Երվանդ Օտյան

ՊՐՈՊԱԳԱՆԴԻՍՏԸ

թերթոն վեպ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Օտյան, Երվանդ Խաչիկի

Պրոպագանդիստը։ [Թերթոն վեպ] / Ե. Օտյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2017.— 48 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի ժողովածու: 6 հ. / Ե. Օտյան; Կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ա. Մակարյան; Խմբ. կոլ.՝ Ս. Բազյան և ուրիշ.; Նկ.՝ Կ. Տիրատուրյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1960֊1963.— 6 հ.; դիմանկ.; 23 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է Երվանդ Օտյանի քաղաքական երգիծանքն արտացոլող «Պրոպագանդիստը» անավարտ թերթոն վեպը։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊4֊9

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Երվանդ Օտյան, 1869֊1926

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Պրոպագանդիստը

Ծանոթագրություններ

ՊՐՈՊԱԳԱՆԴԻՍՏԸ
(Վեպ ազգային-հեղափոխական կյանքե)

Ա.

Երբ զանգակը հնչեց մեծ սրահին մեջ, պ. Աշոտ ինքն ալ աշակերտներուն չափ ուրախ, դուրս նետվեցավ դասարանեն և ուղղվեցավ խոսարան կոչված մութ ու աղոտ սենյակը ուր՝ հանգիստի պահուն՝ դասատուները կը հավաքվեին։

Այդ օրը իր աշխարհագրության դասը տալու տրամադրություն չուներ։ Զբաղկոտ, մտատանջ դեմքով եկած էր դպրոց, գրքին վրայեն մեքենաբար հարցումներ ուղղած էր աշակերտներուն և առանց մտիկ ընելու լսած էր անոնց պատասխանները։ Դիտողություն մը, սրբագրություն մը չէր ըրած բնավ. նույնիսկ — «Լա՛վ, տեղդ նստե», հրամայած էր աշակերտի մը՝ որ Ասիական Թյուրքիո գլխավոր նավահանգիստներուն մեջ դասած էր Եանյան։

Խոսարանին մեջ արդեն տաճկաբանը, հայերենի և գրահաշիվի[1] դասատուները կայնած կը խոսակցեին, երբ Աշոտը ներս մտավ։

— Իրաց կացությունը ծանր հանգամանքներ կ՚երևի թե առած է, կ՚ըսեր գրահաշիվի դասատուն՝ խորհրդավոր կերպով մը սկսված խոսակցությունը շարունակելով։

— Պարագաները շատ աննպաստ են, պատասխանեց պ. Օննիկ, հայերենի դասատուն, և հակառակ ձեր կարծիքին՝ ես սա եզրակացության պիտի հանգիմ որ ձեր հուսացած ելքը պիտի չունենա և թե ձեր լավատես ենթադրությունները շատ իրականանալի չեն... Այսուհանդերձ, ըսեմ որ ասիկա զուտ իմ անձնական կարծիքս է, կրնա հակառակը պատահիլ, կրնամ սխալած ըլլալ, չեմ գիտեր։

— Բայց, եղբայր, վերջապես սկզբունքի խնդիրը կա, ոտնակոխ չեն կրնար ընել, գոչեց տաճկաբանը։

— Սկզբունքը երբեմն կրնա ոտնակոխ ըլլալ երբ ընդդիմամարտ զորավոր շահեր կան մեջ տեղ, կ՚ըսե Քավուր, պատասխանեց գրահաշիվի դասատուն, ծանր, հանդիսական, գրեթե հուղարկավորական լրջությամբ։

— Ի՞նչ է խնդիրը, մեջ մտավ Աշոտ, սիկարեթ մը վառելով։

— Կարծեմ Պիզմարք մը ըլլալու հարկ չկար հասկնալու համար, որ այս ժամուս մեզ զբաղեցնող խնդիրը մյուսյու Մինասին խնդիրն է, պատասխանեց գրահաշիվի դասատուն։

— Ձգեցե՛ք, եղբայր, այդ տեսակ պարապ բաներու վրա վիճաբանելու ատե՞ն է, գոչեց Աշոտ, այս կերպ փոխարինելով իր խոսակցին հեգնական ու վիրավորիչ պատասխանը։

Մինաս դպրոցին իրագիտության[2] դասատուն էր և վերջի եռամսյա քննության ատեն զրո մը տված էր թաղեցի ունևորի մը տղուն, որ բնավ չէր կրցած պատասխանել իրեն ուղղված հարցումներուն։ Հարուստը, որ թաղական խորհրդին մեջ բարեկամներ ուներ, պահանջած էր շենք շնորհք թիվ մը տան իր տղուն։ Դասատուն ընդդիմացած էր, դպրոցի հոգաբարձության պաշտպանությանը կռթնելով, ու ասկից ծագած էր խնդիր մը, որ ինչպես տեսանք, այնչափ լրջորեն կը ծեծվեր խոսարանին մեջ։ Անտարակույս Աշոտ իրավունք չուներ այդ աստիճան թեթևորեն դատելու իր արժանահարգ պաշտոնակիցներուն հուզած խնդիրը, որուն մասին ինքն ալ ուրիշ օրեր ժամերով վիճած էր։ Բայց այդ օրը տեսանք, որ Աշոտ սովորական մարդը չէր։ Խելքն ու միտքը ուրիշ տեղ կը սավառնեին, ու իր այս տրամադրության մեջ «Պիզմարք»֊ն ալ վրա գալով, մտազբաղությունը գրգռության փոխված էր։ Գրահաշիվի դասատուն սակայն ուշադրության չառավ, կամ թերևս չուզեց առնել, Աշոտի անսովոր կերպարանքը, և տեղի չտվավ դյուրավ։

— Պարո՛ն, ըսավ աշակերտի մը խոսելու ձևով, Մեթերինք[3] ըսած է որ «Պզտիկ խնդիր չի կա», և ըստ իս այս խնդիրը այնչափ կարևոր է, որչափ Անգլիո բարլամենթին մեջ հուզված խնդիրները։ Սա ևս ըսեմ որ խնդրին մեջ մյուսյու Մինասին բռնած դիրքը արժանի է Կատոնի[4] մը։

— Կատոն երե՛ց, կրտսե՞ր, հարցուց Աշոտ խեղկատակ ձևով մը, որ երբեք հաշտ չէր այն հանդիսավորության, որով իր ընդդիմախոսը կ՚ըմբռներ վիճաբանությունը։

— Եթե խնդիրը անձնական պիտի տանեինք, լավ է որ լռենք, գոչեց գրահաշիվի դասատուն այլայլած, ատանկ թեթևորեն խոսելով ո՛չ միայն կը նախատեք մյուսյու Մինասը որ՝ կը կրկնեմ՝ Կատոնի մը արժանի կերպով կը վարվի կոր խնդրին սկզբեն ի վեր, այլ նաև կը նախատեք Կատոնը. բան մը, որ չեմ կարծեր թե ներելի ըլլա նույնիսկ Սկիպիոնի մը համար։

— Մենք միշտ այսպես ենք արդեն, վճռեց հայկաբանը, խորհրդարական վիճաբանություն ընել չենք գիտեր, սկզբունքը նկատողության չենք առներ, նյութեն կը շեղինք, և ճիշտ ասոր համար է որ Թիերի պես, Կլատսթոնի պես, Կամպեթթայի պես մարդիկ մեր մեջ առաջ չեն իգար։

— Միջավայրն ալ պետք է նկատողության առնել, ըսավ թյուրքերենի դասատուն իր չեզոքութենեն անորոշապես դուրս ելլելով։

Վեճը անշուշտ ավելի պիտի բորբոքեր ու երկարեր եթե՝ բարեբախտաբար՝ դադարի տասը վայրկյանը լրացած չըլլար։ Զանգակը հնչեց և դասատուները ուղղվեցան իրենց դասարանները։

— Պարապ մարդիկ, կը մտածեր Աշոտ դասարան մտնելով, ոչինչ խնդիրներով կը զբաղին, մինչդեռ անդին այնչափ կարևոր բաներ կան։ Ի՞նչ թմրած, անբանացած ուղեղներ են ասոնք... Կովկասցիները իրավունք ունին, փճացած մարդիկ ենք մենք։

Դասի միջոցին Աշոտ նորեն ինկավ իր մտազբաղ վիճակին մեջ. շարունակեց մեքենական հարցումները և անուշադիր լսեց տրված պատասխանները։ Ատեն ատեն ժամացույցը կը նայեր տենդոտ, անհամբեր շարժումներով։ Պահ մը սիկարեթ մը հանեց ու վառեց։ Աշակերտները իրարու երես նայեցան գայթակղած զարմանքով և մեջերնեն մին անպատկառորեն ըսավ.

— Մյուսյու, դասարանին մեջ ծխելը արգիլվեր է։

Տղուն դիտողությունը ընդհանուր ծիծաղ մը առաջ բերավ և Աշոտ սիկարեթը նետեց ամոթախառն բարկությամբ մը։

— Վնաս չունի, մյուսյու, հատ մը ծխեցեք, ըսավ ուրիշ տղա մը, ներողամիտ, հայրական շեշտով մը։

— Լռե՛, անպիտան։

Վերջապես ժամը լրացավ, երեկոյան արձակուրդի փրկարար զանգակը հնչեց ու Աշոտ անձրևնոցը առած փողոց ելավ։

Երեսուն տարեկան, նիհար, միջահասակ, թուխ երիտասարդ մըն էր Աշոտ Սևան, մասնագետ աշխարհագրության և պատմության։ Ուսուցչի ասպարեզը սկսած էր գավառային դպրոցի մը մեջ՝ ուր պաշտոնավարած էր երեք տարի, ու հետո վերադարձած Պոլիս։ Իր մտատիպարն էր վաճառականի մը քով գրագրության պաշտոն մը, և դասատվությունը նկատած էր իբր առժամյա գործ մը, տեսակ մը քավարան, ուրկե պիտի անցներ հասնելու համար երանելիներու դասը։ Սակայն տարիները կը բոլորվեին ու ինքը կը հավերժանար «առժամյա» ասպարեզին մեջ։ Հիմակ ա՛լ գրեթե հրաժարած իր ոսկի երազեն, խարսխած էր դասատվության մեջ և գոհ էր իր վիճակեն, գոնե նյութականի մասին։ Դասերը հետզհետե կ՚ավելնային և կարևոր դպրոցներու մեջ մուտք գտնել կը սկսեր։ Սակայն միշտ բարձրամիտ արհամարհանք մը պահած էր իր պաշտոնին դեմ, ու անձնազոհություն մը, շնորհք մը ընելու պես կը վարեր զայն։

— Այս ապերախտ ասպարեզին մեջ կարողություններս անօգուտ կը մաշին կոր, կը մտածեր ինքնիրեն և նույնիսկ կը կրկներ երբեմն իր մտերիմներուն։

Ստուգապես կը հավատար թե թաքուն, հրաշալի կարողություններ ուներ, որոնք գործունեության միջոցներե զուրկ, իր ներսիդին երկար ատեն մնալով՝ կը սպառնային իրենց կենսական ուժը կորսնցնելու և օր մը բոլորովին փճանալու։

Իր այս տրամադրության մեջ կը տվայտեր, երբ 1895֊ի սկիզբները հանկարծ գաղափարը ունեցավ «հեղափոխական» գործին մասնակցելու. «Ատոր մեջ գոնե գործածեմ կարողություններս» մտածեց։ Անմիջապես դիմեց պաշտոնակից բարեկամի մը որ հայտնի գործիչ մըն էր։ Բարեկամը որ խանդավառ, գործունյա, աղմկարար երիտասարդ մըն էր, Կոռնակ Բագրատյան անուն, թևաբաց ընդունեց զինքը։

— Ապրի՛ս, գոչեց Աշոտի ճակատը համբուրելով, հիմա մարդ եղար, տես քեզի հետ ինչե՜ր պիտի ընենք։ Երեք ամիսեն վստահ եղիր որ խմբապետի վկայագիրդ բերել պիտի տամ, առ այժմ սա թերթերը կարդա։

Աշոտ թեև շլացած իր առջև պարզված հեռապատկերեն, սակայն եռամսյա սպասողական վիճակը քիչ մը երկար դատեց և հարցուց իր բարեկամին.

— Է՛, մինչև այն ատեն, բան մը պիտի չընե՞մ։

— Ինչպես չէ, նախ քսակիդ համեմատ ամսական բան մը պիտի վճարես...

— Ատ դյուրին է։

— Հետո, պիտի ջանաս որ ուրիշներեն ալ նվերներ հավաքես...

— Գործելո՜ւ, գործելո՜ւ դաշտ, եղբա՛յր։

— Բայց կամաց֊կամաց, դեռ նոր պիտի ճանչնանք քեզի, քննենք ու փորձենք կարողությունդ։ Մեր կուսակցության անդամները բնության կը նմանին, ուսում չեն ըներ։

Աշոտ հակառակ իր ջանքերուն ստիպվեցավ ընդունիլ նորավարժի վիճակը, որուն ենթարկած էր զինքը Կոռնակ։ Այսուհանդերձ այդ կրավորական ու անգործոն «հեղափոխությունն» իսկ բավական եղած էր կերպարանափոխելու իր հոգեկան վիճակը։ Սահմանափակ, տկար միջոցներով կղզիացած սոսկական մարդ մը ըլլալե տարբեր էր։ Կը զգար որ մեծ ու զորավոր ամբողջության մը մասը կը կազմեր հիմակ, ու ատիկա անսահման, աննահանջելի ուժի մը զգացումը կու տար իրեն։ Այդ հավաքական զորությունը, մանավանդ իր թաքուն ու խորհրդավոր ձևին տակ, ալ ավելի խոշոր համեմատություններ կ՚առներ իր աչքին։ Փողոցը քալած ատեն իրեն այնպես կը թվեր թե ամբողջ բանակ մը կու գար ետևեն, դաշույններով, ատրճանակներով, ռումբերով զինված մարդիկ՝ որոնք առասպելական քյուլահներու տակ անտեսանելի եղած՝ կը հետևեին իրեն։ Ա՛լ ներողամիտ, արհամարհանքով մը կը նայեր իր բնակած թաղին ունևոր վաճառականներուն վրա որոնց քով գրագրության պաշտոն մը իր անիրականալի անուրջը եղած էր մինչև այն ատեն։ Չէ՞ մի՛ որ ամենուն ալ կյանքը իր ձեռքին մեջն էր. կ՚ապրեին՝ որովհետև ինք անպատեհություն մը չէր տեսնար ատոր մեջ։ Հետո, վերջապես պետք էր որ այդ փճացած, անբան արարածները բանի մը ծառայեին։ Թող տալու էր իրենց որ ստակ շահին՝ քանզի դրամ պետք էր սուրբ գործին համար.

— «Մեր դրամապահներն են անոնք» կը կրկներ միշտ և այնքան հավատքով որ իրիկուն մը երբ մորմեն ու քրոջմեն իմացավ թե Մերկեր աղան, թաղին մեծագույն հարուստը, խոշոր տուն մը կառուցանելու միտք ունի եղեր, պարզապես բարկացավ ու հետևյալ օրն իսկ Կոռնակին հաղորդեց լուրը, ավելցնելով.— «Նամակ մը գրելու և արգիլելու է. ապո՛ւշ արարած, հիմա տուն շինելու համար ստակ վատնելու ատե՞ն է»։ Ամեն դեպք, ամեն խնդիր, «հեղափոխութենեն» զատ, ոչնչություն էր իրեն համար։ Վա՜յ եթե մեկը սխալմամբ սանկ հարցում մը ըներ իրեն.

— Պարոն Աշոտ, կարդացի՞ր Ուսումնական խորհրդին որոշումները։

— Ոչինչ բաներով զբաղելու ատեն չունիմ, կը պոռթկար նորընծա «հեղափոխականը», Ուսումնական խորհրդին որոշումներեն շատ ավելի կարևոր խնդիրներ կան այս միջոցիս։ Հերիք այդ տղայական բաներով ատեն անցուցինք, ա՛լ մարդ ըլլանք քիչ մը... տասնըիններորդ դարուն մեջ կ՚ապրինք կոր։

Իր ինքնավստահ, անհաշտ, գրեթե սպառնական ձևերը, որոնց վարժված չէին իր թաղեցիները, անբացատրելի ու տարօրինակ երևցան շատերուն։

— Ի՞նչ ունի աս տղան, փոխվեցավ բոլորովին, առջի մարդը չէ բնավ, կ՚ըսեին իրարու։

Հետո, կամաց֊կամաց, պատճառը կռահեցին։ Ճշմարտության սիրույն համար պետք է ըսենք որ գուշակությունը նախ և առաջ սափրիչ Հովսեփ աղան ըրավ, կիրակի առտու մը, Աշոտի մազն ու մորուքը կտրելե վերջը։

— Օննիկ աղա, գոչեց սափրիչը, իր գյուտեն քառորդ մը ետքը, խանութին դիմացը գտնվող ֆեսճիին նշան ընելով, հո՛ս եկուր, բան մը պիտի ըսեմ։

Ընկերը, հետաքրքիր, վազեց անմիջապես։

Հովսեփ շրթունքը հպեցուց Օննիկի ականջին, ձախ ձեռքին ափը դեպի դուրս դարձնելով վարագուրեց ականջի ու շրթունքի զուգավորումը և մրմնջեց.

— Ծո՛, մյուսյու Աշոտն ալ ի նոցանե է եղեր։

Օննիկ սահմռկեցավ։ Եվ սակայն չուզեց այդ կարևոր հայտնության ամբողջ փառքը ձգել սափրիչին ու անմիջապես զսպելով իր հուզումը պատասխանեց.

— Կասկածած էի արդեն, բայց մեկու մը չսի... ի՞նք ըսավ քեզի։

— Տղա՞ ես, ինք ատանկ բան կ՚ըսե՞։

— Հապա՞...

— Քի՞չ մը առաջ խանութ եկավ մազը կտրել տալու, գավազանը դրավ անկյունը նստեցավ. աչքիս ծայրովը նայեցա որ կեռասի փայտե, կոթը դարձած գավազան մըն է. անմիջապես հասկցա խնդիրը։ Հետո, մորուքը կտրած ատենս երբոր «սրածայր ըրե՛» ըսավ, ա՛լ բոլորովին համոզվեցա.— «Վա՜յ մյուսյու, հիմա սրածա՞յր թող կու տաք կոր մորուքնիդ», հարցուցի անտարբեր կերպով։ Շըփոթեցավ, կարմրեցավ ու պատասխանեց.— «Այո՛, հիմա մոտան անանկ է եղեր»։

Գաղտնիքը Հովսեփին ու Օննիկին քով չմնաց երկար ատեն։ Ծխավաճառը գողցավ զայն ֆեսճիեն ու գողցուց մխտարին[5]՝ որ ժամկոչին հաղորդեց տնտեսին ներկայությանը, որուն քով ծածուկ լուր մը իր կուսությունը կը կորսնցներ, ժամ մը չանցած, դպրապետին կամ ավագերեցին ականջներուն մեջ։

Հիմա թաղին մեջ ուրիշ աչքով մը նայեցան իրեն։

Կարևոր մեկու մը, անձնավորության մը դիրքը ստացավ և ամենքը բռնի ակնածանքով ու հարգանքով սկսան վարվիլ հետը։ Մեծ աղաներն անգամ հարկ կը զգային իրենց կողմը ունենալ զայն կամ մանավանդ իրենց դեմ չունենալ։ Աշոտ շուտով նշմարեց իր առաջ բերած տպավորությունը և ավելի պահանջկոտ, ավելի կտրուկ, ավելի անպատկառ դարձավ։ Սրճարանը կամ սափրիչին խանութը թաղային հարցերու կամ դեպքերու մասին իր հայտնած գաղափարներն ու փափաքները, պատգամներու փոխված, կը զարնվեին թաղականներու ականջի թմբուկներուն։

— Պետք չէ, էֆենտիմ, կրոնագիտություն պետք չէ դպրոցին մեջ, իրագիտության ուժ տալու է։

Հետևյալ շաբաթ քարոզիչ վարդապետը որ միանգամայն դպրոցին կրոնագիտության ուսուցիչն էր «անձնական տկարության» պատճառով առ ժամյա կերպով դասերը կը դադարեցներ։

— Կը վայլե՞ Բարսեղ աղային կնոջը ատանկ ադամանդներով զարդարված եկեղեցի գալը, մանավանդ ազգին այս ճգնաժամին մեջ, այդ մարդիկը բնավ զգացում չունի՞ն։

Ու խեղճ կինը կը ստիպվեր ուրիշ վայրերու մեջ ցուցադրել իր թանկագին քարերը։

Միայն իր թաղին մեջը չէր որ Աշոտի ազդեցությունը օրե օր կը մեծանար. մյուս կողմե, կուսակցության մեջ, իր սկսնակի աննշան շրջանեն անցած, կը սկսեր գործոն դեր մը կատարել։ Քանի մը ամսվան մեջ հաջողած էր գնահատելի ծառայություններ մատուցանել։ Նախ՝ բավական դրամ հավաքած էր, հետո պզտիկ խումբ մը կազմած իր քրոջմեն, դպրոցի կառավարիչեն, խանութպանե մը, անգործ երիտասարդե մը և նոր շրջանավարտ պատանիե մը որ վարչության մը մեջ փոքրիկ պաշտոն մը ուներ։ Խանդավառ, եռանդուն, անձնվեր պզտիկ խումբ մը, գործելու, բան մը ընելու փափաքով հրատոչոր։ Աշոտ պետն ու վարիչն էր այդ խումբին, որ պաշտոնապես վավերացած էր և «Առյուծ թաղի պատուհաս խումբը» անունով մկրտված։

Սպասելով մեծամեծ գործերու, առ այժմ նորընծա «հեղափոխականներուն» գործունեության դաշտը կը սահմանափակվեր շաբաթական վճարումով, արգիլյալ թերթերու ընթերցումով և ապագա Հայաստանի վարչական դրության մասին վիճաբանություններով։ Բնականաբար խումբը միմիայն Աշոտի միջոցով հարաբերության մեջ էր կուսակցության հետ, որուն Աշոտ կապված էր Կոռնակի միջոցով։

Աշոտ վեց ամիսե ի վեր այսպես կը մարզվեր «հեղափոխական» ասպարեզին մեջ, երբ հանկարծ օր մը Կոռնակ շվարած դեմքով եկավ զինքը գտավ։

— Վտանգված եմ, իս կը փնտռեն կոր, հիմա պիտի փախչիմ Պոլսեն, գոչեց։

Հետո Աշոտը անկյուն մը տանելով ըսավ թե Կեդրոնական Կոմիտեն որուն անդամն էր ինք, Աշոտը ընտրած է իրեն տեղ։

Ու անմիջապես իր բարեկամին թևը մտնելով տարավ ներկայացուց Կոմիտեին մյուս անդամներուն։ Աշոտ՝ հուզված՝ իր երախտագիտությունը հայտնեց իրեն եղած այդ բարձր ու անակնկալ պատիվին համար։

Կեդրոնական Կոմիտեի անդամ վե՜ց ամսվան մեջ. ահա՛ շատ գեղեցիկ երազ մը զոր Աշոտ հակառակ իր հավակնության չէր համարձակած ընել։

Կոռնակ գացած էր Եվրոպա ու հիմակ, ամիսե մը ի վեր, Աշոտն էր որ անոր տեղը կը բռներ։ Մեր պատմությունը սկսած միջոցին, Աշոտ Կոմիտեի ժողովեն կու գար, և տեսանք որ տարօրինակ կերպով հուզված ու մտազբաղ էր։

Հետևինք իրեն վարժարանեն դուրս։

Բ.

Աշոտ հետզհետե քայլերը արագացնելով ուղղվեցավ դեպի Ղալաթիա, Թյունելին կայարանը։ Ներս մտնելու վրա էր, երբ մեկը ուսին զարկավ գոչելով.

— Ո՞ւր կը վազիս ատանկ։

Աշոտ գլուխը դարձուց։ Մարտիկն էր, իր կազմած Պատուհաս խմբին անդամներեն մեկը, անգործ երիտասարդ մը, որ ամեն օր Ղալաթիայի հրապարակը կը շրջեր, պորսային, կամուրջին, թրանվեյի ճամբուն երկայնքը, այս կերպով ինքզինքնին գործ ունեցող մեկու մը զգայնությունները տալու համար։ Օրվան մեծ մասը կ՚անցըներ պորսան, իրեն ծանոթ հայ միջնորդներու գրասենյակները, վիճելով արժեթուղթերու հավանական ելևէջին մասին, քաղաքականության առած ամենավերջին երևույթներուն համեմատ։ Ամեն առտու գյուղեն կ՚իջնար քոնսոլիտ[6] խաղալու հաստատ մտադրությամբ ու իրիկունը կը վերադառնար առանց իր մտադրությունը գործադրած ըլլալու։ Հորենական մանր մունր կալվածներ իր ապրուստը կ՚ապահովեին. ասկե զատ ձեռքին տակ ուներ քանի մը հարյուր ոսկի պատրաստ դրամ, զոր արգասաբեր կերպով շահագործելու միջոցներուն վրա տարիներե ի վեր կը խոհեր։ Եթե օրվան մեջ քոնսոլիտը անկում մը կրեր, Մարտիկ՝ «Այսօր քանի մը հազար հատ ծախելու է եղեր» կը մտածեր, շոգենավին ճամբան ձեռք առնելով, իսկ հակառակ պարագային՝ «Այսօր քանի մը հազար հատ առնելու է եղեր» կը խոհեր։ Իր ամբողջ գործունեությունը իրիկնամուտի այս անխուսափելի խորհրդածության մեջ կ՚ամփոփեր։ Եվ սակայն Ղալաթիայի եռուզեռ, տենդային կյանքը որուն մեջ կ՚ապրեր, գործի վրա եղող մարդու մը պատրանքը այնքան ուժգնորեն կ՚ազդեր իրեն, որ ա՛լ իր անգործության գիտակցություն կորսնցուցած էր բոլորովին։ Իրեն հետ իր բարեկամներն ալ կը կարծեին թե Մարտիկ գլուխը քերելու ժամանակ չուներ, և այդ կարծիքն էր, որ Աշոտը դրդած էր իր նորակազմ խմբին մեջ առնելու զայն։

— Իրեն պես գործի մարդ մը մեծ օգտակարություն կրնա ունենալ մեզի համար, մտածեր էր։

Աշոտ շատ գոհ եղավ Մարտիկին հանդիպելով՝ Թյունելին մուտքին առջև։

— Բերա պիտի ելլեմ, եկուր միասին... Կարևոր բաներ կան, ըսավ վերջի բառերը ստորագծելով։

— Ճիշտ այս վայրկյանիս անհրաժեշտ ժամադրություն մը ունիմ սա դիմացի խանութը, անպատճառ պետք է որ գտնվիմ, կը սպասեն կոր, հետևաբար... բայց կեցի՛ր, քանի որ կարևոր բաներ ունիս ըսելիք, երթամ ու դառնամ... վայրկյանե մը հոս եմ, սպասե ինծի։

Ու Մարտիկ բաժանվեցավ իր բարեկամին։ Իր հատկանիշներեն մեկն էր ուրիշին կարևոր նկատած մեկ գործը կերպով մը վարկաբեկ ընել՝ իրեն վերաբերող մեկ կարևորագույն գործին հանկարծական հայտնությամբ։

Ինչ որ «դիմացի խանութին մեջ անհրաժեշտ ժամադրություն» կ՚անվաներ, նորոգվելու տրված հին շապիկներու մասին կարգադրություն մըն էր խանութի աշկերտին հետ։

Քիչ մը ետքը վերադարձավ։

— Գործս տեսա, ա՛լ ազատ եմ, երթա՛նք, գոչեց։

Երբ Բերա ելան, Աշոտ բարեկամին թևը մտնելով ըսավ.

— Այսօր ժողով ըրինք։

— Է՛յ...

— Վերջնականապես որոշեցինք... երկու ամիսեն պիտի ընենք։

— Ինչ կ՚ըսե՜ս։

— Այո՛, անդառնալի կերպով վճռված է։ Ամեն բան խորհեցանք, ամեն կարգադրություն ըրինք ու վաղվընե գործի պիտի սկսինք... Ես հիմա Բերա ելա Պոլսո և շրջականերուն մեկ ընդարձակ քարտեսը գտնելու համար։

— Արդյոք Վայսին քով կա՞։

— Կը հուսամ. երթանք նայինք։

Երկու բարեկամները ուղղվեցան գրավաճառին խանութը, իրենց փնտռածը գտան, ու դուրս ելնելով գացին ռուսական դեսպանատան դիմացը, գարեջրատուն մը։

— Ծո՛, աս շատ մեծ բան է եթե հաջողի, մռմռաց Մարտիկ իր բարեկամին որ անդրդվելի հաստատամտությամբ պատասխանեց.

— Պիտի հաջողի, վստահ եղիր, քանի որ Կուլտամյանցի պես մեկը ունինք մեր վրա։

— Ատ մարդն ալ մեյ մը չտեսա։

— Այս օրերս պիտի տեսնաս... նշանավոր բան է։

— Դեպքը ըլլալեն օր մը առաջ ծախելու է, խոսք չի կա... երեք չորս ղրուշ մեկեն պիտի իյնա քոնսոլիտը, ըսավ Մարտիկ գավաթը պարպելով։

— Ի՜նչ զարմանալի մարդ ես, եղբայր, գոչեց Աշոտ խնդալով, ասանկ պարագայի մը նորեն գործի վրա կը մտածես։ Բոլորովին դրական մարդ մըն ես, գո՛րծ, գո՛րծ... Անգլիացի ծնելու էիր։

— Է՜հ, ազգասիրությունն ալ դրամով կ՚ըլլա... մանավանդ որ ես հայրենասիրությունը գործերուս չեմ զոհեր, ա՛ն ալ կ՚ընեմ, ա՛ս ալ...

— Ատ իրավ է, ճիշտ հոս է քու արժանիքդ, զորավոր նկարագրի տեր մարդ մըն ես։

— Պետք է այնպես ըլլալ։

— Քեզ ելմտական նախարար պիտի ընենք։

— Ինշալլահ[7]։

— Հա՛, գիտես, մեր խումբը մինչև երկու ամիս երեք հարյուր ոսկի պիտի ժողվե ու տա Կեդրոնական Կոմիտեին... ասանկ վճռեցինք այսօրվան ժողովին մեջ։

— Երե՜ք հարյուր, ըսավ Մարտիկ ականջը քորելով։

— Այո՛, ամբողջ դրամները պետք է նախապես Կուլտամյանցի տրամադրության տակ գտնվին։ Ինչ որ է. ետքը մեր ընկերներով կը խորհինք այս մասին։

Երկու բարեկամները դուրս ելան գարեջրատունեն և դեպի Թյունել ուղղվեցան։ Հիմակ երկուքն ալ լուռ կը քալեին, ճնշված, ջախջախված, երկու ամիս ետքը գործադրվելիք ահեղ ծրագրին մտածման տակ։

Ամիսներ առաջ օր մը Կուլտամյանց խոսակցության մը ատեն ըսած էր իր Կոմիտեի ընկերներուն.— «Տղե՛րք, ինձ համար շատ հեշտ է Պոլսո տիրանալ քառասուն հոգու մի խմբով»։

— Ի՞նչպես, գոչած էին իր ընկերները շեշտով մը, ուր հիացումը կը գոտեմարտեր կասկածանքին հետ։

— Ա՛, դա իմ գաղտնիքն է. երբ ժամանակը գա այն ատեն կ՚իմանաք ու կը տեսնեք, պատասխանած էր Կուլտամյանց ձևով մը, որ կասկածանքին հետույքին տրված ոտքի մագիստրոսական հարված մըն էր պարզապես։

Հետո կամաց֊կամաց, օդին մեջ նետված այն անորոշ միգամածային խորհուրդը խտացեր, կազմվեր, պաղեր ու որոշ ձև մը առեր էր։ Այո՛, քառասուն հոգիով Պոլիսին պիտի տիրանար Կուլտամյանց։ Ամեն դժվարություն, ամեն խոչընդոտ հարթված էր, անակնկալ հանկարծահաս պատահարները կշռված, դատված ու դատապարտված էին։

— Նաբոլեոն մըն է սա մարդը, կ՚ըսեր Աշոտ, ամեն անգամ որ Կուլտամյանց նոր մանրամասնություններով կը բացատրեր իր ծրագիրը։

Ու իր հիացման, խանդավառության մեջ մոլորած, անդիմադրելի պետք մը զգացեր էր գաղտնիքը հաղորդելու Պատուհաս խմբին ամենեն բանիմաց ու գիտակից ընկերներուն որոնց դասեն էր Մարտիկ։

— Վսե՛մ գաղափար, գոչեր էր Մարտիկ, բայց անկարելի...

— Անկարելի՞... իս մտիկ ըրե...

Եվ Աշոտ երկար բարակ պարզած էր ռազմական այն միջոցները զորս Կուլտամյանց երևակայած էր։

— Ըլլա նե աղե՛կ, սքանչելի բան, պատասխաներ էր վերջապես Մարտիկ իր անհավատության մեջ քիչ մը խախտած, ու հետո՝ իր սիրական մտալլկումին դարձած.

— Ատ օրը ծախելու է, տասը, քսան, երեսուն հատ ծախելու է։

Այսօր, Կեդրոնական Կոմիտեի վերջնական որոշումեն ետքը, ժամանակը եկած էր խմբին ամբողջ ընկերներուն ալ իմաց տալու գաղտնիքը։

— Այս իրիկուն իսկ ժողովվինք ու խոսքը բանանք, ըսավ Աշոտ՝ երբ իրենց գեղի նավամատույցը ելան։

Երկու բարեկամները որոշեցին, որ Մարտիկի տունը ըլլա գումարումը և իրարմե բաժանվեցան։

— Բարի իրիկուն, մյուսյու Աշոտ, լսվեցավ հնչուն ձայն մը ծովեզրյա զբոսարանեն, երբ դասատուն մինակ մնացած, կը պատրաստվեր տանը ճամբան ձեռք առնելու։

Աշոտ գլուխը դարձուց և տեսավ դպրոցի կառավարիչին գոհ, գիրուկ, կարմրուկ, միամիտ ու պայծառ դեմքը։

— Վո՜հ, հո՞ս ես եղեր։

— Հապա՜, շոգենավեն ելլելուդ կը սպասեի կոր. նայե մաստիքաս[8] կեցեր է որպեսզի քեզի հետ խմեմ։

Ու կառավարիչը ցույց տվավ գերագույն զոհաբերության և ընկերական սիրո խաչելության խորհրդապատկերը, մաստիքայի լեցուն գավաթը։

Երկու բարեկամները գացին առանձին անկյուն մը տեղավորվեցան։

— Ի՞նչ կա, մտմտո՞ւք մը ունիս, հարցուց դպրոցի կառավարիչը Աշոտին լուրջ ու լուռ կերպարանքեն ազդվելով։

— Ծանր խնդիրներ կան, շատ ծանր, պատասխանեց դասատուն։ Այսօր ժողով ըրինք և որոշումներ տվինք. որոշումներ, որոնցմե կախված է մեր ամենուս կյանքը...

Կառավարչին պայծառ ու զվարթ դեմքը մթագնեցավ։ Օղիին գավաթը, զոր շրթունքներուն դպցուցած էր, հանկարծ ետ քաշեց, սեղանին վրա դրավ ու իր բարեկամին նայեցավ հարցական ակնարկով մը։

— Գիտե՞ս քեզի խոսած էի մեծ ծրագրի մը մասին, շարունակեց Աշոտ, ծրագիր զոր Կուլտամյանց հղացած էր ամիսներ առաջ... ա՛րդ, այդ ծրագիրը գործադրել որոշեցինք։

Կառավարիչը որ միայն ծրագրին գոյությունը գիտեր, իսկ անոր բնության մասին կատարելապես անգիտակ էր, ա՛լ ավելի հարցական նայվածք մը ձևացուց։

— Երկու ամիսեն Պոլիսը պիտի առնենք, տե՛ս ինչպես...

Ու Աշոտ իր բարեկամին պարզեց Կուլտամյանցի ռազմական հատակագիծը։

Մյուսը մտիկ ըրավ աչք ու ականջ կտրած, հիացման, հափշտակության հասնող վերացումով մը։ Երբ Աշոտ խոսքը լմնցուց, մեկեն ի մեկ բառ մը չկրցավ գտնել իր կարծիքը հայտնելու համար։

— Է՜յ, ի՞նչ կ՚ըսես ասոր, պնդեց դասատուն իր հաղթական աշխարհակալ նայվածքովը կառավարիչը կապկպած։

— Վարդանը ողջ ըլլալու էր, գոչեց մեկեն դպրոցի կառավարիչը։

— Ո՞ր Վարդանը։

— Մամիկոնյան... Վարդան Մամիկոնյանը։

Դպրոցի կառավարչին, պարոն Ղուկասի տկար կողմն էր Վարդան Մամիկոնյանը։ Անսահման, անվիճելի, անբացատրելի հիացում մը ուներ անոր նկատմամբ, որ ա՛լ մոլության կը հասներ։ Ամեն կնճիռի, ամեն արգելքի, ամեն ձախորդության դիմաց Վարդանը կը հիշեր։ Ա՜խ Վարդանը, եթե Վարդանը ո՜ղջ ըլլար... ա՛լ այն ատեն թաղականները կանոնավորապես պիտի վճարեին իր ամսականները, գինեպանը պիտի չհամարձակեր խարդախած օղին իբր Այվալըք[9] ծախելու, Ուսումնական խորհուրդը առաջին կարգի ուսուցչի վկայականը պիտի տար իրեն, Հայաստանը պիտի փրկվեր, Տաճկաստանը պիտի կործաներ և պարսիկներն ալ Հայերուն հպատակ պիտի դառնային։ Պատուհաս խմբին մեջ մտնելե ի վեր ա՛լ ավելի շեշտված էր իր Վարդանապաշտությունը.— «Վարդան Մամիկոնյան մը պետք է այս գործին գլուխը» կը կրկներ ամեն անգամ որ իրենց գումարումներուն մեջ «հեղափոխական» գործունեության մասին կը խորհրդակցեին։ Իր ընկերները թեև կը զգային քիչ մը Վարդան Մամիկոնյանի այդ անհարկի միջամտության, անխուսափելի ոտնձգության ծիծաղելիությունը իրենց ամեն մանր ու խոշոր ծրագիրներուն մեջ, բայց աչք կը գոցեին ի նկատ առնելով պարոն Ղուկասի միամիտ, անկեղծ ու ճշմարտապես հայրենասեր ոգին։ Միայն Աշոտն էր, որ կ՚ընդվզեր Վարդանին ճնշիչ ուրվականին դեմ, կռնակը Նաբոլեոնին տված՝ որ իրեն համար ա՛յն էր ինչ որ էր Վարդան Ղուկասի համար։ Այս էր պատճառը — «ո՞ր Վարդանը» կես հեգնական հարցումին, զոր վերը հիշեցինք։

— Եթե Վարդանը Նաբոլեոն ըլլար Ավարայրի պատերազմին մեջ չէր հաղթվեր, կը պնդեր Աշոտ, ամեն անգամ որ Ղուկաս իր սիրական հերոսը կը փառաբաներ։

Բայց այս իրիկուն այդ տեսակ վիճաբանությամբ ժամավաճառ ըլլալու ատեն չէր և դասատուն չուզեց Վարդան֊Նաբոլեոնյան անվերջանալի խնդիրը արծածել. նույնիսկ հետևյալ սրտապնդիչ խորհրդածությունը ըրավ.

— Եթե Վարդանը մեռած է՝ իր թոռները ողջ են, և ո՞վ գիտե թե մեր մեջն ալ Վարդաններ չի կան՝ որոնք՝ երևան պիտի գան մեծ առիթները ներկայացած ատեն։

Աշոտի կողմե այս խոսքերը, եթե ոչ նահանջում, գոնե զիջողություն մըն էին, և Ղուկաս՝ ճշմարտապես հուզված՝ զարմանքով ու գոհությամբ խառն շեշտով մը գոչեց.

— Կե՛ցցես, այո՛, անշուշտ երևան պիտի գան... և ով գիտե...

Չշարունակեց խոսքը, բայց մենք կրնանք լրացնել, «Եվ ո՞վ գիտե, որ ինքն ալ առիթը ներկայացած ատեն Վարդան մը պիտի չըլլա»։

Դպրոցի կառավարիչը վերանորոգել տվավ օղիին գավաթները։

Միշտ երբ զբոսարանը գտնվեր Ղուկաս, Վարդանի հիշատակը աղած ձուկի ազդեցությունը կ՚ըներ իր վրան. խմելու պապակը կ՚ավելցներ։

Երկու բարեկամները միասին մեկնեցան երբ ճաշի ժամը մոտեցավ և ժամադիր եղան, կերակուրեն ետքը, Մարտիկի տունը։

Աշոտի ցորեկվան մտմտուքը կամաց֊կամաց ցրվեր էր, իրենց գործադրել որոշած ծրագրին վտանգները, դժվարությունները, անկարելիությունները հետզհետե աներևույթ եղեր էին մտքեն ու հիմակ գրեթե միայն գործին հաջողության շլացումը ուներ։ Երբ ներս մտավ սենյակեն՝ ուր մայրն ու քույրը իրեն կը սպասեին, զվարթ դեմքով մը գնաց համբուրել մորը ձեռքը և տեղեկություն հարցնել օրվան անցքերուն մասին։

— Ի՞նչ ըրիք այսօր, հյուր եկա՞վ, Մարկոս աղայենց հիվանդեն լուր մը առի՞ք։

Եվ մայր ու աղջիկ, գոհ ու քիչ մըն ալ հպարտ իրենց մասին ցույց տրված շահագրգռութենեն, սկսան մանրամասն համարատվություն մը օրվան եղելություններուն վրա որ տևեց մինչև կերակուրին ավարտիլը։

Երբ սեղանեն ելան, Աշոտ ծանր հանդիսական կերպով, ըսավ իր քրոջ.

— Սաթենիկ, պատրաստվե՛. Մարտիկին պիտի երթանք, ժողով ունինք։

Տիկին Թագուկ, Աշոտի մայրը, որ մինչև այն ատեն տղուն զվարթ վիճակեն ազդվելով՝ ինքն ալ ուրախ֊ուրախ կը խոսակցեր, հանկարծ, կիներու հատուկ կարողությամբը դող ելավ տղուն խոսքերը լսելով, և երբ Սաթենիկ դուրս ելավ գլխարկը դնելու համար, հարցուց Աշոտին։

— Ի՞նչ կա որ... այսօր ժողովնուդ օրը չէ նե՛...

— Հոգ մի ըներ, մայրիկ, բան չի կա... վախնալու բան չի կա, պատասխանեց տղան ծիծաղելով, ամեն բան կարգին է և քիչ ատենեն ալ ամենքս մեր մուրատին[10] պիտի հասնինք։

— Ամեն, ամեն, գոչեց մայրը դող ելլելուն չափ դյուրությամբ հանդարտելով։

Տիկին Թագուկ հիսուն տարեկան, նիհար, մաշած, այլ անուշ դեմքով կին մըն էր, որ հոգի կու տար իր երկու զավակներուն վրա։ Առաջին անգամ երբ իմացած էր իր տղուն «հեղափոխական» ըլլալը, սոսկալի տագնապներ ունեցեր էր, աղաչեր պաղատեր էր Աշոտին, որ քաշվի այդ վտանգավոր գործերեն։

— Դո՞ւն մնացիր ազգդ փրկող. թո՛ղ ուրիշները մտածեն, մեծ մարդիկներուն, հարուստներուն գործն է ատիկա, դուն նայե՛ որ մայրդ հանգիստ ընել տաս, քույրդ կարգես։ Վաղը գլուխդ փորձանք մը գա նե մեկը քեզի օգնություն չըներ... ինչո՞ւդ պետք է այդ գործերը։

Բայց ամեն պաղատանք, ամեն հորդոր անօգուտ եղեր էր և վերջապես ստիպվեր էր ընդունիլ «հեղափոխական» զավակ մը ունենալու և «հեղափոխականի» մը մայր ըլլալու կրկին վիճակները։ Հետո օր մըն ալ կարգը Սաթենիկին եկեր էր եղբորը հետևելու, սակայն արդեն մինչև այն ժամանակ Թագուկ հանըմի գաղափարները ամենօրյա խոսակցություններու, «հեղափոխական» թերթերու ընթերցման ու մոտավոր շլացուցիչ ապագայի մը ակնկալություններու մեջ բոլորովին կերպարանափոխ եղեր էին և գրեթե գոհությամբ տեսեր էր իր աղջկան մասնակցությունը Աշոտի կազմած Պատուհաս խմբին մեջ։

Հիմա ինքն ալ անոնց չափ խանդով կը հետևեր շարժումին, թեև քույր ու եղբայր իր շատախոսությունեն վախնալով միշտ կը զգուշանային իրեն ներկայության խոսելու ծածուկ խնդիրներու մասին։ Ասոր համար Թագուկ հանըմ ստիպված էր գոհանալու իրիկունները իր տղուն դեմքը զննելով, ներս մտած ատենը։ Անոր դեմքին արտահայտութենեն, ծիծաղեն կամ տխրութենեն կը չափեր ամեն բան։ Աշոտի դեմքը ծանրաչափ մըն էր իրեն համար, որմե կը ջանար գուշակել հայկական խնդրին օրըստօրեական վիճակը։

— Սֆաթը կը խնդա կոր, գործերը աղեկ են, աստված տա, կը մտածեր օր մը։

— Վո՜ւյ, կենե[11] բեք[12] երեսը կախ ներս մտավ, գործը գեշ կ՚երթա կոր, աստված ողորմի, կը մտածեր ուրիշ օր մը։

Գ.

Աշոտ իր քրոջ ընկերակցությամբ ուղղվեցավ Մարտիկի տունը։ Երբ հասավ, արդեն հոն էին դպրոցի կառավարիչը՝ պ. Ղուկաս, և Առյուծ թաղի Պատուհաս խմբին մյուս երկու անդամները, որոնք տակավին անծանոթ են ընթերցողներուն։ Այդ երկու անդամներեն մին՝ Ակոբճան աղա՝ խանութպան էր Պոլսո շուկան։ Քառսունը անցուցած՝ հանդարտաբարո, պարզասիրտ մարդ մըն էր. կինը մեռած էր շատոնց երկու մանչ զավակ ձգելով, որոնք արդեն իրենց դպրոցական շրջանը ավարտած՝ տունը կը մնային, սպասելով որ հայրերնին իրենց արժանի ու հարմար գործ մը գտներ։ Թեև խանութպանին բաղձանքն եղած էր զանոնք շուկան, իր բարեկամներուն քով տեղավորել, բայց երկու ուսումնավարտներու կողմեն այնպիսի անդրդվելի «ոչ կարեմք»֊ի մը հանդիպած էր, որ ստիպված էր անդառնալի կերպով հրաժարիլ այս երազեն։ Միակ ասպարեզը, որ բախտ ուներ տղոց կողմե ներողամտությամբ ընդունվելու, պանքայի[13] մեջ պաշտոն մըն էր, պայմանավ, որ գործը թեթև և ամսականը լեցուն ըլլար։ Խանութպանը ամիսներով դիմումներու պտտած էր բոլոր անոնց քով, որոնք կրնային հեռվեն մոտեն ազդեցություն ունենալ պանքայի տնօրինության վրա, բայց իզո՜ւր. անորոշ խոստումներե և նույնիսկ բացարձակ մերժումներե ուրիշ դրական արդյունքի չէր հանգած։ Ու ա՛լ հուսահատ ըսած էր ինքնիրեն.

— Սպասենք, նայինք ի՛նչ կ՚ըլլա, հարկավ փոփոխություն մը կ՚ըլլա... ասանկ չի մնար յա։

Խեղճը չէր գիտեր իսկ թե ի՛նչ տեսակ փոփոխության կը սպասեր կամ ի՛նչ տեսակ փոփոխություն պետք էր, որպեսզի տղաքը թեթև գործով ու լեցուն ամսականով կարելի ըլլար պանքան տեղավորել։

Փոփոխության ակնկալու այս սպասողական դիրքին մեջն էր Ակոբճան աղա, երբ նշմարեց, որ փոփոխություն մը կատարված էր իր մոտը, քիթին տակ։ Պարոն Աշոտի կրած փոփոխությունն էր այդ։ Երիտասարդ դասատուն, որուն մինչև այն ատեն թաղին մեջ ոչ ոք ուշադրություն դարձուցած էր, մեկեն մեկ մարդ մը, հեղինակություն մը եղած էր, որ պատկառանք, նույնիսկ երկյուղ կը սփռեր իր շուրջը։ Ամեն ծանրակշիռ դեպքին.

— Մյուսյու Աշոտին կարծիքը ի՞նչ է արդյոք, ձայն էր որ կը լսվեր։

Ու շատ անգամ երբ ոևէ խնդրի մը կատարման միջոցներուն վրա խորհվեր, նորեն Աշոտին անունը կը տրվեր։

— Մյուսյու Աշոտը ուզե նե՝ կ՚ըլլա։

Երիտասարդ դասատուին ընծայված այդ ամենազոր կարողությունը անշուշտ քիչ մը չափազանցված նկատեց Ակոբճան աղան, այսուհանդերձ անկարելի էր չընդունիլ թե ազդեցություն մը ուներ ազգային ճակատագրին վրա։ Չէ՛ մի որ «հեղափոխական» էր։

«Հեղափոխական»... ու Ակոբճան աղային մարմնեն սարսուռ մը կ՚անցներ։ Դեռ քանի մը տարի առաջ կը ծաղրեր, կ՚արհամարհեր այդ «աշճի[14] ու այվազ ալայը[15]»֊ն, բայց անկե ի վեր «հեղափոխությունը» կռիվներ մղեր, մարդիկ սպաններ, զոհեր ավեր, ռումբեր պայթեցուցեր ու սարսափ ձգեր էր ամեն դի։ Հիմակ ալ պատկառանքով՝ երկյուղածությամբ կը խոսեր խանութպանը «հեղափոխականներուն» վրա, կամ մանավանդ կը ջանար բնավ վրանին չխոսելու։

— Ասիկա հայու գործ չէ. Ինկիլիզը կա ետևեն, կ՚ըսեին Ակոբճան աղայի շուկայի ընկերներեն ոմանք, որոնց խոսքը ծանրկեկ հեղինակություն մը կը ստանար սա մասնավոր պարագայով, որ իրենց խանութի ապրանքներեն մեկ մասը ուղղակի Մանչեսթըրեն բերել կու տային։

— Մինակ Ինկիլիզով չըլլար, Մոսկոֆն ալ հետն է, կը սպրդեր թեյի վաճառական մը որուն համար ռուսական դիվանագիտությունը գաղտնիք մը չուներ հորմեհետե օտեսացի վաճառականի մը հետ գործ ընել սկսած էր։

Այս միջոցներուն էր որ խանութպանը գաղափար հղացավ Աշոտի դիմելու պանքայի մեջ իր տղոց, Սեդրակի ու Գարեգինի, գործ մը գտնելու համար։

Իրիկուն մը, ճաշեն ետքը, ներկայացավ դասատուին տունը և սովորական բանաձևներե ետքը խոսք բացավ ազգային կացության, վերջին «հեղափոխական» դեպքերուն, բանտարկություններուն վրա։ Թյուրքերուն դեմ սոսկալի հայհոյանքներ տեղաց, «ան վերինը... վերինին խաֆան[16] ճզմելու է» ըսավ սպառնական կերպով, «հեղափոխականներուն» քաջությունը փառաբանեց և անտարբեր, թեև խորամանկ, կերպով մը հարցուց թե «Ինկիլիզեն ու Մոսկոֆեն զատ, գործին ետև Ֆրանսըզն ալ կա՞ր մի»։

Աշոտ որ ո՛չ Ակոբճան աղայի այցելությանը կը սպասեր, ո՛չ ալ այդ տեսակ խոսակցության մը, ափ ի բերան մնաց։ Պահ մը կասկածեցավ որ զինքը խոսեցնելու և բերնեն բան քաղելու համար եկած էր, սակայն այդ մտածումը երկար չտևեց։ Ակոբճան աղա խոհեմ, հանդարտաբարո մը ճանչցված էր թաղին մեջ, բայց ո՛չ երբեք ցածություն մը գործելու կարող։

— Չէ, կը մտածեր Աշոտ ինքնիրենը, երբ խանութպանը կը խոսեր, այս մարդը վատ մտածումով մը չէ եկած հոս և իր խանդավառությունը անկեղծ է։

Եվ դասատուն հպարտ գոհունակությամբ մտիկ կ՚ըներ իր խոսակիցը, ատեն ատեն գլխի շարժումով մը, հավանականության պզտիկ բառով մը քաջալերելով զայն։

Կարգը իրեն եկավ խոսելու, Աշոտ պարզեց սպագա Հայաստանի քաղաքական, վարչական և տնտեսական դրությունը, տուրքերու բաշխման ու գանձման կերպը, դատական նոր կարգ ու սարքը, հողերու և ստացվածքներու բաժանումը, ոստիկանական կազմակերպությունը, բանակը, կրթական ծրագիրը, նամակի դրոշմաթուղթերուն վրայի նկարը, վերջապես ինչ էր լսած, կարդացած ու երազած իր «հեղափոխական» ըլլալեն ի վեր։

Ակոբճան աղայի համար քիչ մը շատ գիտական ու վերացական երևցան տրված բացատրությունները, և կրնանք ըսել, որ ապագա Հայաստանի կազմակերպության մասին շատ տարտամ գաղափար մը միայն կրցավ կազմել։ Այսուհանդերձ Աշոտին խոսքերեն հաստատ կ՚երևար, որ քիչ ատենեն ամենամեծ փոփոխություն մը առաջ պիտի գար Թյուրքիո մեջ, սոսկալի դղրդյուն մը, որը տակնուվրա պիտի ըներ ամեն բան և ուրկե պիտի ծներ իրերու նոր վիճակ մը։

Խանութպանը այդ ըլլալիքներուն հսկայականութենեն սահմռկած, ինքնիրենը եզրակացուց թե միայն Ինկիլիզով ու Մոսկոֆով ըլլալիք բաներ չեն ասոնք, և թե ապահովաբար գործին ետև Ֆրանսըզը, Նեմցեն ու Թալիանն[17] ալ կեցած էին։

Ու ալ ավելի հաճո ըլլալու համար դասատուին, և մանավանդ իր ընելիք դիմումին սիրուն համար, փափաք հայտնեց ձեռքեն եկած ծառայությունները նյութական թե բարոյական, մատուցանել սուրբ գործին։

— Գիտես յա՛, ես շուկան շատ մարդ կը ճանչնամ, կրնամ օգտակար ըլլալ... դուն ինծի աղեկ նայե. մյուսյու Աշոտ, ես ալ հին ազգասերներեն եմ, հայու արյուն կը կրեմ... Սարգիս պատրիարքին ատենը ժամը գացած տե. «չհիշվի» պոռացած եմ... հեմ էլ պաշիներեն[18] ալ մեկն էի։

— Քանի որ այդչափ փափաք ունիս՝ օգտակար ըլլալու, եկուր քեզ մեր խմբին մեջ առնենք, պատասխանեց հանկարծ Աշոտ, որուն մտքին մեջ արդեն այդ գաղափարը ծներ էր խոսակցության միջոցին։

— Ո՞ր խումբին, հարցուց Ակոբճան աղա, երեսին գույնը նետած։

— Իմ կազմած Պատուհաս խմբիս։

— Աման ի՞նչ կ՚ըսես, մյուսյու Աշոտ, իմ գո՞րծս է ատիկա. տարիքս առած մարդ, զավակներու տեր, ես կրնա՞մ ատանկ վտանգավոր բաներու մեջ մտնել, գոչեց Ակոբճան աղա որ արդեն «խումբ» բառեն դող ելած «Պատուհաս»֊ն ալ լսելով, հեղափոխություն, Հայաստանի փրկություն, պանքայի գործ, ամեն բան մոռցեր ու չձերբակալված՝ Աշոտի տունեն իր տունը վերադառնալու կարելիության վրա կը մտածեր։

Աշոտ որ դեռ ժամանակ չէր ունեցած հասկնալու խանութպանին այցելության բուն շարժառիթը, զարմացավ, բարկացավ Ակոբճանի այս փոփոխական, հեղհեղուկ ընթացքին, և գրեթե հանդիմանական կերպով պատասխանեց.

— Բայց, Ակոբճան աղա, դուն էիր որ քիչ մը առաջ «հեղափոխության» օգտակար ըլլալու փափաք կը հայտնեիր, դուն էիր որ եկար իս գտար ու այս գործերուն վրա խոսք բացիր։ Ի՞նչ ծառայություն պիտի կրնաս մատուցանել մեզի, քանի որ խմբի մը մասնակցելու գաղափարն անգամ քեզ ատանկ տակնուվրա կ՚ընե կոր։

— Աղեկ ամա, տղաս, մտիկ ըրե՛ որ ըսեմ...

— Պարապ խոսքեր լսելու ատեն չունիմ... խոսքի ժամանակը անցուցինք, հիմակ գործելու ժամը հնչեց։ Մենք հոգի չունի՞նք, մենք ընտանիք չունի՞նք. սակայն ամեն բան մեկ կողմ նետեր, «հեղափոխության» զոհած ենք ինքզինքնիս։ Կը կարծես որ եկեղեցիին մեջ «չհիշվի» պոռալով ազգասիրություն ըրած կ՚ըլլաս։ Ատոնք տիրացուական բաներ են... տիրացուական. ատանկ բաներով ազգ մը գերութենե չազատիր։ Ճշմարտապես «հեղափոխությո՞ւն» կ՚ուզես ընել, պետք է կնիկ, զավակ, հայր, մայր, տուն տեղ, խանութ, ամեն բան մոռնաս, ամեն բան զոհես... ամեն բան, եթե ոչ՝ չէ թե միայն «հեղափոխական» չես կրնար ըլլալ, այլ նույնիսկ արժանի չես ազատության, արժանի չես իբրև մարդ ապրելու...

Աշոտ իր խոսքերուն ուժգնութենեն մղված, ոտքի ելավ և սկսավ շրջիլ սենյակին մեջ։

Խանութպանը՝ սահմռկած՝ մըտիկ ըրեր էր այդ պոռթկումը, մարդու մը պես որուն ականջին տակ հանկարծ ատրճանակ մը կը պայթեցնեն։ Զգացեր էր որ խոսքերու այդ հեղեղատը քշեր տարեր էր Սեդրակի ու Գարեգինի պանքային գործը (թեթև, այլ լեցուն ամսականով գործը). միևնույն ժամանակ Աշոտի բարկաճայթ հանդիմանականը խոցեր, վիրավորեր էր իր սիրտը, մանավանդ «չհիշվի»֊ի մասին ըրած արհամարհական ակնարկությունը, «չհիշվի», ան որ տարիներով փառքի տիտղոս մըն էր ըրած իրեն, մանավանդ «հեղափոխության» ծագումեն ի վեր, և հաճախ ազգային շարժումին մասին իր ցույց տված ձեռնպահությունը արդարացնելու համար «չհիշվի»֊ն նետած էր դիտողություն ընողներուն երեսին՝ ավելցնելով, «մենք մեր պարտականությունը ժամանակին կատարեցինք, հիմա կարգը ուրիշներուն է»։ Ու ահա պանքայի գործին հետ այդ «պարտականությունն» ալ կը քայքայվեր հիմակ։

Երիտասարդ դասատուին բարկությունը չէր հանդարտած. տակավին շատ բաներ ուներ ըսելիք Ակոբճան աղային, որուն մեջ մարմնացած կը տեսներ հայ ժողովուրդին ամբողջ մեկ մասը, կեղծավոր, երկդիմի, շահասեր ու եսամոլ մասը որ գծագրվեր, իր որոշ ձևն ու ուրույն նկարագիրը առեր էր «հեղափոխական» շարժումեն ի վեր։

Բռնակալության և ազատության միջև մղված կռվին չեզոք հանդիսատես մասն էր ան. միշտ արթուն, միշտ ակնդետ, որ օրը օրին կը փոխեր իր դիրքը, չեզոքութենեն դուրս ելլելու ձև մը կ՚ըներ, հակելու համար նույն միջոցին զորավորագույն երևցող կողմին, որ սրտանց փափաքող էր ազգային դատի հաղթանակին և որ սակայն հոգվով մարմնով պիտի նետվեր թյուրքին ոտքը, եթե երբեք հեղափոխությունը ջախջախվեր։

Աշոտ կանգ առավ խանութպանին առջև.

— Ազգասեր եք հե՞, պոռաց երեսին, ազգասեր եք երբոր աժան ազգասիրության վրա է խնդիրը, երբոր այդ ազգասիրությունը կը կայանա մտավոր անճիգ, անվնաս, անհետևանք թույլ կամեցողության մը մեջ։ Այո՛, ազգասեր եք, ըսելիք չի կա, քանի՝ որ կը փափաքիք ազգին ազատմանը թրքական լուծեն... միայն թե ասոր համար ամենաչնչին ճիգ մը, ողորմելի զոհողություն մը պետք չէ պահանջեն ձենե։ Ազգասիրաբար պատրաստ եք վայելելու ուրիշներուն անձնվիրության արդյունքը... Ասկե զատ, ազգասեր եք քանի որ լրտեսություն, մատնություն չեք ըներ ու հեռվեն հեռու, ծածկաբար, հավանության գլխի շարժումներ կ՚ընեք մեզի։ Ինծի համար, շիտակը, մատնիչներեն ավելի վատ եք դուք... գոնե անոնք ինքզինքնին կը վտանգեն, որոշ, թշնամական դիրք մը կ՚առնեն ու կեղծավորաբար չեզոքություն չեն պահեր, հարմար ժամուն հաղթանակին բաժնեկից ըլլալու հույսով... հոգ չէ թե հաղթողը ո՛վ ըլլա, բավական է որ դուք առանց վռնտվելու կարենաք անոր ոտքերուն փարիլ...

Աշոտի վերջին խոսքերը ա՛լ բոլորովին տակնուվրա ըրին Ակոբճան աղան. ուզեց բողոքել, ինքզինքն ու իրենպեսները արդարացնել, մեղմացուցիչ պարագաները փաստաբանել, բայց անկարող եղավ բառ մը գտնելու։ Կը զգար որ քիչ մը չափազանց էին այս խոսքերը, սակայն հիմը ճշմարիտ էր։

— Պատասխան չի տա՞ս, Ակոբճան աղա, հարցուց Աշոտ որուն բարկությունը անցեր էր սրտին մեջ կուտակվածները դուրս տալեն ետքը, և որ կը սկսեր արգահատիլ խեղճ խանութպանին շլմորած վիճակեն։

«Հեղափոխականին» մեղմացումեն քաջալերված՝ մյուսը պատասխանեց.

— Ինչ ըսեմ, մյուսյու Աշոտ, քիչ մը իրավունք ունիս, բայց ի՞նչ կու գա ձեռքես... ես ո՛չ մարդ կրնամ սպանել, ո՛չ ռումբ նետել, ո՛չ ալ լեռը քաշվիլ կռիվ ընելու համար։

— Քեզի ո՞վ առաջարկեց այդ բաները։

— Հապա խումբին մեջ մտնելու խոսք չը՞րիր...

Աշոտ սկսավ խնդալ, հետո բոլորովին անուշցած, բացատրեց թե ինչ էր խմբակցի մը պարտականությունները և գործը։

Խանութպանը հետզհետե սիրտ առավ «հեղափոխականին» բացատրությունները լսելով, և երբ Աշոտ խոսքը ավարտեց, Ակոբճան աղա որոշումը տված էր Պատուհասի անդամներեն մեկը ըլլալու։

— Թաղականի կամ հոգաբարձուի պես բան մըն է աս ըսածը, կը մտածեր ինքնիրեն, շաբթե շաբաթ պիտի ժողվվինք մեր թաղին մեջ ու պիտի խորհրդակցինք, երբեմն ալ քանի մը ղրուշ պիտի տանք։ Քիչ մը զգուշություն ընելով, անվտանգ կրնամ կատարել դերս և ի փոխարեն «հեղափոխական» պիտի ըլլամ՝ ամբողջ Եվրոպան ետիս ունենալով... տղաքս չէ, ես անգամ պաշտոն մը կրնամ ձեռք ձգել պանքային մեջ... պանքային մեջն ալ չըլլա նե սարաֆլար քեհեասի[19] կրնամ ըլլալ։

Մտովի կատարված այս խորհրդածությունը սակայն հետևյալ կերպով հաղորդեց դասատուին։

— Ապրիս, մյուսյու Աշոտ, իրավունք ունիս, հազար անգամ իրավունք ունիս... ի՞նչ է այս կյանքը, ապրի՞լ է պե ասիկա... գերության մեջ... մարդս մեկ անգամ պիտի մեռնի, չէ՞ մի... կը զոհենք կյանքերնիս պե... թող Ակոբճան աղա մը պակաս ըլլա, բայց ազգը փրկվի... գրե պե՛, ինծի ալ գրե Պատուհաս խումբին մեջ... խերն անիծեմ խանութիս ալ, գործիս ալ... կեցցե հեղափոխություն, եկուր ճակատդ պագնեմ... Աստված վկա, խոսքերդ անանկ ազդեցություն ըրին վրաս որ, հիմակ եթե դեմս տաճիկ ըլլա փոստեքին կը հանեմ... պոմպա մը չունի՞ս, սա պատուհանեն պեքճիին[20] վրա նետենք։

Ահա ինչ պարագաներու մեջ Ակոբճան աղա Առյուծ թաղի Պատուհաս խումբին մեջ մտավ։

Դ.

Հիմակ կը մնա ընթերցողներուն ծանոթացնել Պատուհաս խմբի վեց անդամներեն կրտսերագույնը՝ Ատոմ։ Քսան տարին դեռ նոր ավարտած՝ աշխույժ, կրակուբոց պատանի մըն էր խմբին Բենիամինը. դպրոցի գրասեղանին վրա արդեն սկսած էր «հեղափոխություն» երազել։ «Հնչակ» ու «Դրոշակ» կը բերեր դասարան և բռնի կը կարդացներ ընկերներուն, դասատուներուն, տնտեսին, ժամկոչին ու տերտերներուն։ Դասերուն մեջ միայն բնագիտության և տարրագիտության[21] կ՚աշխատեր, հուսալով որ այդ կերպով պիտի կրնար օր մը պայթուցիկ ուժանակներ պատրաստել։ Իր հայրենասիրությունը մաքուր, իտեական, անհաշիվ ու խենթ էր, հափշտակյալ կրոնամոլի մի ապերասան հավատքին պես։ Վարժարանին մեջ սրտադողի ու սարսափի առարկա մը դարձած էր և ամեն օր կը սպասեին որ ոստիկանները գան ու զինքը բռնեն տանին։

— Դուն ալ մեջ պիտի խաղաս, մեր գլուխն ալ փորձանքի պիտի բերես, կ՚ըսեր տեսուչը, իզո՜ւր հանդարտեցուցիչ խրատականներ ուղղելով տաքգլուխ դպրոցականին։

— Այն օրը որ թյուրք մը ձեռք դնե վրաս, գլուխը կը ջախջախեմ, կը պատասխաներ Ատոմ, ձեռքը գրպանը տանելով և ցույց տալով րեվոլվերի մը ծայրը։

Ո՜հ այդ րեվոլվերը, ի՞նչ զրկումներու գինը կը ներկայացներ։ Անիկա իր ցերեկվան կերակուրեն, գրքի ու տետրակի դրամեն, ճամբու համար տրված ստակեն կտրելով հաջողած էր ձեռք ձգել։ Ամիսներով՝ առտու իրիկուն՝ չորս ժամ քայլեր էր տունեն դպրոց ու դպրոցեն տուն, կարենալ մեկ կողմ դնելու համար պետք եղած գումարը։ Իրեն այնպես կու գար, որ այն օրը որ գրպանը հրազեն մը ունենար, ա՛լ Հայաստանի փրկությունը ապահովված էր, ա՛լ պիտի կրնար ուղղակի Եըլտըզ֊Քեոշկ երթալ, սուլթանը իր առջևը կանչել տալ և առջարկել իր պայմանները, րեվոլվերին բերանը շիտկած «մարդախողող գազանին» քիթին։

Անգամ մը որ իր երազին հասավ ու իր սիրական զենքին տիրացավ, զգաց, ավա՜ղ, թե չափազանց էին անոր վրա դրված հույսերը։ Սակայն Ատոմ այն տարիքը ուներ ուր պատրանքները հուսախաբություններու կը նմանին, իրարու կը հաջորդեն։

— Մեյ մը սա դպրոցեն ելլեմ. այն ատեն կը տեսնենք, ըսավ ինքնիրեն։

Վերջին քննությունները ողորմելի կերպով անցուց։

Խելքը միտքը բոլորովին «հեղափոխության» տված՝ բնավ չէր աշխատեր դասերուն, և իր կարգին մեջ ամենեն գեշ թիվը ունեցավ։ Տեսուչը սակայն, որ ժամ առաջ ազատիլ կ՚ուզեր այդ վտանգավոր տղուն ձեռքեն, կանչեց դասատուները և քննության թիվերը բարեփոխել տվավ.

— Աղբար, տանք սըվոր վկայականը ազատինք ձեռքեն, ըսավ իր պաշտոնակիցներուն։

Դպրոցը ձգելուն հետևյալ օրն իսկ Ատոմ, որ գիտեր պարոն Աշոտի դիրքը «հեղափոխականներուն» մեջ, և անոր բնակած թաղը կը նստեր, ներկայացավ դասատուին։

— Ինծի ալ պիտի առնես ձեր մեջ, եթե ոչ հիմակ աչքիդ առջև, սա ատրճանակովս ինքզինքս կը մեռցնեմ, գոչեց րեվոլվերը գրպանեն հանելով։

Աշոտ վարժված չէր զենքի մոտիկ դրացնության և նեղություն մը զգաց պողպատի կտորին շողալը տեսնելով պատանիին ձեռքին մեջ։

— Կ՚աղաչեմ գրպանդ դիր անիկա, ըսավ ձայնով մը զոր ջանաց հանդարտ ցույց տալ, եթե լեցուն է կրնա վտանգ մը պատահիլ։

— Նախ վերջնական պատասխանը տո՛ւր, գոչեց անզուսպ պատանին, որ կ՚ուզեր վերջապես իր զենքը բանի մը ծառայեցնել։

Այն ատեն դասատուն հանդիսական կերպով մը ըսավ.

— Պարոն Ատոմ, այս րոպեես սկսյալ անդամ եք Առյուծ թաղի Պատուհաս խմբին... գրպաննիդ դրեք ատրճանակը։

Զենքը աներևութացավ, և նոր հեղափոխականը փաթթվեցավ Աշոտի վիզը։

Այդ օրեն ա՛լ աջ բազուկը եղած էր խմբապետին, կ՚երթար կու գար, կը վազեր, թերթ կը բաժներ, թղթատունները նամակ կը ձգեր, հրահանգներ կը տաներ կը բերեր, վերջապես ինք կ՚ըներ խմբին բոլոր այն գործերը, որոնք քիչ շատ վտանգ մը կը ներկայացնեին։ Իր եռանդը սակայն ատով չէր բավականանար. խելքը միտքը ավելի մեծ շրջանակի մը մեջ գործել, ավելի վտանգավոր բաներ ընել էր։

— Աս տղան փորձանք մը պիտի բերե գլխերնուս, ամա՜ն աչքդ չորս բաց, կը պաղատեր միշտ Աշոտին Ակոբճան աղա, որ «հեղափոխական» ըլլալով հանդերձ միշտ խոհեմ մնացած էր։

Խմբին մյուս անդամները տեսակ մը լրտեսություն սկսած էին ընել իրենց խանդավառ անդամին շուրջը, որուն եռուզեռումը օրեօր կ՚ավելանար և մտատանջություն պատճառող համեմատություններ կ՚առներ։

— Ա՜խ մեյմը բանտարկվեի, կը հառաչեր պատանին իր ընկերակիցներուն։ Ե՞րբ պիտի գա արդյոք այն օրն ուր ոստիկանները տունս պաշարեն, իս բռնեն, թևերս շղթաներով կապեն, բանտ տանին, զնտանը նետեն... և մահվան դատապարտեն։ Գիտե՞ք ի՛նչ պիտի պոռամ, կախաղանին վրա, չվանը ճիտս անցուցած ատենին...

— Սո՛ւս տղաս, ոտքդ պագնեմ սո՛ւս եղիր, կ՚աղերսեր խանութպանը աչքերը խոլոր մոլոր չորս կողմ ժուռ ածելով։

Այժմ որ ընթերցողները բավական ծանոթացան Պատուհաս խմբի վեց անդամներուն հետ, դառնանք Մարտիկի տունը ուր, ինչպես ըսինք, հավաքված էին լսելու համար իրենց ատենապետին, պարոն Աշոտի, կարևոր զեկուցումը։

— Ատյանը բացված է, հայտարարեց այս վերջինը տեղեն ելլելով և բազմելով սենյակին մեջ տեղը դրված սեղանին պատվո տեղը, թիկնաթոռի մը վրա։ Մյուս անդամները տեղավորվեցան բոլորտիքը։

— Սիրելի ընկերներ, շարունակեց Աշոտ հանդիսական ձայնով, ձեր բացարձակ գաղտնապահությունը և խորին ուշադրությունը կը հրավիրեմ այն ըսելիքներուս վրա որոնք այս արտաքո կարգի նիստին գումարման տեղի տվին։ Վայրկյանը հասած է ուր վերջապես պիտի ցույց տանք մեր զորությունը, և ահեղ պայքարը մղենք թյուրք բռնակալության դեմ՝ մեր նպատակին հասնելու համար։ Մեր գործունեությունը մինչև հիմա սահմանափակված էր նախապատրաստական շրջանակի մը մեջ, հիմակ Կեդրոնը ինքզինքը բավական զորեղ կը զգա վճռական՝ հրապարակային գործունեություն սկսելու։ Կռիվի գերագույն ժամն է որ կը հնչե, այն ժամը որուն պատրաստությանը համար այնքան անձնվիրությամբ աշխատեցանք ամենքս, և որուն գալուստը անշուշտ սրտատրոփ և հուսալից հրճվանքով մը պիտի ողջունենք։ «Ազատություն կամ մահ», այս եղած է մեր վսեմ նշանաբանը, և ամեն ժամանակե ավելի հիմակ է որ աչքերնիս այդ նշանաբանին հառած պետք է քալենք։

Երկյուղածությամբ լսված այս նախաբանը տարբեր֊տարբեր ազդեցություն առաջ բերավ Պատուհասի անդամներուն վրա։

Զարուհին գույնը նետեց թեթև մը և աննշմարելի դող մը իր մարմինը սարսռացուց։

Մարտիկ անմիջապես խորհեցավ թե ծախելու ժամը կը հասներ. «Նախորդ օրը քսան հազար հատ կը ծախեմ, քանի մը միջնորդի ձեռքով, որպեսզի աչքի չզարնե», որոշեց ինքնիրեն։

Ակոբճան աղա, թեև խորապես հուզված դասատուի հայտարարութենեն, սակայն ուրախ էր մտածելով որ թերևս այդ գերագույն պայքարին հաղթության մրցանակը պիտի ըլլար իր տղոց պանքային գործը։ Ասկե զատ, իր անկարողության և վեհերոտության կռթնած՝ վստահորեն գիտեր, որ այդ կատարվելիք դեպքերուն մեջ վտանգավոր գործոն դեր մը պիտի չտրվեր իրեն։

Դպրոցի կառավարիչը՝ պ. Ղուկաս՝ իր սովորական նաքարատը[22] կրկնեց միտքն ի վար. «Վարդան Մամիկոնյանը ողջ ըլլալու էր...»։

Իսկ Ատոմ, որ Աշոտի դեմը նստած, աչքերը խոշոր֊խոշոր բացած, անոր ամեն մեկ խոսքը կը լափեր, անհագ, հարաճուն հեշտությամբ մը, ա՛լ հափշտակութենեն պիտի խենթենար։ Գերմարդկային ջանքեր կ՚ըներ ինքզինքը զսպելու, իր խանդավառությունը սանձելու համար, որովհետև Աշոտ շատ անգամ սպառնացած էր իրեն զինքը վտանգավոր գործերե հեռու պահել, եթե ավելի պաղարյունությամբ չվարվեր։

Երիտասարդ դասատուն, որ իր նախաբանը ըսելե ետքը պահ մը լռած էր, սիկարեթ մը վառեց և առաջ տարավ խոսքը.

— Գիտեք որ կուսակցությանս Պոլսո այժմյան լիազոր ներկայացուցիչն է պարոն Կուլտամյանց, ինքն է որ հղացած է այն մեծ ծրագիրը զոր պիտի գործադրենք, և որ արդեն ընդունված է Կեդրոնին կողմե։ Մինչև հիմակ գաղտնի պահած էինք զայն մեր ընկերներեն, բայց այժմ ա՛լ գործադրության ժամը մոտեցած է, և մեր ընկերները իրավունք ունին ամեն բան գիտենալու, քանի որ իրենց կյանքը վտանգի պիտի դնեն գործին հաջողությունը ապահովելու համար։ Արդ, առանց մանրամասնությանց մեջ մտնելու և մի առ մի թվելու բոլոր այն կարգադրությունները, որոնք մինչև վերջին ժամը պետք է ծածուկ մնան։ Երկու բառով կ՚ուզեմ հաղորդել գաղտնիքը։

Այն գաղտնիքը, որ այնքան հանդիսական ու խորհրդավոր կերպով կը պատրաստվեր Աշոտ հաղորդելու Պատուհասի անդամներուն, արդեն քիչ շատ գիտեին, ինչպես կարծեմ գիտեն նաև մեր ընթերցողները։ Սակայն մինչև այս գումարման ժամը դասատուն կիսկատար ակնարկություններով կամ անպաշտոն կերպով խոսած էր այդ մասին իր ընկերակիցներուն՝ անհատաբար, ամենուն ալ պատվիրելով որ իրարու բան չըսեն, մինչդեռ հիմակ պաշտոնական զեկուցում մըն էր որ կ՚ըներ, և ասոր համար Պատուհասի անդամները ծանոթ ըլլալով հանդերձ Կուլտամյանցի հղացած հսկայական ծրագրին, անսովոր հուզումով մտիկ ըրին իրենց ատենապետին խոսքերուն։

Աշոտ բացատրեց թե ինչպես առտու մը հանկարծ «հեղափոխությունը» պիտի տիրանար Պոլսո, ձեռք անցընելով անոր բոլոր ռազմական կետերը և կարմիր դրոշակը ծածանեցնելով Ղալաթիայի աշտարակին ծայրը...

— Դրոշակը պատրաստ է, գոչեց Ատոմ, որ ա՛լ չկրցավ իր խանդավառությունը խեղդել։

— Ամեն բան պատրաստ է, պատասխանեց Աշոտ։

Այդ հանդուգն գործը կատարելե ետքը, «հեղափոխականները» պիտի ջանային իրենց գրաված դիրքերը պահել գոնե շաբաթ մը։ Այդ ժամանակամիջոցը բավական էր Եվրոպական անխուսափելի միջամտությունը առաջ բերելու, և վեց պետությանց մարտանավներուն ներկայությամբ կարգադրելու հայկական խնդիրը դեսպանախորհրդի մը մեջ։

Ակոբճան աղա որ սմքած՝ հևիհև անձկությամբ մտիկ կ՚ըներ Աշոտի խոսքերուն, խոշոր շունչ մը առավ վեց պետություններու նավատորմին մուտքը լսելով։ Դեմքը մեկեն ի մեկ պայծառացավ, և ապահովցած գոչեց.

— Հա՛, սանկ ըսե. հիմա խելքս պառկեցավ, չէ նե՝ շիտակը միայն Ղալաթիայի աշտարակին վրա դրոշակ տնկելով չեմ կարծեր որ բան մը ըլլա։ Բայց քանի որ ետին վեց տերություններուն նավերը կան կ՚ըսես կոր, նայե՝ ատոր ըսելիք չունիմ։

— Գործին դիվանագիտական կամ քաղաքական հանգամանքներուն վրա խոսիլ ավելնորդ է, և մեր իրավասութենեն բոլորովին դուրս, պատասխանեց Աշոտ, ի՞նչ կը պահանջվի մենե այս միջոցիս... ասոր վրա խոսինք։

Ու խմբապետը բացատրեց թե Կուլտամյանցի կարգադրությամբ որոշված էր որ մինչև ութը օր, Պոլսո մեջ գտնված խումբերը, ամեն մեկն իր կարողության չափով, գումար մը պիտի հավաքեր ու հանձներ լիազոր ներկայացուցչին, և թե Պատուհաս խմբին համար, Աշոտի հավանությամբ, որոշված էր 150 ոսկի։ Արդ, այս գումարը պետք էր պատրաստ ըլլար անպատճառ մինչև շաբաթ մը։

— Կուլտամյանց անձամբ պիտի գա դրամը առնելու, ավելցուց Աշոտ, և այս առթիվ պիտի հաղորդե ձեզի վերջնական հրահանգները։

— Հարյուր հիսուն ոսկի մեր թաղին համար շատ չէ՞, կմկմաց Ակոբճան աղա, որուն նավատորմիղներուն առաջ բերած շլացումը տեղի տվավ այս դրամական հարցին դիմաց։

— Շա՜տ, գոչեց դասատուն, միթե մեր թաղին մեջ վեց հարուստ չի կա՞ն, որոնք կարող ըլլան քսանհինգական ոսկի տալ ասանկ բանի մը։

— Տասնըվեց ալ կան, բայց կու տա՞ն։

— Եթե իրենց կամքովը չի տան, բռնի կ՚առնենք...

— Ատ ուրիշ։

— Հարկավ, ամենեն դյուրինը այն է, բռնի կ՚առնենք, կրկնեց Ատոմ, որուն համար բուռն միջոցը ամենեն բնականն էր։

— Այո՛, այո՛, սպառնալիքով ուզելու է, վճռեց Մարտիկ, թող տան, էֆենտիմ...

Զարուհի ևս գանձումի այս սպառնական ձևին հարեցավ։

— Ես ալ բռնի պահանջելու գաղափարեն եմ, ըսավ Ղուկաս, մանավանդ որ Եղիշեն ալ կը պատմե թե՝ երբոր Ավարայրի պատերազմին ժամանակ Վարդան Մամիկոնյան...

— Ուրեմն միաձայն հավանությամբ որոշված է, վրա բերավ Աշոտ, դպրոցի կառավարչին խոսքը կտրելով։

Հետո պատրաստեցին այն ուղևորներու ցանկը, որոնցմե նախ անուշությամբ՝ հետո սպառնալիքով պիտի գանձեին դրամը։ Որոշվեցավ որ այդ դժվարին պաշտոնը հանձնել Աշոտին, Ատոմին և Զարուհիին։

— Ա՛խ, ուր էր թե մերժեին դրամը տալու, գոչեց Ատոմ, գրպանեն րեվոլվերը հանելով։

Ե.

Մեր պատմության հերոսը, պ. Աբգար Տեր֊Սիմեոն Մելիք Կուլտամյանց, մինչև հիմակ խորհրդավոր կիսաստվերի մը տարտամության մեջեն միայն ինքզինքը ցույց տվավ։ Մեր ուշիմ ընթերցողները հասկցան անշուշտ որ Կուլտամյանցի պաշտոնին հանգամանքն էր ասոր բուն պատճառը և ոչ թե մեր կողմե ոևէ ջանք մը, չար նախանձե դրդյալ, մութին մեջ ձգելու համար գործիչ մը որուն հղացած հսկայական ծրագրին շուրջը կը դառնա արդեն մեր բովանդակ պատմությունը։ Այս կերպ վարվելով վստահ էինք որ լիովին պիտի արժանանայինք մեր հերոսին հավանության՝ որուն հաճախ հեղեղած մեկ խոսքն էր.

— Մենք հեքիաթների փերիներն ենք, նրանց պես պետք է անտեսանելի մնանք և մի փոքրիկ գավազանի ծայրը ճոճելով վարենք ամեն բան։

Սակայն հիմա վայրկյանը հասավ ձուկի պոչ մը և մազի խուրձ մը կրակին վրա այրելու, որպեսզի փերին երևա մեր աչքերուն։

Քառասուն տարեկան, թուխ, միջահասակ, մորուսավոր, գիրուկ մարդ մըն էր Կուլտամյանց։ Բուն անունը Վարդան Մարտիկյան էր, Էրզրում ծնած՝ հոն առած էր իր նախնական կրթությունը, հետո Պոլիս եկած և երկրորդական վարժարան մը հաճախած էր։ Պոլիսեն ինքզինքը նետած էր Եվրոպա, երկու տարի ժուռ եկած էր Զվիցերիո և Գերմանիո մեջ, ապա ենթադրելով որ մանկավարժ եղած է՝ վերադարձած էր Պոլիս արհեստը ի գործ դնելու համար։ Մանկավարժ ըլլալուն մասին իր ենթադրությունը թեև շատ խախուտ հիմերու վրա հաստատված՝ այսուհանդերձ Պոլիս գալեն ետքը հավաստի իրողություն մը դարձավ և Ուսումնական Խորհուրդը չի համարձակեցավ նույնիսկ ձևակերպության մը բովեն անցնելու զինքը առաջնակարգ մանկավարժի վկայականը տալու համար։ Իր անցագիրը զոր Ժնևի թրքական հյուպատոսին կողմե վավերագրել տված էր, իր մանկավարժի կարողության մասին եղած ամեն կասկած փարատեր էր։ Բայց այդ փայլուն վկայականը չբացավ իր առջև Պոլսո վարժարաններուն դուռները, որովհետև Վարդան Մարտիկյանի կը պակսեր մանկավարժի ամենեն էական հանգամանքը, այն է՝ Կովկասցի ըլլալը։

— Էրզրումցի մանկավարժ կ՚ըլլա՞, կ՚ըսեին բոլոր դպրոցի տնօրեններն, հոգաբարձուները ճիշտ այն համառ թերհավատությամբ, որով հրեաները կը մերժեին Հիսուսը՝ պնդելով թե Նազարեթեն մարգարե չելլար։

— Գիտեմ ընելիքս, խորհեցավ Վարդան որ ձեռներեցութենե զուրկ չէր. Կովկաս կ՚երթամ մեկ երկու տարի կը մնամ ու Կովկասցի եղած կը վերադառնամ։

Եվ պայուսակը կապելով մտավ Պաթումի շոգենավը։

Երեք տարի ետքը Պոլսո թերթի մը գավառացի մեկ թղթակիցը կը գրեր.

«Վերջապես մեր ազգային վարժարանը որուն անկարգ վիճակը տարիներն ի վեր կը տևեր, փայլուն և բարեկարգ շրջանի մը մեջ պիտի մտնե քիչ ատենեն։

Նոր հոգաբարձությունը, որ քաղաքիս լուսավորյալ երիտասարդութենեն կազմված է, ամեն զոհողություն հանձն առնելով պայմանագրություն մը կնքած է Կովկասցի համալսարանական մանկավարժ֊ուսուցչապետի մը՝ պարոն Աբգար Կուլտամյանցի հետ, որուն պիտի հանձնվի դպրոցին տնօրենությունը և կարևոր դասախոսությունները։ Հարգելի ուսուցչապետը քիչ օրեն քաղաքս կը ժամանե։ Պարոն Կուլտամյանց, որ Զվիցերիո և Գերմանիո բարձրագույն համալսարաններուն մեջ կատարելագործած է իր ուսմունքը, քաղաքիս երիտասարդության միահամուռ թախանձանաց միայն զիջանելով հաճած է թողուլ Կովկասն հոս գալու համար»։

Ա՛լ Էրզրումցի Վարդան Մարտիկյան աներևույթ եղած էր ու իրեն հաջորդած՝ Կովկասցի Աբգար Կուլտամյանց։

Մանկավարժը երկար չմնաց այն քաղաքը որուն վարժարանը պիտի բարեկարգեր միահամուռ թախանձանց զիջանելով։ Գացած օրեն արմատական փոփոխություն մը ընել ուզեց որուն շնորհիվ դպրոցը պիտի գերազանցեր գերմանական վարժարանները։ Իզուր հոգաբարձությունը խնդրեց որ քիչ մը բարեկարգությամբ առայժմ գոհանար Կուլտամյանց։ Չէ՛, անպատճառ պետք էր որ գերմանական վարժարանները գերազանցեր։

— Գոնե անոնց հավասարցնելով հիմակուհիմա երթանք, ըսավ երիտասարդությունը, որ սկսած էր զգալ գլխուն եկած փորձանքը։

— Չէ՛, պետք է նրանց գերազանցենք, մի՞թե մենք կապիկի պես նրանց ետևից պիտի գնանք... դա ի՛նչ հոսհոսություն է, պնդեց Կուլտամյանց, որ իրավամբ համոզված էր, թե կովկասցիության առաջին պայմանը համառությունն է։

Սկսավ գերազանցության գործը, և քանի մը ամիս ետքը այնքան կռիվներու տեղի տվավ, որ պարզապես զինքը բռնի դուրս հանեցին քաղաքեն։

Բարեբախտաբար, իրեն համար, երկար ատեն բացը չմնաց։ Ուրիշ թախանձանքներ եկան գտան զինքը և հրավիրեցին տարբեր գավառական քաղաքներու մեջ ուր քանի մը ամիս միայն կը պաշտոնավարեր ու կռվելով կը ձգեր կ՚երթար։ Այս կերպով եթե վարժարանները չէին գերազանցեր գերմանականները, գոնե իր համբավը կը տարածվեր ամեն կողմ։ Նորագույն գաղափարներով տոգորված, սկզբունքի ու նկարագրի տեր, համառ, աննահանջ, վիճասեր մարդու համբավ մը շինած էր և ոչ ոք կը կասկածեր իր կովկասցիության մասին։ «Իշտե[23] ասանկ մարդիկ են Կովկասցիները, կ՚ըսեին գրեթե հիացումով, խոսք չեն հասկնար, բայց սկզբունք ունին. մենք անոնց հակառակն ենք, խոսք կը հասկնանք, բայց սկզբունք չունինք։»

Իր թափառականության մեջ Կուլտամյանց ամեն անցած տեղերը կարող եղած էր ձգել նաև քանի մը խանդավառ հիացողներ իր վրա։ Ասոնք այն երիտասարդներեն էին, որոնց հաճախ կը հանդիպինք։ Ապուշության սահմանները դեգերող սոսկալի կերպով անտանելի էություններ, որոնք իրենց կյանքը կ՚անցընեն բերանաբաց հիանալու ոևէ մեկուն վրա, որ բախտը կամ մանավանդ անբախտությունը կ՚ունենան իրենց վրա ազդելու։ Ա՛լ անիկա է իրենց մտատիպարը՝ հերոսը՝ կուռքը։ Անոր պես խելացի, անոր պես կատարյալ, անոր պես աղվոր, անոր պես ուժով մարդ չի կա ու վա՜յ անոր, որ համարձակվի խնդրո նյութ ընել իրենց կուռքին հազար ու մեկ արժանիքներեն մին. այն ատեն գրեթե մոլեգին կատաղությամբ կը հարձակին ընդդիմախոս ամբարիշտին դեմ և կը ջանան ամեն խենթուխելառ միջոցներով պաշտպանելու սրբություն սրբոցը որ սակայն, իրենց իսկ հայտարարությամբ «արդեն երբեք պաշտպանվելու պետք չունի»։

Կուլտամյանցի այս կարգի խանդավառներն էին որոնք հաջողեցան զինքը Սև Ծովու նավահանգիստներեն մեկուն դպրոցի տնօրեն կարգել։ Հակառակ իր կրած անհաջողություններուն, իր պաշտոնատեղին հասնելուն պես, կեղծ Կովկասցիին առաջին գործը եղավ դպրոցը փակել առժամյա կերպով։

— Մինչև որ Զվիցերիայեն ու Գերմանիայեն նոր մեթոտով դասագիրքերը և աշխարհացույց[24] տախտակները չի գան, չպետք է որ երեխաները դասի սկսեն, վճռեց։

Քաղքեցիներուն մեծ մասը տարօրինակ գտավ այս որոշումը։

— Թո՛ղ հիմակուհիմա եղած գիրքերով դասերը շարունակվին մինչև նորերուն գալը, փոխանակ քանի մը ամիս դպրոցը փակ մնալու, կ՚առարկեին ասոնք։

— Ապուշնե՜ր, դուք ի՞նչ կը հասկնաք մանկավարժութենեն, ի՞նչպես կը համարձակիք դիտողություն ընել Կուլտամյանցի պես համալսարանականի մը որոշումին. ի՜նչ խավարամիտ, հետադիմական, պահպանողական, ավանդամոլ, տիրացու մարդիկ եք. քիչ մը սպասենք ի՞նչ կ՚ըլլա, մինչև որ նոր գիրքերը չի գան չպետք է դասը սկսիլ կ՚ըսե կոր... հարկավ բան մը գիտե. Կովկասցիները մեզի պես առանց սկզբունքի, առանց նկարագրի մարդիկ չեն, իրենց ըրածը գիտեն, կը պոռային խանդավառները։

Ինչ որ մասնավորապես կը կատաղեցներ այս վերջինները այն պարագան էր, որ կը գտնվեին մարդիկ, որոնք կը համարձակեին դիտողություն ընել «չպետք է որ»֊ով բանաձևված որոշումի մը։ Իրենց խանդավառությունը կեսվակես պիտի նվազեր եթե Կուլտամյանց «պետք չէ որ աշակերտները դասի սկսին» ըսած ըլլար։

Քանի մը ամիս անցավ և օր մըն ալ լսվեցավ թե գիրքերն ու աշխարհացույց տախտակները հասեր են և մաքսը կը գտնվին։ Ծնողքներուն ցնծությունը կը հավասարեր տղոց տրտմության, ամենքը իրար կը շնորհավորեին և դպրոցի բացման թվականին վրա գուշակություններ կ՚ընեին։ Սակայն անակնկալ մը եկավ խանգարելու այս կարճատև ուրախությունը։ Կառավարությունը որոշած էր ամբողջ գիրքերը քննութենե անցընել դպրոցի տնօրենության հանձնելե առաջ։ Քնությունը տևեց ամիսի մը չափ և արդյունքը այն եղավ որ ամբողջ դասագիրքերը, աշխարհացույց տախտակներով միասին, վնասակար վճռվեցան ու վար դրվեցան։ Քաղաքին մենծ աղաները կանչեցին Կուլտամյանցը, հաղորդելու համար իրեն այս գույժը։

— Է՜, էտպես պետք է ձգե՞ք գրքերը մաքսում, հարցուց Կուլտամյանց հանդիմանական շեշտով մը։

— Կառավարությունը վնասակար դատեր է այդ գրքերը և բացարձակապես արգիլեր է, անկարելի է ա՛լ անոնցմով զբաղիլ, ի՞նչ կ՚ուզես որ ընենք...

— Խո՛, ինչ տղամարդիկ եք դուք, որովհետև կառավարությունը արգիլեր է, պետք է թևերը ծալած նստեք. շարժվեցե՛ք մի քիչ... շարժվեցե՛ք։

— Ի՞նչ շարժվինք։

— Գնացեք մաքսումը բռնի դուրս գցեցեք ծրարնին, գոչեց Կուլտամյանց ոտք ելլելով և երկու թևովը սնտուկ մը բռնի դուրս քաշել ձևացնելով։

Ասկե ավելի կատարյալ կարելի չէր կովկասցիություն կեղծել։

Բավական հոգնեցան խեղճ աղաները համոզելու համար զինքը թե անկարելի էր ոևէ կերպով գիրքերը կառավարության քովեն առնել։ Մանկավարժը միշտ կը դառնար սնտուկը երկու ձեռքով քաշելու ձևին և կ՚ավելացներ.

— Խո՛, ավելի հեշտ ի՞նչ կա։

Աղաները հրաժարեցան խոսք հասկցնելե իրեն, ինքն ալ համառեցավ իր որոշման մեջ և չուզեց դպրոցը բանալ հին դասագիրքերովը։ Խանդավառները բնականաբար դատապարտեցին մենծ աղաները և արդարացուցին մանկավարժ֊ուսուցչապետը։

— Ինչ նկարագրե զուրկ մարդիկ են ասոնք որ չեն կրնար կոր կառավարության դիմադրել. թմրած, ապականած, ոչնչացած սերունդ... Իրավունք ունի Կուլտամյանց, թո՛ղ վաժարանը փակ մնա, ավելի օգտակար կ՚ըլլա, քանի որ բացվելովը տղաք սխալ ուղղությամբ պիտի կրթվին։

Եվ այս տրամաբանության մեջ անչափ առաջ գացին կեղծ Կովկասցիին կուսակիցները, որ առաջարկեցին ազգային իշխանության շնորհակալության գիր մը ուղղելու Կուլտամյանցի այն ծառայության համար, զոր մատուցած էր ապագա սերունդին՝ փակ պահելով դպրոցը։ Ազգային իշխանությունը որ մասնավորաբար կը ներշնչվեր հարուստ և պահպանողական դասեն, ո՛չ միայն տրամադիր չերևցավ փառաբանելու Կուլտամյանցի առ հայ մանկտին մատուցած այս ժխտական ծառայությունը, այլ ընդհակառակը, որոշեց դադարեցնել ամիսներե ի վեր իբրև վարժապետի անոր սահմանված ամսականը։

Ասով գիրկընդխառն պայքարը սկսավ քաղքին երկու բաժանումներին մեջ և հետզհետե այնքան սաստկացավ որ մենծ աղաները, խնդրին վերջ տալու համար, գործածեցին իրենց սովորական միջոցը, այն է կառավարության դիմել և իրենց հակառակորդները ցույց տալ իբրև խռովարար։ Կառավարությունը որ արդեն հաշտ աչքով չէր նայեր Կուլտամյանցին, զոր ռուսահպատակ կը կարծեր, անմիջապես կոչեց զայն և պատվիրեց մեկնիլ քաղաքեն։ Կուլտամյանց միշտ այն ձևով որով կը խրատեր մենծ աղաներուն գիրքերու սնտուկը առնել մաքսեն, քաշեց իր սնտուկը սենյակեն և նետվեցավ շոգենավ։

Չորս օր ետքը Պոլիս կը հասներ և անարգել ցամաք կ՚ելլար շնորհիվ «Ֆենիքս» ընկերության մեկ ապահովագրին, զոր իբրև ռուսական անցագիր ցույց տված էր քննիչ ոստիկանին։ Մեր մանկավարժը իր չորսօրյա ուղևորության ժամանակ երկարորեն մտածած էր իր ապագա գործունեության մասին, և որոշած էր հրաժարիլ ուսուցչապետի տիտղոսեն որ գիտեր թե պիտի չքալեր Պոլսո մեջ, որ զինքը կը ճանչնային իբրև Էրզրումցի Վարդան Մարտիկյան։ Հիմակ գործունեության լավագույն դաշտի մը՝ հեղափոխության շահագործումը կը հրապուրեր զինքը։ Այս ասպարեզը նոր էր տակավին, հետամուտներ շատ չի կային և գործիչները վարկաբեկ չէին եղած։ Հախուռն հույսերու, աչքափակ վստահության, հարաճուն ոգևորության շրջանն էր տակավին։

Հունձքը առատ էր և մշակները սակավ։

Կուլտամյանց «հեղափոխական» ըլլալու որոշում տալե ետքը կազմեց իր հատակագիծը։ Նախ պիտի պահեր կովկասցիությունը, որ իր հաջողության գլխավոր օժանդակն էր. հետո պիտի չդիմեր արդեն Պոլսո մեջ գործունեության սկսած կուսակցության մը որուն մեջ միայն երկրորդական դեր մը կրնար խաղալ, ավելի վտանգալից գուցե քան շահաբեր, այլ իբրև կուսակցության մը ներկայացուցիչ՝ ինքը պիտի ըլլար նոր կազմակերպության մը պետը։ Ժամանակ չկորսնցուց գործի սկսելու համար։ Անմիջապես իր ծառայության մատուցումը ըրավ Եվրոպա կեդրոնացած «հեղափոխական կուսակցության», որ դեռ Պոլսո մեջ որոշ մարմին մը չուներ։ Իր կովկասցիությունը և հայրենիքի համար զոհվելու տրամադրությունը զոր հայտնած էր առաջին նամակով, թեև լուրջ նկատողության առնվեցան Կեդրոնի կողմեն, սակայն բավական չհամարվեցան լիազոր ներկայացուցչի վկայականը տալու իրեն։ Կեդրոնը ուզեց գիտենալ թե Կուլտամյանց ուներ գործունեության որոշ ծրագիր մը և թե ի՞նչ էր այդ։ Ապագա ներկայացուցիչը ձեռքի տակ պատրաստ ծրագիր մը չուներ, բայց Կեդրոնին պաշտոնագիրը առնելուն պես, հատ մը շինեց և անմիջապես ղրկեց։ Քառասուն հոգիով Պոլսո տիրելու հսկայական խորհուրդն էր։

Կեդրոնը ափ ի բերան մնաց։ Թեև իր մեջ չէին պակսեր հզոր երևակայության տեր մարդիկ, այսուհանդերձ իրենցմե ոչ ոք այդ տեսակ գաղափար մը կարող եղած էր հղանալ մինչև այն ատեն։

Շաբաթ մը ետքը եկավ լիազոր ներկայացուցչի վկայականը։

Հիմակ հասած էր իր մուրատին։ Բայց ասիկա առաջին քայլն էր, և պետք էր ընել գերագույն քայլը։ «Հեղափոխական» ամբողջ մարմին մը պետք էր ստեղծել վարչական խորհրդով, գործադիր ժողովով, թաղային խումբերով։ Կուլտամյանց գործի սկսավ։ Խոսելու, մարդ համոզելու ձիրքը չէր որ կը պակսեր իր քով, ընդհակառակը իր մեծագույն հատկությունն էր այդ.

— Ես պրոպագանդիստ ծնվել եմ, կ՚ըսեր արդար հպարտությամբ մը։

Ժամերով կարող էր վիճաբանիլ ընդդիմախոսին հետ առանց ամենափոքր հոգնության կամ ձանձրույթի նշան մը ցույց տալու։ Իր սկզբունքն էր դիմացինին չխնայել մինչև որ չստիպեր զայն — «իրավունք ունիս, եղբայր» ըսելու։ Տեսակ մը բռնի հավանություն էր որ կը խլեր խոսակիցեն. սակայն այս չափով գոհ չէր ըլլար ու իր զոհը հանգիստ չէր թողուր. օրերով ետևեն կ՚իյնար խեղճին, նորեն կրկնել տալու համար իր հավանությունը։ Այս կերպ վերջապես կը հաջողեր գաղափարակից ընել զայն իրեն։

Մարդ համոզելու իր այս դրությամբ Կուլտամյանց քանի մը ամիս ետքը հաջողեցավ արդեն հիմնել իր «հեղափոխական» մարմինը որ խանդավառության հոսանքեն մղված օրեօր կը տարածվեր ու կը բարգավաճեր։ Դրամական նպաստները՝ հետզհետե կը բազմանային և Պրոպագանդիստը կարող կ՚ըլլար իր ծախքերը հոգալե ետքը նույնիսկ ամսական կարևոր գումար մը ղրկել Կեդրոնին։

Այդ դրամի աղբյուրը, որ երբեք այնքան առատաբուխ չէր երևակայած, զինքը շլացուց. մեծ փառասիրություններու հուրը վառեց իր սրտին մեջ։ Ճղճիմ օրըստօրեական ապրուստը, որուն միայն կ՚ակնկալեր «հեղափոխական» գործունեության մեջ մտնելով, ալ չգոհացուց զինքը։ Խոշոր, վճռական հարվածով մը իր ամբողջ ապագան ապահովելու կարելիությունը ընդնշմարեց այս նոր ասպարեզին մեջ և ուզեց հասնիլ անոր։

Ասոր համար երկու միջոց անհրաժեշտ էին. նախ՝ նոր զարկ մը տալ Պոլսո դրամական հավաքումներուն, երկրորդ՝ դադրեցնել Կեդրոնի դրամ ղրկելու դրությունը, զոր մինչև այն ատեն գործածած էր իր վրա եղած վստահությունը ամրապնդելու և կասկածներ չարթընցնելու համար։

Կուլտամյանց որոշումը տալուն պես, իբրև հզոր նկարագրի տեր մարդ, իսկույն գործադրության դիմեց։ Իր կազմած խումբերուն պետերը կոչեց և ըսավ թե ամիսե մը հարձակման նշանը պիտի տրվեր Պոլսո տիրանալու համար, միայն թե անհարժեշտ է, որ տիրապետության նախորդ օրը տասը հազար ոսկի պատրաստ գտնվեր Պոլսո կեդրոնական մասնախմբին՝ այսինքն՝ իր քով։

— Վեց հազար ոսկին արդեն Կեդրոնը դրել է իմ տրամադրության տակ, ըսավ կեղծ Կովկասցին, այժմ ձեզ է մնում մնացորդ չորս հազար ոսկու չնչին գումարը հայթայթել միայն... դե՛, տղերք, ձեզ տեսնեմ։

Այդ «տղերք»֊ներեն մեկն էր Աշոտը, որ ինչպես տեսանք, իր առած պատվերը խղճի մտոք կատարեց։

Մյուս կողմե Պրոպագանդիստը գրեց Կեդրոնին, որ ներկա կացության մեջ անկարելի էր դրամ ղրկել և թե ամբողջ հավաքած ստակը Պոլիս պիտի ծախսվեր մեծ ծրագրին գործադրությանը համար։

«Լավ պահիր փողերը» պատասխան եկավ։

Կուլտամյանց ձեռքերը շփեց։ Գրեթե տիրած էր Պոլսո...

Սակայն, ավա՜ղ, ուրախությունը կարճ տևեց։ Անակնկալ մը կը սպասեր իրեն։

Զ.

Առտու մը, երբ Կուլտամյանց սենյակը նստած, հավանական հաշիվը կ՚ըներ ձեռքը անցընելիք դրամներուն, դուռը զարկին։

— Մտե՛ք, ըսավ ապահով ձայնով մը։

Պրոպագանդիստը իր բնական տան հասցեն տված էր միայն խմբապետներուն ու Եվրոպայի Կեդրոնին, և ամեն անգամ որ իր սենյակին դուռը զարնվեր, վստահորեն գիտեր, թե իր մարդոցմե մին էր եկողը։ Ճիշտ նույն առտուն ալ կը սպասեր Ոսկեհանք թաղի Վրեժխնդիր խմբի պետին, որ հավաքած դրամները պիտի բերեր։ «Մտեք» արտասանելով հանդերձ՝ Կուլտամյանց գիրքերու դեզի մը տակ սահեցուց թուղթի կտորը որուն վրա թվանշաններ կը գումարեր, և մեկեն ծռեցավ գրասեղանին վրա բաց դրված Պոլսո աշխարհացույցի մը վրա։ Հյուրը ներս մտավ և դուռը գոցեց, սակայն կեղծ Կովկասցին փոխանակ եկողին դառնալու, ալ ավելի խորասուզվեցավ աշխարհացույցին մեջ ու կարկին մը առնելով, սկսավ չափչփել զայն։

— Պարև ձեզ, գոչեց նորեկը, որ իզուր սպասելե ետքը որպեսզի իր վրա ուշադրություն դարձվի, գրեթե բարկությամբ արտասանած էր իր ողջույնը։

Կուլտամյանց շեշտին անծանոթութենեն զարմանահար՝ գլուխը դարձուց և ալ ավելի շփոթած դեմք առավ, երբ տեսավ թե ներս մտնողը ոչ միայն Ոսկեհանքի խմբապետը չէր, այլ բոլորովին օտար մարդ մը։

— Միթե պարոն Կուլտամյանցը չե՞ք դուք, հարցուց նորեկը, քանի մը քայլ առաջ գալով։

— Բայց... նախ դո՞ւք ով եք, գոչեց մյուսը, զգուշաբար ոտք ելած։

— Օ, մի՛ խռովվեք, խնդրեմ, մի՛ խռովվեք, պատասխանեց հյուրը, խնդումերես, վստահացուցիչ կերպարանքով մը. մի րոպեից մենք կը ծանոթանանք միմիանց... մի՛ խռովվեք, մի՛ խռովվեք... ասացեք միայն թե դո՞ւք եք պարոն Կուլտամյանցը։

— Այո՛... ես եմ, ըսավ Պրոպագանդիստը քիչ մը հանդարտած՝ սակայն տակավին կասկածոտ։

— Ուրեմն կարդացե՛ք այս նամակը և կ՚իմանաք իմ անունը և պաշտոնը։

Ու իրեն հանձնեց պահարանի[25] մեջ կնքված թուղթ մը։

Կուլտամյանց բացավ նամակը. առաջին բանը որ աչքին զարկավ կարմիր կնիքը եղավ, որ սպառնալից միամտությամբ մը նստած էր նամակին վարի կողմը։

«Հեղափոխականը» բոլորովին հանդարտեցավ. եկողը ամեն պարագային, իրենցմե մեկն էր։

— Խնդրեմ նստեցեք, ըսավ, աթոռ մը ցույց տալով, և սկսավ կարդալ նամակը որ ամբողջ չորս երես գրված էր։

Այս երկարապատում պաշտոնագրով Կեդրոնը կ՚իմացներ իր Պոլսո լիազոր ներկայացուցչին, որ նկատելով մոտերս Պոլսո մեջ տեղի ունենալիք վճռական դեպքերը, անհրաժեշտ պետքը զգացած էին Կուլտամյանցի օգնական ղրկելու, համազոր իշխանությամբ, որպեսզի ամեն դժվարին պարագայի աջակից մը ունենա իր քով, Կեդրոնը այդ փափուկ պաշտոնը հանձնած էր նամակաբերին՝ պարոն Սիմեոն֊Դավիթ֊Ղուկաս֊Աբգար֊Մելիք Տեր Յովհաննես Ինձելտուրյանցի, որ արդեն իր հերոսական արարքներով ծանոթ էր «հեղափոխության» մեջ։ Պաշտոնագիրը կ՚ավելցներ նաև թե՝ Կուլտամյանց պետք էր լիակատար վստահություն ունենար իր ընկերոջ վրա և ամեն բան անոր խորհրդով ու հավանությամբ կարգադրեր։

Հինգ կարմիր կնիքով տեռորական գործողության մը սպառնական վճիռը հայտնող նամակ մը այնքան տակնուվրա պիտի չըներ մեր Պրոպագանդիստը, որչափ ըրավ այդ պաշտոնագիրը։

Իր ապագա բարօրությունն էր որ խույս կու տար հանկարծ, երբ այնքա՜ն ճիգերե ետքը կը հուսար մոտեցած՝ գրեթե հասած ըլլալ անոր։

Նամակին ամբողջ ընթերցման միջոցին, պարոն Սիմեոն Ինձելտուրյանց առիթ ունեցած էր վերեն վար քննելու իր նոր ընկերը և քայլ առ քայլ հետևած էր դիմագիծներու սրտաճմլիկ ու աղիողորմ քայքայումին, զոր իր տված թուղթը հետզհետե առաջ կը բերեր Կուլտամյանցի դեմքին վրա։

Խեղճ Պրոպագանդիստը կը զգար որ նորեկը՝ աջակիցե մը տարբեր՝ սոսկալի բան մըն էր. տեսակ մը քննիչ էր, որ Կեդրոնը կը ղրկեր իր վրա, իր ամեն արարքները հետազոտելու համար։ Իր այս ենթադրության մեջ չէր սխալեր Կուլտամյանց։

Իր հաջողությունները պատճառ կ՚ըլլային իր կործանման։ Կեդրոնը, մինչև այն ատեն ուշադրություն չէր դարձուցած Պոլսո վրա, զոր ուրիշ «հեղափոխական» կուսակցություններու ազդեցության տակ բոլորովին կորսված կը համարեր։ Երբ Կուլտամյանց իր անխոնջ գործունեությամբ կարողացավ նոր կուսակցության մը հիմերը հաստատել և բավական մեծ մարմին մը կազմակերպել հասույթի անակնկալ աղբյուր մը ստեղծելով, այն ատեն Կեդրոնը սթափեցավ և տեսավ թե Պոլիս ո՛չ միայն կորսված չէր, այլ դեռ կարելի էր մեծ բաներ հուսալ անկե։ Կեդրոնը սա խոհական և անսխալելի հաշիվը ըրավ՝ թե իր լիազոր ներկայացուցիչը հավաքած դրամներուն բնականաբար մեկ չորրորդը միայն կը ղրկեր երբ մյուս մնացածը իրեն կը պահեր, հետևաբար իրաց այդ վիճակին վերջ տալու համար խորհեցավ այդ աջակից լիազորի առաքելության, ճիշտ այն միջոցին ուր «հեղափոխական» գործունեության մը խորհուրդը կար, և հետևաբար կարելի էր անով ծածկել բուն նպատակը։ Որովհետև, պետք է ըսենք, Կեդրոնը չէր ուզեր կասկածներ հարուցանել Կուլտամյանցի մտքին մեջ, որուն ուշիմ ու շահաբեր գործունեությունը գնահատած էր։

Պարոն Սիմեոն Ինձելտուրյանց, որուն հանձնված էր Պրոպագանդիստին վրա հսկելու փափուկ պաշտոնը, քառասունըհինգ տարեկան զուտ Կովկասցի մըն էր։ Իր բուն գործն էր ուսանողություն։ Անով ապրած էր մինչև հիմակ և կը հուսար անով ապրիլ այնչափ ժամանակ, որչափ շարունակեին Պաքուի[26] հորերը քարյուղ[27] արտադրել։ Հարուստ բարերարներ իրեն ամսական հատկացուցած էին՝ նախ որպեսզի երաժշտություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի գյուղատնտեսություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի դեխնիքական գիտություններ ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի մանկավարժություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին, որպեսզի ֆիլոլոկիա ուսանի։ Պոլիս եկած միջոցին նոր բարերարներ նոր ամսականներ հատկացնելու վրա էին որպեսզի անթոպոլոկիա և ֆիզիոլոկիա ուսանի։ Այսպես ուրեմն պարոն Ինձելտուրյանց համալսարանական մըն էր բառին բազմապատկյալ նշանակությամբը։ Ավելի ճիշտ է ըսել համալսարանականություն մըն էր իր ամեն ճյուղավորումներովը։ Եվ մտածել թե պարզ համալսարանական մը ըլլալը բավ է հաճախ անտանելի դառնալու համար...

Համալսարանականը որ իր ուսանողական երեսնամյա կյանքին մեջ առիթ ունեցած էր նաև ուսումնասիրելու պսիկոլոքիան, թեև «նրա համար էդ կեղտոտ բուրժուա բարերաները մի պան չէին վճարել», նշմարեց այն հուզումնալից ավերումը, որ պաշտոնագրին ընթերցումը առաջ բերեր էր Կուլտամյանցի դեմքին վրա։

— Երևի իմ ներկայությունը հեշտ չէ գալիս նրան, մտածեց։

Սակայն Կուլտամյանց շուտով ինքզինքին տեր եղեր էր և գրեթե զվարթերես անայլայլությամբ թուղթը ծալլեց, դրավ դարակին մեջ, ու դառնալով իր հյուրին ըսավ.

— Կեդրոնը շատ խելացի աչալրջությամբ վարվեր է ինձ աջակից մը ղրկելով, մանավանդ ճիշտ այն միջոցին, ուր մեծամեծ դեպքեր տեղի պիտի ունենան և սոսկալի պատասխանատվություն մը կը ծանրանա վրաս։ Հավատացեք որ ձեր ներկայությունը զիս չափազանց գոհ կ՚ընե։

Այս կեղծավորական հայտարարության պատասխանելու կը պատրաստվեր մշտնջենական ուսանողը, երբ դուռը զարկին։

— Դարձյա՞լ աջակից մըն է՝ Կեդրոնեն ղրկված՝ արդյոք, խորհեցավ ինքնիրեն խեղճ Կուլտամյանց, և ոտք ելավ անձամբ դուռը բանալու համար։

Այս անգամ եկողը ճիշտ իր առտվընե ի վեր սպասած մարդն էր. Ոսկեհանք թաղի խմբապետը։

Չոր, նիհար, ճմռտկած դեմքով մարդ մըն էր այդ խմբապետը, որուն բուն անունը Մարկոս Պետրոսյան էր և որուն, «հեղափոխության» մեջ, Շապուհ Պերճունի անունը շնորհած էին, և որ սակայն ավելի ծանոթ էր Կամացուկ մակդիրովը զոր իրեն տված էր իր ընկերներեն մեկը։ Հանդուգն, վարպետորդի, ձեռներեց մարդ մըն էր Ոսկեհանք թաղի խմբապետը, որուն համար վտանգը ավելի հրապույր կ՚ազդեր քան թե վախ։ Եթե «հեղափոխական» չըլլար, հավանական էր որ դրամանենգ կամ մաքսախույս պիտի ըլլար, որպեսզի միշտ առիթ ունենար ոստիկանության հետ կռիվ մղելու և ձերբակալվելու ենթակա տենդալից կյանքով ապրելու։ Ասով չեմ ուզեր ըսել թե Կամացուկ չարագործ կամ ավազակ ըլլալու համար ծնած էր. ընդհակառակը իր մեջ արկածախնդիր զգացումին չափ զորավոր էր պարկեշտության զգացումը և հաճախ այդ երկու, քիչ շատ հակառակ, տրամադրությունները մարտնչած էին իրարու դեմ առանց կարենալ համաձայնելու և համերաշխ գործունեության ասպարեզ գտնելու։ Հիմակ ա՛լ երջանիկ էր Կամացուկ. «հեղափոխությունը» եկեր հաշտեցուցեր էր այդ ընդդիմամարտ զգացումները, և ասիկա պարտական էր Պրոպագանդիստին, որ առաջին տեսակցությամբ կարող եղած էր գնահատել և վերլուծել զինքը և անմիջապես խմբապետ կարգել, առանց նախնական փորձերե անցընելու։ Կուլտամյանցի այդ արարքը տեսակ մը երախտագիտությամբ լեցուցած էր Կամացուկի սիրտը, որ ա՛լ ամբողջ հեղափոխությունը կը նույնացներ Պրոպագանդիստին հետ, և որուն համար չի կար ավելի մեծ, ավելի հայրենասեր գործիչ մը քան մեր նախկին մանկավարժը։ Իր հիացումը պաշտումի հասած էր այն օրը, ուր պարզած էր իր հղացած հսկա ծրագիրը Պոլսո տիրանալու մասին։

— Միայն թե՝ հաջողելու համար փող հարկավոր է... Շատ փող։

— Թող այդ ըլլա ուզածդ, գոչած էր խանդավառ խմբապետը, կը գտնենք։

— Ո՞րչափ կրնաս գտնել երկու շաբթվան մեջ։

— Դուն ըսե թե ինչ կը պահանջես մեր խմբեն։

— Չորս հարյուր ոսկի։

— Հինգ հարյուր պիտի բերեմ, վճռած էր Կամացուկ, ու եթե չկրնամ բերել թո՛ղ ասոնք ածիլեմ։

Եվ ցույց տված էր իր պեխերը։ Կամացուկ գոշ[28] էր և իր պեխերը մեծ տեղ մը չէին գրավեր դեմքին վրա, բայց նույնիսկ այդ սակավությունը անոնց արժեքը կը գերապատկեր իր աչքին, ու երբեք չէր պատահած որ չկատարեր խոստում մը որուն վկաներն եղած էին անոնք։

Դուռը զարնելով երբ խմբապետը Կուլտամյանցի սենյակը մտավ դեմքը կը ճառագայթեր։

— Բերի և քիչ մըն ալ ավելի, գոչեց առանց ուշադրություն ընելու թե իր մուտքը և խոսքերը ի՞նչ շփոթության մատներ էին Պրոպագանդիստը։

Բայց հազիվ թե բառերը արտասանած՝ հասկցավ ըրած անզգուշությունը երբ նշմարեց աթոռին վրա բազմած անծանոթ մարդը։

Ինձելտուրյանց պարապ տեղ պսիքոլոկիան չէր ուսումնասիրած, ակնթարթի մը մեջ հասկցավ անցած դարձածը և ըսավ ինքնիրեն.

— Այդ մարդը դրամ բերած է և Կուլտամյանց կ՚ուզեր ծածկել ինե...

Ու բարձրաձայն ըսավ, խոսքը Կամացուկին ուղղելով.

— Մի վախեք, եղբայր, ես օտարական չեմ, երևի դուք մեզնից եք և բերել եք այն փողը որին սպասում էինք, խնդրեմ առաջ եկեք։

Հետո Կուլտամյանցին դառնալով՝

— Դե՛, հասկացրու պարոնին թե ո՛վ եմ ես...

— Այո՛, Կեդրոնեն եկած է. հիմակ եկավ, կմկմաց Պրոպագանդիստը ճարը հատած։

Կամացուկ արդեն իր մեծավորին վկայությանը պետք չէր ունեցած ապահովվելու համար. անծանոթին կովկասյան հայերենը, որուն «Հեղափոխերեն» կ՚ըսեր ինք, արդեն զինքը հանդարտեցուցած էր։

— Առե՛ք, ըսավ հաղթական ձևով մը սեղանին վրա դնելով լաթի մեջ ծրարված ոսկիներու կույտ մը, հինգ հարյուր քսան յոթը հատ է...

Երկու ներկայացուցիչները նստեցուցին Ոսկեհանքի խմբապետը և թեյ հրամցուցին։ Հետո, բնականաբար, խոսակցությունը դարձավ մեծ ծրագրին շուրջը, որուն կատարյալ հաջողության վրա բնավ կասկած չուներ Կամացուկ, հիմակ մանավանդ որ Ինձելտուրյանցի չափ կարող օժանդակ մը հասած էր Կեդրոնեն։

— Մեր խումբը իր ամեն պատրաստությունները տեսած է, ձեր ամեն հրահանգները կետ առ կետ գործադրված են, և միմիայն նշանի մը կը սպասենք, ըսավ Կամացուկ։

— Լավ, լավ, արդեն այդ մասին ես վստահ էի... իմ տեղեկագիրներուս մեջ միշտ Ոսկեհանքի խմբին համար գոհություն հայտնած եմ Կեդրոնին, այնպես չէ՞ պարոն Ինձելտուրյանց։

— Այո՛, այո՛, պատասխանեց հավիտենական ուսանողը։

— Շնորհակալ եմ, այն ձեր ազնվությունն է, մենք մեր պարտքը կատարած ենք միայն, առաջ բերավ խմբապետը, բայց ե՞րբ պիտի տրվի նշանը...

— Երբոր ժամանակը գա... դեռ մի քիչ էլ սպասեցեք։

— Ալ կարծեմ դրամի դժվարությունը վերացած է, այնպես չէ՞։

— Իհարկե, իհարկե։

— Ուրեմն ի՞նչ բանի կը սպասենք։

— Է՜հ, մի՞թե մի այդպիսի ծանր գործ թեթևությամբ կը կատարվե՞... Կեդրոնից պետք է հրահանգ գա։

— Կեդրոնի՞ց...

— Իհարկե, Կեդրոնը այժմ բանակցության մեջ է Եվրոպական կապինետների հետ... պետք է մի վերջնական բազի[29] վրա դնել խնդիրը։

Կամացուկ չհասկացավ թե ի՞նչ էր բազը, բայց Պրոպագանդիստին վճռական շեշտեն ըմբռնեց թե՝ անկարելի էր բան մը ընել մինչև որ խնդիրը բազին վրա չդրվեր։

Իր բերած գումարը սակայն տեսակ մը իրավունք կու տար իրեն քիչ մը ավելի առաջ մղելու իր հարցումները, հետևաբար հարցուց.

— Խնդիրը շուտո՞վ կը դրվի այդ ձեր ըսած բանին վրա։

— Իհարկե, իհարկե...

Խմբապետը կռահեց թե որոշ բան մը իմանալիք չունի. ոտք ելավ ու խոսակիցները բարևելով մեկնեցավ։

Սանդուղեն իջած ատեն կը խորհեր.

— Լեզուներուն տակ բան մը կար, բայց չուզեցին ըսել, կ՚երևա որ Եվրոպան ձեռքի տակե պիտի օգնե մեզի, արդեն ես ատիկա գուշակած էի... Է՜հ իրավունք ունին չըսելու, ասանկ գործերու մեջ գաղտնապահություն պետք է։

Երկու լիազորները մեծկակ շունչ մը առին երբ դուռը փակելով աներևույթ եղավ Ոսկեհանքի խմբապետը։

— Ո՜ւֆ, գնանք ընթրելու, սովացել եմ, գոչեց Ինձելտուրյանց ոտքի ելլելով, զվարթ, կայտառ, երջանիկ, մարդու մը պես, որ անոթի է և գիտե թե լավ ճաշ մը պիտի կրնա ընել։

— Երթա՛նք, պատասխանեց Կուլտամյանց. հետո հանկարծ նշմարելով ոսկիներու ծրարը որ միշտ սեղանին վրա կը մնար.

— Հա՛, լավ միտքս ընկավ, պետք է այդ դրամը միասին առնենք և անմիջապես հանձնեք փոսթին Կեդրոն ղրկելու համար, այնպես չէ՜...

Պրոպագանդիստը զգացեր էր թե իր վրա ղրկված քննիչը չէր այն անաչառ, անկաշառ, անշահախնդիր, անհամբույր և անհաշտ առասպելական տիպարներեն մեկը, որոնք իբր թե գոյություն ունին աշխարհի վրա, և մասնավորապես մարդոց մեջ։ Այսուհանդերձ խղճի անդորրության համար ուզեց ճաշելե առաջ բոլորովին վստահ ըլլալ Կեդրոնի պատգամավորին թաքուն տրամադրությանցը մասին, և ասոր համար դրամի անմիջական առաքման խնդիրը մեջ տեղ նետեց։ Ծուղակը լավ էր և Ինձելտուրյանց մեջը ընկավ իր պսիքոլոկիայով միասին։

— Ի՞նչպես, կամենում ես փողերը ղրկել հե՞նց այս րոպեիս... թո՛ղ այժմ, եղբայր, ճաշից հետո կը խորհինք էդ մասին, պատասխանեց։

— Բայց փոսթը կը մեկնի։

— Վնաս չունի... դե՛ քալիր, սովացել եմ ասում եմ քեզ. վեր ա՛ռ էդ ծրարից մի երկու ոսկի ու գնանք։

Է.

Կուլտամյանց և Ինձելտուրյանց ուղղվեցան Բերայի մեծ փողոցին վրա գտնված գարեջրատուն մը։ Ճամբան վիճաբանություն մը բացված էր երկու հեղափոխականներուն միջև ապագա անկախ Հայաստանի մեջ ի գործ դրվելիք կրթական ծրագրին մեկ քանի կետերուն մասին։ Կուլտամյանց կը պահանջեր որ՝ քննության ժամանակ՝ հսկող օգնականները իրավունք ունենային աշակերտներու տրվելիք թիվերուն վրա դիտողություն ընելու, իսկ մյուսը կը պնդեր թե դասատուներեն դուրս ոչ ոք պետք է միջամտեր այդ խնդրին։ Վեճը այնչա՜փ տաքացավ որ երբ գարեջրատուն հասան Ինձելտուրյանց մոռցավ իր անոթությունը և երկու պոք ապսպրեց։ Բանակռիվը սակայն երկու բաժակ գարեջրով լուծելու հանգամանք չուներ, և հազիվ չորրորդը պարպելե ետքը կրցան խնդիրը փակել շարունակությունը հետևյալ օրվան թողնելով։

Ճաշը հայրենասիրական վառ խոսակցություններով անցավ։ Ինձելտուրյանց Կախեթու գինին գովեց, Կուլտամյանց դիտել տվավ, թե Փոքր Հայքի մեջ ալ կային աղեկ գինիներ։

— Ա՜խ, մեր հայ աղջիկներու ձեռքով քաղված խաղողի անարատ գինին։

— Ա՜հ, մեր հայ գյուղացու քրտինքով ողողած որթերու գինին։

— Ա՜հ, մեր պապենական օճախի կարմրորակ գինին։

— Է՜հ, մեր հորենական երդիքի անուշահամ գինին։

— Վա՜հ, մեր այգեստանու հոտավետ գինին։

Բայց, ավա՜ղ, ո՞ւր գտնել այդ հայրենասերներուն անշիջանելի ծարավը հագեցնելու կարող Ակոռիի կարասները։ Խեղճերը ստիպվեցան գոհանալ Կեոզ֊Թեփեի գինիով։

— Համարյա՛ թե սուլթանին արյունն ենք խմում, ըսավ Ինձելտուրյանց անգամ մը ևս համաձայնեցնելով ազգասիրությունը պարագաներու անմիջական հանգամանքին։

Ճաշը ավարտելուն՝ սուլթանը երեք շիշ պակաս արյուն ուներ։ Երբ երկու հերոսները «կերան և ըմպեցին ըստ դյուցազանց պայմանի» զգացին թե խահվե մը անհրաժեշտ էր այս ապերախտ ազգին փրկության ծառայող անձնազոհներուն մարսողությունը դյուրացնելու համար։

Սպասավորը սուրճը բերավ։

— Սա քովս գտնված դրամներուն խնդիրը ի՞նչպես պիտի կարգադրենք, հարցուց Կուլտամյանց որ վայրկյանը եկած համարեց այդ հրատապ հարցը մեջ տեղ նետելու։

Ինձելտուրյանց ժպտեցավ։ Սիկարեթ մը ուզեց ընկերոջմեն, վառեց ու քանի մը անգամ ուժով քաշելե ետքը դուրս տվավ ծուխը, որ Տիրոջը հաճելի ողջակեզի մը մուխին պես ուղղակի վեր բարձրացավ։

— Աշխարհքումս մարդը մի միկրոկոզմա է, սկսավ Ինձելտուրյանց. նա ձևացնում է ինքնին մի ամբողջություն, որ ունի իր սեփական կյանքը և պահանջքերը. նա համարյա՛, կապված է իր նմանների հետ մի խիստ ֆիկտիվ կապով։ Միկրոկոզմայի համար արտաքին աշխարհը այն նշանակությունը ունե՝ որ ունե...

— Բայց, կ՚աղաչեմ, եթե կարելի է նախ սա փողերուն խնդիրը կարգադրենք, պնդեց Կուլտամյանց, տեսնելով որ ընկերը իմաստասիրական տեսություններու մեջ կը մոլորի։

— Ախր այդ մասին եմ խոսում, ըսավ մյուսը ժպտալով։

Եվ իրա՛վ ալ այդպես էր։ Ինձելտուրյանց առաջ տարավ իր վարկածը, և սա եզրակացության հանգեցավ թե՝ հայրենասիրություն և հեղափոխություն պետք չէր, որ իր շահերեն զրկեին միկրոկոզման, որ իր մեջ կը պարունակեր արդեն ավելի ներքին ու ավելի բնական հայրենիք մը։ Կոզմոսը չէր կրնար իտեալական վիճակի մը հասնիլ մինչև որ մեն մի միկրոկոզմա չունենար իր սեփական բարգավաճությունը։ Միկրոկոզման որչափ զորանար, այնչափ իր զորությամբն իսկ, առանց ոևէ ալտրուիստական[30] ջանքի, պիտի զորացներ կոզմոսը, որ ուրիշ բան չէ, այլ եթե միկրոկոզմաներու բովանդակությունը, հետևաբար ժողվված դրամները պետք էր բաժանել երեք մասի, մին իրեն, մյուսը Կուլտամյանցի և մնացածը Կեդրոն ղրկելու համար։

Կուլտամյանց, ինչպես ըսենք, կռահած էր որ Կեդրոնեն եկած լիազորին հետ համաձայնության պիտի գար, բայց չէր հուսար որ կնճիռը այսքան դյուրին, մանավանդ այսքան փիլիսոփայական կերպով պիտի լուծվեր։ Հիմակ բոլորովին ապահով և ուրախ, չքաշվեցավ ազատորեն խոսելու։

— Ճշմարիտը, պատասխանեց, ես ալ արդեն Կեդրոնին դրամ ղրկելու դրության հակառակ եմ։ Չէ՞ մի օր ապակեդրոնացումը լավագույն է։

Եվ վար չմնալու համար Ինձելտուրյանցեն, ինքն ալ սկսավ երկար տեսություն մը կեդրոնացման և ապակեդրոնացման մասին, և ջանաց այդ կերպով ևս լուծելու հավաքված դրամները մեջերնին բաժանելու խնդիրը։

Ինձելտուրյանց անմտադիր ականջով հետևեցավ իր խոսակցին.

— Ախր, կեդրոնացում, ապակեդրոնացում դրանք պարապ բաներ են, ըսավ արհամարհոտ քմծիծաղով մը. խնդիրը, բարեկամ, նկատիր ավելի բարձր, ավելի իդեալական տեսակետից... կոզմոսի և միկրոկոզմայի տեսակետից։

Երբ երկու «միկրոկոզմա»֊ները դուրս ելան գարեջրատունեն, իրիկուն եղած էր ու արդեն կազերը վառված։

— Գնանք մի սենյակ գտնել ինձ համար, ըսավ Ինձելտուրյանց որ կազի լույսերը տեսնելով հիշեց թե մոռացած էր իրեն համար սենյակ պատրաստելու։

Սենյակի խնդիրը կարգադրելե ետքը գացին իրիկվան ճաշն ընելու և հետո Կուլտամյանց՝ առանձին՝ իր տան ճամբան ձեռք առավ։

Քալելով հանդերձ, Պրոպագանդիստը կը մտածեր ցերեկի իմաստասիրական խոսակցության վրա։ Միկրոկոզմայի տեսակետը նորանոր հորիզոններ բացած էր իր աչքին առջև։

— Շատ աղվոր բացատրեց Ինձելտուրյանց միկրոկոզմայի և կոզմոսի իրարու հետ ունեցած առնչությունը, կը խորհեր։ Իրավցնե, ինչ կ՚ուզեն թող ըսեն, սա Կովկասցիները մենե տարբեր մարդիկ են. փիլիսոփայական ըմբռնում մը, հասկացողություն մը ունին, որ մեր քով կը պակսի, հետո, ի՜նչ սկզբունք, նկարագիր, ի՜նչ կորով, ի՜նչ ստամոքս... Միկրոկոզման զորացնել, ազատ, անկախ բարգավաճ վիճակի մը հասցնել, ահա՛ փրկությունը, ահա՛ բուն հեղափոխությունը։

Հանկարծ նոր լույս մը ծագեցավ մտքին մեջ, նամանավանդ Ինձելտուրյանցի բառերով «իդեալական բարձր տեսակետ մը».

— Եթե, մտածեց, բաժնեմ իմ քով եղած դրամները անոր ու Կեդրոնին հետ, զրկում մը, հարստահարություն մը, գողություն մը ըրած չե՞մ ըլլար այն միկրոկոզմային զոր ես ինքս կը ներկայացնեմ։

Եվ խեղճ մարդը խղճի խայթ մը զգաց այն անօրենության համար զոր պիտի գործեր իրեն դեմ։

Այս խորհրդածություններով էր որ տանը դուռը զարկավ։

Ներս մտնելու միջոցին մեկը թևեն բռնեց և ըսավ։

— Ո՞ւր ես, ժամերե ի վեր քեզի կը սպասեմ։

Պատուհաս խմբի պետ Աշոտն էր։

— Ի՞նչ կա, հարցուց Կուլտամյանց իր խոսակցին կերպարանքեն դող ելած։

— Ծանր բաներ, վեր ելլանք ու կը պատմեմ։

Երկու հեղափոխականները առանձնացան Կուլտամյանցի սենյակը։

— Ատոմը բռնվեցավ, ըսավ Աշոտ։

— Ի՞նչպես...

Դասատուն նստավ աթոռի մը վրա և սկսավ իր պատմությունը։

Հանգանակության գործը հաջող կերպով առաջ գացած էր թաղին մեջ, ամենքը գրեթե հոժար կամքով կամ առ առավելն պզտիկ սպառնալիքով մը կատարած էին իրենց հայրենասիրական պարտականություննին, միայն երկու հարուստ գտնվեր էին, որոնք չէին ուզած ցնծալ ոևէ կերպով, և նույնիսկ սպառնացեր էին ոստիկանության իմաց տալ, եթե «հեղափոխականները» պնդեին իրենց պահանջման վրա. Աշոտ խոհեմություն համարած էր, գործը բոլորովին չվտանգելու համար հրաժարիլ այդ անպիտաններու տալիք դրամեն, բայց Ատոմ ինքն իր գլխին գացեր էր այդ հարուսներեն մեկուն տունը և րեվոլվերը ցույց տալով առնելիքը ուզեր էր։

Հարուստը զենքին նեղացուցիչ դրացնութենեն ազատելու համար Ատոմին ըսած էր.

— Տղաս, կեցիր իրար հասկնանք. խնդրին մեջ սխալ հասկացողություն կա... ես չըսի որ դրամ չեմ իտար, այլ ըսի որ...

Եվ աղաչեր էր Ատոմին որ հետևյալ առտու, ժամը իննին կրկին իր տունը գա դրամները առնելու։ Երբ պատանին ներկայացած էր որոշյալ ժամուն, տանը մեջ պահվտած երեք ոստիկան վրան հարձակեր ու ձերբակալեր էին զինքը։

— Ե՞րբ եղավ ձերբակալությունը։

— Այս առտու։

— Է՜, մյուս հավաքած դրամները...

— Քովս են, բերի որ քեզի հանձնեմ։

Ու Աշոտ համրեց 420 ոսկի։

Պրոպագանդիստը ոսկիներուն ծրարը տեղավորեց Կամացուկի ծրարին քով, հետո գովեստներ կարդաց Պատուհաս խմբի անդամներուն գործունեության վրա։

— Պետք է ձեր մասին մի լավ վկայություն տամ Կեդրոնին, ըսավ Աշոտի ուսը ծեծելով, հա՛, ձեզ տեսնեմ, տղե՛րք, անձնվիրաբար աշխատեցե՛ք, ազատություն կամ մահ, այս է մեր դեվիզը, Մայր Հայաստան ձեզի կը նայի արտասվալից աչքերով և «Վրե՜ժ» կը մրմնջե...

— Ատոմի ազատման մասին ի՛նչ կարելի է ընել արդյոք։

— Այդ մասին կը խորհվի. իհարկե պետք է ջանալ նրան փրկելու այդ վատ թյուրքերու ճանկից... պետք է այս մասին խոսիմ ազդեցիկ անձերի մոտ, և եթե այդ կերպով կարող չեղանք զինքը բանտեն ազատելու, այն ատեն հեղափոխական գործունեությամբ կ՚ազատենք... դու առայժմ գտի՛ր Ատոմի մի լուսանկարը։

— Լուսանկա՞րը...

— Այո՛, որպեսզի եթե մի ծանր դատապարտություն կրե կամ բանտի մեջ մեռնի, պատկերը դնենք մեր թերթին մեջ, իբրև մեր կուսակցության հերոսներեն մեկը։

Աշոտ խոստացավ գտնել լուսանկարը և քիչ մըն ալ տեսնվելե ետքը իր պետին հետ մեկնեցավ հետևյալ օրը կրկին գալու որոշմամբ։ Կուլտամյանց, երբ առանձին մնաց, անցավ գրասեղանին առջև և մինչև այդ օրը հանգանակված դրամներուն հաշիվն ըրավ և տեսավ որ քովը 2200 ոսկիի չափ ժողվված էր։ Ոսկիները հիսունական հատ համրեց ու զատ զատ թղթի պատատներու[31] մեջ փաթթեց, հետո պատատները քովե քով շարեց դարակին մեջ, սիրատարափ գորովալից նայվածք մը ուղղեց անոնց. անկե՜ղծ, անխարդախ, գորովալիր սիրահարի նայվածք մը, որ զուրկ չէր տեսակ մը երազկոտ անուշութենե։

Հետո սկսավ հանվիլ։ Ատոմի ձերբակալությունը, որ հանկարծ միտքն ինկավ, զինքն անհանգիստ ըրավ.

— Եթե այդ տղան բավական կամք չունենա ու ամեն բան պատմե, խորհեցավ, կրնա շատ մը ձերբակալություններու տեղի տալ և վերջ ի վերջո նույնիսկ վտանգել զիս։

Եվ կարգ մը հավանականություններու տխուր հեռապատկեր մը պարզվեցավ երևակայությանը առջև։ Ատոմ, բանտի ու հարցաքննության տաժանքներուն չկրնալով տոկալ բերան կու տա իր ընկերները. ոստիկանությունը առանց Աշոտը ձերբակալելու կը հսկե վրան, կը հասկնա թե որո՛ւ հետ հարաբերություն ունի և վերջապես կ՚իմանա իր անունն ու հասցեն։ Զինքը կը ձերբակալեն, մեջ տեղ կ՚ելլե իր ռուսական հպատակ չըլլալը, տունը կը խուզարկեն, դրամները կ՚անցնին վատ թյուրքերուն ձեռքը և ինքը կը ղրկվի Աքիա[32] և կամ ուրիշ վատառողջ տեղ մը։ Եվ ամենուն մեջ կը փճանա, կը ջախջախվի «միկրոկոզման» որուն բարգավաճումեն կախում ունի ամեն բան։

— Չէ՛, վարանումը վատություն է, ոճիր է այս պարագային, վճռեց Կուլտամյանց, վաղն իսկ պետք է ձգեմ Պոլիսը, թե՛ իմ և թե՛ այստեղի խումբերուն փրկությանը համար։

Անկողնին մեջ նորեն այդ մտածումը զինքը շարունակեց լլկել։ Ամեն տեսակետով իր փախուստը կ՚արդարանար աչքին առջև, ո՛չ միայն կ՚արդարանար, այլ նույնիսկ դյուցազնական արարքի մը, հերոսական գործողության մը համեմատությունը կ՚առներ։ Նախ «տղերք»֊ը պիտի ապահովեր իր մեկնումովը, հետո անգլուխ պիտի չմնային քանի որ Ինձելտուրյանց հոն էր և ավելի ազատորեն կրնար գործել իբրև ճշմարտապես ռուսահպատակ։ Ասոնցմե զատ իր մեկնումը անհրաժեշտ էր վերջ մը տալու համար Պոլիսը տիրելու ծրագրին։ Պոլիս մնալ առանց «հեղափոխության» կարմիր դրոշակը Ղալաթիայի աշտարակին վրա տնկելու, պարզապես վարկաբեկ ըլլալ էր ամբողջ խումբերուն առջև, իսկ դրոշակը տնկելու փորձել... ո՛չ, այդ աստիճանի չէր հասներ իր հեղափոխականությունը։ Իրա՛վ է որ այդպիսի հսկայական խորհուրդ մը երկնելե ետքը, չգործադրել զայն ու կծիկը դնել տեսակ մը պզտիկություն էր, բայց այդ պզտիկության մեջ Կուլտամյանց ինքզինք առանձին չէր զգար։ Մեծն Նաբոլեոն ալ Անգլիա արշավելու ծրագիրը հղացավ, բայց չկրցավ գործադրել։ Բայց աստի խումբերը կազմ ու պատրաստ հո՛ն էին, թող ծրագիրը հաջողեցնելու փորձը Ինձելտուրյանց ըներ և եթե հաջողեր, թո՛ղ ան առներ հաղթության պսակը։

«Հեղափոխական» սուրբ գործին մեջ ամեն անձնական փառասիրությունը կը խեղդեր, կը սպաներ Կուլտամյանց, իսկ քովը գտնված դրամնե՞րը... Իհարկե միասին պիտի տաներ, վատ թյուրքերուն ձեռքը անցնելու վտանգեն ազատելու համար և հետո... Ինձելտուրյանցի այնքա՜ն իմաստասիրորեն բացատրած «միկրոկոզման» պետք չէր զրկել, կողոպտել իր իրավունքներեն։ Ճշմարիտ «հեղափոխականը» որ արդարության առաքյալն է և անոր հաղթանակին համար կը կռվի, հակասության մեջ կ՚իյնա երբ իր անձին դեմ կ՚անիրավե։ Այդ արարքովն իսկ անարժան է անիկա անկեղծ հեղափոխական անունին, և այդպիսի հեղափոխականին արժանի է որ վիզեն երկանաքար մը կապեն և... այս խորհրդածություններով Կուլտամյանցի քունը տարավ։

Հետևյալ առտու կանուխ, սենյակի դրան տրված ուժգին հարվածներ ընդոստ արթնցուցին Պրոպագանդիստը։

— Ո՞վ է, ի՞նչ կա, գոչեց անկողնին մեջեն՝ այս անժամանակ այցելութենեն դող ելած։

— Բա՛ց, ես եմ՝ Մարգարը։

Փայլակ թաղի Կայծակ խմբին պետն էր։

— Դրամ բերած ըլլալու է, մտածեց Կուլտամյանց հանդարտությունը գտնելով և դուրս նետվեցավ անկողնեն դուռը բանալու համար։

Մարգար ներս մտավ այլայլված դեմքով։

— Երեկ մենե երկու հոգի առին տարին, ըսավ խմբապետը առանց սպասելու Կուլտամյանցի որ կը պատրաստվեր խոսք ուղղելու, տուներնին խուզարկեցին, շատ մը թղթեր ժողվեցին... Երեկվընե ի վեր...

— Հավաքված դրամնե՞րը...

— Քովս են, կրցա բերել... Երեկվընե ի վեր թաղը գրեթե պաշարման վիճակի մեջ է...

— Ամբո՞ղջ է։

— Այո՛, ամբողջ թաղը...

— Ախր, թաղը չեմ հարցներ, բերած փողերդ...

— Այո՛, այո՛... այդ երկուքին առթիվ ուրիշ շատ ձերբակալություններ եղան, բայց անոնք հոգ չէ, մենե չեն...

— Որչա՞փ է...

— Քսանըհինգի չափ։

— Միա՜յն քսանըհինգ։

— Էո ինչ կ՚ուզեք որ ըլլա, մինակ մեր պզտիկ թաղին մեջ քսանհինգը հատը... շատ չէ՜։

— Ես գոնե երեք հարյուր կը սպասեի ձենե, գոչեց Պրոպագանդիստը հայտնապես սրտմտած։

— Երեք հարյո՜ւր ձերբակալություն...

— Ի՞նչ ձերբակալություն, ես բերած դրամիդ մասին կը խոսիմ։

— Հա՛, կը ներես ուրեմն, 220 ոսկի է։

— Ուրեմն նախ այդ փողերը գցիր կենտրոնական գանձարանում և ապա կը խոսենք այդ խնդիրների մասին, ըսավ Կուլտամյանց դրամները առնելով։

Պրոպագանդիստը կովկասյան հայերեն կը խոսեր մանավանդ երբ հանդիսավոր ըլլար պարագան։

Ը.

Կուլտամյանց քանի մը կազդուրիչ խոսքերով Մարգարը սրտապնդելե ետքը, ճամբու դրավ։

— Ա՛լ վարանելու ժամանակ չի կա, մտածեց առանձին մնալուն պես, այսօր իսկ մեկնելու է... հաջող հովերը դադրեցան ու ձախորդությունն է որ կը փչե, քաջ ղեկավար մը այս պարագային պետք է անմիջապես նավը ուղղե դեպի անքույթ[33] նավահանգիստը... Եթե ազգը ամբողջովին կարելի չէ փրկել, փրկենք գոնե ազգին մեկ անհատը։

Եվ սկսավ մեկնումի պատրաստությունները։ Վտանգավոր թուղթերը այրեց, պայուսակը կապեց, դրամները գրպանեց, հետո տանտիրուհին կանչելով սենյակին հաշիվը մաքրեց։

— Այս պայուսակը թող հոս մնա, պատվիրեց տանտիկնոջ, ես նամակով հետո իմաց կու տամ թե ո՛ւր պիտի ղրկեք։ Եթե գան զիս փնտռելու՝ ըսեք որ դուրս ելած եմ և չեք գիտեր երբ վերադառնալս։

Երբ փողոց ելավ ինքզինքն ապահով ու թեթև զգաց գրպանը լեցված ոսկիներուն ծանրությամբ։ Քիչ մը ատեն աննպատակ թափառելե ետքը, ուղղվեցավ Ղալաթիա իմանալու համար թե ի՛նչ շոգենավ կար նույն օրը մեկնող։

— Եթե բախտ ունիմ Բաքեի շոգենավ մը կը գտնեմ, կ՚ըսեր։

Բախտ ուներ։ Լ՚Առմենին պիտի մեկներ, կեսօրեն ետքը ժամը 4֊ին, դեպի Մարսեյլ։

Այս զուգադիպությունը զինքը չափազանց ուրախացուց։ Իր փախուստեն զգացած անորոշ խղճի խայթը բոլորովին փարատեցավ։ Լ՚Առմենիով փախուստը պատվավոր նահանջի մը ձևը կ՚առներ իր աչքին, որ գրեթե հաղթանակի մը կը մոտենար։

— Երբոր իմացվի թե Լ՚Առմենիով փախած եմ, կը խորհեր, «տղերքը» սիրտ պիտի առնեն։

Բայց շոգենավին մեկնելուն դեռ շատ ժամանակ կար. Կուլտամյանց քարափին վրա գտնված գարեջրատուներեն մեկը մտավ ու անկյուն մը քաշվեցավ, սպասելով որ ժամանակը անցնի։

— Խե՜ղճ Ինձելտուրյանց, մտածեց, կեսօրին մոտ ժամադիր եղանք իր տունը, պիտի երթայի զինքը առնելու և միասին պիտի ճաշեինք։

Ժամացույցը նայեցավ։

— Օ, ո՜րչափ շուտ անցեր է ժամանակը, ահա արդեն կեսօր է։

Ճաշը հոն ըրավ և ժամը երկուքին մոտ գնաց Լ՚Առմենիի մոտերը, որուն շուրջը արդեն իրարանցումը սկսած էր։

Ապահով քայլվածքով ուղղվեցավ դեպի շոգենավին սանդուղը, որուն ոտքը ոստիկան մը կեցած էր։

Ոստիկանը թեև կասկածոտ աչքով քննեց զայն բայց չհամարձակեցավ կեցունելու, և Պրոպագանդիստը կրցավ անարգել շոգենավ մտնել։

Կուլտամյանց անգամ մը որ Լ՚Առմենիի կամրջակին վրա ոտք դրավ, մեծկակ շունչ մը առավ և ձեռքերովը շոշափեց գրպանները վստահ ըլլալու համար որ դրամներն ալ իրեն հետ փրկված էին վատ թյուրքերուն ճանկեն։

Ժամը չորսին շոգենավը սուլեց, կաթսան ֆշաց և մեկնման պատրաստություններ սկսան։ Հեղափոխականը վերնահարկի եզրին կռթնած կը դիտեր նավաստիներու գործողությունը։ Երբ երկաթը քաշեցին ու պարանները քակվելով Լ՚Առմենի քարափեն անջատվեցավ և սկսավ ծանր֊ծանր հառաջանալ դեպի Մարմարա, Կուլտամյանց խորհեցավ թե Հայաստանն ալ այսպես, օր մը, պիտի հնչեցներ իր սուլիչը, պիտի վառեր իր զավակներու սիրտը, ծուխ ու բոց պիտի արձակեր և փշրելով զինքը կաշկանդող կապանքները պիտի հառաջանար դեպի ազատություն։

Եվ հայրենանվեր «հեղափոխական» Պրոպագանդիստը, սիրտը թունդ ելած, սիկարեթ մը վառեց։

Թողունք մեր հերոսը իր ճամփորդությունը շարունակե և դառնանք Ինձելտուրյանցի քով որուն կնճռոտ վիճակը որչափ շահեկան՝ նույնչափ ալ կարեկցության արժանի է։

Երբ կեսօր եղավ և Կուլտամյանց չերևցավ, արտաքո կարգի լիազորը սկսավ մտատանջության մատնվիլ։ Ժամը մեկին ա՛լ չկրցավ համբերել և դուրս ելլելով ուղղվեցավ Կուլտամյանցի տունը։ Դրանը առջև կեցած էր Կամացուկ ու կը խոսակցեր տանտիկնոջ հետ, ջանալով իմանալ Պրոպագանդիստին ո՛ւր գտնվիլը։ Երբոր հեռվեն նշմարեց Ինձելտուրյանցը զոր, ինչպես գիտենք, նախորդ առտու ճանչցած էր, ուրախության աղաղակ մը արձակեց և վազելով քանի մը քայլ առավ դեպի անոր.

— Ո՞ւր է աս մարդը, գոչեց Կուլտամյանցին ակնարկելով, անպատճառ պետք ունիմ զինքը տեսնելու։

— Կրկին փո՞ղ ես բերել, հարցուց Ինձելտուրյանց հեշտաշփոթ այլայլումով մը։

— Չէ՛, աղբար, չէ, ուրիշ գործ ունիմ... ծանր բաներ կան...

— Ես ալ նրան եմ փնտռում... զարմա՜նք որ սենյակումը չէ։

— Առտուն կանուխ գացեր է և երբ վերադառնալը չէ ըսեր։

— Մի՞թե... բայց ես սովացել եմ։

Ինձելտուրյանց Կամացուկին առաջարկեց Եանիի գարեջրատունը երթալ ճաշելու։ Մեկնելե առաջ տանտիկնոջ պատվիրեցին որ եթե Կուլտամյանցը գար, հոն ղրկեր զինքը։

Ճաշի միջոցին խմբապետը պատմեց այն ծանր դեպքերը որոնք պատահած էին և որոնց մասին խորհրդակցելու եկեր էր ներկայացուցչին հետ։ Ոստիկանությունը քանի մը օրե ի վեր վերջապես տեղեկացած էր թե «հեղափոխականները» մեծ ցույց մը պատրաստելու վրա են և դրամ կը հավաքեն։ Ամեն թաղերու մեջ ձերբակալություններ եղած էր և Կամացուկի ընկերներեն մեկ քանին ալ բռնված էին։ Բռնվողներուն մեջ կը գտնվեր Սիմոն անուն ընկեր մը, որուն գաղտնապահության վրա շատ վստահություն չուներ խմբապետը, նույնիսկ կասկածներ ուներ թե այդ Սիմոնը կաշառված էր ոստիկանութենեն։ Այնպես որ ժամեժամ ինքն ալ բռնվելու վտանգին մեջն էր և ասոր համար խոհեմություն համարեր էր իր տունը ձգել և Բերա բարեկամի մը քով ապաստանիլ։ Այսուհանդերձ շատ կը վախնար որ իր բացակայության տունը կոխեին ու խուզարկություններ կատարեին։

Ինձելտուրյանց հետաքրքրությամբ մտիկ ըրավ այս ամենքը, միայն զարմանք հայտնեց թե ինչո՞ւ ոստիկանութենեն այդչափ կը վախենային. հեղափոխական մը մի՞թե պետք էր վախնար ոստիկանութենեն և զգուշական միջոցներ ձեռք առներ։

Կամացուկ, քիչ մը ամոթահար, ուզեց ինքզինքն արդարացնել.

— Հարկավ հեղափոխական մը իր կյանքը նվիրած է Հայրենիքին և պետք չէ որ խույս տա վտանգեն, այսուհանդերձ երբ կարելի է չձերբակալվիլ, լավագույն չէ՞ նույնիսկ գործին օգտին համար զգուշություններ ընել։ Մանավանդ որ իր ձերբակալմամբը ոևէ օգուտ չըլլալե զատ, մեծամեծ վնասներ ալ կրնան առաջ գալ։

Կովկասցին չհամոզվեցավ այդ պատճառաբանություններեն. նույնիսկ չափազանցյալ ու անհեթեթ համարեց ձերբակալման վախերը, և ջանաց հասկցնել իր խոսակցին թե ի՛նչ էր անհատական ազատությունը, թե ոևէ քաղաքացի չէր կրնար ձերբակալվիլ ու բանտարկվիլ («Շվեյցերիայում») առանց նախապես սահմանյալ պարագաներու և օրենքով որոշված ձևակերպությանց։

Իսկ գալով Կամացուկի հայտնած երկյուղին թե գուցե ոստիկանությունը Սիմոնի հայտնություններուն վրա իր տունը կոխեր ու խուզարկեր, Ինձելտուրյանց չկրցավ քահքահ մը զսպել։

— Ախր դուք երեխաներ եք տակավին, գոչեց։

Եվ արգահատանքով խառնված հեգնությամբ մը բացատրեց այդ ողորմելի տգետ հոսհոսին որ «էնվիօլաբիլիտե դը դօմիսիլ»[34] անունով «մի պան կայ» («Շվեյցերիայում») որուն համեմատ ոչ ոք կարող է բռնի մտնել մեկուն բնակարանը առանց դատական օրինավոր արտոնության և թե պատժական օրենքը տուգանքի ու բանտարկության կը դատապարտե ասոր հակառակ գործողը։

— Բայց, պարոն, պատասխանեց Կամացուկ, դեռ երեկ առտու մեր թաղը երկու տուն կոխեցին...

— Չպետք է որ էդպես լինի, գոչեց Ինձելտուրյանց, դա նկատվում է «աբյու դը պուվար»[35], «Շվեյցերիայում» նրա համար խիստ պատիժ է սահմանվել։

Թյուրիմացությունը այս ձևով պիտի շարունակվեր անշուշտ տակավին երկար ժամանակ, երբ վերջ գտավ Աշոտին ներս մտնելովը։

Պատուհաս խմբի պետն ալ իր կարգին եկեր էր Կուլտամյանցը տեսնելու, և տանտիրուհիեն իմանալով որ արդեն երկու հոգի անոր կը սպասեին Եանիի գարեջրատունը, փութացած էր հոն. հուսալով գուցե անոնցմե տեղեկություն մը առնել իր մեծավորին մասին։ Դասատուն արդեն կը ճանչնար Կամացուկը, հետևաբար վստահորեն մոտեցավ երկու ընկերներուն։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1900֊1901
(անավարտ)

Օտյանի քաղաքական-երգիծական այս վեպը մամուլում առաջին անգամ լույս է տեսել 1901 թվականին։ Իր սովորության համաձայն Օտյանը այն գրում էր մաս առ մաս։ Առաջին և երկրորդ գլուխները լույս տեսնելուց հետո հեղինակը ուղևորվեց Փարիզ և շարունակեց երեք ամսից։ Սակայն Օտյանին վիճակված չէր ավարտել իր նրբահյուս այս վեպը։ Դաշնակցականները մի կողմից, հնչակյանների ներսում առաջ եկած ներքին վեճերը մյուս կողմից,— վեճեր, որոնց առիթներից մեկն էլ Օտյանի այս կարգի գործերի հրապարակվելն էր հնչակյան մամուլում՝ ուղղված ոչ միայն Հ. Յ. Դաշնակցության, այլ նաև հնչակյանների դեմ,— խանգարեցին Օտյանին, և վեպը կիսատ մնաց։ 1910թ., Դաշնակցության դեմ մղած նոր, բուռն պայքարի շրջանում Օտյանը իր թերթերից մեկում վերահրատարակեց «Պրոպագանդիստը»։ Երկրորդ վերահրատարակության ժամանակ էլ, ցավոք, հեղինակը չամբողջացրեց գործը. վերահրատարակվեցին վեպի միայն Ա-Զ գլուխները («Կառափնատ», №№ 42-51, ութ թերթոն)։ (Ծանոթ. հրատ.)

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Գրահաշիվ — հանրահաշիվ։

[2] Իրագիտություն — ֆիզիկա։

[3] Մեթերնիք — Մետերնիխ֊Վինեբուրգ, Կլեմենս Վենցել Լոտար ֆոն (Metternich-Winneburg, 1773֊1859), իշխան, ավստրիացի պետական գործիչ և դիվանագետ։ Ավստրիայի արտգործնախարարը, ապա և կանցլերը 1809֊1848 թթ.։ Մետերնիխը 1815թ. Վիեննայի համաժողովի, ապա և «Սրբազան դաշինքի» գլխավոր կազմակերպիչներից էր։

[4] Կատոն Երեց, Սկիպիոն — Մարկոս Տուղիոս Կիկերոնի (Ցիցերոն) «Կատոն Երէց կամ թէ՝ Վասն ծերութեան առ Տ. Պոմպոնիոս Ատտիկոս» (Cato maior de senectute, մ.թ.ա. 45/44 թթ., հայ. թրգմ.՝ 1843, թրգմ․ Հ․ Գաթըրճյան) վիճաբանական երկի գլխավոր գործող անձինք։

[5] Մխտար — քյոխվա, գյուղապետ։

[6] Քոնսոլիտ — արժեթուղթ, խաղարկության ենթակա։

[7] Ինշալլահ — երանի, Աստծո կամոք։

[8] Մաստիքա — օղու տեսակ։

[9] Այվալըք — այվա՝ սերկևիլ, որից պատրաստված օղին։

[10] Մուրատ — մուրազ, իղձ, գործածվում է նաև իբրև անձնանուն։

[11] Կենե — դարձյալ։

[12] Բեք (պեք) — շատ, անչափ։

[13] Պանքա — բանկ, դրամատուն։

[14] Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։

[15] Նկատի ունի խառնիխուռն, անհասկանալի բազմություն։ Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։ Այվազ — սպասավոր։ Ալայ — բազմություն, խումբ, բանակ։

[16] Խաֆա (ղաֆա) — գլուխ։

[17] Թալիան — այսինքն՝ Իտալիան։

[18] Պաշի (բաշի) — գլխավոր, ղեկավար։

[19] Սարաֆլար քեհասի — սեղանապետ, սեղանավորների պետ։

[20] Պեքճի — պահապան։

[21] Տարրագիտություն — քիմիա։

[22] Նաքարատ — կրկներգ։

[23] Իշտե — ահա։

[24] Աշխարհացույց — քարտեզ։

[25] Պահարան — ծրար։

[26] Պաքու — Բաքու։

[27] Քարյուղ — նավթ։

[28] Գոշ — ցանցառ մորուս ունեցող, ցանցառամորուս, քարձ։

[29] Բազ — հիմք, բազա։

[30] Ալտրուիստական — այլասիրական, այլասիրություն բառից։

[31] Պատատ — ծրար, կապոց։

[32] Աքիա (Աքյա) — քաղաք Օսմանյան կայսրությունում, ծառայել է իբրև աքսորավայր։ Այժմ նավահանգիստ Իսրայելում։

[33] Անքույթ — ապահով, անվտանգ։

[34] L'inviolabilité du domicile — բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունք (ֆր.)։

[35] Abus de pouvoir — իրավասությունների չարաշահում (ֆր.)։

Երվանդ Օտյան

Պրոպագանդիստը

թերթոն վեպ

Երևան — 2017