկոս էֆենտիին քիթեն իյնալը մեծագույն վկայականն էր գործնական ոգիի։

Ամեն անգամ որ հյուրերու քով Սաթենիկի խոսքը բացվեր, հայրն ու մայրը նոր դեպք մը ունեին իր մասին պատմելու, որուն մեջ, հարյուրերորդ անգամն ըլլալով, ցույց տված էր իր գործնական ոգին։

Հայրը մանավանդ ափ ի բերան մնացած էր մորն ու աղջկանը միջև տեղի ունեցած կռվի մը առթիվ։

Սաթենիկ երբեմն, երբ մայրը մանրուք դրամի պետք ուներ, 20֊30 փարա փոխ կու տա եղեր ու հաշիվ կը բռնե։ Գումարը 20 ղրուշի հասած ատեն պահանջեր է մորմեն ու անիկա ալ մեջիդիե մը տվեր է։ Սակայն աղջիկը գոհ չէ եղեր, առարկելով թե ինքը մանրուք տված է և հետևաբար կամ պետք է որ մայրը մանրուք հատուցանե և կամ 20 ղրուշի տարբերությունը, 30 փարայի չափ, ավելցնե մեջիդիեին վրան.

— Ես քեզի 20 ղրուշի մանրուք տվի, մանրուք, խաֆադ կը մտնա՞ կոր, պոռացեր էր Սաթենիկ կաս կարմիր կտրած ու մեջիդիեն մորը երեսին նետելով։

Բայց մայրը չըմբռնելով, կամ գուցե չուզելով ըմբռնել, սարաֆի այս հաշիվը, և կասկածելով թե Սաթենիկը զինքը խաբել կ՚ուզե, մերժեր էր վճարել։

— Իրիկունը թող հայրդ գա դե, անոր հարցնենք, ըսած էր։

Մարկոս էֆենտի հիացողական բացագանչություններով իրավունք տված էր աղջկանը ու ա՛լ չէր կշտանար պատմելն այդ մանրուքի տարբերության դեպքը։

— Է՛յ, աֆերիմ, քա իրա՞վ մեջիդիեն ատանկ երեսիդ նետե՞ց, կը հարցնեին մտիկ ընողները խնդալով՝ Սաթենիկին մորը։

— Հապա՛, հապա՛, տեսնելու բան էր, անանկ բարկություն մը քի կաս կարմիր կտրած ավազ֊ավազ կը պոռար կոր, վախցա քի հիվանդ պիտի ըլլա, կը պատասխաներ մայրը ինքն ալ խնդալով։

Դպրոցը ձգելեն ի վեր բազմաթիվ թեկնածուներ ներկայացած էին ձեռքը խնդրելու համար. ամենքն ալ մանրակրկիտ քննությաններե ետքը մերժեր էր, իբրև անհամապատասխան իր կազմած մտատիպարին։ Վերջինը երիտասարդ մըն էր, ծանոթ ընտանիքե մը, որ բավական լավ պաշտոն մը ուներ Հանրային Պարտուց Վարչության մեջ և մեծ հույսեր առաջ երթալու։ Սաթենիկ սակայն, ինչպես տեսանք մեր պատմության սկիզբը, այդ նոր առաջարկությունն ալ անընդունելի գտած էր։

— Ապագային մեջ առաջ պիտի երթա եղեր... ատանկ ենթադրական հաշիվներով ամուսնություն կ՚ըլլա՞, կը մտածեր. ասկե զատ պաշտոնյաները պարապ մարդիկ կ՚ըլլան, գործե չեն հասկնար, մինչև կոկորդնին պարտքի մեջ կը լողան։

Իր բուն մտատիպարն էր բացարձակապես «գործի մարդ»֊ը, վաճառական, սեղանավոր կամ վաշխառու. աչքը բաց, եփուն, շունշանորդի, դիմացինը խաղի բերող, աջեն ձախեն կրծոն ուտող գործի մարդը։

— Ան հիմակվան դպրոցե ելած երիտասարդները փարա մը չեն ըներ, կ՚ըսեր՝ իր հորը հիացիկ ավանդություններովը քաջալերված. ամենքն ալ ամուսնանալ կ՚ուզեն որպեսզի իրենց կնկան դրամը ուտեն։ Գաղիերեն գիտեն եղեր, ուսմունք ունին եղեր, սալոնի մարդ են եղեր... բախալը կ՚առնե՞ ատոնք։

Ամուսնության համար ներկայացած թեկնածուներուն մեջ հատ մը կար միայն, որ լուրջ նկատողության առնված էր իր ու ծնողքին կողմե։ Շաբին֊Կարահիսարցի վաճառական մըն էր, որ քանի մը տարիե ի վեր եկած հաստատված էր Պոլիս և որուն գործերը օրե օր բարգավաճելու վրա էին։

Մարտիրոս Սարըբըյըքյան, այս էր բարեբախտ թեկնածուին անունը, թեև քառասունի մոտ, սակայն հազիվ երեսուն տարեկան կ՚երևար։ Տասնութը տարեկան հասակին ամուսնացած էր իր քաղաքին մեջ և տասնըհինգ տարվան անպտուղ ամուսնութենե մը ետքը կորսնցուցած էր կինը։ Մանչ զավակ մը չունենալը իր սրտին մեծագույն, անդարմանելի ցավը եղած էր։ Ինքն էր Շաբին֊Կարահիսարի Սարըբըյըքյան գերդաստանին միակ մնացորդը և սոսկումով կը մտածեր թե՝ իր մահվամբ ալ բոլորովին պիտի մարեր Սարըբըյըքյան գերդաստանը, որ հարյուր տարիե ի վեր անընդհատ կը շահագործեր գավառին հայ գյուղացիները։ Անլուր արարքներով գրեթե պատմական դարձած վաշխառու ընտանիքի մը անունն էր, որ պիտի շիջաներ, և Մարտիրոս աղա չէր կրնար իր մտքին մեջ սղմեցնել այդ անողոք իրականությունը։ Այս պատճառավ՝ գրեթե իր կնկան մահվանեն անմիջապես ետքը փնտռտուքի ելած էր նոր ամուսնություն մը կնքելու համար, երբ իր գործերը ստիպած էին զինքը թողուլ իր ծննդավայրը և գալ Պոլիս, ուր նորանոր ու անակնկալ շահերու աղբյուրներ զայն վերջնականապես կապած էին։

Ժամանակ մը առուտուրի մեջ մոռցած էր Սարըբըյըքյան գերդաստանին ապագան, հետո նորեն դարձեր էր այդ սրտաճմլիկ մտածողության՝ ամուսնական խորհուրդներ երկնելով, բավական ժամանակ Պոլսեցի աղջիկ մը առնելու հազար ու մեկ վտանգներեն սարսափահար ըլլալեն ետքը։

Ի՞նչ պարագաներու մեջ Մարտիրոս Սարըբըյըքյան հանդիպած էր Կերմերյան Մարկոս էֆենտիին և ինչպե՞ս այդ հանդիպումը հանգած էր անոր աղջկան ձեռքը խնդրելու առաջարկին։

Սարըբըյըքյան ընտանիքին վերընձյուղման մասին ավագ կարևորություն ունեցող այդ հարցը պիտի ջանանք պարզել մեր պատմության երկրորդ գլխին մեջ։

Բ.

Սարըբըյըքյան Մարտիրոս աղա Պոլիս հասնելեն քիչ ետքը կորսնցուցած էր իր մայրը, որուն հետ եկած էր Շաբին֊Կարահիսարեն ու հաստատված Բերայի մեջ։ Այդ մահը մեծ հարված մը եղավ իրեն համար։ Հիվանդության միջոցին բժիշկ ու դեղ արդեն բավական դրամ կորզած էին իր քսակեն, և հիմակ թաղումի ու գերեզմանոցի ծախքը կու գար բարդվիլ անոնց վրա։ Բերայի թաղական խորհուրդը մանավանդ հռչակավոր էր մեռելներու մասին իր ծայրահեղ սակագիներովը և Մարտիրոս աղա սոսկումով կը մտածեր, որ թերևս 30֊40 ոսկիի պիտի նստեր մորը թաղումը։

— Տարի մը առաջ իր քաղաքին մեջ չէ՞ր կրնար մեռնիլ, կը մտածեր, հուսահատ շրջելով սենյակին մեջ։

Առտուն կանուխ գացեր էր Ս. Երրորդության եկեղեցին, որպեսզի Թաղական Խորհրդի անդամներուն հետ բանակցի թաղումի մասին, բայց ոչ ոք հոն էր այդ ժամուն։ Հիմա, իր տանը մեջ, կը սպասեր բարապանին, որ խոստացած էր պետք եղած տեղեկությունները առնել և գալ իրեն իմաց տալ։ Սպասելով հանդերձ, Մարտիրոս աղա ուղեղը կը չարչրկեր միջոց մը, ճար մը գտնելու, որպեսզի կրցածին չափ աժան ազատի ծախքի այս անակնկալ փորձանքեն։

Հանկարծ հույսի ճառագայթ մը փայլեցավ իր մտքին մեջ։ Հնարք մը հղացած ու ծնած էր։— «Ինչպես մինչև հիմա չմտածեցի» ըսավ ինքնիրեն։ Իր գտած միջոցը այնչա՜փ խելացի, այնչա՜փ ապահով երևցավ իրեն, որ ա՛լ դեմքը բոլորովին պայծառացավ ու գոհ և ուրախ նստավ թիկնաթոռին մեջ։

— Չէ թե աժան, այլ այս կերպով ձրի թաղել կու տամ, կը մտածեր անճառ հեշտությամբ մը։

Քիչ մը ետքը ծառան ներս մտավ։

— Ժամեն երկու հոգի եկեր են, ձեզ տեսնել կ՚ուզեն։

— Երկո՞ւ հոգի... վեր հրամցուր։

Երկու հոգին քիչ մը շիլ երևցավ Մարտիրոս աղային, որ միայն բարապանին կը սպասեր։

Ծառան ներս մտցուց բարապանը, որուն կ՚ընկերանար սևեր հագած ուրիշ անձ մը.

— Ահավասիկ եկանք, ըսավ բարապանը խոսքը Մարտիրոս աղային ուղղելով։

Հետո, հետը ընկերացողը ցույց տալով.

— Ձեզ կը ներկայացնեմ Արսեն էֆենտի Կուլյանը, Թաղական Խորհրդի անդամ և միանգամայն Շիշլիի գերեզմանատան հոգաբարձության ատենապետը, իրեն հետ կրնաք ամեն բան կարգադրել։

Ու բարապանը դուրս ելավ առանձին ձգելով երկուքը։

Արսեն էֆենտի տեղավորվեցավ թիկնաթոռի մը մեջ։

— Ձեր տիկիկ մայրը արդյոք շատո՞նց ի վեր կը տառապեր, հարցուց թեթև մը հազալե ետքը։

— Մա՞յրս... իմ մայրս շատոնց մեռած է, էֆենտի։

— Ինչպե՞ս, հանգուցյալը ձեր մայրը չէ՞։

— Չէ՛, ճանըմ, չէ՛...

— Հապա առավոտուն եկեղեցի եկած ատեննիդ բարապանին ըսեր եք, որ հանգուցյալը ձեր մայրն է։

— Սխա՛լ է հասկցեր, էֆենտիս, մայրս չէ՛, ո՞վ է ըսեր որ մայրս է. պառավ կնիկ մըն էր, հետս բերի որ հոս տան գործերը ընե. բարով խերով չբերեի, գլխուս փորձանք եղավ... ես բարապանին ըսի, որ ժամկոչը ղրկե, որպեսզի մեռելը առնե ժամ տանի, այսչափ. ասկե զատ բան մը չըսի. դուք պարապ տեղը հոգներ, ելեր եկեր եք։

— Հոգնության մասին խոսք ընել ավելորդ է, պատասխանեց Կուլյան, միշտ թեթև մը հազալե ետքը, իբրև Թաղական Խորհրդի անդամ և իբրև նամանավանդ գերեզմաննոցի հոգաբարձության ատենապետ, կրկնակ պարտականություն ունիմ ննջեցելոց մասին իմ ծառայություններս մատուցանելու։ Գալով հանգուցելույն ձեր մայրը ըլլալու կամ չըլլալու խնդրին, իր կարևորությունը կը կորսնցնե սա իրողության առջև թե՝ իր ոչ֊մայրության վիճակը պատճառ մը չէ առանց թաղումի վերցնելու իր մարմինը, հետևաբար՝ ամեն պարագային անհրաժեշտ է, որ նախապես խորհրդակցություն մը կատարենք միասին, պարտ ու պատշաճը տնօրինելու համար։ Սա ևս պարտք կը զգամ այժմեն ավելացնելու թե՝ դուք չեք, որ իրավասություն ունիք վճռելու հանգուցյալ տիկնոջ ձեր մայրը ըլլալուն կամ չըլլալուն խնդիրը։

Արսեն էֆենտի Կուլյան, որ վստահորեն գիտեր թե մեռնողը Մարտիրոս աղային մայրն էր, հասկցավ գավառացի վաճառականին միտքը և անմիջապես պատրաստեց իր հատակագիծը, որուն համեմատ իրեն շահ պիտի ելլեր «մա՞յր թե սպասուհի»֊ի այս կնճռոտ պարագայեն։

Իր խոսքերը հատիկ֊հատիկ արտասանած էր, պետք եղած բառերուն վրա շեշտելով ու միևնույն ժամանակ աչքին պոչովը դիտելով Մարտիրոս աղային դեմքը որուն վրա ճաճանչող պայծառ վստահությունը տեղի տալ կը սկսեր անորոշ մտահոգության մը մշուշներուն։ Երբ խոսքը լմնցուց, ծխախոտը հանեց, քիչ մը դրավ սիկառեթի թղթին վրա և՝ գլուխը կախ՝ սկսավ մեջի փոքրիկ, մանրադիտական կտորվանքները զատել, պլորելե առաջ։

Մարտիրոս աղա շատ գոհ չմնաց այդ արարողութենեն, որ այցելությունը երկարելու դիտավորություն կը հայտներ Արսեն Կուլյանի կողմեն։ «Այս մարդն ալ ո՞ւրկե մեջ տեղը ելավ, կը խորհեր. իցիվ թե առտուն եկեղեցին չերթայի ու շիփ շիտակ մեռելը հոն ղրկեի. մեղք որ գտած միջոցս քիչ մը ուշ միտքս ինկավ»։ Ուզեց վայրկյան մը առաջ վերջ տալ ներկա կացության, որ կրնար երկար խոսակցության մը անակնկալներուն մեջ ավելի կնճռոտիլ, ուստի չոր ու կտրուկ ձայնով մը պատասխանեց.

— Էֆենտիս, նորեն կ՚ըսեմ, պարապ տեղը հոգներ եք հոս գալով, ավելի աղեկ կ՚ըլլար որ ժամկոչը ղրկեիք ու առներ տաներ մեռելը, ձրի թաղումի մը համար այսչափ հոգնություն, իրարանցում չարժեր։

— Ձրի՞... հանգուցյալ տիկնոջ հուղարկավորության հանդեսը կ՚ուզեք որ ձրիաբա՞ր կատարվի։

— Ի՞նչ հանգուցյալ, ի՞նչ տիկին, ի՞նչ հուղարկավորություն, ի՞նչ հանդես, գոչեց Մարտիրոս աղան, որուն համբերության քանակությունը զգալի կերպով պակսիլ կը սկսեր. անտեր մեռել մը կա մեջ տեղը, եկեղեցի պիտի ղրկենք որ թաղեն՝ ինչ կ՚ուզեն ընեն, ա՛ս է բոլոր խնդիրը։ Եթե ատոր համար ժամկոչին քանի մը ղրուշ տալու է՝ տանք ազատինք, բայց անկե դուրս բանի մը չեմ խառնվիր, կը հասկնա՞ս, էֆենտիս, ահա քեզի վերջին խոսքս։

Ու Մարտիրոս աղա բարկութենեն կարմրած ոտք ելավ և սկսավ մեծաքայլ ժուռ գալ սենյակին մեջ։

Արսեն Կուլյան մտիկ ըրավ այդ խոսքերու պոռթկումը, առանց հուզումի ամենափոքր նշան մը ցույց տալու, հետո թեթև մը հազաց, դեմքին վրա տգեղ ծամածռություն մը ըրավ, որ իրեն հատուկ ժպտելու ձև մըն էր, և հատիկ֊հատիկ խոսքերը կաթեցնելով՝ պատասխանեց.

— Գրգռման վիճակի մեջ ձեր արտասանած խոսքերը, Մարտիրոս աղա, որոնց անպատեհությունը դուք առաջինը պիտի ըլլաք զգալու երբոր վերստին գտնաք ձեր պաղարյուն վիճակը, բարեբախտաբար վերագրելիք են այն խորին հուզումին, որ ձեր կրած դառն կորուստեն հառաջ եկած է անշուշտ։ Առանց այդ չքմեղանքին՝ իրավունք պիտի ունենայի վիրավորյալ համարիլ անձս և ըստ այնմ ի պատշաճություն հրավիրել զձեզ։

— Աղբա՛ր, գրաբար մի խոսիր, չեմ հասկնար, պոռաց Մարտիրոս աղա, որ ա՛լ չէր կրնար կրել Արսեն Կուլյանի բռնած սմսեղուկ[9] կերպով գրգռիչ դիրքը։

Հետո եկավ նստավ թիկնաթոռին վրա իր ոսոխին դեմը և ձայնը ցածցընելով շարունակեց.

— Էֆենտիս, պարապ խոսքերուն ժամանակ չանցընենք, սա մեռելը պիտի առնեք թաղե՞ք։

— Ինչո՞ւ չէ։

— Ձրիաբա՞ր։

— Քանի որ կ՚ըսեք թե անտեր կին մըն է ու դրամ ալ չէ ձգած, բնական է որ եկեղեցիին պարտականությունն է ձրի թաղել։

— Հա՛, տեսա՞ր մի, հիմակ իրարու խոսք կը հասկնանք, գոչեց գավառացին ուրախությամբ, զարմանալով հանդերձ թաղականին հանկարծական հաճոյակատարության վրա։

Արսեն Կուլյան քթին տակեն խնդալով հարցուց.

— Ի՞նչ է մեռնողին անունը և մականունը։

— Անո՞ւնը... կեցիր նայիմ... Մարիամ... Մարիամ Թոփուզյան։

— Ամուսին, զավակ, ևն, չունի՞։

— Չէ՛, չէ՛, մեկը չունի։

— Շատ աղեկ։

Ու գրպանեն թուղթ մը հանելով գրեց Մարտիրոս աղային ըսածները. հետո, անտարբեր ձայնով շարունակեց.

— Հոգ մի ընեք, հիմակ ես ժամկոչը մեկուն հետ կը ղրկեմ, դագաղ մըն ալ կը բերեն ու եկեղեցի կը փոխադրեն մեռելը... միայն թե, աղեկ միտքս ինկավ, մեռնողի համիտիեն[10] պետք է տաք որպեսզի օրինական արձանագրությունները կատարվին և թաղումը կարելի ըլլա ընել։

Համիտիե՞ն... այս պզտիկ մանրամասնությունը հաշվի չէր առած Մարտիրոս աղան։ Զգաց որ իր ամբողջ խաբեբայության կազմվածքը կը քայքայվեր համիտիեի այդ անողոք ու անակնկալ երևումին առջև։ Հետին ճիգ մը փորձեց սակայն։

— Իրավ որ չեմ գիտեր, գուցե կորսված է համիտիեն... ճանըմ, էֆենտիս, հիմա նոր դժվարություն մի հաներ մեջ տեղ։

— Շատ կը ցավիմ, Մարտիրոս աղա, բայց առանց համիտիեի անկարելի է մեռելը թաղել, բացարձակապես անկարելի է։

Արսեն Կուլյան այնպիսի վճռական ու հանդիսավոր ձայնով մը արտասանեց «բացարձակապես անկարելի է» բառերը, որ մյուսը հասկցավ թե փախուստի ամեն միջոց գոցված էր իրեն դեմ, անդառնալի կերպով։

— Երթամ փնտռեմ։

— Ջանացեք որ գտնեք, պոռաց թաղականը Մարտիրոս աղային ետևեն, որովհետև, նորեն կը կրկնեմ, բացարձակապես անկարելի է առանց համիտիեի թաղել։

Քառորդե մը վերադարձավ վաճառականը համիտիեյով միասին։ Արսեն Կուլյան թուղթը առավ, կարդաց, և Մարտիրոս աղային դարձուց ըսելով.

— Կարծեմ սխալեր եք, ասիկա ձեր տիկին մոր համիտիեն ըլլալու է, Մարիամ Թոփուզյանի անուն չկա մեջը։

— Ասիկա է, ասիկա։

— Բայց հոս Վառվառ Սարըբըյըքյան գրված է։

— Աղբա՛ր, երկայն մի ըներ, աս է կ՚ըսեմ կոր։

— Բայց կը խնդրեմ. սխալ մը չըլլա, մեռնողին բուն անունը ի՞նչ է։

— Վառվառ է, Վառվառ է, մայրս է մեռնողը, գոչեց Մարտիրոս աղա՝ ա՛լ համբերությունը հատած։

— Ես ի սկզբանե ըսի, որ հանգուցյալ տիկինը ձեր մայրն է, չուզեցիք խոսքիս համոզվիլ... ինչ որ է, ալ չխոսինք այս մասին։

— Հիմա սա ըսե ինծի, քանիի՞ պիտի թաղեք մեռելը... ես շատ փարա չեմ կրնար տալ, աժան կը թաղեք նե՝ աղեկ, եթե ոչ՝ եկեղեցի չի պակսիր Պոլսո մեջ, ուրիշ ավելի աժան գործ տեսնող եկեղեցիի մը կը դիմեմ։

— Ես քու մեռելդ ձրի պիտի թաղել տամ, Մարտիրոս աղա... բայց...

Եվ Արսեն Կուլյանը պարզեց իր ծրագիրը։ Կեղծ համիտիե մը շինել պիտի տար անմիջապես, Թաղական Խորհրդի քարտուղարին միջոցով, ու մեռելը պիտի թաղեր իբր Մարիամ Թոփուզյան, և ի փոխարեն Մարտիրոս աղա վեց ոսկի պիտի վճարեր իրեն։ Վաճառականը այս անհուսալի կարգադրութենեն այնչափ հրապուրվեցավ, որ անմիջապես ուզեց վճարել երեք ոսկին, մնացած մասն ալ թաղումեն ետքը տալու խոստումով։

Արսեն Կուլյան գրպանեց դրամը և մեկնեցավ։ «Ինծի խաղ պիտի խաղար ապուշը, մայրս չէ՝ ըսելով, ինծի՞... Արսեն Կուլյանի՞ն, կ՚ըսեր մտքեն, դեպի Երրորդության եկեղեցին երթալով, ես խաղի եկող մա՞րդ եմ»։

Արսեն Կուլյանին խա՞ղ խաղալ փորձել... իրավցնե ապուշ ըլլալու էր մարդ ատանկ փորձ մը ընելու համար. թեև Մարտիրոս աղա սա արդարացումը ուներ, որ տակավին նոր կը ճանչնար Շիշլիի գերեզմանատան հոգաբարձության ատենապետը։

Ատենն է, որ մենք ալ մեր ընթերցողներուն ճանչցնենք զինքը։

Արսեն Կուլյան բախալին մտատիպարը կազմող գործի մարդն էր, գործի մարդ մը առանց ոևէ խոստովանելի գործ ունենալու։ Ո՛չ վաճառական էր ինք, ո՛չ սեղանավոր, ո՛չ պաշտոնյա, ո՛չ փաստաբան, ո՛չ բժիշկ, ո՛չ խմբագիր, ո՛չ արհեստավոր, վերջապես բան մը չէր ան, այլ միայն «ազգայինճի»։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր այդ եղած էր իր միակ զբաղումը և ատոր մեջ փայլեցուցած էր գործի մարդու բոլոր տաղանդը։

«Կեցցե՛ Սահմանադրություն», «Սահմանադրության նոր բարև մ՚ալ տանք». եղած էր իր նշանաբանը. ու իրավ ալ, պատկառանքով, երախտագիտությամբ բարևած էր Սահմանադրությունը երեսուն տարիե ի վեր։ Գետնամած, փեշերը վրա վրայի բերած, բարևի կեցած էր անոր առջև, ինչպես գրագիր մը իր չորպաճիին[11] առջև, որմե կախված էր իր ապրուստը։ «Նոր բարև մ՚ալ տանք»... ու ամեն մեկ նոր բարև նոր շահագործում մըն էր Սահմանադրության։ Թաղական, հոգաբարձու, մասնաժողովի, հանձնաժողովի ատենապետ, երեսփոխան, Ազգային Ժողովի Դիվանին անդամ, վարչական խորհուրդներու գործակից, ամեն տեղ «նոր բարև մը» տված ու նոր զեղծում մը գործած էր։

Երեսուն տարիե ի վեր Սահմանադրության ամեն օրենքները, կանոնները, հոդվածները, կետերն ու ստորակետերը ծամած, կուլ տված և որոճացող կենդանիներու պես նորեն ու նորեն ծամած ու մարսած էր։ Նույնիսկ ակնհայտնի խաբեբայություն մը չկար զոր կարող չըլլար հաշտեցնել օրենքին հետ։ Անհարազատ տղաքը հարազատել, հարազատները անհարազատել, ամուսնացածը կրկին ամուսնացնել, չամուսնացածը ամուսնացած հռչակել, հրեան հայ շինել, հայը հոռոմ շինել, հոռոմը տաճիկ շինել, ձախեն բարև մը տալ Սահմանադրության և ապօրեն կնունք մը կատարել, աջեն բարև մը տալ ու ավազակ գանձապահ մը արդարացնել, իրեն համար ջուր խմելու պես բաներ էին։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր չկար զեղծում մը որ իր տաղանդին դրոշմը չկրեր։

Իր գործի մարդու այդ կարողությունը պատվավոր դիրք մը շինած էր իրեն Բերայի բարձր դասին մեջ, ուր կ՚ընդունվեր գրեթե ակնածանքով։ Մասնավորապես Կերմերյան Մարկոս էֆենտիի տունը միշտ բաց էր իր առջև. մանավանդ որ ինչպես տեսանք, Մարկոս էֆենտի գանձապահն էր Թաղական Խորհրդին, և շատ ատեն պետք կ՚ունենային գլուխ գլխի խորհրդակցություններ կատարելու թաղական գործերու բարվոք մատակարարության մասին։

Առաջին օրեն իրար գնահատած ու հասկցած՝ զիրենք ազգային գործունեության մեջ մղող ծածուկ շարժառիթները կռահած էին։ Մարկոս էֆենտի գիտեր թե Արսեն Կուլյան երեսուն տարիե ի վեր ապրուստի միջոց ըրած էր Բերայի Թաղական Խորհուրդը և Պատրիարքարանը. նույնպես Արսեն Կուլյան գիտեր թե Մարտիրոս էֆենտի ինչ կերպով կը շահագործեր իր գանձապետի և հիվանդանոցի հոգաբարձուի պաշտոնները։ Եվ որովհետև շատ անգամներ իրենց շիլ ու ծամածուռ կարգադրություններուն համար իրարու պետք կ՚ունենային, հաշիվներու այդ համերաշխութենեն ծնած էր մտերմություն մը, որ մեծնալով և ուռճանալով ալ եղած էր կատարյալ մեղսակցություն մը. այնպես որ մեր պատմությունը սկսած ատեն, Մարկոս էֆենտիի զեղծումները հարկ չէին զգար ծպտվելու Արսեն էֆենտիի զեղծումներուն առջև, ու փոխադարձաբար։

Իրարու մասին ունեցած այս վստահության պատճառավ, Արսեն Կուլյան, Մարտիրոս աղայի մայրը իբրև Մարտիրոս աղայի սպասուհին ձրիաբար թաղելե քանի մը օր ետքը, երբ հնարամիտ խաբեբայություններու վրա խոսք կ՚ըլլար մեջերնին, Մարկոս էֆենտիի պատմեց այդ եղելությունը, իբր գործնական ոգիի տակավ զարգացման մեկ նոր ապացույցը գավառացի ազգայիններու քով։

Մարկոս էֆենտի խիստ շահագրգռված մտիկ ըրավ պատմությունը, ատեն ատեն հիացողական բացագանչություններ արձակելով, հետո գոչեց.

— Կան, աղբար, մեր մեջը այդ տեսակ շունշանորդի մարդիկ շատ կան, բայց մեղք որ երկրին կացությունը և հանգամանքները մեզի նպաստավոր չեն։ Ան քու չհավնած գավառացիդ չի կա՞ մի, Եվրոպա կ՚երթա կոր դե՝ Եվրոպացիները կը խաբե, գործ կ՚ընե կոր։ Դեռ երեկ բան մը իմացա, պատմեմ, բերնիդ ջուրերը պիտի վազե։

Ու Մարկոս էֆենտի պատմեց թե ինչպես Կեսարացի հայ մը հաջողեր էր Համբուրգի մեջ իբրև մեծահարուստ վաճառական ներկայանալ և գործատերերե շատ մը ապառիկ ապրանք առնելե ետքը, Անգլիո մեջ ծախել ու կծիկը դնել։

— Ատ բան մը չէ, դուն սա մտիկ ըրե։

Ու Արսեն Կուլյան հիշեց հանճարեղ հայ ոսկերիչ մը, որ կեղծ հին դրամներ շինած, ոսկեզօծած ու մեծ֊մեծ գներով ծախած էր Անգլիացի ու Ֆրանսացի դրամախույզներու։

— Անոր խըյախը[12] իմ քովս կա, առաջ բերավ Մարկոս էֆենտի, ու ալ ավելի անամոթ գողության դեպք մը հիշեց, ծանոթ հայ վաճառականի մը կողմեն ի գործ դրված, արվեստին ամբողջ կատարելությամբը։

Խոսակցությունը ընդհանրանալով՝ երկու բարեկամները հետզհետե իրարու պատմեցին ամբողջ Բերայի, Կատըքյոյի, Օրթաքյոյի համբավավոր գերդաստաններուն առևտրական ճարպիկություններն ու գործնական ոգիի փայլուն ապացույցները։

Մին Բերայի հրկիզյալներուն համար ժողված դրամեն 5֊6 հազար ոսկի կոկորդը անցուցած էր խառնափնթոր հաշիվներ ցույց տալով, ուրիշ մը վարպետությամբ Ղալաթիո եկեղեցվույն մեկ քանի կալվածները յուրացուցեր էր, երրորդ մը ճարպիկությամբ իր քույրերուն ժառանգության բաժինը կուլ տված էր, հինգերորդ մը խաբեբայական սնանկություններու մասին մասնավոր ընդունակություն մը ցույց տված էր, վեցերորդ մը իրեն մասնագիտություն ըրեր էր բարեգործական նպատակներու համար հավաքված գումարները քովը պահել ու տարիներով շահագործել, առանց մեկուն հաշիվ տալու...

Երկու բարեկամներ մտան մեծ փողոցին վրա գարեջրատուն մը և նորեն շարունակեցին իրենց խոսքը։ Փոխն ի փոխ պատմելով դիզված բոլոր այդ ճարպիկություններու կուտակումը կը խանդավառեր զիրենք, ու տեսակ մը հպարտություն կը զգային մտածելով, թե այդ գործի մարդերու արյունն էր, որ կը հոսեր նաև իրենց երակներուն մեջ։

Արսեն Կուլյան, որ քիչ շատ ընթերցում ըրած մարդ էր և միանգամայն ֆրան֊մասոն, իմաստասիրական խորհրդածություններ ընելու սկսավ։ Հայոց գործնական ոգիին ընթացքը և ուղղությունը որոշեց. իր ծագումը փնտռեց. ամիրայական շրջաններեն անցնելով, հասավ Լեհաստանի, Ռումանիո, Խրիմու հայ գաղթականություններուն, հետո ոստումով մը ցատկեց Հնդկաստան, մինչև Ջավա երկարեց իր խուզարկությունները և նույն ճամփով վերադարձավ նորեն Պոլիս, սա եզրակացության հասնելե ետքը, թե Հայը գործի մեջ երբեք տեղի չի տար Հույնին ու Հրեային։

Այս ամբողջ խոսակցությունը սակայն Մարկոս էֆենտիի մոռցնել չէր տված Մարտիրոս աղան. ու երբ ոտքի ելավ Կուլյանեն բաժնվելու համար, ըսավ.

— Սա Մարտիրոս աղան օր մը մեզի բեր, կ՚ուզեմ տեսնվիլ հետը։

Գ.

— Պատրա՞ստ ես, երթա՛նք։

Արսեն Կուլյանի ձայնն էր, որ կը հնչեր սանդուխին գլխեն՝ Մարտիրոս աղային ուղղված։

Կերմերյան Մարկոս էֆենտիին պիտի երթային միասին։

Մարտիրոս աղա անմիջապես վար իջավ։ Սև րըտենկոտ հագած էր ու ճերմակ փողկապ դրած։ Կուլյան ըսած էր իրեն, որ շաբաթ գիշերը Մարկոս էֆենտիի ընդունելության գիշերն էր և հետևաբար Բերայի բոլոր հայկական բարձր դասը հոն գումարված պիտի ըլլար։ Այս պատճառավ Մարտիրոս աղա գրեթե ժամ մը զոհեր էր իր արդուզարդին։ Այս այցելությունը թեև անհունապես կը գգվեր իր անձնասիրությունը, այսուհանդերձ կը հուզեր ու կը շվարեցներ զինքը։ Պոլիս հաստատվելեն ի վեր, դեռ առիթ չէր ունեցած մտերմական հարաբերություններ հաստատելու հայ վաճառական ազնվաշուքներու հետ, և առաջին շփումը, զոր նույն իրիկունը պիտի ունենար, տեսակ մը երկյուղով կը լեցներ զինքը։ Կը վախենար, որ իր գավառացիի կոշտությունը չափազանց աչքի զարնող հակապատկեր մը ձևացներ նրբացած, եվրոպականացած, Մանչեստըր տեսած այդ ազնվական վաճառականներուն քով։ Վրան խնդացնելը այնչափ հոգը չէր, որչափ ատկե առաջ գալիք նյութական վնասը. որովհետև եթե այդ առևտրական հրապարակի մարդիկը գեշ գաղափար կազմեին իր վրա, կրնար վնասաբեր ըլլալ իր գործառնություններուն։

Երբ Արսեն Կուլյանի հովանավորությամբ երևցավ Մարկոս էֆենտիի ընդունելության սրահի սեմին վրա, հյուրերուն մեծագույն մասը եկած էր արդեն։ Հոն ժողվված էին հայ ազնվականության ամենեն փայլուն ներկայացուցիչները, որոնց անունը եթե ոչ Կոթայի[13]՝ գոնե Ս. Փրկչի օրացույցին մեջ տարիներն ի վեր կը փայլեր։

Մարտիրոս աղա տատամսյալ կանգ առավ դռան առջև։ Ինչպե՞ս պիտի բարևեր, ինչպե՞ս պիտի բարևեին զինքը, պիտի հասկնար անոնց խոսած հայերենը, պիտի կրնա՞ր նրբաձևված մեծարանքներն և ողջույնները փոխանակել առանց մեղանչելու, առանց անճարակություն մը ընելու և ամենուն ծիծաղը իր վրա հրավիրելու...

— Մտի՛ր, աղբար, փսփսաց քովեն Կուլյան, որ քիթը խնջելու համար պահ մը նախասենյակին մեջ դադար առնելե ետքը, եկեր միացեր էր իրեն։

Այս մղիչ խոսքին ազդեցությամբ գավառացին չորս քայլ դեպի առաջ գացած էր և հավանորեն իր հառաջխաղությունը պիտի շարունակեր, եթե անանցանելի արգելքի մը առջև, որ էր ընկուզենիե կլոր սեղան մը, կենալու չստիպվեր։

Հյուրերը աներես ուշադրությամբ կը դիտեին նորեկը, որուն գալուստը արդեն ծանուցած էր Մարկոս էֆենտին։ Կուլյան, Մարտիրոս աղային ետևեն, ներկաներուն աչքի ուշիմ քթթումներ կ՚ուղղեր, որոնք կրնային սա կերպ թարգմանվիլ. «Ահավասիկ այն վարպետորդի մարդը, որ իր մայրը իբրև սպասուհին ձրիաբար թաղել տվավ»։ Մարկոս էֆենտի այդ միմոսական ներկայացումին վրա ավելցուց իր բարձրաձայն ներկայացումը.

— Իշտե մեր Մարկոս աղան է... Սարըբըյըքյան... իշտե սա է։

Այս ազնվաշուքական ներկայացումը թեև քիչ մը անակնկալ և տարօրինակ երևցավ Մարտիրոս աղային, բայց դժգոհ չմնաց։ Ընդհակառակն քաջալերվեցավ այդ գռեհիկ ու տմարդի պատվասիրութենեն ու գլխով բարև տալե ետքը ներկաներուն, տան տիրոջ դարձավ և ըսավ, վստահ, գրեթե տիրական ձայնով մը.

— Իմ անունս տվիր, աղեկ, ամա սա էֆենտիներուն ով ըլլալը չըսիր ինծի։

— Մարկոս էֆենտի, քա՛, մեր անունն ալ չըսե՞ս... մարդը հախ ունի, ատանկ ներկայացո՞ւմ կ՚ըլլա, գոչեց դեպի քառասունըհինգ մագլցող օրիորդ մը որուն իգականության ակներև ապացույցը իր շրջազգեստն էր միայն։

— Մեյ մը մարդուն տեղ մը ցուցուցեք, նստի, ներկայացում մերկայացում ետքեն կ՚ընեք, դիտել տվավ ուրիշ մը։

— Նստե, Մարտիրոս աղա, սանկ նստե։

Մարտիրոս աղա նստավ։ Իր վարանումները բոլորովին փարատած էին և ա՛լ վախ չուներ իր գավառացիի անտաշութենեն։ Խոսակցությունը սկսավ, ու քանի շարունակվեցավ, Մարտիրոս աղա հետզհետե իր աչքին առջև սկսավ մեծնալ։ Հիմա կը տեսնար, որ այդ «ազնվական»֊ները, այդ «ազնվաշուք»֊ները, այդ «բարձր դաս»֊ի մարդիկը իրենց լեզվով, վարք ու բարքով, ձևերով ու խոսակցությամբ շատ ավելի վար էին իրմե։

Այս առաջին երեկույթեն ետքը, Մարտիրոս աղան մշտական այցելուն եղավ Կերմերյանենց ու անոնց միջոցով հետզհետե իր ծանոթներուն սահմանը ընդարձակեց մինչև Օրթաքյոյ։ Հազիվ երկու ամսի անցած, ալ գրեթե ամեն տուն կը մտնար ու ամեն տեղ թևաբաց կ՚ընդունվեր։ Երկու ամսվա շփումը այդ վաճառականներուն հետ բավական եղեր էր զինքը անոնց աստիճանին կատարելապես հավասարցնելու և ազնվաշուքյան դաստիարակության մասին իր ունեցած պակասները լրացնելու. մանավանդ որ կենցաղագիտության ու բարեկրթության անհաղթելի զառիվեր մը մագլցելու պետք չէր ունեցած ասոր համար, այլ ընդհակառակն, դյուրին գլորակում դեպի ապերասան ու անկիրթ վարմունքներու և ձևերու մեջ։ Հիմակ գավառացիի մաքուր հայերենին տեղ տաճկախառն գռեհիկ բացատրություններով պաճուճյալ լեզու մը կը խոսեր. իր գտնված նոր միջավայրին սովորական եղող հայհոյանքներն ու հիշոցները պարտուպատշաճ տեղին գործածելու մասին ցույց կու տար զարմանալի տաղանդ մը, որ կը մատներ իր մեջ ծածկված հորովայնե ընտրյալ բարձր դասի ազնվաշուքը. բոքերի[14] մեջ գրեթե երկյուղալի համեմատություններ առեր էր իր ճարպիկությունը, և կոշտ ու լղրճուկ կատակներու մեջ կը մրցեր արդեն Օրթաքյոյի ազնվականներեն Հովնան պեյի հետ, որուն հավասարող դժվար էր գտնել։

— Քա պեք շիրին[15] մարդ է, կ՚ըսեր օրիորդ Հոռոփիկ, ամեն անգամ, որ Մարտիրոս աղայի խոսքը բացվեր, իլլե քիչ մը խըզմիշ ըլլա[16] դե լեզուն ավրե նե՝ չլսված քյուֆյուրներ կ՚ընե կոր... է՜յ, ա՛լ ամենքս ալ կը ճաթինք կոր։

Օրիորդ Հոռոփիկը հայհոյանքներով «ճաթեցնել», ինք, որ քառասունըհինգ տարիե ի վեր ամեն տեսակները լսեր, գործածեր ու ալ հափրացած[17]՝ հիասթափ եղեր էր, անվիճելի կերպով ցույց կու տար Մարտիրոս աղային գերազանցությունը։

Բերայի աշխարհիկ բարձր կյանքին մեջ գտած այս հաջողությունները, առանց գինովցնելու Մարտիրոս աղան, գաղափարներուն մեջ հեղաշրջում մը հառաջ բերին։ Ինք որ պոլսեցի աղջկան հետ ամուսնանալու խորհուրդեն կը սարսափեր, սկսավ շատ բնական, նույնիսկ իրեն համար միակ հնարավորը նկատել այդ տեսակ ամուսնություն մը։ Իր այրիության պարագան շատերը չէին գիտեր և ընդհանրապես զինքը ամուրի կը կարծեին։ Շատ ծնողներ արդեն հույսեր կը տածեին Մարտիրոս աղան իրենց փեսա ունենալու, և աղջիկներն ալ այդ պատահականության կը նայեին՝ գավառացիին նկատմամբ խիստ նպաստավոր հայացքով։ Ամեն գացած տեղերի Սարըբըյըքյան միևնույն խոսքն էր, որ կը լսեր մայրերուն բերնեն.

— Քեզ կարգենք, Մարտիրոս աղա, տուն տեղ ըլլաս, քիչ մըն ալ մենք քեզի գանք, ուտենք խմենք։

— Հապա՛, հապա՛, ասանկ բան կ՚ըլլա՞, միշտ մերին անուշները, բիսքյուիները կ՚ուտես, խահվենիս, չայերնիս, իքսիրնիս[18] կը խմես, դուն տուն չունիս քի մենք ալ քեզի գանք... Արսեն Կուլյանը դարձար գլխներուս։

— Զաթը էրիկ մարդ ըսածդ կարգվելու է, յա չէ նե՝ գիտես քի հիչ համ հոտ չունի... ասկե զատ, աղվոր կնիկ մը թևդ առած տեղ մը երթաս նե՝ քեզ ուրիշ կերպ կ՚ընդունին։

Մարտիրոս աղա հավանության խոսքերով մտիկ կ՚ըներ այս կատակախառն մատուցումներուն. միայն ատեն ատեն կեղծ համեստությամբ ու վեհերոտությամբ դիտել կու տար.

— Աղեկ, բայց ես կոշտ գավառացի մըն եմ, պոլսեցի փափուկ աղջիկ մը ինծի հետ կրնա՞ ապրիլ։

Մայրերուն լեգեոնը կը պատասխաներ.

— Մարտիրոս աղա, ատ ի՞նչ խոսք է, ինչո՞ւ կոշտ ըլլաս. գավառացին ի՞նչ է, պոլսեցին ի՞նչ... հեմ մի կարծեր քի պոլսեցի աղջիկներն ալ անանկ փափուկ կ՚ըլլան։ Մենք քեզի թորուխը հաստ[19] աղջիկ մը գտնանք դե՝ նայե։

Մայրերու փութկոտությունն ու հաճոյակատարությունը հոս կանգ չէր առներ։ Գիտնալով, որ գավառացիին միակ ու հետին առարկությունն պոլսեցի աղջիկներու փափկակազմությունն էր, այդ արմատացած գաղափարը բառնալու կը ջանային միաձայնությամբ։ Եվ որպեսզի իրենց պաշտպանողականը ընդհանուր խոսքերու տարտամության մեջ իր զորությունը չկորսնցներ, խոսքերնին կը մասնավորեին, օրինակներով, հատուկ անուններով կը հաստատեին իրենց ապացույցները։

— Մարտիրոս աղա, ինչո՞ւ ատանկ կ՚ըսես, Կերմերյանենց աղջիկը աչքիդ առջև բեր, ծծեր մը ունի քի, Յաֆայի փորթուգալ[20] կը նմանի։

— Քա՛, հապա՜ Տիրանյանենց Զարուկը, բալդըր[21] մը ունի քի՝ նա... վրայեն հիչ չես ըսեր։ Անցած օր բաղնիքը տեսա՝ զարմացա։

Ու բացականերեն կ՚անցնեին ներկաներուն. ամեն մայր իր աղջկան առավելությունները, հրապույրը, դիմացկունությունը մեջ տեղ կը դներ։ Ծիծերու, թևերու, սրունքներու, երանքներու, կուրծքերու, մեջքերու և իրաններու երևակայական ցուցահանդես մը հայրատ[22] հաճույք մը կը պատճառեր Սարըբըյըքյանին։

Բոլոր այս անդուլ անդադար թելադրանքներե իր հետին վարանումները ցրվեցին և ա՛լ որոշեց ամուսնանալ։ Իր ընտրությունը ըրած էր արդեն այն օրեն ի վեր ուր պոլսեցի աղջկա մը հետ ամուսնանալու գաղափարին սկսած էր ժպտիլ։

Իր ընտրելին էր Սաթենիկ Կերմերյանը, որուն մեծկակ օժիտը, գործնական ոգին, լրջությունը և ֆիզիկական կազմությունը գնահատած էր առջի վայրկյանեն իսկ։ Միայն թե, հակառակ Մարկոս էֆենտիի տան մեջ գտած սիրալիր ընդունելության, ոևէ ուղղակի կամ անուղղակի առաջարկ մը չէր եղած զինքը փեսացնելու մասին։

Բավական ատեն այդ տեսակ դիմումի մը իզուր սպասելե ետքը խորհեցավ առաջին քայլը ինք առնել։ Խնդիրը բավական փափուկ էր. կրնար մերժումի մը հանդիպիլ և ասով խանգարել Մարկոս էֆենտիի հետ մշակած հարաբերությունը, որմե առևտրական օգուտներ քաղել կը հուսար։ Այս պատճառավ լավագույն համարեց գործը հանձնել երրորդի մը, որ իբրև երկու կողմանց բարեկամ ներկայանար և իբր թե ինքնաբերաբար՝ Կերմերյանենց բերանը փնտռեր այդ տեսակ խնամության մը իրագործման մասին։ Երկար ժամանակի պետք չունեցավ այդ պաշտոնը կատարելիք մարդը գտնելու համար։ Լսած էր թե Արսեն Կուլյան իր շատ մը շիլ գործերուն հետ ամուսնության միջնորդի դերն ալ կը կատարեր։ Ուղղակի գնաց զինքը գտավ ու խոսքը բացավ։

Արսեն Կուլյանի պատասխանը եղավ ինչ որ պետք էր ըլլալ։

— Ես ատ գործը կը հաջողցնեմ, բայց ինծի ի՞նչ պիտի տաս։

Սակարկությունը ըրին, որուն համեմատ գործը հաջողած ատեն հիսուն ոսկի պիտի ստանար Արսեն էֆենտի։

Շաբաթը չբոլորած Մարտիրոս աղա ընդունեց իր բարեկամին այցելությունը։

— Աչքդ լույս, գործը կարգին է, եղավ միջնորդին առաջին խոսքը։

Միայն թե բերած պատասխանը վերջնական չէր։ Ամուսնության սկզբունքը ընդունված էր, սակայն Մարկոս էֆենտի հարկ տեսած էր հավանությունը տալե առաջ որոշ տեղեկություններ ունենալ Սարըբըյըքյանի նյութական վիճակին ու առևտրական գործունեությանը վրա։

— Թող հարցնե, փնտռե, պատասխանեց Մարտիրոս աղա իր միջնորդին վստահ կերպով, գործս մեջ տեղն է և ծածկելիք բան մը չունիմ։

Եվ իրավամբ գավառացիին գործն ու նյութական վիճակը բարգավաճելու ճամփու մեջ էին, այնպես որ Մարկոս էֆենտի ամեն կողմե գոհացուցիչ տեղեկություններ միայն քաղեց։

Թեև ամեն զգուշական միջոց ձեռք առած էին Կերմերյանք իրենց աղջկան ամուսնության խնդիրը ծածուկ պահելու համար վերջնական որոշումեն առաջ, այսուհանդերձ իրենց ծանոթները կռահած էին ամեն բան և դեռ Մարկոս էֆենտի իր քննությունները չավարտած, ամբողջ Բերա իմացած էր Կուլյանի նոր միջնորդության պաշտոնը։

Առտու մը կանուխ, երբ Ս. Երրորդության ավագերեցը, Տ. Մկրտիչ Հովհաննեսյան, բանկալը մտավ, լուրը մինչև ժամկոչին ու բարապանին ականջը հասած էր։

— Մարկոս էֆենտիի աղջիկն ալ կը կարգվի կոր Սարըբըյքյանի հետ, ըսավ բարապանը խոսքը ավագերեցին ուղղելով։

— Ի՞նչ կ՚ըսես, գոչեց Տ. Մկրտիչ զարմացած։

Տեր Մկրտիչ Հովհաննեսյան Մարկոս աղայի տաներեցն էր. երկու շաբաթ առաջ Ռոտոսթո՝ իր ծննդավայրը գացած էր և առջի իրիկունը վերադարձած էր Պոլիս, հետևաբար դեռ ժամանակ չէր ունեցած տեղեկանալու օրվան լուրերուն։

Այս լուրը անհաճո անակնկալ մը եղավ իր համար. միշտ ենթադրած էր, որ Սաթենիկի ամուսնությունը իր ձեռքով պիտի կատարվի ու ինք պիտի ստանա միջնորդչեքը, և ահա որսը փախած էր ձեռքեն։

— Եղավ լմնցա՞վ, նշանը տվի՞ն, հարցուց ձայնով մը, զոր կը ջանար անտարբեր ցույց տալ։

— Լմնցածի պես բան մըն է... գործը եփողն ալ Կուլյանն է։

— Կուլյա՛ն... Ասիկա լախտի մը պես իջավ Տ. Մկրտիչի գլխուն։

Ե.

Ս. Երրորդության եկեղեցիի ավագերեցը տաներեցն էր հարուստ դասակարգին։ Արդեն կատարյալ ազնվաշուք նվիրագործվելու մեկ էական պայմանն էր Տ. Մկրտիչը տաներեց ունենալ, առանց ասոր շատ վավերական չէր նկատվեր ազնվականությունը։ Ազնվաշքանալու վրա եղող ընտանիքներ անհամբեր կը սպասեին իրենց հին տաներեցին մեռնելուն, որպեսզի տեղը Տ. Մկրտիչը առնեն։ Ասոնց երբ հարցվեր թե՝ ո՞վ է իրենց տաներեցը, շփոթած՝ գրեթե կարմրելով կը պատասխանեին.

— Շիտակը կ՚ուզես նե՝ Տ. Մկրտիչը պիտի ըլլա, բայց հիմակուհիմա Տ. Սահակն է... չմեռավ որ մեյ մը ազատեինք։

Ու շատեր, հուսահատ իրենց քահանային մեռնելեն, որոշած էին թե անիկա պահել և թե Տ. Մկրտիչը տաներեց ընել։ Այս պարագային՝ տոնական օրերուն Տ. Մկրտիչ սալոնը կ՚օրհներ և մյուսը՝ սպասավորներու գետնահարկի սենյակը։

Բայց տանտիկիններու մեծամտությունը ասով չէր բավականանար. ցանկության, փառասիրության ուրիշ նպատակակետ մը կար, որուն հասնիլ շատ ավելի դժվար էր։ Ազնվաշուքներու քահանան իր ծուխերը բաժնած էր երեք դասի, զորոնք Ծննդին ու Զատիկին կը հովվեր կարգավ։ Առաջին օրը բարձրագույն դասի ազնվաշուքներուն հատկացուցած էր, երկրորդ օրը՝ միջին դասի և երրորդ օրը՝ ստորին դասի։ Երևակայեցեք ամոթալից վիճակը այն հեգ տանտիկնոջ, որուն սալոնը Զատկի երեքշաբթի օրը կ՚օրհնվեր, մինչդեռ կային գերերջանիկ արարածներ որոնք «Տեր Մկրտիչը տունօրհնեքի եկա՞վ» ըսված ատեն կրնային հպարտությամբ պատասխանել.

— Ինչ ըսել է. հելբետդեմ քի եկավ, արդեն, չիյտե՞ք՝ մենե կը սկսի նե...

Ի՜նչ աղաչանքներ, ինչ փաղաքշանքներ կ՚ըլլային տաներեցին, երրորդ կարգի ծուխերուն կողմե, գոնե երկուշաբթիի վերածել տալու համար իրենց օրը՝ բայց այդ մասին անողոք էր Տ. Մկրտիչ։

— Անկարելի է, կը պատասխաներ, տետրակիս մեջ ինչ որ նշանակված է՝ ան կ՚ըլլա, պարապ տեղը մի պնդեք, կը բարկանամ։

Տ. Մկրտիչ հայրը կը սիրվեր իր ծուխերեն մասնավորապես խոստովանանքի մասին իր ներողամտությանը համար։

— Բեք աղեկ խոստովանանք կ՚ընե, բնավ հարցում չըներ ու շուտ մը արձակում կու տա, կ՚ըսեին իրարու կիները, որոնք իբր թե կարող կ՚ըլլային դժվարախոստովանելի մեղքեր գործելու։

Իր հարուստ ծուխերուն շնորհիվ Մկրտիչ քահանաներուն մեջ փայլուն վիճակ մը ուներ, նույնիսկ եպիսկոպոսներ կային, որոնք կը նախանձեին իր վրա։ Բացի Զատկի ու Ծննդի հաստատ նվերներեն, Տ. Մկրտիչ ծուխերեն ստակ քաշելու զանազան միջոցներ հնարած էր, որոնց մին էր իր հեղինակած աղոթագիրքները ծախել անոնց սուղ գիներով, կամ երևակայական աղքատներու ի նպաստ հանգանակություն ընել, կամ ստակ հավաքել օժիտ պատրաստելու համար աղջիկներու, որոնք թեև գոյության չունեին, բայց այսուհանդերձ պիտի ամուսնանային «պարկեշտ և աղքատիկ» երիտասարդի մը հետ, ևն։

Տ. Մկրտիչ «գործի մարդ» քահանան էր, որ կրոնավորություն կ՚ըներ վաճառականություն ընելու պես։ Իրեն համար կրոնքը խոշոր խանութ մըն էր. տունօրհնեք, խաչահանգիստ, խոստովանանք, նշանտուք, կնունք, հաղորդություն, ավետարան, բարի խրատ, կշտամբանք, թաղում, հարսնիք ևն ապրանքներ էին, զորոնք պետք էր կարելի եղածին չափ սուղ ծախել և միշտ ջանալ առաջ ավըրվածները քշել։

Հպարտ ու ամբարտավան իրմե տկարներուն հետ՝ Տ. Մկրտիչ ամենեն գետնաքարշ սողոսկումներն ուներ հարուստներուն դիմացը և այս էր անոնց մոտ իր հաջողության գլխավոր պատճառը. կեղծավորությունը։ Կեղծավորությունը արվեստի մը նրբություններուն հասցուցած և իրավցնե գյուտեր ըրած էր այդ ճյուղին մեջ։ Ատոնցմե մեկն էր «սգակիր քահանա»֊ի գյուտը։ Ամեն անգամ որ իր հարուստ ծուխերեն մին մեռներ, Տ. Մկրտիչ փոխանակ զգեստավորվելով պաշտոն կատարելու և զայն թաղելու, սև շալ մը կը փաթթեր վզին շուրջը, «ավուր պատշաճի» լալկան կերպարանք մը կ՚առներ ու եկեղեցիին դասը կեցած եղերերգական հառաչանքներ կ՚արձակեր։ Փողոցն ալ, փոխանակ մյուս քահանաներուն հետ քալելու, դագաղին ետևեն կ՚երթար, իբր թե մեռնողին հայրը, եղբայրը կամ տղան ըլլար։ Ասով թե արարողության հոգնություններեն կը փրկեր ինքզինքը և թե ցած շողոքորթության ցույց մը ըրած կ՚ըլլար մեռնողին տերերուն։ Հետևյալ օրը թերթերը, թաղման հանդեսի նկարագրության մեջ, կը գրեին. «Տ. Մկրտիչ ավագ քահանա Հովհաննեսյան, որ հանգուցելույն բարեկամն ու տաներեցն է միանգամայն, ոչ զգեստավորյալ, իբրև սգակիր կը հետևեր դագաղին խորապես, հուզյալ»։

Հարուստ ընտանիքներու հետ մշակած հարաբերություններուն շնորհիվ գերակշիռ դիրք մը ստացած էր Ս. Երրորդության եկեղեցիին մեջ, ուր նույնիսկ քարոզիչ վարդապետը կը վախնար իրմե։ Ժամկոչ, տիրացու կամ բարապան, որոնք մյուս քահանաներուն հետ աներես կոպտությամբ կը վարվեին, կը պատկառեին ավագերեցեն։ Տ. Մկրտիչ առյուծի բաժինը կ՚առներ բանկալի այն ամեն հասույթներեն, որ սահմանված են պաշտոնյաներուն մեջ բաժնվելու։ Այսուհանդերձ իր անհագ դրամասիրությունը միշտ դժգոհ կը մնար, և հաճախ անիրավված, կողոպտված մարդու վայնասուններ կ՚արձակեր, երբ իր չափազանց պահանջկոտության մասին դիտողություններ ըլլային Թաղական Խորհուրդին կողմե։ Դրամական խնդիրներու մասին իր կռիվները շատ անգամ Բերայի մեջ օրվան դեպքը կը դառնային ու կը պատահեր, որ նույնիսկ թերթերը զբաղեին ատով։ Այդ պայքարներուն մեջ իր մշտնջենական ախոյանը, անողոք թշնամին էր Արսեն Կուլյան։ Ամեն թաղումի կամ հարսնիքի հաշվեհարդարության միջոցին անխուսափելի ընդհարում մը պիտի ըլլար այդ երկուքին միջև։ Հակառակությունը, որ այսպես ատեն ատեն կը պայթեր, միշտ գոյություն ուներ թաքուն վիճակի մեջ։ Երկուքն ալ, ամեն օր, ամեն ժամ, անընդհատ, սրտմաշուք զգուշավորության մը մեջ կ՚ապրեին զիրար դիտելով, զիրար լրտեսելով, միշտ մտատանջ թե՝ արդյոք դիմացինը ի՞նչ դարան լարելու վրա է իրեն դեմ, կամ ի՞նչ պղտոր շահագործումներ կ՚ընե ինքն իր գլխուն։ Եվ իրավամբ Տ. Մկրտիչի համար Կուլյան ամենեն զորավոր ու երկյուղալի մրցակիցն էր։ Իրեն չափ խորամանկ ու ծածկամիտ, իրեն չափ հանած֊վարած, Արսեն Կուլյան բարձր դասուն հետ ունեցած հարաբերություններով ու ազգային շրջանակներու մեջ վայելած ազդեցությամբն ալ կրնար մրցիլ Տեր Մկրտիչի հետ։

Ընդդիմամարտ շահերե ծագած այդ հակառակությունը այնչափ առաջ գացեր ու սաստկացեր էր, որ ալ բացարձակապես իրար կ՚ատեին։ Տ. Մկրտիչը մանավանդ՝ ամեն անգամ կատաղութենեն գրեթե հիվանդ կ՚ըլլար, երբ կ՚իմանար Կուլյանի մեկ նոր շահատակությունը այն գործերուն մեջ, որոնք կը կարծեր թե միմիայն իր մենաշնորհներն էին։

Հիմա կ՚երևակայեք իր բարկությունը, երբ Ռոտոսթոյեն վերադարձին Ս. Երրորդության բանկալը մտնելով իմացավ Սարըբըյըքյանի նշանվիլը օրիորդ Կերմերյանի հետ, Կուլյանի միջնորդությամբ։

— Գոնե քիթը թող այդ ամուսնության գործերուն մեջ չխոթե, պոռաց դողահար. անամոթ մարդ, ձեռքեն գա նե վաղը խորանին վրա ելլա պատարագ ալ պիտի ընե, հաղորդություն ալ պիտի տա։

— Է՜հ, ի՞նչ կ՚ըլլա, պատասխանեց դիվանապետը, որ հաճույք կը զգար քահանան գրգռելեն, արդեն Կուլյան էֆենտին աշխարհական վարդապետի մը կը նմանի։

— Վարդապետ մի՞... քթեն բերնեն բերել պիտի տամ այս ըրածը... ալ բավական է, անամոթ մարդ, անօրեն մարդ, ճիզվիտ շունշանորդի։

Եվ քթին տակեն շարունակելով հայհոյանքները Կուլյանի հասցեին, մեկնեցավ եկեղեցիեն։

Տ. Մկրտիչ տուն հասավ հետզհետե ավելի գրգռված։ Իր մրցակցին ոտնձգությունները իր ծուխերուն մեջ, ալ բոլորովին համբերությունը սպառած էին։

— Այս մարդուն հախեն գալու է, կը մըրըլտար ինքնիրեն սենյակը քաշված։

Ու մինչև գիշեր հազար տեսակ միջոցներ մտքին մեջ պտըտցուց Կուլյանի ձեռքով պատրաստված նշանտուքը քայքայելու համար և այն ատեն միայն հանգստացավ և կարող եղավ քնանալու, երբ գործադրելիք և հաջողության հավանականություն ունեցող ծրագիր մը հղացավ։

Հետևյալ օրը, կեսօրին մոտ, Տ. Մկրտիչ կը ներկայանար Կերմերյանենց տունը. սպասուհին հազիվ զինքը հյուրասենյակ մտցուցած՝ տաներեցը խրոխտ, հրամայական շեշտով մը ըսավ.

— Հանըմիդ ըսե, շուտ թող գա, ըսելիք ունիմ։

Տիկին Կերմերյան վազեց եկավ ուրախ զվարթ դեմքով մը, ինչպես կը վայելե աղջիկը նոր նշանած մոր մը։

— Աչքի լույսի՞ եկար, գոչեց սենյակին դուռնեն Տ. Մկրտիչը տեսնելով։

— Աչքի լո՞ւյս, ի՞նչ կա որ, պատասխանեց քահանան, չուզելով գիտցած ձևանալ նշանտուքը, ընդհակառակն ես ձեզի աղեկ լուր մը բերի։

— Է՜յ, ըսե նայինք սա աղեկ լուրդ։

— Նախ Սաթենիկս կանչել տուր։

— Կու գա կոր, արդեն գալդ լսեց նե՝ խենթի պես գործը ձգեց հագվելու գնաց։

Եվ իրավ ալ նույն վայրկյանին Սաթենիկ ներս մտավ։

— Եկուր սա ձեռքս պագ, աղջիկս, ըսավ Տ. Մկրտիչ հանդիսական ձայնով մը։

Ձեռքպագը կատարվեցավ։

— Լուցկի մը տուր նայիմ, աղջիկս։

Լուցկին եկավ։

— Ինծի խահվե մը ապսպրե, աղջիկս... սանկ գիտես ա, շաքարը քիչ, աղեկ խայնամիշ եղած[23], թող Մարիամը եփե, Ավետիսին եփածը չեմ կրնար կոր խմել։

Սպասուհին որ դռան մեջ կը տնտնար դիտմամբ՝ աղեկ լուրը հասկնալու, ստիպվեցավ մեկնիլ խահվեի պատրաստության համար։

— Աղջիկս, սանկ քովս եկուր նստե նայիմ, շարունակեց Տ. Մկրտիչ։

— Աման, տեր հայր, սա բարի լուրդ ըսե, հիմա պիտի ճաթիմ, գոչեց տիկին Կերմերյան, որուն համբերությունը կը սպառեր տաներեցին ընթացքեն։

— Ձեզի խոսք մը ունիմ, սկսավ Տ. Մկրտիչ, բայց չըլլա թե վերջնականապես ամեն բան չլրացած չկարգադրված, դուրս ելլա հա...

Այս խորհրդավոր ներածությունը կրկնապատկեց երկու ունկնդիրներու ուշադրությունը, որոնք աչք ու ականջ կտրած կախվեցան Տ. Մկրտիչի շրթունքներեն։

— Ես չէի՞ ըսեր որ Սաթենիկս ես պիտի կարգեմ, առաջ տարավ տերտերը հաղթականորեն ձայնը բարձրացնելով և աղջկան ձեռքը իր ձեռքերուն մեջ առնելով։

Հետո, պահ մը Սաթենիկի ձեռքերը հայրաբար շփելե ետքը, խոսքը առաջ տարավ.

— Անոր անանկ փեսա մը գտա, որ խունկով մոմով գտնվելիք բան չէ. հարուստ, երիտասարդ, ուսումնական, պարկեշտ, խոհեմ... ամեն հատկությունները վրան կան, ու ասկե զատ, ազնվական, մեծ ընտանիքի զավակ...

Մայր ու աղջիկ, քիչ մը շփոթած, իրարու նայեցան։

— Ի՞նչ կա, ինչո՞ւ ատանկ իրարու կը նայիք, հարցուց տաներեցը, նշմարած էր նայվածքներու փոխանակությունը։

— Չէ՜, բան չկա, պատասխանեց Թագուկ հանըմ, միայն թե ե՞րբ եկար գեղեն...

— Երեկ առտու։

— Հա՛, անոր համար չես իմացեր, որ Սաթենիկս նշանեցինք... ներս մտար նե՝ կարծեցի որ իմացեր ու աչքի լույսի եկեր ես։

— Նշանեցի՞ք, գոչեց տերտերը կատարյալ զարմացումով մը, ե՞րբ, որո՞ւ, ինչպե՞ս։

— Շնորհքով մարդ է, դուն ալ իմանաս նե գոհ կ՚ըլլաս... Սարըբըյըքյան Մարտիրոս էֆենտիին հետ։

— Սա Սարըբըյըքյանը, ըսավ Տ. Մկրտիչ արհամարհանքի հոյակապ շեշտովմը, սա Շաբին֊Կարահիսարցի պաղ հերիֆը, որուն մայրը մեռավ դե... աման Թագուկ հանըմ, այսչափ ատեն սպասցուցիր աղջիկդ որ ատանկ մարդո՞ւ մը տաս։

— Շատ շնորհքով մարդ է... ամենքը գովեստը կ՚ընեն կոր։

— Կարճ խոսք մը ըսե՞մ, գոչեց տերտերը կտրուկ կերպով, ատ նշանտուքը ետ պիտի ըլլա. կամ գոնե իմ առաջարկած փեսացուս մեյ մը կը տեսնաք, չհավնիք նե, այն ատեն որու կ՚ուզեք տվեք աղջիկնիդ... ես ձեռքերս կը լվամ, կ՚ելլեմ մեջեն. բայց խիղճս հանդարտ կ՚ըլլա... արյուն ձեր ի գլուխ ձեր։

— Է՜յ, ես չեմ խառնվիր, կ՚ուզես նե հորը հետը խոսե, պատասխանեց Թագուկ հանըմ, որ զգաց թե ինքն իր գլխեն չպիտի կրնար ազատիլ տաներեցին ձեռքեն։

Հետո աղջկանը դառնալով՝

— Սաթենիկ, դուն ալ բան մը չըսե՞ս։

— Ի՞նչ ըսեմ, պատասխանեց աղջիկը, դեռ տեր հորը մարդուն ինչ գործ ընելը, ինչ վիճակ ունենալը չհասկցանք, որ անոր համեմատ կարծիք հայտնեմ։

Տ. Մկրտիչ, որ իր ծուխերը հիացական շվարման մը մեջ ձգելու միջոցները պետք եղած ատեն գործածելու մասին վարպետ էր, ոտքի ելավ, մոտեցավ սեղանին վրա դրված լամպային, բռնեց, օդին մեջ բարձրացուց զայն ու ապակիին մեջեն երևցած պետրոլը ցույց տալով գոչեց.

— Սա կը տեսնա՞ք կոր, իշտե ան մարդունն է ասիկա։

Հետո տիկին Թագուկին դարձավ նույն դերասանական ձևով և հարցուց.

— Քովի սենյակը լամպա ունի՞ք։

Եվ առանց պատասխանին սպասելու շարունակեց։

— Անոր մեջի պետրոլն ալ ան մարդունն է, դրացիին լամպաներուն պետրոլն ալ ան մարդունն է։ Թագուկ հանըմ, հինգշաբթի օր մը Ղալաթիայի ժամը ուխտի չե՞ս գացած։

Թագուկ հանըմ, որ ափ ի բերան տաներեցին խոսքերը մտիկ կ՚ըներ, ձայն չհանեց։

— Քեզի կ՚ըսեմ կոր, չե՞ս գացած, գոչեց տերտերը։

— Է՜յ, հա, մեղա, գացած եմ, ըսավ խեղճը, կես֊շվարած, կես֊ծիծաղկոտ։

— Մալթըզ սոխաղիեն[24] անցա՞ծ ես։

— Այո։

— Իշտե հոն, բախալներուն քով շարված բոլոր պետրոլի սնտուկները ան մարդունն է։

— Ըսել է ատ ըսած մարդդ գազ կը ծախե։

— Գա՞զ կը ծախե, բորբոքեցավ նորեն Տեր Մկրտիչ, գազ ծախողը ձեր Սարըբըյըքյան Մարտիրոսն է, ասիկա նավթի հորատեր է, հորատեր...

Սպասուհին սուրճը բերած էր։ Քահանան նստավ և լռությամբ խմեց, որպեսզի ատեն տա մայր ու աղջկան նավթի հորատերը մարսելու։

Տ. Մկրտիչ ավելի հանդարտած, երկար մեկնություն մը տալ սկսավ նավթային արտադրության վրա, հիշեց շատ մը միլիոնատերներու անունները, բացատրեց թե ինչպես գետնեն հարստությունը կը բխեր, թե ինչպես մարդիկ քիչ ժամանակի մեջ միլիոնատեր դարձած էին հոն, ևն։

— Ըսել է Ռուսաստանցի հայ մըն է այդ երիտասարդը, ըսավ Թագուկ հանըմ որ ալ սկսած էր շատ ուշադիր մտիկ ընել տաներեցին։

— Հարկա՛վ, հին Ղարաբաղցի իշխանական ցեղե մարդ է։

— Շատ հոր ունի՞ եղեր։

— Հապա, տասը տասներկու հատ։

— Միայն թե անոնց հայերենը թոհաֆ մըն է, փեք չի հասկցվիր։

— Աման մայրիկ, դուն ալ ինչ պարապ խոսքեր կ՚ընես, պատասխանեց Սաթենիկ, որ արդեն սկսած էր վառվիլ տասներկու հորերու քարյուղովը, շատ ալ աղեկ կը հասկցվի. իրավ անոնց հնչմունքը մերինեն տարբեր է. բայց ավելի անուշ է. ես, շիտակը, շատ կ՚ախորժիմ, մուզիկայի պես կու գա ականջիս... խոսած ատեննին կարծես թե կ՚երգեն կոր։

Ո՜վ նավթի հորեր, նավթի հորեր...

Տեր հայրը քաջալերյալ իր փեսացուին գտած ընդունելութենեն, ալ ավելի մանրամասնություններու մտավ անոր նյութական վիճակին մասին։

— Աղեկ մը չեմ գիտեր, բայց լսածիս նայելով, ամսական հինգ հազար ռուբլի եկամուտ ունի եղեր... ռուբլին սեպե[25] քի մեր մեջիտիեն ըսել է։

— Քա՛ Սաթենիկ, ոսկիի դարձուր քի խելքս հասնի, ըսավ Թագուկ հանըմ։

Հետո տաներեցին դառնալով.

— Երեկ ֆրափայի անուշ մը շինեցի. բեք խըյախ բան եղավ, մեյմեկ գդալ ուտենք։

— Հազար ոսկի կ՚ընե, պատասխանեց Սաթենիկ։

— Անանկ է նե, հայտե գնա սա անուշը ձեռքովդ բեր։

Երբ աղջիկը դուրս ելավ, Թագուկ հանըմ շարունակեց.

— Շիտակը կ՚ուզես նե, տեր հայր, ատ Սարըբըյըքյանը բնավ սիրտս չբռնեց, բայց ինչ ընեմ, Մարկոս էֆենտին «հա» ըսավ նե, «չէ» չըսի։ Հիմակ քանի որ ատանկ շնորհքով մեկը կա, նշանը ետ կ՚ընենք կը լմննա կ՚երթա... արդեն ի՞նչ տված է որ, մատնի մը իլե բիլեզիկ. անոր համար ալ բերան բանա նե՝ ձեռքը կու տանք կը ճամփենք. կռողը տեսնա իրեն ալ, բերած հեդիեներուն ալ երեսը... վո՜ւյ պաղ մարդը, մոռթուջի[26] կը նմանի։

Անուշեն հետո ճաշի ատենը եկավ և Թագուկ հանըմ հազար աղաչանքներով ստիպեց քահանան որ միասին ճաշեն։ Մեկնելու պահուն մայր և աղջիկ խոսք առին իրմե, որ հետևյալ առտու կանուխ գա և Մարկոս էֆենտիի հետ տեսակցի վերջնական որոշումի մը հանգելու համար, թեև իրենք նույն իրիկուն իսկ խնդիրը պիտի բանային։

Տ. Մկրտիչ իր հաջողութենեն գինովցած փողոց ելավ ու դեպի տուն ուղղվեցավ հաղթականորեն անձրևնոցը ճոճելով։

— Այս անգամ քու հախեդ կու գամ, կ՚ըսեր, խոսքը մտքեն Կուլյանին ուղղելով։

Քահանային ծրագիրը, ինչպես տեսանք, շատ պարզ էր. երևակայական փայլուն փեսացուի մը հույսովը ետ ընել տալ Կուլյանի ձեռքով կարգադրված նշանտուքը։

Մայր ու աղջիկ, շլացած իր պատմութենե, արդեն տրամադիր էին անմիջապես ճամփու դնելու Մարտիրոս աղան, սակայն Մարկոս էֆենտին կար տակավին և Տ. Մկրտիչ կը զգար որ անոնց չափ դյուրահավան պիտի չըլլար, ավելի դրական, ավելի շոշափելի մանրամասնություններ պիտի պահանջեր։

Տ. Մկրտիչի ուրախությունը կամաց֊կամաց տեղի տվավ հետևյալ օրը Կերմերյանի հետ ունենալիք տեսակցության պատճառած մտահոգությանց առջև և երբ տուն հասավ գրեթե զղջացած էր քինախնդրության ազդեցության տակ սարքած դավին համար։

Այսուհանդերձ ալ ետ չկարենալ դառնալու չափ առաջ մղած էր գործը և հետևյալ առտու ստիպվեցավ Կերմերյանենց տան ճամփան ձեռք առնելու, Մարկոս էֆենտիի հետ ունենալիք տեսակցութենեն ծագելիք դժվարություններու մասին իր ծրագիրը կազմելե ետքը։

Զ.

Տեր Մկրտիչի մտատանջությունը անհիմն չէր։ Մարկոս էֆենտի երբ կնոջմեն իմացեր էր տաներեցին այցելությունը և ռուսահայ նավթի հորատերին պատմությունը, փոխանակ Թագուկ հանըմին ու Սաթենիկին պես մեկեն ի մեկ շլանալու, ընդհակառակն շատ վերապահությամբ և շատ կասկածանքով մտիկ ըրեր էր Թագուկ հանըմին, և անոր հափշտակության վրա պաղ ջուր լեցուցեր էր, խորտակիչ, ցուրտ խոսքով մը.

— Կեցեք նայինք, իրար մ՚անցնիք, օյին մը չըլլա ասոր տակը...

Հետևյալ առտուն երբ քահանան ներկայացավ, Մարկոս էֆենտի իրեն կը սպասեր հյուրասենյակը։

— Բարև, ո՞վ է նայինք Սաթենիկին համար գտած հարուստ մարդդ, հարցուց Տեր Մկրտիչին՝ երբ անիկա դեռ հազիվ սենյակեն ներս մտած էր։

Այս ընդունելությունը, որ գրեթե հարձակում մըն էր, անմիջապես զգացուց իրեն թե ինչ աստիճան ճշմարիտ էին իր վախերը խաղալիք խաղին նկատմամբ։ Այսուհանդերձ Տեր Մկրտիչ, որ դավի ու մեքենայությանց մեջ սնած ու անոնցմով սրած էր իր կարողությունները, կես֊ճամփեն դասալիք ըլլալով ետ դարձող մարդ չէր, մանավանդ երբ քինախնդրության ու շահամոլության կրկին մղումներուն առջև կը գտնվեր։ Տեսակցությունը գրեթե ճակատամարտ մը պիտի ըլլար, և պատրաստվեցավ ատոր։

— Գտած մարդս շենք շնորհք մարդ է և ոչ թե ոևէ Մարտիրոս Սարըբըյըքյան մը, պատասխանեց խրոխտ ու ամբարտավան կերպով մը։

— Մարտիրոս աղան անշնո՞րհք։

— Չէ, բայց չի կրնար բաղդատության դրվիլ Ղարաբաղի Մելիքներեն իջած ազնվական և ուսումնական երիտասարդի մը հետ։

— Մելիք, ազնվական, ուսումնական, պատասխանեց Մարկոս էֆենտի ձեռքի արհամարհոտ ճոճումով մը, ատոնք փոր չեն կշտացներ, ատոնք բախալը չառներ... ասիկա նայինք, ասիկա ունի՞...

Ու Կերմերյան աջ ձեռքի բթամատը ցուցամատին շփշփեց։ Այս շփումը, ինչպես հայտնի է, դրամը կը խորհրդանշանե։

— Նյութական կացությանը մասին արդեն տեղեկություններ տված եմ Թագուկ հանըմին, ըսավ տաներեցը։

Եվ միշտ ավելի տրամադիր իր թեկնածուին նյութական վիճակեն ավելի ազնվական և ուսումնականի արժանիքները առաջ քշելու, ավելցուց.

— Խամսայի Մելիքներեն, մեծ ընտանիքե մարդ է, Մարկոս էֆենտի, և կատարյալ ուսմունք առած... համալսարանական մը։

— Ինծի նայե, տեր հայր, շարունակեց Կերմերյան, ես մորուքս չարշըին[27] մեջ ճերմկցուցած մարդ եմ. սա մելիքությունը, ուսմունքը, ևն մեկ կողմ ձգե և լրջորեն խոսինք... ի՞նչ է այդ մարդուն անունը։

— Մելիք֊Ղուկաս Կորկոտյանց։

— Հարո՞ւստ է։

— Եղբայր, հաշիվները բռնողը ես չեմ, միայն թե լսած եմ որ Կորկոտյանները հարուստ ընտանիք են։

Այս անորոշ հաստատությունը չգոհացուց Մարկոս էֆենտին, որ իր հարցաքննությունը առաջ տարավ՝ առանց սակայն կարենալ ճշգրիտ բան մը հասկնալու Կորկոտյանցի նյութական կացության մասին։ Այսուհանդերձ տերտերը բավական ճարպիկ գտնվեր էր իր սարքած խաղը առաջ վարելու, և նույնիսկ, ի վերջո, կրցեր էր Մարկոս էֆենտին հաշտեցնել Սարըբըյըքյանի նշանտուքը ետ ընելու գաղափարին հետ։

Կերմերյան, առանց տակավին կատարելապես համոզվելու Տ. Մկրտիչի խոսքերուն, ուզեց որ հորատերը իրենց տունը գա անգամ մը որպեսզի երես առ երես տեսնվին։

Այդ նախնական տեսակցութենեն ետքը, Մարտիրոս աղայի հետ խզումի խնդիրը պիտի նկատողության առներ։

Տեր Մկրտիչ դուրս ելավ ավելի մտատանջ քան իր այցելութենե առաջ։ Քանի կը մխրճեր իր դավին մեջ, այնքան կը զգար հետզհետե ծագելիք դժվարությունները։

Հիմակ ա՛լ փախուստի ճամփա չկար։ Պետք էր անպատճառ հարուստ ռուսահայ հորատերը ներկայացներ Մարկոս էֆենտիին, ինչ որ ալ ըլլար հետևանքը։ Կորկոտյանց անունը զոր ավագերեցը մեջ տեղ նետած էր, բոլորովին մտացածին բան մը չէր. իրավ այդ անունով ռուսահայ երիտասարդ մը վերջերս ներկայացած էր իրեն, Թիֆլիզի քահանաներեն մեկուն հանձնարարագրով։ Ղարաբաղցի էր և ուսումնական, ու ամեն ինքզինքը քիչ շատ հարգող Ղարաբաղցիի պես, իշխանական ցեղե։ Ինչպես կ՚երևար, Տ. Հայրը ծայրե ծայր սուտ պատմություն մը չէր հնարած, միայն թե պետք զգացեք էր քիչ մը իրողությունը բարեփոխելու և շպարելու։ Այսպես, օրինակի համար, Կորկոտյանց ամուսնության դիտավորություն չուներ բնավ, և հետո, պզտիկ անպատեհություն մը անշուշտ, հարուստ հորատեր մը չէր, այլ անգործ մանկավարժ մը, որ հացը ճարել կը հուսար Տ. Մկրտիչի ուղղված հանձնարարականին շնորհիվ, Պոլիս կամ գավառները պաշտոն մը ձեռք ձգելով։

— Ատ տղան պիտի կրնա իս ազատել, միայն թե վարպետությամբ գործը վարելու է, մտածեց քահանան։

Խնդիրը անշուշտ բավական պիտի դյուրանար, եթե երիտասարդը հավաներ դավակից ըլլալ իր սարքած խաղին, բայց Տ. Մկրտիչ, որ մանկավարժին նկարագիրը ճանչցած էր, կը զգար որ բացարձակապես անկարելի էր ատիկա, և նույնիսկ մտքեն չանցուց փորձ մը ընել այդ մասին։

Կորկոտյանց այն տիպարներեն էր, որոնք ընդհանրապես «ապուշ» մակդիրով կը մկրտվին Կերմերյանի տեսակեն գործի մարդոց կողմե. այն տարօրինակ տիպարներեն, որոնք կը համառին միշտ ուղիղ ճամփեն քալելու և հետևապես իրենց ամբողջ կյանքին մեջ հազիվ քանի մը քայլ կրնան ընել։ Արդեն ի բնե ուղղամիտ ու պարկեշտ, իր առած կրթությունը ալ ավելի մխրճած էր զինքը պարտավորության և բարոյականի աղետալից խորխորատին մեջ։ Կանուխեն կորսնցուցած էր ծնողքը և անոնց թողած փոքրիկ հարստության շնորհիվ կրցեր էր իր ձգտումներուն և ճաշակին համեմատ ուսմանը պարապիլ, առանց բռնակալ ազգականներու կամ անտանելի «բարերար»֊ներու նվաստացուցիչ ձեռնտվության պետք ունենալու։ Այս պարագան նպաստեր էր զարգացնելու իր մեջ խրոխտ ու անկախ նկարագիր մը, որ երբեք իրավախոհության կամ զիջողության տրամադիր չէր, երբ մանավանդ խնդիրը իր դավանած բարոյականի սկզբունքներուն վրա ըլլար։

Եթե նյութական վիճակը իր ապրուստը ապահովեր մինչև ետքը, բնականորեն անպատիժ պիտի կրնար շարունակել իր այլանդակ կյանքը, անվնաս փախուկի[28] մը լուսապսակը հորինելով գլխին շուրջը։ Բայց դժբախտաբար հորը ձգած ժառանգությունը, որ արդեն մեծ բան մը չէր և որուն մեկ կարևոր մասն ալ հորեղբայրները, գործի մեջ եփած վարպետ վաճառականներ, կրցեր էին իրենց կոկորդը անցընել, շուտ անհայտացավ, զինքն առանձին ձգելով իր բարոյական սկզբունքներուն հետ։

Այն ատեն սկսավ իրեն համար պարկեշտորեն կյանքը վարելու գերմարդկային պայքարը։ Նախ հորեղբայրները ուզեցին օգուտ քաղել իրենց եղբորորդիին չքավոր վիճակեն՝ զայն իրենց քով աշխատցնելով իբրև գրագիր և ջանալով մարդու կարգ մտցնել այն գժացած տղան, որ իր արտառոց վարք ու բարքով կը սպառնար ընտանիքին անունը աղարտելու։ Սակայն փորձը անհաջող գնաց. երիտասարդ Կորկոտյանցը անուղղա ուղղամիտ մըն էր և բնավ չհավանեցավ ճկիլ առևտրական խարդավանանքներու առջև։

Հորեղբայրները կտավեղենի մեծ խանութ մը ունեին որուն տետրակները պիտի բռներ երիտասարդը, սակայն օր մը պատահեցավ, որ աշկերտի մը բացակայության պատճառավ, ուղղակի գործ ունենա հաճախորդի մը հետ։ Խանութին վաղեմի ծուխերեն մեկն էր, որ կ՚ուզեր զանազան կերպասներ գնել։ Կորկոտյանց ցուցուց նմուշները — մարդը անոնց մեջեն ընտրեց երեք կտոր, կապոցները բերել տվավ ու իբրև սովորական նաքարատ մը և առանց ստիպողաբար պատասխանի սպասելու՝ հարցուց.

— Դիմացկուն և լավ տեսակե կերպասներ են, անանկ չէ՞։

Երիտասարդը որ շաբաթ մը առաջ հորեղբայրներուն հետ խանութին վաճառացուցակը պատրաստած ըլլալով ամեն ապրանքներուն որպիսությունը տեղեկացեր էր քիչ շատ, բնական կերպով մը պատասխանեց:

— Ո՛չ, պարոն, այս ապրանքները երկար ատեն խանութը մնացած ըլլալով, մանավանդ խոնավ տեղ, բոլորովին փտտած են։

Մարդը ափ ի բերան, գրագրին երեսը նայեցավ։

— Փտտա՞ծ են...

— Այո, և նույնիսկ անցած օր, երբ հորեղբորս հետ ապրանքներու ցուցակը կը գրեինք, ճիշտ ասոնց համար ըսավ, որ կույր մը պետք է, որ այս կերպասները կարենանք քշել։

Վաղեմի հաճախորդին շլմորումը գրեթե վախի փոխվեցավ։ Երիտասարդին հորեղբայրներուն ծանոթ ըլլալով, լսած էր անոնցմե, որ այդ խեղճ տղան շատ հավասարակշիռ միտք մը չուներ, բայց չէր կարծեր որ կապելու աստիճան խենթ մը ըլլա. հիմակ հետզհետե իրեն ուղղած խոսքերեն դող ելավ ու պատշաճ դատեց երիտասարդին ու իր միջև եղած անջրպետը քիչ մը ավելի լայնցնել, հեռու֊հեռու երթալով։

Նույն միջոցին Կորկոտյանցի հորեղբայրներեն մին մտավ խանութ։

— Օ՜, բարև, պարոն Ղուկաս, գոչեց խոսքը հաճախորդին ուղղելով, ապրա՞նք գնելու եկած եք, տեսնենք ի՞նչ ընտրեցիք։

— Ահավասիկ հավնածներս, պատասխանեց մարդը, ցույց տալով երեք կապոցները։

Վաճառականը մոտեցավ կապոցներուն, մեկիկ֊մեկիկ ձեռք առավ ու ամեն մեկին հիացողական ակնարկներ ուղղեց.

— Վա՜յ անօրեն մարդ, գոչեց ծիծաղելով, խանութին ամենեն լավ ապրանքները զատեր պիտի տանի։

— Բայց ձեր եղբորորդին քիչ մը առաջ կ՚ըսեր, որ այս կերպասները երկար ատեն խոնավ տեղ մնացած ըլլալով բոլորովին փտտած են։

Վաճառականը, այնչափ խաբեբա որչափ դերասան, չընկճվեցավ այս հարվածին տակ. ահագնագոչ քա՜հ֊քա՜հ մը ձգեց և իր եղբորորդիին դառնալով գոչեց.

— Ա՜յ, տխմա՛ր, ապո՛ւշ, խելագա՛ր, միթե չե՞ս գիտեր, որ պարոն Ղուկասը մեր խանութին ամենեն հավատարիմ հաճախորդներեն է և անոր պետք չէր ըսել այդ խոսքերը։ Գնա շուտ տետրակներովդ պարապե. հասկցա որ դուն հաճախորդները դեռ չես ճանչնար ու հետերնին վարվիլ չես գիտեր։

Երիտասարդը հեռացավ չկրնալով մեկնել թե ինչո՞ւ հորեղբայրը իր կերպասներուն գեշերը խանութին հավատարիմ ծուխերուն կը պահե։

Երբ վաճառականը առանձին մնաց գնորդին հետ, բացատրեց իրողությունը։

— Այս կերպասները մեր խանութին լավագույն ապրանքներեն են, հետևաբար չենք ուզեր որ պատահական գնողներու տանք, այլ կը պահենք մեր սովորական ու բարեկամ ծուխերուն. ասոր համար պատվիրեցի այս ապուշին, որ երբ անծանոթ մեկը գա ու անոնցմե ուզե, ըսե իրեն որ փտտած ապրանքներ են... հասկցա՞ք, պարոն Ղուկաս, հասկցա՞ք...

Այնչափ լավ հասկցավ պարոն Ղուկաս, որ առանց կապոցներու գնույն վրա երկար բծախնդրություններ հարուցանելու վճարեց ու մեկնեցավ։

Բարեբախտաբար հաճախորդը պարոն Ղուկասի պես միամիտ մըն էր, մտածեց վաճառականը, եթե ոչ աղեկ գործ պիտի տեսնեինք մեր խելագար եղբորորդիին շիտակ խոսքերովը։

Այսուհանդերձ Կորկոտյանցի անհեթեթ ընթացքը այնքան տարօրինակ էր, որ իրիկունը երկու եղբայր խորհրդակցութենե մը ետքը որոշեցին անմիջապես ճամփու դնել այդ վտանգավոր ճշմարտախոսը, որ ապահովաբար վերջ ի վերջո հիմարանոցի մը մեջ պիտի լրացներ իր ասպարեզը։

Երիտասարդն ալ, իր կողմեն, գործնական կյանքի մեջ ըրած այս ձախող սկզբնավորութենեն հետո, վճռեց այլևս հրաժարիլ վաճառականութենեն ու գաղափարն ունեցավ ուսուցչությունն ընդգրկելու, գործ մը, ուր ոչ միայն իր սկզբունքները ամենօրյա հարվածներու պիտի չենթարկվեին, այլ նույնիսկ առիթը պիտի ունենար անոնցմով պատվաստելու ապագա սերունդը։

Հո՛ն ալ սակայն դառնություններ կը սպասեին խեղճ գաղափարականին։ Հո՛ն ալ տեսավ, որ ամեն մեկ քայլին խոչընդոտներ դեմը կը ցցվին, որոնք հաճախ ոտքի հարվածներու կը փոխվեին իր սկզբունքներուն ուղղված։ Կը տեսներ իր պաշտոնակից ուսուցիչները որոնք ծածկամտության, կեղծիքի, մեքենայությանց, երկդիմության ու շողոքորթության օժանդակությամբ իրար գլելով առաջ կ՚երթան ծամածուռ ճանապարհներե, մինչդեռ ինքն ուղիղ ճամփուն մեջ անշարժ կը մնա, երկաթյա գնդակներու պես իր քայլերը կաշկանդող սկզբունքներուն շնորհիվ։

Այն ատեն Կորկոտյանց, հուսահատ, ուզեց թողուլ Կովկասը և նոր փորձ մը ընել Պոլսո մեջ շարունակելու ուղիղ ու պարկեշտ մարդու կյանքը։ Միամիտ ու լավատես հավատք մը ուներ մարդերու մասին և կը կարծեր թե իր միջավայրին ապականությունը մասնական պարագա մըն է և թե ամեն տեղ հարկավորապես նույնը պիտի չըլլար։ Պոլսո մեջ ոևէ ծանոթ չուներ. հոն հասած էր գրպանը Տ. Մկրտիչի ուղղված հանձնարարականով մը միայն և ուղղակի ներկայացած էր քահանային որուն պարզած էր իր կրած դառնությունները և այն հույսերը, որոնցմով ուժովցած կու գար Պոլիս։

Տ. Մկրտիչ հետաքրքիր մտիկ ըրեր էր երիտասարդին՝ բժշկի մը պես որ բացառիկ մտագարի մը նորօրինակ ու շահեկան մենամոլությունը կը տեսնե։ Անուշ խոսքերով պարուրեր էր զինքը և խոստացեր էր ձեռքեն եկածն ընել իր բաղձանքին համեմատ պաշտոն մը գտնելու համար։

— Քիչ մը խենթուկ, բայց աղեկ տղա մը կ՚երևա կոր, մտածեր էր երիտասարդը ճամփա դնելե ետքը։

Այս առաջին տեսակցութենե հետո՝ Կովկասցին ալ գրեթե շաբաթը երեք անգամ կանոնավորապես կը հանդիպեր քահանային տունը, իմանալու համար թե գործի մասին հույս մը կա՞ր։

Հիմակ որ ընթերցողները ճանչցան Կորկոտյանցը, անշուշտ համակարծիք են Կերմերյանենց տաներեցին, որ կը մտածեր թե անօգուտ էր անոր մեղսակցությամբ իր մեքենայությունը հաջողեցնելու ջանալ։

— Այդ տղեն օգուտ քաղելու միակ միջոցն է զինքն ալ խաբել, վճռեց Տ. Մկրտիչ որոշապես։

Հետևյալ առտուն իսկ երիտասարդը իր սովորության համեմատ եկավ նոր լուր փնտռելու։

— Բարի եկար, տղա՛ս, գոչեց քահանան իր պաշտպանյալին, աղեկ լուրեր ունիմ քեզի հաղորդելու։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1900֊1901
(անավարտ)

Թերթոն այս վեպը սկսել է լույս տեսնել Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում (Փարիզ, 1900, №№ 6֊12, 1901, №№ 3-5.— գլուխների համարակալումը համապատասխան է «Անահիտ»-ի հրատարակությանը)։ Ինչպես Օտյանի սովորությունն էր, նա վեպը գրել է մաս առ մաս։ 1901թ. Չոպանյանի հետ ունեցած տարաձայնության պատճառով (Չոպանյանը, հնչակյանների նոր թևին միացած, արշավանք էր սկսել Արփիար Արփիարյանի դեմ, ինչը Օտյանի հետ բախման պատճառ է դառնում) Օտյանը ընդմիշտ հեռանում է «Անահիտ»֊ից։ Ստեղծագործության տպագրությունը դադարում է, այն անավարտ է մնում, իսկ հետագայում Օտյանն այդպես էլ չի անդրադառնում այս թերթոն վեպին, քանի որ, ինչպես համարում է ժամանակակից օտյանագիտությունը, հեղինակը ձեռնամուխ էր եղել «Գործ եփող մը» (1895) վեպի երկրորդ՝ «Միջնորդ տեր պապան» վերնագրով տարբերակին (1920), իսկ «Գործի մարդիկը» ըստ էության վերջինիս տարբերակն էր։ (Ծանոթ. հրատ.)

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Բյություն (պյություն) — բոլորը, ամբողջը։

[2] Յըլտըզ (յալտըզ) — աստղ, նաև՝ ոսկի կամ արծաթյա դրվագ։

[3] Բախալ (պախալ) — նպարավաճառ։

[4] Սարաֆ — սեղանավոր, նաև՝ դրամափոխ։

[5] Սերսեմ — շշմած, ապուշ։

[6] Պակուցում — սարսափ, ահ, երկյուղածություն։

[7] Աշկ օլսուն — կեցցե՛, բրա՛վո։

[8] Հոմ Սքուլ — միսիոներական (ամերիկյան) բարձրագույն վարժարան Կ. Պոլսում (աղջիկների)։

[9] Սմսեղուկ — կեղծավոր, ձևացող, ողորմելի, խղճուկ, նենգավոր, խարդախ։

[10] Համիտիե — այստեղ՝ անձնագիր, նաև՝ քրդական հեծելազոր, նաև՝ ոսկեդրամ (Սուլթան Աբդուլ Համիդի անունից)։

[11] Չորպաճի — գործատեր, ժամանակին այդպես են կոչվել անասնավաճառները։

[12] Խըյախ — ուժգին, հետաքրքրական, գեղեցիկ, շատ լավ, այստեղ՝ ավելի լավը։

[13] Կոթա — կոդեքս։

[14] Բոքեր — թղթախաղի տեսակ, պոկեր։

[15] Պեք (բեք) շիրին — շատ անուշ։

[16] Խըզմիշ ըլլալ — կարմրել՝ ամոթից, բարկությունից և այլն։

[17] Հափրանալ — հագենալ, հղփանալ։

[18] Իքսիր — քաղցր օղի, մրգօղի։

[19] Թորուխը հաստ — թորուկ՝ ոտքի կոճ, հաստ ու պինդ։

[20] Փորթուգալ — նարինջ։

[21] Բալդըր — ազդր, սրունքի ետևի փափուկ միսը, բումբ։

[22] Հայրատ — լկտի, անպատկառ հայացք։

[23] Խայնամիշ եղած — եռացրած, եփած։

[24] Սոխախ (սոխաղ) — փողոց։

[25] Սեպել — համարել, կարծել, ենթադրել։

[26] Մոռթուջի — ռեակցիոն, ռեակցիոներ։

[27] Չարշը — շուկա։

[28] Փախուկ — խելապակաս։

Երվանդ Օտյան

Գործի մարդիկ

թերթոն վեպ

Երևան — 2017