Երվանդ Օտյան

ԵՐԿԵՐ

վեպ, պատմվածք, ֆելիետոն

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Օտյան, Երվանդ Խաչիկի

Երկեր։ [Վեպ, պատմվածք, ֆելիետոն] / Ե. Օտյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2017.— 346 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի ժողովածու: 6 հ. / Ե. Օտյան; Կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ա. Մակարյան; Խմբ. կոլ.՝ Ս. Բազյան և ուրիշ.; Նկ.՝ Կ. Տիրատուրյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1960֊1963.— 6 հ.; դիմանկ.; 23 սմ։

Հրատարակությունը ներառում է Երվանդ Օտյանի քաղաքական, սոցիալական երգիծանքն արտացոլող «Պրոպագանդիստը», «Ազգային բարերար», «Գործի մարդիկ», «Վաճառականի մը նամակները», «Պատերազմ և... խաղաղություն» թերթոն վեպերը, «Հեղափոխության մակաբույծները» շարքն ամբողջությամբ, պատմվածքներ, նովելներ, քրոնիկ֊ֆելիետոններ։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊4֊9

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Երվանդ Օտյան, 1869֊1926

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Վեպեր

Պրոպագանդիստը

Ազգային բարերար

Գործի մարդիկ

Պատերազմ և... խաղաղություն

Վաճառականի մը նամակները...

Պատմվածքներ

Հեղափոխության մակաբույծները

Վաշխառուն

Իֆոդրա

Հոդվածի մը պատմությունը

Կաղանդի վիպակ

Լևոն թագավորին սուրը

Աղոթքը

Մոսապ Լեսիմ

Մուլետ

Այրին

Հաշտությունը

Համբարձում աղա

Ոսկեմոլը

Ֆելիետոններ և քրոնիկներ

Քրոնիկ

Իմ մանկության հիշատակներս

Տիկինը կ՚ընդունի

Շաբաթական քրոնիկ

Շաբաթական քրոնիկ

Շաբաթական քրոնիկ

Շաբաթական քրոնիկ

Ազնվաշուքներու շուրջը

Օրմանյանի երգը

«Հեղափոխությունը» հայ լեզվին մեջ

Կույրը և իր գանձը

Ընթացիկ բառարան

Ժամանակակից բառագիտություն

Քիչ մը ժպիտ

Ծանոթագրություններ

ՎԵՊԵՐ

ՊՐՈՊԱԳԱՆԴԻՍՏԸ
(Վեպ ազգային-հեղափոխական կյանքե)

Ա.

Երբ զանգակը հնչեց մեծ սրահին մեջ, պ. Աշոտ ինքն ալ աշակերտներուն չափ ուրախ, դուրս նետվեցավ դասարանեն և ուղղվեցավ խոսարան կոչված մութ ու աղոտ սենյակը ուր՝ հանգիստի պահուն՝ դասատուները կը հավաքվեին։

Այդ օրը իր աշխարհագրության դասը տալու տրամադրություն չուներ։ Զբաղկոտ, մտատանջ դեմքով եկած էր դպրոց, գրքին վրայեն մեքենաբար հարցումներ ուղղած էր աշակերտներուն և առանց մտիկ ընելու լսած էր անոնց պատասխանները։ Դիտողություն մը, սրբագրություն մը չէր ըրած բնավ. նույնիսկ — «Լա՛վ, տեղդ նստե», հրամայած էր աշակերտի մը՝ որ Ասիական Թյուրքիո գլխավոր նավահանգիստներուն մեջ դասած էր Եանյան։

Խոսարանին մեջ արդեն տաճկաբանը, հայերենի և գրահաշիվի[1] դասատուները կայնած կը խոսակցեին, երբ Աշոտը ներս մտավ։

— Իրաց կացությունը ծանր հանգամանքներ կ՚երևի թե առած է, կ՚ըսեր գրահաշիվի դասատուն՝ խորհրդավոր կերպով մը սկսված խոսակցությունը շարունակելով։

— Պարագաները շատ աննպաստ են, պատասխանեց պ. Օննիկ, հայերենի դասատուն, և հակառակ ձեր կարծիքին՝ ես սա եզրակացության պիտի հանգիմ որ ձեր հուսացած ելքը պիտի չունենա և թե ձեր լավատես ենթադրությունները շատ իրականանալի չեն... Այսուհանդերձ, ըսեմ որ ասիկա զուտ իմ անձնական կարծիքս է, կրնա հակառակը պատահիլ, կրնամ սխալած ըլլալ, չեմ գիտեր։

— Բայց, եղբայր, վերջապես սկզբունքի խնդիրը կա, ոտնակոխ չեն կրնար ընել, գոչեց տաճկաբանը։

— Սկզբունքը երբեմն կրնա ոտնակոխ ըլլալ երբ ընդդիմամարտ զորավոր շահեր կան մեջ տեղ, կ՚ըսե Քավուր, պատասխանեց գրահաշիվի դասատուն, ծանր, հանդիսական, գրեթե հուղարկավորական լրջությամբ։

— Ի՞նչ է խնդիրը, մեջ մտավ Աշոտ, սիկարեթ մը վառելով։

— Կարծեմ Պիզմարք մը ըլլալու հարկ չկար հասկնալու համար, որ այս ժամուս մեզ զբաղեցնող խնդիրը մյուսյու Մինասին խնդիրն է, պատասխանեց գրահաշիվի դասատուն։

— Ձգեցե՛ք, եղբայր, այդ տեսակ պարապ բաներու վրա վիճաբանելու ատե՞ն է, գոչեց Աշոտ, այս կերպ փոխարինելով իր խոսակցին հեգնական ու վիրավորիչ պատասխանը։

Մինաս դպրոցին իրագիտության[2] դասատուն էր և վերջի եռամսյա քննության ատեն զրո մը տված էր թաղեցի ունևորի մը տղուն, որ բնավ չէր կրցած պատասխանել իրեն ուղղված հարցումներուն։ Հարուստը, որ թաղական խորհրդին մեջ բարեկամներ ուներ, պահանջած էր շենք շնորհք թիվ մը տան իր տղուն։ Դասատուն ընդդիմացած էր, դպրոցի հոգաբարձության պաշտպանությանը կռթնելով, ու ասկից ծագած էր խնդիր մը, որ ինչպես տեսանք, այնչափ լրջորեն կը ծեծվեր խոսարանին մեջ։ Անտարակույս Աշոտ իրավունք չուներ այդ աստիճան թեթևորեն դատելու իր արժանահարգ պաշտոնակիցներուն հուզած խնդիրը, որուն մասին ինքն ալ ուրիշ օրեր ժամերով վիճած էր։ Բայց այդ օրը տեսանք, որ Աշոտ սովորական մարդը չէր։ Խելքն ու միտքը ուրիշ տեղ կը սավառնեին, ու իր այս տրամադրության մեջ «Պիզմարք»֊ն ալ վրա գալով, մտազբաղությունը գրգռության փոխված էր։ Գրահաշիվի դասատուն սակայն ուշադրության չառավ, կամ թերևս չուզեց առնել, Աշոտի անսովոր կերպարանքը, և տեղի չտվավ դյուրավ։

— Պարո՛ն, ըսավ աշակերտի մը խոսելու ձևով, Մեթերինք[3] ըսած է որ «Պզտիկ խնդիր չի կա», և ըստ իս այս խնդիրը այնչափ կարևոր է, որչափ Անգլիո բարլամենթին մեջ հուզված խնդիրները։ Սա ևս ըսեմ որ խնդրին մեջ մյուսյու Մինասին բռնած դիրքը արժանի է Կատոնի[4] մը։

— Կատոն երե՛ց, կրտսե՞ր, հարցուց Աշոտ խեղկատակ ձևով մը, որ երբեք հաշտ չէր այն հանդիսավորության, որով իր ընդդիմախոսը կ՚ըմբռներ վիճաբանությունը։

— Եթե խնդիրը անձնական պիտի տանեինք, լավ է որ լռենք, գոչեց գրահաշիվի դասատուն այլայլած, ատանկ թեթևորեն խոսելով ո՛չ միայն կը նախատեք մյուսյու Մինասը որ՝ կը կրկնեմ՝ Կատոնի մը արժանի կերպով կը վարվի կոր խնդրին սկզբեն ի վեր, այլ նաև կը նախատեք Կատոնը. բան մը, որ չեմ կարծեր թե ներելի ըլլա նույնիսկ Սկիպիոնի մը համար։

— Մենք միշտ այսպես ենք արդեն, վճռեց հայկաբանը, խորհրդարական վիճաբանություն ընել չենք գիտեր, սկզբունքը նկատողության չենք առներ, նյութեն կը շեղինք, և ճիշտ ասոր համար է որ Թիերի պես, Կլատսթոնի պես, Կամպեթթայի պես մարդիկ մեր մեջ առաջ չեն իգար։

— Միջավայրն ալ պետք է նկատողության առնել, ըսավ թյուրքերենի դասատուն իր չեզոքութենեն անորոշապես դուրս ելլելով։

Վեճը անշուշտ ավելի պիտի բորբոքեր ու երկարեր եթե՝ բարեբախտաբար՝ դադարի տասը վայրկյանը լրացած չըլլար։ Զանգակը հնչեց և դասատուները ուղղվեցան իրենց դասարանները։

— Պարապ մարդիկ, կը մտածեր Աշոտ դասարան մտնելով, ոչինչ խնդիրներով կը զբաղին, մինչդեռ անդին այնչափ կարևոր բաներ կան։ Ի՞նչ թմրած, անբանացած ուղեղներ են ասոնք... Կովկասցիները իրավունք ունին, փճացած մարդիկ ենք մենք։

Դասի միջոցին Աշոտ նորեն ինկավ իր մտազբաղ վիճակին մեջ. շարունակեց մեքենական հարցումները և անուշադիր լսեց տրված պատասխանները։ Ատեն ատեն ժամացույցը կը նայեր տենդոտ, անհամբեր շարժումներով։ Պահ մը սիկարեթ մը հանեց ու վառեց։ Աշակերտները իրարու երես նայեցան գայթակղած զարմանքով և մեջերնեն մին անպատկառորեն ըսավ.

— Մյուսյու, դասարանին մեջ ծխելը արգիլվեր է։

Տղուն դիտողությունը ընդհանուր ծիծաղ մը առաջ բերավ և Աշոտ սիկարեթը նետեց ամոթախառն բարկությամբ մը։

— Վնաս չունի, մյուսյու, հատ մը ծխեցեք, ըսավ ուրիշ տղա մը, ներողամիտ, հայրական շեշտով մը։

— Լռե՛, անպիտան։

Վերջապես ժամը լրացավ, երեկոյան արձակուրդի փրկարար զանգակը հնչեց ու Աշոտ անձրևնոցը առած փողոց ելավ։

Երեսուն տարեկան, նիհար, միջահասակ, թուխ երիտասարդ մըն էր Աշոտ Սևան, մասնագետ աշխարհագրության և պատմության։ Ուսուցչի ասպարեզը սկսած էր գավառային դպրոցի մը մեջ՝ ուր պաշտոնավարած էր երեք տարի, ու հետո վերադարձած Պոլիս։ Իր մտատիպարն էր վաճառականի մը քով գրագրության պաշտոն մը, և դասատվությունը նկատած էր իբր առժամյա գործ մը, տեսակ մը քավարան, ուրկե պիտի անցներ հասնելու համար երանելիներու դասը։ Սակայն տարիները կը բոլորվեին ու ինքը կը հավերժանար «առժամյա» ասպարեզին մեջ։ Հիմակ ա՛լ գրեթե հրաժարած իր ոսկի երազեն, խարսխած էր դասատվության մեջ և գոհ էր իր վիճակեն, գոնե նյութականի մասին։ Դասերը հետզհետե կ՚ավելնային և կարևոր դպրոցներու մեջ մուտք գտնել կը սկսեր։ Սակայն միշտ բարձրամիտ արհամարհանք մը պահած էր իր պաշտոնին դեմ, ու անձնազոհություն մը, շնորհք մը ընելու պես կը վարեր զայն։

— Այս ապերախտ ասպարեզին մեջ կարողություններս անօգուտ կը մաշին կոր, կը մտածեր ինքնիրեն և նույնիսկ կը կրկներ երբեմն իր մտերիմներուն։

Ստուգապես կը հավատար թե թաքուն, հրաշալի կարողություններ ուներ, որոնք գործունեության միջոցներե զուրկ, իր ներսիդին երկար ատեն մնալով՝ կը սպառնային իրենց կենսական ուժը կորսնցնելու և օր մը բոլորովին փճանալու։

Իր այս տրամադրության մեջ կը տվայտեր, երբ 1895֊ի սկիզբները հանկարծ գաղափարը ունեցավ «հեղափոխական» գործին մասնակցելու. «Ատոր մեջ գոնե գործածեմ կարողություններս» մտածեց։ Անմիջապես դիմեց պաշտոնակից բարեկամի մը որ հայտնի գործիչ մըն էր։ Բարեկամը որ խանդավառ, գործունյա, աղմկարար երիտասարդ մըն էր, Կոռնակ Բագրատյան անուն, թևաբաց ընդունեց զինքը։

— Ապրի՛ս, գոչեց Աշոտի ճակատը համբուրելով, հիմա մարդ եղար, տես քեզի հետ ինչե՜ր պիտի ընենք։ Երեք ամիսեն վստահ եղիր որ խմբապետի վկայագիրդ բերել պիտի տամ, առ այժմ սա թերթերը կարդա։

Աշոտ թեև շլացած իր առջև պարզված հեռապատկերեն, սակայն եռամսյա սպասողական վիճակը քիչ մը երկար դատեց և հարցուց իր բարեկամին.

— Է՛, մինչև այն ատեն, բան մը պիտի չընե՞մ։

— Ինչպես չէ, նախ քսակիդ համեմատ ամսական բան մը պիտի վճարես...

— Ատ դյուրին է։

— Հետո, պիտի ջանաս որ ուրիշներեն ալ նվերներ հավաքես...

— Գործելո՜ւ, գործելո՜ւ դաշտ, եղբա՛յր։

— Բայց կամաց֊կամաց, դեռ նոր պիտի ճանչնանք քեզի, քննենք ու փորձենք կարողությունդ։ Մեր կուսակցության անդամները բնության կը նմանին, ուսում չեն ըներ։

Աշոտ հակառակ իր ջանքերուն ստիպվեցավ ընդունիլ նորավարժի վիճակը, որուն ենթարկած էր զինքը Կոռնակ։ Այսուհանդերձ այդ կրավորական ու անգործոն «հեղափոխությունն» իսկ բավական եղած էր կերպարանափոխելու իր հոգեկան վիճակը։ Սահմանափակ, տկար միջոցներով կղզիացած սոսկական մարդ մը ըլլալե տարբեր էր։ Կը զգար որ մեծ ու զորավոր ամբողջության մը մասը կը կազմեր հիմակ, ու ատիկա անսահման, աննահանջելի ուժի մը զգացումը կու տար իրեն։ Այդ հավաքական զորությունը, մանավանդ իր թաքուն ու խորհրդավոր ձևին տակ, ալ ավելի խոշոր համեմատություններ կ՚առներ իր աչքին։ Փողոցը քալած ատեն իրեն այնպես կը թվեր թե ամբողջ բանակ մը կու գար ետևեն, դաշույններով, ատրճանակներով, ռումբերով զինված մարդիկ՝ որոնք առասպելական քյուլահներու տակ անտեսանելի եղած՝ կը հետևեին իրեն։ Ա՛լ ներողամիտ, արհամարհանքով մը կը նայեր իր բնակած թաղին ունևոր վաճառականներուն վրա որոնց քով գրագրության պաշտոն մը իր անիրականալի անուրջը եղած էր մինչև այն ատեն։ Չէ՞ մի՛ որ ամենուն ալ կյանքը իր ձեռքին մեջն էր. կ՚ապրեին՝ որովհետև ինք անպատեհություն մը չէր տեսնար ատոր մեջ։ Հետո, վերջապես պետք էր որ այդ փճացած, անբան արարածները բանի մը ծառայեին։ Թող տալու էր իրենց որ ստակ շահին՝ քանզի դրամ պետք էր սուրբ գործին համար.

— «Մեր դրամապահներն են անոնք» կը կրկներ միշտ և այնքան հավատքով որ իրիկուն մը երբ մորմեն ու քրոջմեն իմացավ թե Մերկեր աղան, թաղին մեծագույն հարուստը, խոշոր տուն մը կառուցանելու միտք ունի եղեր, պարզապես բարկացավ ու հետևյալ օրն իսկ Կոռնակին հաղորդեց լուրը, ավելցնելով.— «Նամակ մը գրելու և արգիլելու է. ապո՛ւշ արարած, հիմա տուն շինելու համար ստակ վատնելու ատե՞ն է»։ Ամեն դեպք, ամեն խնդիր, «հեղափոխութենեն» զատ, ոչնչություն էր իրեն համար։ Վա՜յ եթե մեկը սխալմամբ սանկ հարցում մը ըներ իրեն.

— Պարոն Աշոտ, կարդացի՞ր Ուսումնական խորհրդին որոշումները։

— Ոչինչ բաներով զբաղելու ատեն չունիմ, կը պոռթկար նորընծա «հեղափոխականը», Ուսումնական խորհրդին որոշումներեն շատ ավելի կարևոր խնդիրներ կան այս միջոցիս։ Հերիք այդ տղայական բաներով ատեն անցուցինք, ա՛լ մարդ ըլլանք քիչ մը... տասնըիններորդ դարուն մեջ կ՚ապրինք կոր։

Իր ինքնավստահ, անհաշտ, գրեթե սպառնական ձևերը, որոնց վարժված չէին իր թաղեցիները, անբացատրելի ու տարօրինակ երևցան շատերուն։

— Ի՞նչ ունի աս տղան, փոխվեցավ բոլորովին, առջի մարդը չէ բնավ, կ՚ըսեին իրարու։

Հետո, կամաց֊կամաց, պատճառը կռահեցին։ Ճշմարտության սիրույն համար պետք է ըսենք որ գուշակությունը նախ և առաջ սափրիչ Հովսեփ աղան ըրավ, կիրակի առտու մը, Աշոտի մազն ու մորուքը կտրելե վերջը։

— Օննիկ աղա, գոչեց սափրիչը, իր գյուտեն քառորդ մը ետքը, խանութին դիմացը գտնվող ֆեսճիին նշան ընելով, հո՛ս եկուր, բան մը պիտի ըսեմ։

Ընկերը, հետաքրքիր, վազեց անմիջապես։

Հովսեփ շրթունքը հպեցուց Օննիկի ականջին, ձախ ձեռքին ափը դեպի դուրս դարձնելով վարագուրեց ականջի ու շրթունքի զուգավորումը և մրմնջեց.

— Ծո՛, մյուսյու Աշոտն ալ ի նոցանե է եղեր։

Օննիկ սահմռկեցավ։ Եվ սակայն չուզեց այդ կարևոր հայտնության ամբողջ փառքը ձգել սափրիչին ու անմիջապես զսպելով իր հուզումը պատասխանեց.

— Կասկածած էի արդեն, բայց մեկու մը չսի... ի՞նք ըսավ քեզի։

— Տղա՞ ես, ինք ատանկ բան կ՚ըսե՞։

— Հապա՞...

— Քի՞չ մը առաջ խանութ եկավ մազը կտրել տալու, գավազանը դրավ անկյունը նստեցավ. աչքիս ծայրովը նայեցա որ կեռասի փայտե, կոթը դարձած գավազան մըն է. անմիջապես հասկցա խնդիրը։ Հետո, մորուքը կտրած ատենս երբոր «սրածայր ըրե՛» ըսավ, ա՛լ բոլորովին համոզվեցա.— «Վա՜յ մյուսյու, հիմա սրածա՞յր թող կու տաք կոր մորուքնիդ», հարցուցի անտարբեր կերպով։ Շըփոթեցավ, կարմրեցավ ու պատասխանեց.— «Այո՛, հիմա մոտան անանկ է եղեր»։

Գաղտնիքը Հովսեփին ու Օննիկին քով չմնաց երկար ատեն։ Ծխավաճառը գողցավ զայն ֆեսճիեն ու գողցուց մխտարին[5]՝ որ ժամկոչին հաղորդեց տնտեսին ներկայությանը, որուն քով ծածուկ լուր մը իր կուսությունը կը կորսնցներ, ժամ մը չանցած, դպրապետին կամ ավագերեցին ականջներուն մեջ։

Հիմա թաղին մեջ ուրիշ աչքով մը նայեցան իրեն։

Կարևոր մեկու մը, անձնավորության մը դիրքը ստացավ և ամենքը բռնի ակնածանքով ու հարգանքով սկսան վարվիլ հետը։ Մեծ աղաներն անգամ հարկ կը զգային իրենց կողմը ունենալ զայն կամ մանավանդ իրենց դեմ չունենալ։ Աշոտ շուտով նշմարեց իր առաջ բերած տպավորությունը և ավելի պահանջկոտ, ավելի կտրուկ, ավելի անպատկառ դարձավ։ Սրճարանը կամ սափրիչին խանութը թաղային հարցերու կամ դեպքերու մասին իր հայտնած գաղափարներն ու փափաքները, պատգամներու փոխված, կը զարնվեին թաղականներու ականջի թմբուկներուն։

— Պետք չէ, էֆենտիմ, կրոնագիտություն պետք չէ դպրոցին մեջ, իրագիտության ուժ տալու է։

Հետևյալ շաբաթ քարոզիչ վարդապետը որ միանգամայն դպրոցին կրոնագիտության ուսուցիչն էր «անձնական տկարության» պատճառով առ ժամյա կերպով դասերը կը դադարեցներ։

— Կը վայլե՞ Բարսեղ աղային կնոջը ատանկ ադամանդներով զարդարված եկեղեցի գալը, մանավանդ ազգին այս ճգնաժամին մեջ, այդ մարդիկը բնավ զգացում չունի՞ն։

Ու խեղճ կինը կը ստիպվեր ուրիշ վայրերու մեջ ցուցադրել իր թանկագին քարերը։

Միայն իր թաղին մեջը չէր որ Աշոտի ազդեցությունը օրե օր կը մեծանար. մյուս կողմե, կուսակցության մեջ, իր սկսնակի աննշան շրջանեն անցած, կը սկսեր գործոն դեր մը կատարել։ Քանի մը ամսվան մեջ հաջողած էր գնահատելի ծառայություններ մատուցանել։ Նախ՝ բավական դրամ հավաքած էր, հետո պզտիկ խումբ մը կազմած իր քրոջմեն, դպրոցի կառավարիչեն, խանութպանե մը, անգործ երիտասարդե մը և նոր շրջանավարտ պատանիե մը որ վարչության մը մեջ փոքրիկ պաշտոն մը ուներ։ Խանդավառ, եռանդուն, անձնվեր պզտիկ խումբ մը, գործելու, բան մը ընելու փափաքով հրատոչոր։ Աշոտ պետն ու վարիչն էր այդ խումբին, որ պաշտոնապես վավերացած էր և «Առյուծ թաղի պատուհաս խումբը» անունով մկրտված։

Սպասելով մեծամեծ գործերու, առ այժմ նորընծա «հեղափոխականներուն» գործունեության դաշտը կը սահմանափակվեր շաբաթական վճարումով, արգիլյալ թերթերու ընթերցումով և ապագա Հայաստանի վարչական դրության մասին վիճաբանություններով։ Բնականաբար խումբը միմիայն Աշոտի միջոցով հարաբերության մեջ էր կուսակցության հետ, որուն Աշոտ կապված էր Կոռնակի միջոցով։

Աշոտ վեց ամիսե ի վեր այսպես կը մարզվեր «հեղափոխական» ասպարեզին մեջ, երբ հանկարծ օր մը Կոռնակ շվարած դեմքով եկավ զինքը գտավ։

— Վտանգված եմ, իս կը փնտռեն կոր, հիմա պիտի փախչիմ Պոլսեն, գոչեց։

Հետո Աշոտը անկյուն մը տանելով ըսավ թե Կեդրոնական Կոմիտեն որուն անդամն էր ինք, Աշոտը ընտրած է իրեն տեղ։

Ու անմիջապես իր բարեկամին թևը մտնելով տարավ ներկայացուց Կոմիտեին մյուս անդամներուն։ Աշոտ՝ հուզված՝ իր երախտագիտությունը հայտնեց իրեն եղած այդ բարձր ու անակնկալ պատիվին համար։

Կեդրոնական Կոմիտեի անդամ վե՜ց ամսվան մեջ. ահա՛ շատ գեղեցիկ երազ մը զոր Աշոտ հակառակ իր հավակնության չէր համարձակած ընել։

Կոռնակ գացած էր Եվրոպա ու հիմակ, ամիսե մը ի վեր, Աշոտն էր որ անոր տեղը կը բռներ։ Մեր պատմությունը սկսած միջոցին, Աշոտ Կոմիտեի ժողովեն կու գար, և տեսանք որ տարօրինակ կերպով հուզված ու մտազբաղ էր։

Հետևինք իրեն վարժարանեն դուրս։

Բ.

Աշոտ հետզհետե քայլերը արագացնելով ուղղվեցավ դեպի Ղալաթիա, Թյունելին կայարանը։ Ներս մտնելու վրա էր, երբ մեկը ուսին զարկավ գոչելով.

— Ո՞ւր կը վազիս ատանկ։

Աշոտ գլուխը դարձուց։ Մարտիկն էր, իր կազմած Պատուհաս խմբին անդամներեն մեկը, անգործ երիտասարդ մը, որ ամեն օր Ղալաթիայի հրապարակը կը շրջեր, պորսային, կամուրջին, թրանվեյի ճամբուն երկայնքը, այս կերպով ինքզինքնին գործ ունեցող մեկու մը զգայնությունները տալու համար։ Օրվան մեծ մասը կ՚անցըներ պորսան, իրեն ծանոթ հայ միջնորդներու գրասենյակները, վիճելով արժեթուղթերու հավանական ելևէջին մասին, քաղաքականության առած ամենավերջին երևույթներուն համեմատ։ Ամեն առտու գյուղեն կ՚իջնար քոնսոլիտ[6] խաղալու հաստատ մտադրությամբ ու իրիկունը կը վերադառնար առանց իր մտադրությունը գործադրած ըլլալու։ Հորենական մանր մունր կալվածներ իր ապրուստը կ՚ապահովեին. ասկե զատ ձեռքին տակ ուներ քանի մը հարյուր ոսկի պատրաստ դրամ, զոր արգասաբեր կերպով շահագործելու միջոցներուն վրա տարիներե ի վեր կը խոհեր։ Եթե օրվան մեջ քոնսոլիտը անկում մը կրեր, Մարտիկ՝ «Այսօր քանի մը հազար հատ ծախելու է եղեր» կը մտածեր, շոգենավին ճամբան ձեռք առնելով, իսկ հակառակ պարագային՝ «Այսօր քանի մը հազար հատ առնելու է եղեր» կը խոհեր։ Իր ամբողջ գործունեությունը իրիկնամուտի այս անխուսափելի խորհրդածության մեջ կ՚ամփոփեր։ Եվ սակայն Ղալաթիայի եռուզեռ, տենդային կյանքը որուն մեջ կ՚ապրեր, գործի վրա եղող մարդու մը պատրանքը այնքան ուժգնորեն կ՚ազդեր իրեն, որ ա՛լ իր անգործության գիտակցություն կորսնցուցած էր բոլորովին։ Իրեն հետ իր բարեկամներն ալ կը կարծեին թե Մարտիկ գլուխը քերելու ժամանակ չուներ, և այդ կարծիքն էր, որ Աշոտը դրդած էր իր նորակազմ խմբին մեջ առնելու զայն։

— Իրեն պես գործի մարդ մը մեծ օգտակարություն կրնա ունենալ մեզի համար, մտածեր էր։

Աշոտ շատ գոհ եղավ Մարտիկին հանդիպելով՝ Թյունելին մուտքին առջև։

— Բերա պիտի ելլեմ, եկուր միասին... Կարևոր բաներ կան, ըսավ վերջի բառերը ստորագծելով։

— Ճիշտ այս վայրկյանիս անհրաժեշտ ժամադրություն մը ունիմ սա դիմացի խանութը, անպատճառ պետք է որ գտնվիմ, կը սպասեն կոր, հետևաբար... բայց կեցի՛ր, քանի որ կարևոր բաներ ունիս ըսելիք, երթամ ու դառնամ... վայրկյանե մը հոս եմ, սպասե ինծի։

Ու Մարտիկ բաժանվեցավ իր բարեկամին։ Իր հատկանիշներեն մեկն էր ուրիշին կարևոր նկատած մեկ գործը կերպով մը վարկաբեկ ընել՝ իրեն վերաբերող մեկ կարևորագույն գործին հանկարծական հայտնությամբ։

Ինչ որ «դիմացի խանութին մեջ անհրաժեշտ ժամադրություն» կ՚անվաներ, նորոգվելու տրված հին շապիկներու մասին կարգադրություն մըն էր խանութի աշկերտին հետ։

Քիչ մը ետքը վերադարձավ։

— Գործս տեսա, ա՛լ ազատ եմ, երթա՛նք, գոչեց։

Երբ Բերա ելան, Աշոտ բարեկամին թևը մտնելով ըսավ.

— Այսօր ժողով ըրինք։

— Է՛յ...

— Վերջնականապես որոշեցինք... երկու ամիսեն պիտի ընենք։

— Ինչ կ՚ըսե՜ս։

— Այո՛, անդառնալի կերպով վճռված է։ Ամեն բան խորհեցանք, ամեն կարգադրություն ըրինք ու վաղվընե գործի պիտի սկսինք... Ես հիմա Բերա ելա Պոլսո և շրջականերուն մեկ ընդարձակ քարտեսը գտնելու համար։

— Արդյոք Վայսին քով կա՞։

— Կը հուսամ. երթանք նայինք։

Երկու բարեկամները ուղղվեցան գրավաճառին խանութը, իրենց փնտռածը գտան, ու դուրս ելնելով գացին ռուսական դեսպանատան դիմացը, գարեջրատուն մը։

— Ծո՛, աս շատ մեծ բան է եթե հաջողի, մռմռաց Մարտիկ իր բարեկամին որ անդրդվելի հաստատամտությամբ պատասխանեց.

— Պիտի հաջողի, վստահ եղիր, քանի որ Կուլտամյանցի պես մեկը ունինք մեր վրա։

— Ատ մարդն ալ մեյ մը չտեսա։

— Այս օրերս պիտի տեսնաս... նշանավոր բան է։

— Դեպքը ըլլալեն օր մը առաջ ծախելու է, խոսք չի կա... երեք չորս ղրուշ մեկեն պիտի իյնա քոնսոլիտը, ըսավ Մարտիկ գավաթը պարպելով։

— Ի՜նչ զարմանալի մարդ ես, եղբայր, գոչեց Աշոտ խնդալով, ասանկ պարագայի մը նորեն գործի վրա կը մտածես։ Բոլորովին դրական մարդ մըն ես, գո՛րծ, գո՛րծ... Անգլիացի ծնելու էիր։

— Է՜հ, ազգասիրությունն ալ դրամով կ՚ըլլա... մանավանդ որ ես հայրենասիրությունը գործերուս չեմ զոհեր, ա՛ն ալ կ՚ընեմ, ա՛ս ալ...

— Ատ իրավ է, ճիշտ հոս է քու արժանիքդ, զորավոր նկարագրի տեր մարդ մըն ես։

— Պետք է այնպես ըլլալ։

— Քեզ ելմտական նախարար պիտի ընենք։

— Ինշալլահ[7]։

— Հա՛, գիտես, մեր խումբը մինչև երկու ամիս երեք հարյուր ոսկի պիտի ժողվե ու տա Կեդրոնական Կոմիտեին... ասանկ վճռեցինք այսօրվան ժողովին մեջ։

— Երե՜ք հարյուր, ըսավ Մարտիկ ականջը քորելով։

— Այո՛, ամբողջ դրամները պետք է նախապես Կուլտամյանցի տրամադրության տակ գտնվին։ Ինչ որ է. ետքը մեր ընկերներով կը խորհինք այս մասին։

Երկու բարեկամները դուրս ելան գարեջրատունեն և դեպի Թյունել ուղղվեցան։ Հիմակ երկուքն ալ լուռ կը քալեին, ճնշված, ջախջախված, երկու ամիս ետքը գործադրվելիք ահեղ ծրագրին մտածման տակ։

Ամիսներ առաջ օր մը Կուլտամյանց խոսակցության մը ատեն ըսած էր իր Կոմիտեի ընկերներուն.— «Տղե՛րք, ինձ համար շատ հեշտ է Պոլսո տիրանալ քառասուն հոգու մի խմբով»։

— Ի՞նչպես, գոչած էին իր ընկերները շեշտով մը, ուր հիացումը կը գոտեմարտեր կասկածանքին հետ։

— Ա՛, դա իմ գաղտնիքն է. երբ ժամանակը գա այն ատեն կ՚իմանաք ու կը տեսնեք, պատասխանած էր Կուլտամյանց ձևով մը, որ կասկածանքին հետույքին տրված ոտքի մագիստրոսական հարված մըն էր պարզապես։

Հետո կամաց֊կամաց, օդին մեջ նետված այն անորոշ միգամածային խորհուրդը խտացեր, կազմվեր, պաղեր ու որոշ ձև մը առեր էր։ Այո՛, քառասուն հոգիով Պոլիսին պիտի տիրանար Կուլտամյանց։ Ամեն դժվարություն, ամեն խոչընդոտ հարթված էր, անակնկալ հանկարծահաս պատահարները կշռված, դատված ու դատապարտված էին։

— Նաբոլեոն մըն է սա մարդը, կ՚ըսեր Աշոտ, ամեն անգամ որ Կուլտամյանց նոր մանրամասնություններով կը բացատրեր իր ծրագիրը։

Ու իր հիացման, խանդավառության մեջ մոլորած, անդիմադրելի պետք մը զգացեր էր գաղտնիքը հաղորդելու Պատուհաս խմբին ամենեն բանիմաց ու գիտակից ընկերներուն որոնց դասեն էր Մարտիկ։

— Վսե՛մ գաղափար, գոչեր էր Մարտիկ, բայց անկարելի...

— Անկարելի՞... իս մտիկ ըրե...

Եվ Աշոտ երկար բարակ պարզած էր ռազմական այն միջոցները զորս Կուլտամյանց երևակայած էր։

— Ըլլա նե աղե՛կ, սքանչելի բան, պատասխաներ էր վերջապես Մարտիկ իր անհավատության մեջ քիչ մը խախտած, ու հետո՝ իր սիրական մտալլկումին դարձած.

— Ատ օրը ծախելու է, տասը, քսան, երեսուն հատ ծախելու է։

Այսօր, Կեդրոնական Կոմիտեի վերջնական որոշումեն ետքը, ժամանակը եկած էր խմբին ամբողջ ընկերներուն ալ իմաց տալու գաղտնիքը։

— Այս իրիկուն իսկ ժողովվինք ու խոսքը բանանք, ըսավ Աշոտ՝ երբ իրենց գեղի նավամատույցը ելան։

Երկու բարեկամները որոշեցին, որ Մարտիկի տունը ըլլա գումարումը և իրարմե բաժանվեցան։

— Բարի իրիկուն, մյուսյու Աշոտ, լսվեցավ հնչուն ձայն մը ծովեզրյա զբոսարանեն, երբ դասատուն մինակ մնացած, կը պատրաստվեր տանը ճամբան ձեռք առնելու։

Աշոտ գլուխը դարձուց և տեսավ դպրոցի կառավարիչին գոհ, գիրուկ, կարմրուկ, միամիտ ու պայծառ դեմքը։

— Վո՜հ, հո՞ս ես եղեր։

— Հապա՜, շոգենավեն ելլելուդ կը սպասեի կոր. նայե մաստիքաս[8] կեցեր է որպեսզի քեզի հետ խմեմ։

Ու կառավարիչը ցույց տվավ գերագույն զոհաբերության և ընկերական սիրո խաչելության խորհրդապատկերը, մաստիքայի լեցուն գավաթը։

Երկու բարեկամները գացին առանձին անկյուն մը տեղավորվեցան։

— Ի՞նչ կա, մտմտո՞ւք մը ունիս, հարցուց դպրոցի կառավարիչը Աշոտին լուրջ ու լուռ կերպարանքեն ազդվելով։

— Ծանր խնդիրներ կան, շատ ծանր, պատասխանեց դասատուն։ Այսօր ժողով ըրինք և որոշումներ տվինք. որոշումներ, որոնցմե կախված է մեր ամենուս կյանքը...

Կառավարչին պայծառ ու զվարթ դեմքը մթագնեցավ։ Օղիին գավաթը, զոր շրթունքներուն դպցուցած էր, հանկարծ ետ քաշեց, սեղանին վրա դրավ ու իր բարեկամին նայեցավ հարցական ակնարկով մը։

— Գիտե՞ս քեզի խոսած էի մեծ ծրագրի մը մասին, շարունակեց Աշոտ, ծրագիր զոր Կուլտամյանց հղացած էր ամիսներ առաջ... ա՛րդ, այդ ծրագիրը գործադրել որոշեցինք։

Կառավարիչը որ միայն ծրագրին գոյությունը գիտեր, իսկ անոր բնության մասին կատարելապես անգիտակ էր, ա՛լ ավելի հարցական նայվածք մը ձևացուց։

— Երկու ամիսեն Պոլիսը պիտի առնենք, տե՛ս ինչպես...

Ու Աշոտ իր բարեկամին պարզեց Կուլտամյանցի ռազմական հատակագիծը։

Մյուսը մտիկ ըրավ աչք ու ականջ կտրած, հիացման, հափշտակության հասնող վերացումով մը։ Երբ Աշոտ խոսքը լմնցուց, մեկեն ի մեկ բառ մը չկրցավ գտնել իր կարծիքը հայտնելու համար։

— Է՜յ, ի՞նչ կ՚ըսես ասոր, պնդեց դասատուն իր հաղթական աշխարհակալ նայվածքովը կառավարիչը կապկպած։

— Վարդանը ողջ ըլլալու էր, գոչեց մեկեն դպրոցի կառավարիչը։

— Ո՞ր Վարդանը։

— Մամիկոնյան... Վարդան Մամիկոնյանը։

Դպրոցի կառավարչին, պարոն Ղուկասի տկար կողմն էր Վարդան Մամիկոնյանը։ Անսահման, անվիճելի, անբացատրելի հիացում մը ուներ անոր նկատմամբ, որ ա՛լ մոլության կը հասներ։ Ամեն կնճիռի, ամեն արգելքի, ամեն ձախորդության դիմաց Վարդանը կը հիշեր։ Ա՜խ Վարդանը, եթե Վարդանը ո՜ղջ ըլլար... ա՛լ այն ատեն թաղականները կանոնավորապես պիտի վճարեին իր ամսականները, գինեպանը պիտի չհամարձակեր խարդախած օղին իբր Այվալըք[9] ծախելու, Ուսումնական խորհուրդը առաջին կարգի ուսուցչի վկայականը պիտի տար իրեն, Հայաստանը պիտի փրկվեր, Տաճկաստանը պիտի կործաներ և պարսիկներն ալ Հայերուն հպատակ պիտի դառնային։ Պատուհաս խմբին մեջ մտնելե ի վեր ա՛լ ավելի շեշտված էր իր Վարդանապաշտությունը.— «Վարդան Մամիկոնյան մը պետք է այս գործին գլուխը» կը կրկներ ամեն անգամ որ իրենց գումարումներուն մեջ «հեղափոխական» գործունեության մասին կը խորհրդակցեին։ Իր ընկերները թեև կը զգային քիչ մը Վարդան Մամիկոնյանի այդ անհարկի միջամտության, անխուսափելի ոտնձգության ծիծաղելիությունը իրենց ամեն մանր ու խոշոր ծրագիրներուն մեջ, բայց աչք կը գոցեին ի նկատ առնելով պարոն Ղուկասի միամիտ, անկեղծ ու ճշմարտապես հայրենասեր ոգին։ Միայն Աշոտն էր, որ կ՚ընդվզեր Վարդանին ճնշիչ ուրվականին դեմ, կռնակը Նաբոլեոնին տված՝ որ իրեն համար ա՛յն էր ինչ որ էր Վարդան Ղուկասի համար։ Այս էր պատճառը — «ո՞ր Վարդանը» կես հեգնական հարցումին, զոր վերը հիշեցինք։

— Եթե Վարդանը Նաբոլեոն ըլլար Ավարայրի պատերազմին մեջ չէր հաղթվեր, կը պնդեր Աշոտ, ամեն անգամ որ Ղուկաս իր սիրական հերոսը կը փառաբաներ։

Բայց այս իրիկուն այդ տեսակ վիճաբանությամբ ժամավաճառ ըլլալու ատեն չէր և դասատուն չուզեց Վարդան֊Նաբոլեոնյան անվերջանալի խնդիրը արծածել. նույնիսկ հետևյալ սրտապնդիչ խորհրդածությունը ըրավ.

— Եթե Վարդանը մեռած է՝ իր թոռները ողջ են, և ո՞վ գիտե թե մեր մեջն ալ Վարդաններ չի կան՝ որոնք՝ երևան պիտի գան մեծ առիթները ներկայացած ատեն։

Աշոտի կողմե այս խոսքերը, եթե ոչ նահանջում, գոնե զիջողություն մըն էին, և Ղուկաս՝ ճշմարտապես հուզված՝ զարմանքով ու գոհությամբ խառն շեշտով մը գոչեց.

— Կե՛ցցես, այո՛, անշուշտ երևան պիտի գան... և ով գիտե...

Չշարունակեց խոսքը, բայց մենք կրնանք լրացնել, «Եվ ո՞վ գիտե, որ ինքն ալ առիթը ներկայացած ատեն Վարդան մը պիտի չըլլա»։

Դպրոցի կառավարիչը վերանորոգել տվավ օղիին գավաթները։

Միշտ երբ զբոսարանը գտնվեր Ղուկաս, Վարդանի հիշատակը աղած ձուկի ազդեցությունը կ՚ըներ իր վրան. խմելու պապակը կ՚ավելցներ։

Երկու բարեկամները միասին մեկնեցան երբ ճաշի ժամը մոտեցավ և ժամադիր եղան, կերակուրեն ետքը, Մարտիկի տունը։

Աշոտի ցորեկվան մտմտուքը կամաց֊կամաց ցրվեր էր, իրենց գործադրել որոշած ծրագրին վտանգները, դժվարությունները, անկարելիությունները հետզհետե աներևույթ եղեր էին մտքեն ու հիմակ գրեթե միայն գործին հաջողության շլացումը ուներ։ Երբ ներս մտավ սենյակեն՝ ուր մայրն ու քույրը իրեն կը սպասեին, զվարթ դեմքով մը գնաց համբուրել մորը ձեռքը և տեղեկություն հարցնել օրվան անցքերուն մասին։

— Ի՞նչ ըրիք այսօր, հյուր եկա՞վ, Մարկոս աղայենց հիվանդեն լուր մը առի՞ք։

Եվ մայր ու աղջիկ, գոհ ու քիչ մըն ալ հպարտ իրենց մասին ցույց տրված շահագրգռութենեն, սկսան մանրամասն համարատվություն մը օրվան եղելություններուն վրա որ տևեց մինչև կերակուրին ավարտիլը։

Երբ սեղանեն ելան, Աշոտ ծանր հանդիսական կերպով, ըսավ իր քրոջ.

— Սաթենիկ, պատրաստվե՛. Մարտիկին պիտի երթանք, ժողով ունինք։

Տիկին Թագուկ, Աշոտի մայրը, որ մինչև այն ատեն տղուն զվարթ վիճակեն ազդվելով՝ ինքն ալ ուրախ֊ուրախ կը խոսակցեր, հանկարծ, կիներու հատուկ կարողությամբը դող ելավ տղուն խոսքերը լսելով, և երբ Սաթենիկ դուրս ելավ գլխարկը դնելու համար, հարցուց Աշոտին։

— Ի՞նչ կա որ... այսօր ժողովնուդ օրը չէ նե՛...

— Հոգ մի ըներ, մայրիկ, բան չի կա... վախնալու բան չի կա, պատասխանեց տղան ծիծաղելով, ամեն բան կարգին է և քիչ ատենեն ալ ամենքս մեր մուրատին[10] պիտի հասնինք։

— Ամեն, ամեն, գոչեց մայրը դող ելլելուն չափ դյուրությամբ հանդարտելով։

Տիկին Թագուկ հիսուն տարեկան, նիհար, մաշած, այլ անուշ դեմքով կին մըն էր, որ հոգի կու տար իր երկու զավակներուն վրա։ Առաջին անգամ երբ իմացած էր իր տղուն «հեղափոխական» ըլլալը, սոսկալի տագնապներ ունեցեր էր, աղաչեր պաղատեր էր Աշոտին, որ քաշվի այդ վտանգավոր գործերեն։

— Դո՞ւն մնացիր ազգդ փրկող. թո՛ղ ուրիշները մտածեն, մեծ մարդիկներուն, հարուստներուն գործն է ատիկա, դուն նայե՛ որ մայրդ հանգիստ ընել տաս, քույրդ կարգես։ Վաղը գլուխդ փորձանք մը գա նե մեկը քեզի օգնություն չըներ... ինչո՞ւդ պետք է այդ գործերը։

Բայց ամեն պաղատանք, ամեն հորդոր անօգուտ եղեր էր և վերջապես ստիպվեր էր ընդունիլ «հեղափոխական» զավակ մը ունենալու և «հեղափոխականի» մը մայր ըլլալու կրկին վիճակները։ Հետո օր մըն ալ կարգը Սաթենիկին եկեր էր եղբորը հետևելու, սակայն արդեն մինչև այն ժամանակ Թագուկ հանըմի գաղափարները ամենօրյա խոսակցություններու, «հեղափոխական» թերթերու ընթերցման ու մոտավոր շլացուցիչ ապագայի մը ակնկալություններու մեջ բոլորովին կերպարանափոխ եղեր էին և գրեթե գոհությամբ տեսեր էր իր աղջկան մասնակցությունը Աշոտի կազմած Պատուհաս խմբին մեջ։

Հիմա ինքն ալ անոնց չափ խանդով կը հետևեր շարժումին, թեև քույր ու եղբայր իր շատախոսությունեն վախնալով միշտ կը զգուշանային իրեն ներկայության խոսելու ծածուկ խնդիրներու մասին։ Ասոր համար Թագուկ հանըմ ստիպված էր գոհանալու իրիկունները իր տղուն դեմքը զննելով, ներս մտած ատենը։ Անոր դեմքին արտահայտութենեն, ծիծաղեն կամ տխրութենեն կը չափեր ամեն բան։ Աշոտի դեմքը ծանրաչափ մըն էր իրեն համար, որմե կը ջանար գուշակել հայկական խնդրին օրըստօրեական վիճակը։

— Սֆաթը կը խնդա կոր, գործերը աղեկ են, աստված տա, կը մտածեր օր մը։

— Վո՜ւյ, կենե[11] բեք[12] երեսը կախ ներս մտավ, գործը գեշ կ՚երթա կոր, աստված ողորմի, կը մտածեր ուրիշ օր մը։

Գ.

Աշոտ իր քրոջ ընկերակցությամբ ուղղվեցավ Մարտիկի տունը։ Երբ հասավ, արդեն հոն էին դպրոցի կառավարիչը՝ պ. Ղուկաս, և Առյուծ թաղի Պատուհաս խմբին մյուս երկու անդամները, որոնք տակավին անծանոթ են ընթերցողներուն։ Այդ երկու անդամներեն մին՝ Ակոբճան աղա՝ խանութպան էր Պոլսո շուկան։ Քառսունը անցուցած՝ հանդարտաբարո, պարզասիրտ մարդ մըն էր. կինը մեռած էր շատոնց երկու մանչ զավակ ձգելով, որոնք արդեն իրենց դպրոցական շրջանը ավարտած՝ տունը կը մնային, սպասելով որ հայրերնին իրենց արժանի ու հարմար գործ մը գտներ։ Թեև խանութպանին բաղձանքն եղած էր զանոնք շուկան, իր բարեկամներուն քով տեղավորել, բայց երկու ուսումնավարտներու կողմեն այնպիսի անդրդվելի «ոչ կարեմք»֊ի մը հանդիպած էր, որ ստիպված էր անդառնալի կերպով հրաժարիլ այս երազեն։ Միակ ասպարեզը, որ բախտ ուներ տղոց կողմե ներողամտությամբ ընդունվելու, պանքայի[13] մեջ պաշտոն մըն էր, պայմանավ, որ գործը թեթև և ամսականը լեցուն ըլլար։ Խանութպանը ամիսներով դիմումներու պտտած էր բոլոր անոնց քով, որոնք կրնային հեռվեն մոտեն ազդեցություն ունենալ պանքայի տնօրինության վրա, բայց իզո՜ւր. անորոշ խոստումներե և նույնիսկ բացարձակ մերժումներե ուրիշ դրական արդյունքի չէր հանգած։ Ու ա՛լ հուսահատ ըսած էր ինքնիրեն.

— Սպասենք, նայինք ի՛նչ կ՚ըլլա, հարկավ փոփոխություն մը կ՚ըլլա... ասանկ չի մնար յա։

Խեղճը չէր գիտեր իսկ թե ի՛նչ տեսակ փոփոխության կը սպասեր կամ ի՛նչ տեսակ փոփոխություն պետք էր, որպեսզի տղաքը թեթև գործով ու լեցուն ամսականով կարելի ըլլար պանքան տեղավորել։

Փոփոխության ակնկալու այս սպասողական դիրքին մեջն էր Ակոբճան աղա, երբ նշմարեց, որ փոփոխություն մը կատարված էր իր մոտը, քիթին տակ։ Պարոն Աշոտի կրած փոփոխությունն էր այդ։ Երիտասարդ դասատուն, որուն մինչև այն ատեն թաղին մեջ ոչ ոք ուշադրություն դարձուցած էր, մեկեն մեկ մարդ մը, հեղինակություն մը եղած էր, որ պատկառանք, նույնիսկ երկյուղ կը սփռեր իր շուրջը։ Ամեն ծանրակշիռ դեպքին.

— Մյուսյու Աշոտին կարծիքը ի՞նչ է արդյոք, ձայն էր որ կը լսվեր։

Ու շատ անգամ երբ ոևէ խնդրի մը կատարման միջոցներուն վրա խորհվեր, նորեն Աշոտին անունը կը տրվեր։

— Մյուսյու Աշոտը ուզե նե՝ կ՚ըլլա։

Երիտասարդ դասատուին ընծայված այդ ամենազոր կարողությունը անշուշտ քիչ մը չափազանցված նկատեց Ակոբճան աղան, այսուհանդերձ անկարելի էր չընդունիլ թե ազդեցություն մը ուներ ազգային ճակատագրին վրա։ Չէ՛ մի որ «հեղափոխական» էր։

«Հեղափոխական»... ու Ակոբճան աղային մարմնեն սարսուռ մը կ՚անցներ։ Դեռ քանի մը տարի առաջ կը ծաղրեր, կ՚արհամարհեր այդ «աշճի[14] ու այվազ ալայը[15]»֊ն, բայց անկե ի վեր «հեղափոխությունը» կռիվներ մղեր, մարդիկ սպաններ, զոհեր ավեր, ռումբեր պայթեցուցեր ու սարսափ ձգեր էր ամեն դի։ Հիմակ ալ պատկառանքով՝ երկյուղածությամբ կը խոսեր խանութպանը «հեղափոխականներուն» վրա, կամ մանավանդ կը ջանար բնավ վրանին չխոսելու։

— Ասիկա հայու գործ չէ. Ինկիլիզը կա ետևեն, կ՚ըսեին Ակոբճան աղայի շուկայի ընկերներեն ոմանք, որոնց խոսքը ծանրկեկ հեղինակություն մը կը ստանար սա մասնավոր պարագայով, որ իրենց խանութի ապրանքներեն մեկ մասը ուղղակի Մանչեսթըրեն բերել կու տային։

— Մինակ Ինկիլիզով չըլլար, Մոսկոֆն ալ հետն է, կը սպրդեր թեյի վաճառական մը որուն համար ռուսական դիվանագիտությունը գաղտնիք մը չուներ հորմեհետե օտեսացի վաճառականի մը հետ գործ ընել սկսած էր։

Այս միջոցներուն էր որ խանութպանը գաղափար հղացավ Աշոտի դիմելու պանքայի մեջ իր տղոց, Սեդրակի ու Գարեգինի, գործ մը գտնելու համար։

Իրիկուն մը, ճաշեն ետքը, ներկայացավ դասատուին տունը և սովորական բանաձևներե ետքը խոսք բացավ ազգային կացության, վերջին «հեղափոխական» դեպքերուն, բանտարկություններուն վրա։ Թյուրքերուն դեմ սոսկալի հայհոյանքներ տեղաց, «ան վերինը... վերինին խաֆան[16] ճզմելու է» ըսավ սպառնական կերպով, «հեղափոխականներուն» քաջությունը փառաբանեց և անտարբեր, թեև խորամանկ, կերպով մը հարցուց թե «Ինկիլիզեն ու Մոսկոֆեն զատ, գործին ետև Ֆրանսըզն ալ կա՞ր մի»։

Աշոտ որ ո՛չ Ակոբճան աղայի այցելությանը կը սպասեր, ո՛չ ալ այդ տեսակ խոսակցության մը, ափ ի բերան մնաց։ Պահ մը կասկածեցավ որ զինքը խոսեցնելու և բերնեն բան քաղելու համար եկած էր, սակայն այդ մտածումը երկար չտևեց։ Ակոբճան աղա խոհեմ, հանդարտաբարո մը ճանչցված էր թաղին մեջ, բայց ո՛չ երբեք ցածություն մը գործելու կարող։

— Չէ, կը մտածեր Աշոտ ինքնիրենը, երբ խանութպանը կը խոսեր, այս մարդը վատ մտածումով մը չէ եկած հոս և իր խանդավառությունը անկեղծ է։

Եվ դասատուն հպարտ գոհունակությամբ մտիկ կ՚ըներ իր խոսակիցը, ատեն ատեն գլխի շարժումով մը, հավանականության պզտիկ բառով մը քաջալերելով զայն։

Կարգը իրեն եկավ խոսելու, Աշոտ պարզեց սպագա Հայաստանի քաղաքական, վարչական և տնտեսական դրությունը, տուրքերու բաշխման ու գանձման կերպը, դատական նոր կարգ ու սարքը, հողերու և ստացվածքներու բաժանումը, ոստիկանական կազմակերպությունը, բանակը, կրթական ծրագիրը, նամակի դրոշմաթուղթերուն վրայի նկարը, վերջապես ինչ էր լսած, կարդացած ու երազած իր «հեղափոխական» ըլլալեն ի վեր։

Ակոբճան աղայի համար քիչ մը շատ գիտական ու վերացական երևցան տրված բացատրությունները, և կրնանք ըսել, որ ապագա Հայաստանի կազմակերպության մասին շատ տարտամ գաղափար մը միայն կրցավ կազմել։ Այսուհանդերձ Աշոտին խոսքերեն հաստատ կ՚երևար, որ քիչ ատենեն ամենամեծ փոփոխություն մը առաջ պիտի գար Թյուրքիո մեջ, սոսկալի դղրդյուն մը, որը տակնուվրա պիտի ըներ ամեն բան և ուրկե պիտի ծներ իրերու նոր վիճակ մը։

Խանութպանը այդ ըլլալիքներուն հսկայականութենեն սահմռկած, ինքնիրենը եզրակացուց թե միայն Ինկիլիզով ու Մոսկոֆով ըլլալիք բաներ չեն ասոնք, և թե ապահովաբար գործին ետև Ֆրանսըզը, Նեմցեն ու Թալիանն[17] ալ կեցած էին։

Ու ալ ավելի հաճո ըլլալու համար դասատուին, և մանավանդ իր ընելիք դիմումին սիրուն համար, փափաք հայտնեց ձեռքեն եկած ծառայությունները նյութական թե բարոյական, մատուցանել սուրբ գործին։

— Գիտես յա՛, ես շուկան շատ մարդ կը ճանչնամ, կրնամ օգտակար ըլլալ... դուն ինծի աղեկ նայե. մյուսյու Աշոտ, ես ալ հին ազգասերներեն եմ, հայու արյուն կը կրեմ... Սարգիս պատրիարքին ատենը ժամը գացած տե. «չհիշվի» պոռացած եմ... հեմ էլ պաշիներեն[18] ալ մեկն էի։

— Քանի որ այդչափ փափաք ունիս՝ օգտակար ըլլալու, եկուր քեզ մեր խմբին մեջ առնենք, պատասխանեց հանկարծ Աշոտ, որուն մտքին մեջ արդեն այդ գաղափարը ծներ էր խոսակցության միջոցին։

— Ո՞ր խումբին, հարցուց Ակոբճան աղա, երեսին գույնը նետած։

— Իմ կազմած Պատուհաս խմբիս։

— Աման ի՞նչ կ՚ըսես, մյուսյու Աշոտ, իմ գո՞րծս է ատիկա. տարիքս առած մարդ, զավակներու տեր, ես կրնա՞մ ատանկ վտանգավոր բաներու մեջ մտնել, գոչեց Ակոբճան աղա որ արդեն «խումբ» բառեն դող ելած «Պատուհաս»֊ն ալ լսելով, հեղափոխություն, Հայաստանի փրկություն, պանքայի գործ, ամեն բան մոռցեր ու չձերբակալված՝ Աշոտի տունեն իր տունը վերադառնալու կարելիության վրա կը մտածեր։

Աշոտ որ դեռ ժամանակ չէր ունեցած հասկնալու խանութպանին այցելության բուն շարժառիթը, զարմացավ, բարկացավ Ակոբճանի այս փոփոխական, հեղհեղուկ ընթացքին, և գրեթե հանդիմանական կերպով պատասխանեց.

— Բայց, Ակոբճան աղա, դուն էիր որ քիչ մը առաջ «հեղափոխության» օգտակար ըլլալու փափաք կը հայտնեիր, դուն էիր որ եկար իս գտար ու այս գործերուն վրա խոսք բացիր։ Ի՞նչ ծառայություն պիտի կրնաս մատուցանել մեզի, քանի որ խմբի մը մասնակցելու գաղափարն անգամ քեզ ատանկ տակնուվրա կ՚ընե կոր։

— Աղեկ ամա, տղաս, մտիկ ըրե՛ որ ըսեմ...

— Պարապ խոսքեր լսելու ատեն չունիմ... խոսքի ժամանակը անցուցինք, հիմակ գործելու ժամը հնչեց։ Մենք հոգի չունի՞նք, մենք ընտանիք չունի՞նք. սակայն ամեն բան մեկ կողմ նետեր, «հեղափոխության» զոհած ենք ինքզինքնիս։ Կը կարծես որ եկեղեցիին մեջ «չհիշվի» պոռալով ազգասիրություն ըրած կ՚ըլլաս։ Ատոնք տիրացուական բաներ են... տիրացուական. ատանկ բաներով ազգ մը գերութենե չազատիր։ Ճշմարտապես «հեղափոխությո՞ւն» կ՚ուզես ընել, պետք է կնիկ, զավակ, հայր, մայր, տուն տեղ, խանութ, ամեն բան մոռնաս, ամեն բան զոհես... ամեն բան, եթե ոչ՝ չէ թե միայն «հեղափոխական» չես կրնար ըլլալ, այլ նույնիսկ արժանի չես ազատության, արժանի չես իբրև մարդ ապրելու...

Աշոտ իր խոսքերուն ուժգնութենեն մղված, ոտքի ելավ և սկսավ շրջիլ սենյակին մեջ։

Խանութպանը՝ սահմռկած՝ մըտիկ ըրեր էր այդ պոռթկումը, մարդու մը պես որուն ականջին տակ հանկարծ ատրճանակ մը կը պայթեցնեն։ Զգացեր էր որ խոսքերու այդ հեղեղատը քշեր տարեր էր Սեդրակի ու Գարեգինի պանքային գործը (թեթև, այլ լեցուն ամսականով գործը). միևնույն ժամանակ Աշոտի բարկաճայթ հանդիմանականը խոցեր, վիրավորեր էր իր սիրտը, մանավանդ «չհիշվի»֊ի մասին ըրած արհամարհական ակնարկությունը, «չհիշվի», ան որ տարիներով փառքի տիտղոս մըն էր ըրած իրեն, մանավանդ «հեղափոխության» ծագումեն ի վեր, և հաճախ ազգային շարժումին մասին իր ցույց տված ձեռնպահությունը արդարացնելու համար «չհիշվի»֊ն նետած էր դիտողություն ընողներուն երեսին՝ ավելցնելով, «մենք մեր պարտականությունը ժամանակին կատարեցինք, հիմա կարգը ուրիշներուն է»։ Ու ահա պանքայի գործին հետ այդ «պարտականությունն» ալ կը քայքայվեր հիմակ։

Երիտասարդ դասատուին բարկությունը չէր հանդարտած. տակավին շատ բաներ ուներ ըսելիք Ակոբճան աղային, որուն մեջ մարմնացած կը տեսներ հայ ժողովուրդին ամբողջ մեկ մասը, կեղծավոր, երկդիմի, շահասեր ու եսամոլ մասը որ գծագրվեր, իր որոշ ձևն ու ուրույն նկարագիրը առեր էր «հեղափոխական» շարժումեն ի վեր։

Բռնակալության և ազատության միջև մղված կռվին չեզոք հանդիսատես մասն էր ան. միշտ արթուն, միշտ ակնդետ, որ օրը օրին կը փոխեր իր դիրքը, չեզոքութենեն դուրս ելլելու ձև մը կ՚ըներ, հակելու համար նույն միջոցին զորավորագույն երևցող կողմին, որ սրտանց փափաքող էր ազգային դատի հաղթանակին և որ սակայն հոգվով մարմնով պիտի նետվեր թյուրքին ոտքը, եթե երբեք հեղափոխությունը ջախջախվեր։

Աշոտ կանգ առավ խանութպանին առջև.

— Ազգասեր եք հե՞, պոռաց երեսին, ազգասեր եք երբոր աժան ազգասիրության վրա է խնդիրը, երբոր այդ ազգասիրությունը կը կայանա մտավոր անճիգ, անվնաս, անհետևանք թույլ կամեցողության մը մեջ։ Այո՛, ազգասեր եք, ըսելիք չի կա, քանի՝ որ կը փափաքիք ազգին ազատմանը թրքական լուծեն... միայն թե ասոր համար ամենաչնչին ճիգ մը, ողորմելի զոհողություն մը պետք չէ պահանջեն ձենե։ Ազգասիրաբար պատրաստ եք վայելելու ուրիշներուն անձնվիրության արդյունքը... Ասկե զատ, ազգասեր եք քանի որ լրտեսություն, մատնություն չեք ըներ ու հեռվեն հեռու, ծածկաբար, հավանության գլխի շարժումներ կ՚ընեք մեզի։ Ինծի համար, շիտակը, մատնիչներեն ավելի վատ եք դուք... գոնե անոնք ինքզինքնին կը վտանգեն, որոշ, թշնամական դիրք մը կ՚առնեն ու կեղծավորաբար չեզոքություն չեն պահեր, հարմար ժամուն հաղթանակին բաժնեկից ըլլալու հույսով... հոգ չէ թե հաղթողը ո՛վ ըլլա, բավական է որ դուք առանց վռնտվելու կարենաք անոր ոտքերուն փարիլ...

Աշոտի վերջին խոսքերը ա՛լ բոլորովին տակնուվրա ըրին Ակոբճան աղան. ուզեց բողոքել, ինքզինքն ու իրենպեսները արդարացնել, մեղմացուցիչ պարագաները փաստաբանել, բայց անկարող եղավ բառ մը գտնելու։ Կը զգար որ քիչ մը չափազանց էին այս խոսքերը, սակայն հիմը ճշմարիտ էր։

— Պատասխան չի տա՞ս, Ակոբճան աղա, հարցուց Աշոտ որուն բարկությունը անցեր էր սրտին մեջ կուտակվածները դուրս տալեն ետքը, և որ կը սկսեր արգահատիլ խեղճ խանութպանին շլմորած վիճակեն։

«Հեղափոխականին» մեղմացումեն քաջալերված՝ մյուսը պատասխանեց.

— Ինչ ըսեմ, մյուսյու Աշոտ, քիչ մը իրավունք ունիս, բայց ի՞նչ կու գա ձեռքես... ես ո՛չ մարդ կրնամ սպանել, ո՛չ ռումբ նետել, ո՛չ ալ լեռը քաշվիլ կռիվ ընելու համար։

— Քեզի ո՞վ առաջարկեց այդ բաները։

— Հապա խումբին մեջ մտնելու խոսք չը՞րիր...

Աշոտ սկսավ խնդալ, հետո բոլորովին անուշցած, բացատրեց թե ինչ էր խմբակցի մը պարտականությունները և գործը։

Խանութպանը հետզհետե սիրտ առավ «հեղափոխականին» բացատրությունները լսելով, և երբ Աշոտ խոսքը ավարտեց, Ակոբճան աղա որոշումը տված էր Պատուհասի անդամներեն մեկը ըլլալու։

— Թաղականի կամ հոգաբարձուի պես բան մըն է աս ըսածը, կը մտածեր ինքնիրեն, շաբթե շաբաթ պիտի ժողվվինք մեր թաղին մեջ ու պիտի խորհրդակցինք, երբեմն ալ քանի մը ղրուշ պիտի տանք։ Քիչ մը զգուշություն ընելով, անվտանգ կրնամ կատարել դերս և ի փոխարեն «հեղափոխական» պիտի ըլլամ՝ ամբողջ Եվրոպան ետիս ունենալով... տղաքս չէ, ես անգամ պաշտոն մը կրնամ ձեռք ձգել պանքային մեջ... պանքային մեջն ալ չըլլա նե սարաֆլար քեհեասի[19] կրնամ ըլլալ։

Մտովի կատարված այս խորհրդածությունը սակայն հետևյալ կերպով հաղորդեց դասատուին։

— Ապրիս, մյուսյու Աշոտ, իրավունք ունիս, հազար անգամ իրավունք ունիս... ի՞նչ է այս կյանքը, ապրի՞լ է պե ասիկա... գերության մեջ... մարդս մեկ անգամ պիտի մեռնի, չէ՞ մի... կը զոհենք կյանքերնիս պե... թող Ակոբճան աղա մը պակաս ըլլա, բայց ազգը փրկվի... գրե պե՛, ինծի ալ գրե Պատուհաս խումբին մեջ... խերն անիծեմ խանութիս ալ, գործիս ալ... կեցցե հեղափոխություն, եկուր ճակատդ պագնեմ... Աստված վկա, խոսքերդ անանկ ազդեցություն ըրին վրաս որ, հիմակ եթե դեմս տաճիկ ըլլա փոստեքին կը հանեմ... պոմպա մը չունի՞ս, սա պատուհանեն պեքճիին[20] վրա նետենք։

Ահա ինչ պարագաներու մեջ Ակոբճան աղա Առյուծ թաղի Պատուհաս խումբին մեջ մտավ։

Դ.

Հիմակ կը մնա ընթերցողներուն ծանոթացնել Պատուհաս խմբի վեց անդամներեն կրտսերագույնը՝ Ատոմ։ Քսան տարին դեռ նոր ավարտած՝ աշխույժ, կրակուբոց պատանի մըն էր խմբին Բենիամինը. դպրոցի գրասեղանին վրա արդեն սկսած էր «հեղափոխություն» երազել։ «Հնչակ» ու «Դրոշակ» կը բերեր դասարան և բռնի կը կարդացներ ընկերներուն, դասատուներուն, տնտեսին, ժամկոչին ու տերտերներուն։ Դասերուն մեջ միայն բնագիտության և տարրագիտության[21] կ՚աշխատեր, հուսալով որ այդ կերպով պիտի կրնար օր մը պայթուցիկ ուժանակներ պատրաստել։ Իր հայրենասիրությունը մաքուր, իտեական, անհաշիվ ու խենթ էր, հափշտակյալ կրոնամոլի մի ապերասան հավատքին պես։ Վարժարանին մեջ սրտադողի ու սարսափի առարկա մը դարձած էր և ամեն օր կը սպասեին որ ոստիկանները գան ու զինքը բռնեն տանին։

— Դուն ալ մեջ պիտի խաղաս, մեր գլուխն ալ փորձանքի պիտի բերես, կ՚ըսեր տեսուչը, իզո՜ւր հանդարտեցուցիչ խրատականներ ուղղելով տաքգլուխ դպրոցականին։

— Այն օրը որ թյուրք մը ձեռք դնե վրաս, գլուխը կը ջախջախեմ, կը պատասխաներ Ատոմ, ձեռքը գրպանը տանելով և ցույց տալով րեվոլվերի մը ծայրը։

Ո՜հ այդ րեվոլվերը, ի՞նչ զրկումներու գինը կը ներկայացներ։ Անիկա իր ցերեկվան կերակուրեն, գրքի ու տետրակի դրամեն, ճամբու համար տրված ստակեն կտրելով հաջողած էր ձեռք ձգել։ Ամիսներով՝ առտու իրիկուն՝ չորս ժամ քայլեր էր տունեն դպրոց ու դպրոցեն տուն, կարենալ մեկ կողմ դնելու համար պետք եղած գումարը։ Իրեն այնպես կու գար, որ այն օրը որ գրպանը հրազեն մը ունենար, ա՛լ Հայաստանի փրկությունը ապահովված էր, ա՛լ պիտի կրնար ուղղակի Եըլտըզ֊Քեոշկ երթալ, սուլթանը իր առջևը կանչել տալ և առջարկել իր պայմանները, րեվոլվերին բերանը շիտկած «մարդախողող գազանին» քիթին։

Անգամ մը որ իր երազին հասավ ու իր սիրական զենքին տիրացավ, զգաց, ավա՜ղ, թե չափազանց էին անոր վրա դրված հույսերը։ Սակայն Ատոմ այն տարիքը ուներ ուր պատրանքները հուսախաբություններու կը նմանին, իրարու կը հաջորդեն։

— Մեյ մը սա դպրոցեն ելլեմ. այն ատեն կը տեսնենք, ըսավ ինքնիրեն։

Վերջին քննությունները ողորմելի կերպով անցուց։

Խելքը միտքը բոլորովին «հեղափոխության» տված՝ բնավ չէր աշխատեր դասերուն, և իր կարգին մեջ ամենեն գեշ թիվը ունեցավ։ Տեսուչը սակայն, որ ժամ առաջ ազատիլ կ՚ուզեր այդ վտանգավոր տղուն ձեռքեն, կանչեց դասատուները և քննության թիվերը բարեփոխել տվավ.

— Աղբար, տանք սըվոր վկայականը ազատինք ձեռքեն, ըսավ իր պաշտոնակիցներուն։

Դպրոցը ձգելուն հետևյալ օրն իսկ Ատոմ, որ գիտեր պարոն Աշոտի դիրքը «հեղափոխականներուն» մեջ, և անոր բնակած թաղը կը նստեր, ներկայացավ դասատուին։

— Ինծի ալ պիտի առնես ձեր մեջ, եթե ոչ հիմակ աչքիդ առջև, սա ատրճանակովս ինքզինքս կը մեռցնեմ, գոչեց րեվոլվերը գրպանեն հանելով։

Աշոտ վարժված չէր զենքի մոտիկ դրացնության և նեղություն մը զգաց պողպատի կտորին շողալը տեսնելով պատանիին ձեռքին մեջ։

— Կ՚աղաչեմ գրպանդ դիր անիկա, ըսավ ձայնով մը զոր ջանաց հանդարտ ցույց տալ, եթե լեցուն է կրնա վտանգ մը պատահիլ։

— Նախ վերջնական պատասխանը տո՛ւր, գոչեց անզուսպ պատանին, որ կ՚ուզեր վերջապես իր զենքը բանի մը ծառայեցնել։

Այն ատեն դասատուն հանդիսական կերպով մը ըսավ.

— Պարոն Ատոմ, այս րոպեես սկսյալ անդամ եք Առյուծ թաղի Պատուհաս խմբին... գրպաննիդ դրեք ատրճանակը։

Զենքը աներևութացավ, և նոր հեղափոխականը փաթթվեցավ Աշոտի վիզը։

Այդ օրեն ա՛լ աջ բազուկը եղած էր խմբապետին, կ՚երթար կու գար, կը վազեր, թերթ կը բաժներ, թղթատունները նամակ կը ձգեր, հրահանգներ կը տաներ կը բերեր, վերջապես ինք կ՚ըներ խմբին բոլոր այն գործերը, որոնք քիչ շատ վտանգ մը կը ներկայացնեին։ Իր եռանդը սակայն ատով չէր բավականանար. խելքը միտքը ավելի մեծ շրջանակի մը մեջ գործել, ավելի վտանգավոր բաներ ընել էր։

— Աս տղան փորձանք մը պիտի բերե գլխերնուս, ամա՜ն աչքդ չորս բաց, կը պաղատեր միշտ Աշոտին Ակոբճան աղա, որ «հեղափոխական» ըլլալով հանդերձ միշտ խոհեմ մնացած էր։

Խմբին մյուս անդամները տեսակ մը լրտեսություն սկսած էին ընել իրենց խանդավառ անդամին շուրջը, որուն եռուզեռումը օրեօր կ՚ավելանար և մտատանջություն պատճառող համեմատություններ կ՚առներ։

— Ա՜խ մեյմը բանտարկվեի, կը հառաչեր պատանին իր ընկերակիցներուն։ Ե՞րբ պիտի գա արդյոք այն օրն ուր ոստիկանները տունս պաշարեն, իս բռնեն, թևերս շղթաներով կապեն, բանտ տանին, զնտանը նետեն... և մահվան դատապարտեն։ Գիտե՞ք ի՛նչ պիտի պոռամ, կախաղանին վրա, չվանը ճիտս անցուցած ատենին...

— Սո՛ւս տղաս, ոտքդ պագնեմ սո՛ւս եղիր, կ՚աղերսեր խանութպանը աչքերը խոլոր մոլոր չորս կողմ ժուռ ածելով։

Այժմ որ ընթերցողները բավական ծանոթացան Պատուհաս խմբի վեց անդամներուն հետ, դառնանք Մարտիկի տունը ուր, ինչպես ըսինք, հավաքված էին լսելու համար իրենց ատենապետին, պարոն Աշոտի, կարևոր զեկուցումը։

— Ատյանը բացված է, հայտարարեց այս վերջինը տեղեն ելլելով և բազմելով սենյակին մեջ տեղը դրված սեղանին պատվո տեղը, թիկնաթոռի մը վրա։ Մյուս անդամները տեղավորվեցան բոլորտիքը։

— Սիրելի ընկերներ, շարունակեց Աշոտ հանդիսական ձայնով, ձեր բացարձակ գաղտնապահությունը և խորին ուշադրությունը կը հրավիրեմ այն ըսելիքներուս վրա որոնք այս արտաքո կարգի նիստին գումարման տեղի տվին։ Վայրկյանը հասած է ուր վերջապես պիտի ցույց տանք մեր զորությունը, և ահեղ պայքարը մղենք թյուրք բռնակալության դեմ՝ մեր նպատակին հասնելու համար։ Մեր գործունեությունը մինչև հիմա սահմանափակված էր նախապատրաստական շրջանակի մը մեջ, հիմակ Կեդրոնը ինքզինքը բավական զորեղ կը զգա վճռական՝ հրապարակային գործունեություն սկսելու։ Կռիվի գերագույն ժամն է որ կը հնչե, այն ժամը որուն պատրաստությանը համար այնքան անձնվիրությամբ աշխատեցանք ամենքս, և որուն գալուստը անշուշտ սրտատրոփ և հուսալից հրճվանքով մը պիտի ողջունենք։ «Ազատություն կամ մահ», այս եղած է մեր վսեմ նշանաբանը, և ամեն ժամանակե ավելի հիմակ է որ աչքերնիս այդ նշանաբանին հառած պետք է քալենք։

Երկյուղածությամբ լսված այս նախաբանը տարբեր֊տարբեր ազդեցություն առաջ բերավ Պատուհասի անդամներուն վրա։

Զարուհին գույնը նետեց թեթև մը և աննշմարելի դող մը իր մարմինը սարսռացուց։

Մարտիկ անմիջապես խորհեցավ թե ծախելու ժամը կը հասներ. «Նախորդ օրը քսան հազար հատ կը ծախեմ, քանի մը միջնորդի ձեռքով, որպեսզի աչքի չզարնե», որոշեց ինքնիրեն։

Ակոբճան աղա, թեև խորապես հուզված դասատուի հայտարարութենեն, սակայն ուրախ էր մտածելով որ թերևս այդ գերագույն պայքարին հաղթության մրցանակը պիտի ըլլար իր տղոց պանքային գործը։ Ասկե զատ, իր անկարողության և վեհերոտության կռթնած՝ վստահորեն գիտեր, որ այդ կատարվելիք դեպքերուն մեջ վտանգավոր գործոն դեր մը պիտի չտրվեր իրեն։

Դպրոցի կառավարիչը՝ պ. Ղուկաս՝ իր սովորական նաքարատը[22] կրկնեց միտքն ի վար. «Վարդան Մամիկոնյանը ողջ ըլլալու էր...»։

Իսկ Ատոմ, որ Աշոտի դեմը նստած, աչքերը խոշոր֊խոշոր բացած, անոր ամեն մեկ խոսքը կը լափեր, անհագ, հարաճուն հեշտությամբ մը, ա՛լ հափշտակութենեն պիտի խենթենար։ Գերմարդկային ջանքեր կ՚ըներ ինքզինքը զսպելու, իր խանդավառությունը սանձելու համար, որովհետև Աշոտ շատ անգամ սպառնացած էր իրեն զինքը վտանգավոր գործերե հեռու պահել, եթե ավելի պաղարյունությամբ չվարվեր։

Երիտասարդ դասատուն, որ իր նախաբանը ըսելե ետքը պահ մը լռած էր, սիկարեթ մը վառեց և առաջ տարավ խոսքը.

— Գիտեք որ կուսակցությանս Պոլսո այժմյան լիազոր ներկայացուցիչն է պարոն Կուլտամյանց, ինքն է որ հղացած է այն մեծ ծրագիրը զոր պիտի գործադրենք, և որ արդեն ընդունված է Կեդրոնին կողմե։ Մինչև հիմակ գաղտնի պահած էինք զայն մեր ընկերներեն, բայց այժմ ա՛լ գործադրության ժամը մոտեցած է, և մեր ընկերները իրավունք ունին ամեն բան գիտենալու, քանի որ իրենց կյանքը վտանգի պիտի դնեն գործին հաջողությունը ապահովելու համար։ Արդ, առանց մանրամասնությանց մեջ մտնելու և մի առ մի թվելու բոլոր այն կարգադրությունները, որոնք մինչև վերջին ժամը պետք է ծածուկ մնան։ Երկու բառով կ՚ուզեմ հաղորդել գաղտնիքը։

Այն գաղտնիքը, որ այնքան հանդիսական ու խորհրդավոր կերպով կը պատրաստվեր Աշոտ հաղորդելու Պատուհասի անդամներուն, արդեն քիչ շատ գիտեին, ինչպես կարծեմ գիտեն նաև մեր ընթերցողները։ Սակայն մինչև այս գումարման ժամը դասատուն կիսկատար ակնարկություններով կամ անպաշտոն կերպով խոսած էր այդ մասին իր ընկերակիցներուն՝ անհատաբար, ամենուն ալ պատվիրելով որ իրարու բան չըսեն, մինչդեռ հիմակ պաշտոնական զեկուցում մըն էր որ կ՚ըներ, և ասոր համար Պատուհասի անդամները ծանոթ ըլլալով հանդերձ Կուլտամյանցի հղացած հսկայական ծրագրին, անսովոր հուզումով մտիկ ըրին իրենց ատենապետին խոսքերուն։

Աշոտ բացատրեց թե ինչպես առտու մը հանկարծ «հեղափոխությունը» պիտի տիրանար Պոլսո, ձեռք անցընելով անոր բոլոր ռազմական կետերը և կարմիր դրոշակը ծածանեցնելով Ղալաթիայի աշտարակին ծայրը...

— Դրոշակը պատրաստ է, գոչեց Ատոմ, որ ա՛լ չկրցավ իր խանդավառությունը խեղդել։

— Ամեն բան պատրաստ է, պատասխանեց Աշոտ։

Այդ հանդուգն գործը կատարելե ետքը, «հեղափոխականները» պիտի ջանային իրենց գրաված դիրքերը պահել գոնե շաբաթ մը։ Այդ ժամանակամիջոցը բավական էր Եվրոպական անխուսափելի միջամտությունը առաջ բերելու, և վեց պետությանց մարտանավներուն ներկայությամբ կարգադրելու հայկական խնդիրը դեսպանախորհրդի մը մեջ։

Ակոբճան աղա որ սմքած՝ հևիհև անձկությամբ մտիկ կ՚ըներ Աշոտի խոսքերուն, խոշոր շունչ մը առավ վեց պետություններու նավատորմին մուտքը լսելով։ Դեմքը մեկեն ի մեկ պայծառացավ, և ապահովցած գոչեց.

— Հա՛, սանկ ըսե. հիմա խելքս պառկեցավ, չէ նե՝ շիտակը միայն Ղալաթիայի աշտարակին վրա դրոշակ տնկելով չեմ կարծեր որ բան մը ըլլա։ Բայց քանի որ ետին վեց տերություններուն նավերը կան կ՚ըսես կոր, նայե՝ ատոր ըսելիք չունիմ։

— Գործին դիվանագիտական կամ քաղաքական հանգամանքներուն վրա խոսիլ ավելնորդ է, և մեր իրավասութենեն բոլորովին դուրս, պատասխանեց Աշոտ, ի՞նչ կը պահանջվի մենե այս միջոցիս... ասոր վրա խոսինք։

Ու խմբապետը բացատրեց թե Կուլտամյանցի կարգադրությամբ որոշված էր որ մինչև ութը օր, Պոլսո մեջ գտնված խումբերը, ամեն մեկն իր կարողության չափով, գումար մը պիտի հավաքեր ու հանձներ լիազոր ներկայացուցչին, և թե Պատուհաս խմբին համար, Աշոտի հավանությամբ, որոշված էր 150 ոսկի։ Արդ, այս գումարը պետք էր պատրաստ ըլլար անպատճառ մինչև շաբաթ մը։

— Կուլտամյանց անձամբ պիտի գա դրամը առնելու, ավելցուց Աշոտ, և այս առթիվ պիտի հաղորդե ձեզի վերջնական հրահանգները։

— Հարյուր հիսուն ոսկի մեր թաղին համար շատ չէ՞, կմկմաց Ակոբճան աղա, որուն նավատորմիղներուն առաջ բերած շլացումը տեղի տվավ այս դրամական հարցին դիմաց։

— Շա՜տ, գոչեց դասատուն, միթե մեր թաղին մեջ վեց հարուստ չի կա՞ն, որոնք կարող ըլլան քսանհինգական ոսկի տալ ասանկ բանի մը։

— Տասնըվեց ալ կան, բայց կու տա՞ն։

— Եթե իրենց կամքովը չի տան, բռնի կ՚առնենք...

— Ատ ուրիշ։

— Հարկավ, ամենեն դյուրինը այն է, բռնի կ՚առնենք, կրկնեց Ատոմ, որուն համար բուռն միջոցը ամենեն բնականն էր։

— Այո՛, այո՛, սպառնալիքով ուզելու է, վճռեց Մարտիկ, թող տան, էֆենտիմ...

Զարուհի ևս գանձումի այս սպառնական ձևին հարեցավ։

— Ես ալ բռնի պահանջելու գաղափարեն եմ, ըսավ Ղուկաս, մանավանդ որ Եղիշեն ալ կը պատմե թե՝ երբոր Ավարայրի պատերազմին ժամանակ Վարդան Մամիկոնյան...

— Ուրեմն միաձայն հավանությամբ որոշված է, վրա բերավ Աշոտ, դպրոցի կառավարչին խոսքը կտրելով։

Հետո պատրաստեցին այն ուղևորներու ցանկը, որոնցմե նախ անուշությամբ՝ հետո սպառնալիքով պիտի գանձեին դրամը։ Որոշվեցավ որ այդ դժվարին պաշտոնը հանձնել Աշոտին, Ատոմին և Զարուհիին։

— Ա՛խ, ուր էր թե մերժեին դրամը տալու, գոչեց Ատոմ, գրպանեն րեվոլվերը հանելով։

Ե.

Մեր պատմության հերոսը, պ. Աբգար Տեր֊Սիմեոն Մելիք Կուլտամյանց, մինչև հիմակ խորհրդավոր կիսաստվերի մը տարտամության մեջեն միայն ինքզինքը ցույց տվավ։ Մեր ուշիմ ընթերցողները հասկցան անշուշտ որ Կուլտամյանցի պաշտոնին հանգամանքն էր ասոր բուն պատճառը և ոչ թե մեր կողմե ոևէ ջանք մը, չար նախանձե դրդյալ, մութին մեջ ձգելու համար գործիչ մը որուն հղացած հսկայական ծրագրին շուրջը կը դառնա արդեն մեր բովանդակ պատմությունը։ Այս կերպ վարվելով վստահ էինք որ լիովին պիտի արժանանայինք մեր հերոսին հավանության՝ որուն հաճախ հեղեղած մեկ խոսքն էր.

— Մենք հեքիաթների փերիներն ենք, նրանց պես պետք է անտեսանելի մնանք և մի փոքրիկ գավազանի ծայրը ճոճելով վարենք ամեն բան։

Սակայն հիմա վայրկյանը հասավ ձուկի պոչ մը և մազի խուրձ մը կրակին վրա այրելու, որպեսզի փերին երևա մեր աչքերուն։

Քառասուն տարեկան, թուխ, միջահասակ, մորուսավոր, գիրուկ մարդ մըն էր Կուլտամյանց։ Բուն անունը Վարդան Մարտիկյան էր, Էրզրում ծնած՝ հոն առած էր իր նախնական կրթությունը, հետո Պոլիս եկած և երկրորդական վարժարան մը հաճախած էր։ Պոլիսեն ինքզինքը նետած էր Եվրոպա, երկու տարի ժուռ եկած էր Զվիցերիո և Գերմանիո մեջ, ապա ենթադրելով որ մանկավարժ եղած է՝ վերադարձած էր Պոլիս արհեստը ի գործ դնելու համար։ Մանկավարժ ըլլալուն մասին իր ենթադրությունը թեև շատ խախուտ հիմերու վրա հաստատված՝ այսուհանդերձ Պոլիս գալեն ետքը հավաստի իրողություն մը դարձավ և Ուսումնական Խորհուրդը չի համարձակեցավ նույնիսկ ձևակերպության մը բովեն անցնելու զինքը առաջնակարգ մանկավարժի վկայականը տալու համար։ Իր անցագիրը զոր Ժնևի թրքական հյուպատոսին կողմե վավերագրել տված էր, իր մանկավարժի կարողության մասին եղած ամեն կասկած փարատեր էր։ Բայց այդ փայլուն վկայականը չբացավ իր առջև Պոլսո վարժարաններուն դուռները, որովհետև Վարդան Մարտիկյանի կը պակսեր մանկավարժի ամենեն էական հանգամանքը, այն է՝ Կովկասցի ըլլալը։

— Էրզրումցի մանկավարժ կ՚ըլլա՞, կ՚ըսեին բոլոր դպրոցի տնօրեններն, հոգաբարձուները ճիշտ այն համառ թերհավատությամբ, որով հրեաները կը մերժեին Հիսուսը՝ պնդելով թե Նազարեթեն մարգարե չելլար։

— Գիտեմ ընելիքս, խորհեցավ Վարդան որ ձեռներեցութենե զուրկ չէր. Կովկաս կ՚երթամ մեկ երկու տարի կը մնամ ու Կովկասցի եղած կը վերադառնամ։

Եվ պայուսակը կապելով մտավ Պաթումի շոգենավը։

Երեք տարի ետքը Պոլսո թերթի մը գավառացի մեկ թղթակիցը կը գրեր.

«Վերջապես մեր ազգային վարժարանը որուն անկարգ վիճակը տարիներն ի վեր կը տևեր, փայլուն և բարեկարգ շրջանի մը մեջ պիտի մտնե քիչ ատենեն։

Նոր հոգաբարձությունը, որ քաղաքիս լուսավորյալ երիտասարդութենեն կազմված է, ամեն զոհողություն հանձն առնելով պայմանագրություն մը կնքած է Կովկասցի համալսարանական մանկավարժ֊ուսուցչապետի մը՝ պարոն Աբգար Կուլտամյանցի հետ, որուն պիտի հանձնվի դպրոցին տնօրենությունը և կարևոր դասախոսությունները։ Հարգելի ուսուցչապետը քիչ օրեն քաղաքս կը ժամանե։ Պարոն Կուլտամյանց, որ Զվիցերիո և Գերմանիո բարձրագույն համալսարաններուն մեջ կատարելագործած է իր ուսմունքը, քաղաքիս երիտասարդության միահամուռ թախանձանաց միայն զիջանելով հաճած է թողուլ Կովկասն հոս գալու համար»։

Ա՛լ Էրզրումցի Վարդան Մարտիկյան աներևույթ եղած էր ու իրեն հաջորդած՝ Կովկասցի Աբգար Կուլտամյանց։

Մանկավարժը երկար չմնաց այն քաղաքը որուն վարժարանը պիտի բարեկարգեր միահամուռ թախանձանց զիջանելով։ Գացած օրեն արմատական փոփոխություն մը ընել ուզեց որուն շնորհիվ դպրոցը պիտի գերազանցեր գերմանական վարժարանները։ Իզուր հոգաբարձությունը խնդրեց որ քիչ մը բարեկարգությամբ առայժմ գոհանար Կուլտամյանց։ Չէ՛, անպատճառ պետք էր որ գերմանական վարժարանները գերազանցեր։

— Գոնե անոնց հավասարցնելով հիմակուհիմա երթանք, ըսավ երիտասարդությունը, որ սկսած էր զգալ գլխուն եկած փորձանքը։

— Չէ՛, պետք է նրանց գերազանցենք, մի՞թե մենք կապիկի պես նրանց ետևից պիտի գնանք... դա ի՛նչ հոսհոսություն է, պնդեց Կուլտամյանց, որ իրավամբ համոզված էր, թե կովկասցիության առաջին պայմանը համառությունն է։

Սկսավ գերազանցության գործը, և քանի մը ամիս ետքը այնքան կռիվներու տեղի տվավ, որ պարզապես զինքը բռնի դուրս հանեցին քաղաքեն։

Բարեբախտաբար, իրեն համար, երկար ատեն բացը չմնաց։ Ուրիշ թախանձանքներ եկան գտան զինքը և հրավիրեցին տարբեր գավառական քաղաքներու մեջ ուր քանի մը ամիս միայն կը պաշտոնավարեր ու կռվելով կը ձգեր կ՚երթար։ Այս կերպով եթե վարժարանները չէին գերազանցեր գերմանականները, գոնե իր համբավը կը տարածվեր ամեն կողմ։ Նորագույն գաղափարներով տոգորված, սկզբունքի ու նկարագրի տեր, համառ, աննահանջ, վիճասեր մարդու համբավ մը շինած էր և ոչ ոք կը կասկածեր իր կովկասցիության մասին։ «Իշտե[23] ասանկ մարդիկ են Կովկասցիները, կ՚ըսեին գրեթե հիացումով, խոսք չեն հասկնար, բայց սկզբունք ունին. մենք անոնց հակառակն ենք, խոսք կը հասկնանք, բայց սկզբունք չունինք։»

Իր թափառականության մեջ Կուլտամյանց ամեն անցած տեղերը կարող եղած էր ձգել նաև քանի մը խանդավառ հիացողներ իր վրա։ Ասոնք այն երիտասարդներեն էին, որոնց հաճախ կը հանդիպինք։ Ապուշության սահմանները դեգերող սոսկալի կերպով անտանելի էություններ, որոնք իրենց կյանքը կ՚անցընեն բերանաբաց հիանալու ոևէ մեկուն վրա, որ բախտը կամ մանավանդ անբախտությունը կ՚ունենան իրենց վրա ազդելու։ Ա՛լ անիկա է իրենց մտատիպարը՝ հերոսը՝ կուռքը։ Անոր պես խելացի, անոր պես կատարյալ, անոր պես աղվոր, անոր պես ուժով մարդ չի կա ու վա՜յ անոր, որ համարձակվի խնդրո նյութ ընել իրենց կուռքին հազար ու մեկ արժանիքներեն մին. այն ատեն գրեթե մոլեգին կատաղությամբ կը հարձակին ընդդիմախոս ամբարիշտին դեմ և կը ջանան ամեն խենթուխելառ միջոցներով պաշտպանելու սրբություն սրբոցը որ սակայն, իրենց իսկ հայտարարությամբ «արդեն երբեք պաշտպանվելու պետք չունի»։

Կուլտամյանցի այս կարգի խանդավառներն էին որոնք հաջողեցան զինքը Սև Ծովու նավահանգիստներեն մեկուն դպրոցի տնօրեն կարգել։ Հակառակ իր կրած անհաջողություններուն, իր պաշտոնատեղին հասնելուն պես, կեղծ Կովկասցիին առաջին գործը եղավ դպրոցը փակել առժամյա կերպով։

— Մինչև որ Զվիցերիայեն ու Գերմանիայեն նոր մեթոտով դասագիրքերը և աշխարհացույց[24] տախտակները չի գան, չպետք է որ երեխաները դասի սկսեն, վճռեց։

Քաղքեցիներուն մեծ մասը տարօրինակ գտավ այս որոշումը։

— Թո՛ղ հիմակուհիմա եղած գիրքերով դասերը շարունակվին մինչև նորերուն գալը, փոխանակ քանի մը ամիս դպրոցը փակ մնալու, կ՚առարկեին ասոնք։

— Ապուշնե՜ր, դուք ի՞նչ կը հասկնաք մանկավարժութենեն, ի՞նչպես կը համարձակիք դիտողություն ընել Կուլտամյանցի պես համալսարանականի մը որոշումին. ի՜նչ խավարամիտ, հետադիմական, պահպանողական, ավանդամոլ, տիրացու մարդիկ եք. քիչ մը սպասենք ի՞նչ կ՚ըլլա, մինչև որ նոր գիրքերը չի գան չպետք է դասը սկսիլ կ՚ըսե կոր... հարկավ բան մը գիտե. Կովկասցիները մեզի պես առանց սկզբունքի, առանց նկարագրի մարդիկ չեն, իրենց ըրածը գիտեն, կը պոռային խանդավառները։

Ինչ որ մասնավորապես կը կատաղեցներ այս վերջինները այն պարագան էր, որ կը գտնվեին մարդիկ, որոնք կը համարձակեին դիտողություն ընել «չպետք է որ»֊ով բանաձևված որոշումի մը։ Իրենց խանդավառությունը կեսվակես պիտի նվազեր եթե Կուլտամյանց «պետք չէ որ աշակերտները դասի սկսին» ըսած ըլլար։

Քանի մը ամիս անցավ և օր մըն ալ լսվեցավ թե գիրքերն ու աշխարհացույց տախտակները հասեր են և մաքսը կը գտնվին։ Ծնողքներուն ցնծությունը կը հավասարեր տղոց տրտմության, ամենքը իրար կը շնորհավորեին և դպրոցի բացման թվականին վրա գուշակություններ կ՚ընեին։ Սակայն անակնկալ մը եկավ խանգարելու այս կարճատև ուրախությունը։ Կառավարությունը որոշած էր ամբողջ գիրքերը քննութենե անցընել դպրոցի տնօրենության հանձնելե առաջ։ Քնությունը տևեց ամիսի մը չափ և արդյունքը այն եղավ որ ամբողջ դասագիրքերը, աշխարհացույց տախտակներով միասին, վնասակար վճռվեցան ու վար դրվեցան։ Քաղաքին մենծ աղաները կանչեցին Կուլտամյանցը, հաղորդելու համար իրեն այս գույժը։

— Է՜, էտպես պետք է ձգե՞ք գրքերը մաքսում, հարցուց Կուլտամյանց հանդիմանական շեշտով մը։

— Կառավարությունը վնասակար դատեր է այդ գրքերը և բացարձակապես արգիլեր է, անկարելի է ա՛լ անոնցմով զբաղիլ, ի՞նչ կ՚ուզես որ ընենք...

— Խո՛, ինչ տղամարդիկ եք դուք, որովհետև կառավարությունը արգիլեր է, պետք է թևերը ծալած նստեք. շարժվեցե՛ք մի քիչ... շարժվեցե՛ք։

— Ի՞նչ շարժվինք։

— Գնացեք մաքսումը բռնի դուրս գցեցեք ծրարնին, գոչեց Կուլտամյանց ոտք ելլելով և երկու թևովը սնտուկ մը բռնի դուրս քաշել ձևացնելով։

Ասկե ավելի կատարյալ կարելի չէր կովկասցիություն կեղծել։

Բավական հոգնեցան խեղճ աղաները համոզելու համար զինքը թե անկարելի էր ոևէ կերպով գիրքերը կառավարության քովեն առնել։ Մանկավարժը միշտ կը դառնար սնտուկը երկու ձեռքով քաշելու ձևին և կ՚ավելացներ.

— Խո՛, ավելի հեշտ ի՞նչ կա։

Աղաները հրաժարեցան խոսք հասկցնելե իրեն, ինքն ալ համառեցավ իր որոշման մեջ և չուզեց դպրոցը բանալ հին դասագիրքերովը։ Խանդավառները բնականաբար դատապարտեցին մենծ աղաները և արդարացուցին մանկավարժ֊ուսուցչապետը։

— Ինչ նկարագրե զուրկ մարդիկ են ասոնք որ չեն կրնար կոր կառավարության դիմադրել. թմրած, ապականած, ոչնչացած սերունդ... Իրավունք ունի Կուլտամյանց, թո՛ղ վաժարանը փակ մնա, ավելի օգտակար կ՚ըլլա, քանի որ բացվելովը տղաք սխալ ուղղությամբ պիտի կրթվին։

Եվ այս տրամաբանության մեջ անչափ առաջ գացին կեղծ Կովկասցիին կուսակիցները, որ առաջարկեցին ազգային իշխանության շնորհակալության գիր մը ուղղելու Կուլտամյանցի այն ծառայության համար, զոր մատուցած էր ապագա սերունդին՝ փակ պահելով դպրոցը։ Ազգային իշխանությունը որ մասնավորաբար կը ներշնչվեր հարուստ և պահպանողական դասեն, ո՛չ միայն տրամադիր չերևցավ փառաբանելու Կուլտամյանցի առ հայ մանկտին մատուցած այս ժխտական ծառայությունը, այլ ընդհակառակը, որոշեց դադարեցնել ամիսներե ի վեր իբրև վարժապետի անոր սահմանված ամսականը։

Ասով գիրկընդխառն պայքարը սկսավ քաղքին երկու բաժանումներին մեջ և հետզհետե այնքան սաստկացավ որ մենծ աղաները, խնդրին վերջ տալու համար, գործածեցին իրենց սովորական միջոցը, այն է կառավարության դիմել և իրենց հակառակորդները ցույց տալ իբրև խռովարար։ Կառավարությունը որ արդեն հաշտ աչքով չէր նայեր Կուլտամյանցին, զոր ռուսահպատակ կը կարծեր, անմիջապես կոչեց զայն և պատվիրեց մեկնիլ քաղաքեն։ Կուլտամյանց միշտ այն ձևով որով կը խրատեր մենծ աղաներուն գիրքերու սնտուկը առնել մաքսեն, քաշեց իր սնտուկը սենյակեն և նետվեցավ շոգենավ։

Չորս օր ետքը Պոլիս կը հասներ և անարգել ցամաք կ՚ելլար շնորհիվ «Ֆենիքս» ընկերության մեկ ապահովագրին, զոր իբրև ռուսական անցագիր ցույց տված էր քննիչ ոստիկանին։ Մեր մանկավարժը իր չորսօրյա ուղևորության ժամանակ երկարորեն մտածած էր իր ապագա գործունեության մասին, և որոշած էր հրաժարիլ ուսուցչապետի տիտղոսեն որ գիտեր թե պիտի չքալեր Պոլսո մեջ, որ զինքը կը ճանչնային իբրև Էրզրումցի Վարդան Մարտիկյան։ Հիմակ գործունեության լավագույն դաշտի մը՝ հեղափոխության շահագործումը կը հրապուրեր զինքը։ Այս ասպարեզը նոր էր տակավին, հետամուտներ շատ չի կային և գործիչները վարկաբեկ չէին եղած։ Հախուռն հույսերու, աչքափակ վստահության, հարաճուն ոգևորության շրջանն էր տակավին։

Հունձքը առատ էր և մշակները սակավ։

Կուլտամյանց «հեղափոխական» ըլլալու որոշում տալե ետքը կազմեց իր հատակագիծը։ Նախ պիտի պահեր կովկասցիությունը, որ իր հաջողության գլխավոր օժանդակն էր. հետո պիտի չդիմեր արդեն Պոլսո մեջ գործունեության սկսած կուսակցության մը որուն մեջ միայն երկրորդական դեր մը կրնար խաղալ, ավելի վտանգալից գուցե քան շահաբեր, այլ իբրև կուսակցության մը ներկայացուցիչ՝ ինքը պիտի ըլլար նոր կազմակերպության մը պետը։ Ժամանակ չկորսնցուց գործի սկսելու համար։ Անմիջապես իր ծառայության մատուցումը ըրավ Եվրոպա կեդրոնացած «հեղափոխական կուսակցության», որ դեռ Պոլսո մեջ որոշ մարմին մը չուներ։ Իր կովկասցիությունը և հայրենիքի համար զոհվելու տրամադրությունը զոր հայտնած էր առաջին նամակով, թեև լուրջ նկատողության առնվեցան Կեդրոնի կողմեն, սակայն բավական չհամարվեցան լիազոր ներկայացուցչի վկայականը տալու իրեն։ Կեդրոնը ուզեց գիտենալ թե Կուլտամյանց ուներ գործունեության որոշ ծրագիր մը և թե ի՞նչ էր այդ։ Ապագա ներկայացուցիչը ձեռքի տակ պատրաստ ծրագիր մը չուներ, բայց Կեդրոնին պաշտոնագիրը առնելուն պես, հատ մը շինեց և անմիջապես ղրկեց։ Քառասուն հոգիով Պոլսո տիրելու հսկայական խորհուրդն էր։

Կեդրոնը ափ ի բերան մնաց։ Թեև իր մեջ չէին պակսեր հզոր երևակայության տեր մարդիկ, այսուհանդերձ իրենցմե ոչ ոք այդ տեսակ գաղափար մը կարող եղած էր հղանալ մինչև այն ատեն։

Շաբաթ մը ետքը եկավ լիազոր ներկայացուցչի վկայականը։

Հիմակ հասած էր իր մուրատին։ Բայց ասիկա առաջին քայլն էր, և պետք էր ընել գերագույն քայլը։ «Հեղափոխական» ամբողջ մարմին մը պետք էր ստեղծել վարչական խորհրդով, գործադիր ժողովով, թաղային խումբերով։ Կուլտամյանց գործի սկսավ։ Խոսելու, մարդ համոզելու ձիրքը չէր որ կը պակսեր իր քով, ընդհակառակը իր մեծագույն հատկությունն էր այդ.

— Ես պրոպագանդիստ ծնվել եմ, կ՚ըսեր արդար հպարտությամբ մը։

Ժամերով կարող էր վիճաբանիլ ընդդիմախոսին հետ առանց ամենափոքր հոգնության կամ ձանձրույթի նշան մը ցույց տալու։ Իր սկզբունքն էր դիմացինին չխնայել մինչև որ չստիպեր զայն — «իրավունք ունիս, եղբայր» ըսելու։ Տեսակ մը բռնի հավանություն էր որ կը խլեր խոսակիցեն. սակայն այս չափով գոհ չէր ըլլար ու իր զոհը հանգիստ չէր թողուր. օրերով ետևեն կ՚իյնար խեղճին, նորեն կրկնել տալու համար իր հավանությունը։ Այս կերպ վերջապես կը հաջողեր գաղափարակից ընել զայն իրեն։

Մարդ համոզելու իր այս դրությամբ Կուլտամյանց քանի մը ամիս ետքը հաջողեցավ արդեն հիմնել իր «հեղափոխական» մարմինը որ խանդավառության հոսանքեն մղված օրեօր կը տարածվեր ու կը բարգավաճեր։ Դրամական նպաստները՝ հետզհետե կը բազմանային և Պրոպագանդիստը կարող կ՚ըլլար իր ծախքերը հոգալե ետքը նույնիսկ ամսական կարևոր գումար մը ղրկել Կեդրոնին։

Այդ դրամի աղբյուրը, որ երբեք այնքան առատաբուխ չէր երևակայած, զինքը շլացուց. մեծ փառասիրություններու հուրը վառեց իր սրտին մեջ։ Ճղճիմ օրըստօրեական ապրուստը, որուն միայն կ՚ակնկալեր «հեղափոխական» գործունեության մեջ մտնելով, ալ չգոհացուց զինքը։ Խոշոր, վճռական հարվածով մը իր ամբողջ ապագան ապահովելու կարելիությունը ընդնշմարեց այս նոր ասպարեզին մեջ և ուզեց հասնիլ անոր։

Ասոր համար երկու միջոց անհրաժեշտ էին. նախ՝ նոր զարկ մը տալ Պոլսո դրամական հավաքումներուն, երկրորդ՝ դադրեցնել Կեդրոնի դրամ ղրկելու դրությունը, զոր մինչև այն ատեն գործածած էր իր վրա եղած վստահությունը ամրապնդելու և կասկածներ չարթընցնելու համար։

Կուլտամյանց որոշումը տալուն պես, իբրև հզոր նկարագրի տեր մարդ, իսկույն գործադրության դիմեց։ Իր կազմած խումբերուն պետերը կոչեց և ըսավ թե ամիսե մը հարձակման նշանը պիտի տրվեր Պոլսո տիրանալու համար, միայն թե անհարժեշտ է, որ տիրապետության նախորդ օրը տասը հազար ոսկի պատրաստ գտնվեր Պոլսո կեդրոնական մասնախմբին՝ այսինքն՝ իր քով։

— Վեց հազար ոսկին արդեն Կեդրոնը դրել է իմ տրամադրության տակ, ըսավ կեղծ Կովկասցին, այժմ ձեզ է մնում մնացորդ չորս հազար ոսկու չնչին գումարը հայթայթել միայն... դե՛, տղերք, ձեզ տեսնեմ։

Այդ «տղերք»֊ներեն մեկն էր Աշոտը, որ ինչպես տեսանք, իր առած պատվերը խղճի մտոք կատարեց։

Մյուս կողմե Պրոպագանդիստը գրեց Կեդրոնին, որ ներկա կացության մեջ անկարելի էր դրամ ղրկել և թե ամբողջ հավաքած ստակը Պոլիս պիտի ծախսվեր մեծ ծրագրին գործադրությանը համար։

«Լավ պահիր փողերը» պատասխան եկավ։

Կուլտամյանց ձեռքերը շփեց։ Գրեթե տիրած էր Պոլսո...

Սակայն, ավա՜ղ, ուրախությունը կարճ տևեց։ Անակնկալ մը կը սպասեր իրեն։

Զ.

Առտու մը, երբ Կուլտամյանց սենյակը նստած, հավանական հաշիվը կ՚ըներ ձեռքը անցընելիք դրամներուն, դուռը զարկին։

— Մտե՛ք, ըսավ ապահով ձայնով մը։

Պրոպագանդիստը իր բնական տան հասցեն տված էր միայն խմբապետներուն ու Եվրոպայի Կեդրոնին, և ամեն անգամ որ իր սենյակին դուռը զարնվեր, վստահորեն գիտեր, թե իր մարդոցմե մին էր եկողը։ Ճիշտ նույն առտուն ալ կը սպասեր Ոսկեհանք թաղի Վրեժխնդիր խմբի պետին, որ հավաքած դրամները պիտի բերեր։ «Մտեք» արտասանելով հանդերձ՝ Կուլտամյանց գիրքերու դեզի մը տակ սահեցուց թուղթի կտորը որուն վրա թվանշաններ կը գումարեր, և մեկեն ծռեցավ գրասեղանին վրա բաց դրված Պոլսո աշխարհացույցի մը վրա։ Հյուրը ներս մտավ և դուռը գոցեց, սակայն կեղծ Կովկասցին փոխանակ եկողին դառնալու, ալ ավելի խորասուզվեցավ աշխարհացույցին մեջ ու կարկին մը առնելով, սկսավ չափչփել զայն։

— Պարև ձեզ, գոչեց նորեկը, որ իզուր սպասելե ետքը որպեսզի իր վրա ուշադրություն դարձվի, գրեթե բարկությամբ արտասանած էր իր ողջույնը։

Կուլտամյանց շեշտին անծանոթութենեն զարմանահար՝ գլուխը դարձուց և ալ ավելի շփոթած դեմք առավ, երբ տեսավ թե ներս մտնողը ոչ միայն Ոսկեհանքի խմբապետը չէր, այլ բոլորովին օտար մարդ մը։

— Միթե պարոն Կուլտամյանցը չե՞ք դուք, հարցուց նորեկը, քանի մը քայլ առաջ գալով։

— Բայց... նախ դո՞ւք ով եք, գոչեց մյուսը, զգուշաբար ոտք ելած։

— Օ, մի՛ խռովվեք, խնդրեմ, մի՛ խռովվեք, պատասխանեց հյուրը, խնդումերես, վստահացուցիչ կերպարանքով մը. մի րոպեից մենք կը ծանոթանանք միմիանց... մի՛ խռովվեք, մի՛ խռովվեք... ասացեք միայն թե դո՞ւք եք պարոն Կուլտամյանցը։

— Այո՛... ես եմ, ըսավ Պրոպագանդիստը քիչ մը հանդարտած՝ սակայն տակավին կասկածոտ։

— Ուրեմն կարդացե՛ք այս նամակը և կ՚իմանաք իմ անունը և պաշտոնը։

Ու իրեն հանձնեց պահարանի[25] մեջ կնքված թուղթ մը։

Կուլտամյանց բացավ նամակը. առաջին բանը որ աչքին զարկավ կարմիր կնիքը եղավ, որ սպառնալից միամտությամբ մը նստած էր նամակին վարի կողմը։

«Հեղափոխականը» բոլորովին հանդարտեցավ. եկողը ամեն պարագային, իրենցմե մեկն էր։

— Խնդրեմ նստեցեք, ըսավ, աթոռ մը ցույց տալով, և սկսավ կարդալ նամակը որ ամբողջ չորս երես գրված էր։

Այս երկարապատում պաշտոնագրով Կեդրոնը կ՚իմացներ իր Պոլսո լիազոր ներկայացուցչին, որ նկատելով մոտերս Պոլսո մեջ տեղի ունենալիք վճռական դեպքերը, անհրաժեշտ պետքը զգացած էին Կուլտամյանցի օգնական ղրկելու, համազոր իշխանությամբ, որպեսզի ամեն դժվարին պարագայի աջակից մը ունենա իր քով, Կեդրոնը այդ փափուկ պաշտոնը հանձնած էր նամակաբերին՝ պարոն Սիմեոն֊Դավիթ֊Ղուկաս֊Աբգար֊Մելիք Տեր Յովհաննես Ինձելտուրյանցի, որ արդեն իր հերոսական արարքներով ծանոթ էր «հեղափոխության» մեջ։ Պաշտոնագիրը կ՚ավելցներ նաև թե՝ Կուլտամյանց պետք էր լիակատար վստահություն ունենար իր ընկերոջ վրա և ամեն բան անոր խորհրդով ու հավանությամբ կարգադրեր։

Հինգ կարմիր կնիքով տեռորական գործողության մը սպառնական վճիռը հայտնող նամակ մը այնքան տակնուվրա պիտի չըներ մեր Պրոպագանդիստը, որչափ ըրավ այդ պաշտոնագիրը։

Իր ապագա բարօրությունն էր որ խույս կու տար հանկարծ, երբ այնքա՜ն ճիգերե ետքը կը հուսար մոտեցած՝ գրեթե հասած ըլլալ անոր։

Նամակին ամբողջ ընթերցման միջոցին, պարոն Սիմեոն Ինձելտուրյանց առիթ ունեցած էր վերեն վար քննելու իր նոր ընկերը և քայլ առ քայլ հետևած էր դիմագիծներու սրտաճմլիկ ու աղիողորմ քայքայումին, զոր իր տված թուղթը հետզհետե առաջ կը բերեր Կուլտամյանցի դեմքին վրա։

Խեղճ Պրոպագանդիստը կը զգար որ նորեկը՝ աջակիցե մը տարբեր՝ սոսկալի բան մըն էր. տեսակ մը քննիչ էր, որ Կեդրոնը կը ղրկեր իր վրա, իր ամեն արարքները հետազոտելու համար։ Իր այս ենթադրության մեջ չէր սխալեր Կուլտամյանց։

Իր հաջողությունները պատճառ կ՚ըլլային իր կործանման։ Կեդրոնը, մինչև այն ատեն ուշադրություն չէր դարձուցած Պոլսո վրա, զոր ուրիշ «հեղափոխական» կուսակցություններու ազդեցության տակ բոլորովին կորսված կը համարեր։ Երբ Կուլտամյանց իր անխոնջ գործունեությամբ կարողացավ նոր կուսակցության մը հիմերը հաստատել և բավական մեծ մարմին մը կազմակերպել հասույթի անակնկալ աղբյուր մը ստեղծելով, այն ատեն Կեդրոնը սթափեցավ և տեսավ թե Պոլիս ո՛չ միայն կորսված չէր, այլ դեռ կարելի էր մեծ բաներ հուսալ անկե։ Կեդրոնը սա խոհական և անսխալելի հաշիվը ըրավ՝ թե իր լիազոր ներկայացուցիչը հավաքած դրամներուն բնականաբար մեկ չորրորդը միայն կը ղրկեր երբ մյուս մնացածը իրեն կը պահեր, հետևաբար իրաց այդ վիճակին վերջ տալու համար խորհեցավ այդ աջակից լիազորի առաքելության, ճիշտ այն միջոցին ուր «հեղափոխական» գործունեության մը խորհուրդը կար, և հետևաբար կարելի էր անով ծածկել բուն նպատակը։ Որովհետև, պետք է ըսենք, Կեդրոնը չէր ուզեր կասկածներ հարուցանել Կուլտամյանցի մտքին մեջ, որուն ուշիմ ու շահաբեր գործունեությունը գնահատած էր։

Պարոն Սիմեոն Ինձելտուրյանց, որուն հանձնված էր Պրոպագանդիստին վրա հսկելու փափուկ պաշտոնը, քառասունըհինգ տարեկան զուտ Կովկասցի մըն էր։ Իր բուն գործն էր ուսանողություն։ Անով ապրած էր մինչև հիմակ և կը հուսար անով ապրիլ այնչափ ժամանակ, որչափ շարունակեին Պաքուի[26] հորերը քարյուղ[27] արտադրել։ Հարուստ բարերարներ իրեն ամսական հատկացուցած էին՝ նախ որպեսզի երաժշտություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի գյուղատնտեսություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի դեխնիքական գիտություններ ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին որպեսզի մանկավարժություն ուսանի, հետո ամսական հատկացուցած էին, որպեսզի ֆիլոլոկիա ուսանի։ Պոլիս եկած միջոցին նոր բարերարներ նոր ամսականներ հատկացնելու վրա էին որպեսզի անթոպոլոկիա և ֆիզիոլոկիա ուսանի։ Այսպես ուրեմն պարոն Ինձելտուրյանց համալսարանական մըն էր բառին բազմապատկյալ նշանակությամբը։ Ավելի ճիշտ է ըսել համալսարանականություն մըն էր իր ամեն ճյուղավորումներովը։ Եվ մտածել թե պարզ համալսարանական մը ըլլալը բավ է հաճախ անտանելի դառնալու համար...

Համալսարանականը որ իր ուսանողական երեսնամյա կյանքին մեջ առիթ ունեցած էր նաև ուսումնասիրելու պսիկոլոքիան, թեև «նրա համար էդ կեղտոտ բուրժուա բարերաները մի պան չէին վճարել», նշմարեց այն հուզումնալից ավերումը, որ պաշտոնագրին ընթերցումը առաջ բերեր էր Կուլտամյանցի դեմքին վրա։

— Երևի իմ ներկայությունը հեշտ չէ գալիս նրան, մտածեց։

Սակայն Կուլտամյանց շուտով ինքզինքին տեր եղեր էր և գրեթե զվարթերես անայլայլությամբ թուղթը ծալլեց, դրավ դարակին մեջ, ու դառնալով իր հյուրին ըսավ.

— Կեդրոնը շատ խելացի աչալրջությամբ վարվեր է ինձ աջակից մը ղրկելով, մանավանդ ճիշտ այն միջոցին, ուր մեծամեծ դեպքեր տեղի պիտի ունենան և սոսկալի պատասխանատվություն մը կը ծանրանա վրաս։ Հավատացեք որ ձեր ներկայությունը զիս չափազանց գոհ կ՚ընե։

Այս կեղծավորական հայտարարության պատասխանելու կը պատրաստվեր մշտնջենական ուսանողը, երբ դուռը զարկին։

— Դարձյա՞լ աջակից մըն է՝ Կեդրոնեն ղրկված՝ արդյոք, խորհեցավ ինքնիրեն խեղճ Կուլտամյանց, և ոտք ելավ անձամբ դուռը բանալու համար։

Այս անգամ եկողը ճիշտ իր առտվընե ի վեր սպասած մարդն էր. Ոսկեհանք թաղի խմբապետը։

Չոր, նիհար, ճմռտկած դեմքով մարդ մըն էր այդ խմբապետը, որուն բուն անունը Մարկոս Պետրոսյան էր և որուն, «հեղափոխության» մեջ, Շապուհ Պերճունի անունը շնորհած էին, և որ սակայն ավելի ծանոթ էր Կամացուկ մակդիրովը զոր իրեն տված էր իր ընկերներեն մեկը։ Հանդուգն, վարպետորդի, ձեռներեց մարդ մըն էր Ոսկեհանք թաղի խմբապետը, որուն համար վտանգը ավելի հրապույր կ՚ազդեր քան թե վախ։ Եթե «հեղափոխական» չըլլար, հավանական էր որ դրամանենգ կամ մաքսախույս պիտի ըլլար, որպեսզի միշտ առիթ ունենար ոստիկանության հետ կռիվ մղելու և ձերբակալվելու ենթակա տենդալից կյանքով ապրելու։ Ասով չեմ ուզեր ըսել թե Կամացուկ չարագործ կամ ավազակ ըլլալու համար ծնած էր. ընդհակառակը իր մեջ արկածախնդիր զգացումին չափ զորավոր էր պարկեշտության զգացումը և հաճախ այդ երկու, քիչ շատ հակառակ, տրամադրությունները մարտնչած էին իրարու դեմ առանց կարենալ համաձայնելու և համերաշխ գործունեության ասպարեզ գտնելու։ Հիմակ ա՛լ երջանիկ էր Կամացուկ. «հեղափոխությունը» եկեր հաշտեցուցեր էր այդ ընդդիմամարտ զգացումները, և ասիկա պարտական էր Պրոպագանդիստին, որ առաջին տեսակցությամբ կարող եղած էր գնահատել և վերլուծել զինքը և անմիջապես խմբապետ կարգել, առանց նախնական փորձերե անցընելու։ Կուլտամյանցի այդ արարքը տեսակ մը երախտագիտությամբ լեցուցած էր Կամացուկի սիրտը, որ ա՛լ ամբողջ հեղափոխությունը կը նույնացներ Պրոպագանդիստին հետ, և որուն համար չի կար ավելի մեծ, ավելի հայրենասեր գործիչ մը քան մեր նախկին մանկավարժը։ Իր հիացումը պաշտումի հասած էր այն օրը, ուր պարզած էր իր հղացած հսկա ծրագիրը Պոլսո տիրանալու մասին։

— Միայն թե՝ հաջողելու համար փող հարկավոր է... Շատ փող։

— Թող այդ ըլլա ուզածդ, գոչած էր խանդավառ խմբապետը, կը գտնենք։

— Ո՞րչափ կրնաս գտնել երկու շաբթվան մեջ։

— Դուն ըսե թե ինչ կը պահանջես մեր խմբեն։

— Չորս հարյուր ոսկի։

— Հինգ հարյուր պիտի բերեմ, վճռած էր Կամացուկ, ու եթե չկրնամ բերել թո՛ղ ասոնք ածիլեմ։

Եվ ցույց տված էր իր պեխերը։ Կամացուկ գոշ[28] էր և իր պեխերը մեծ տեղ մը չէին գրավեր դեմքին վրա, բայց նույնիսկ այդ սակավությունը անոնց արժեքը կը գերապատկեր իր աչքին, ու երբեք չէր պատահած որ չկատարեր խոստում մը որուն վկաներն եղած էին անոնք։

Դուռը զարնելով երբ խմբապետը Կուլտամյանցի սենյակը մտավ դեմքը կը ճառագայթեր։

— Բերի և քիչ մըն ալ ավելի, գոչեց առանց ուշադրություն ընելու թե իր մուտքը և խոսքերը ի՞նչ շփոթության մատներ էին Պրոպագանդիստը։

Բայց հազիվ թե բառերը արտասանած՝ հասկցավ ըրած անզգուշությունը երբ նշմարեց աթոռին վրա բազմած անծանոթ մարդը։

Ինձելտուրյանց պարապ տեղ պսիքոլոկիան չէր ուսումնասիրած, ակնթարթի մը մեջ հասկցավ անցած դարձածը և ըսավ ինքնիրեն.

— Այդ մարդը դրամ բերած է և Կուլտամյանց կ՚ուզեր ծածկել ինե...

Ու բարձրաձայն ըսավ, խոսքը Կամացուկին ուղղելով.

— Մի վախեք, եղբայր, ես օտարական չեմ, երևի դուք մեզնից եք և բերել եք այն փողը որին սպասում էինք, խնդրեմ առաջ եկեք։

Հետո Կուլտամյանցին դառնալով՝

— Դե՛, հասկացրու պարոնին թե ո՛վ եմ ես...

— Այո՛, Կեդրոնեն եկած է. հիմակ եկավ, կմկմաց Պրոպագանդիստը ճարը հատած։

Կամացուկ արդեն իր մեծավորին վկայությանը պետք չէր ունեցած ապահովվելու համար. անծանոթին կովկասյան հայերենը, որուն «Հեղափոխերեն» կ՚ըսեր ինք, արդեն զինքը հանդարտեցուցած էր։

— Առե՛ք, ըսավ հաղթական ձևով մը սեղանին վրա դնելով լաթի մեջ ծրարված ոսկիներու կույտ մը, հինգ հարյուր քսան յոթը հատ է...

Երկու ներկայացուցիչները նստեցուցին Ոսկեհանքի խմբապետը և թեյ հրամցուցին։ Հետո, բնականաբար, խոսակցությունը դարձավ մեծ ծրագրին շուրջը, որուն կատարյալ հաջողության վրա բնավ կասկած չուներ Կամացուկ, հիմակ մանավանդ որ Ինձելտուրյանցի չափ կարող օժանդակ մը հասած էր Կեդրոնեն։

— Մեր խումբը իր ամեն պատրաստությունները տեսած է, ձեր ամեն հրահանգները կետ առ կետ գործադրված են, և միմիայն նշանի մը կը սպասենք, ըսավ Կամացուկ։

— Լավ, լավ, արդեն այդ մասին ես վստահ էի... իմ տեղեկագիրներուս մեջ միշտ Ոսկեհանքի խմբին համար գոհություն հայտնած եմ Կեդրոնին, այնպես չէ՞ պարոն Ինձելտուրյանց։

— Այո՛, այո՛, պատասխանեց հավիտենական ուսանողը։

— Շնորհակալ եմ, այն ձեր ազնվությունն է, մենք մեր պարտքը կատարած ենք միայն, առաջ բերավ խմբապետը, բայց ե՞րբ պիտի տրվի նշանը...

— Երբոր ժամանակը գա... դեռ մի քիչ էլ սպասեցեք։

— Ալ կարծեմ դրամի դժվարությունը վերացած է, այնպես չէ՞։

— Իհարկե, իհարկե։

— Ուրեմն ի՞նչ բանի կը սպասենք։

— Է՜հ, մի՞թե մի այդպիսի ծանր գործ թեթևությամբ կը կատարվե՞... Կեդրոնից պետք է հրահանգ գա։

— Կեդրոնի՞ց...

— Իհարկե, Կեդրոնը այժմ բանակցության մեջ է Եվրոպական կապինետների հետ... պետք է մի վերջնական բազի[29] վրա դնել խնդիրը։

Կամացուկ չհասկացավ թե ի՞նչ էր բազը, բայց Պրոպագանդիստին վճռական շեշտեն ըմբռնեց թե՝ անկարելի էր բան մը ընել մինչև որ խնդիրը բազին վրա չդրվեր։

Իր բերած գումարը սակայն տեսակ մը իրավունք կու տար իրեն քիչ մը ավելի առաջ մղելու իր հարցումները, հետևաբար հարցուց.

— Խնդիրը շուտո՞վ կը դրվի այդ ձեր ըսած բանին վրա։

— Իհարկե, իհարկե...

Խմբապետը կռահեց թե որոշ բան մը իմանալիք չունի. ոտք ելավ ու խոսակիցները բարևելով մեկնեցավ։

Սանդուղեն իջած ատեն կը խորհեր.

— Լեզուներուն տակ բան մը կար, բայց չուզեցին ըսել, կ՚երևա որ Եվրոպան ձեռքի տակե պիտի օգնե մեզի, արդեն ես ատիկա գուշակած էի... Է՜հ իրավունք ունին չըսելու, ասանկ գործերու մեջ գաղտնապահություն պետք է։

Երկու լիազորները մեծկակ շունչ մը առին երբ դուռը փակելով աներևույթ եղավ Ոսկեհանքի խմբապետը։

— Ո՜ւֆ, գնանք ընթրելու, սովացել եմ, գոչեց Ինձելտուրյանց ոտքի ելլելով, զվարթ, կայտառ, երջանիկ, մարդու մը պես, որ անոթի է և գիտե թե լավ ճաշ մը պիտի կրնա ընել։

— Երթա՛նք, պատասխանեց Կուլտամյանց. հետո հանկարծ նշմարելով ոսկիներու ծրարը որ միշտ սեղանին վրա կը մնար.

— Հա՛, լավ միտքս ընկավ, պետք է այդ դրամը միասին առնենք և անմիջապես հանձնեք փոսթին Կեդրոն ղրկելու համար, այնպես չէ՜...

Պրոպագանդիստը զգացեր էր թե իր վրա ղրկված քննիչը չէր այն անաչառ, անկաշառ, անշահախնդիր, անհամբույր և անհաշտ առասպելական տիպարներեն մեկը, որոնք իբր թե գոյություն ունին աշխարհի վրա, և մասնավորապես մարդոց մեջ։ Այսուհանդերձ խղճի անդորրության համար ուզեց ճաշելե առաջ բոլորովին վստահ ըլլալ Կեդրոնի պատգամավորին թաքուն տրամադրությանցը մասին, և ասոր համար դրամի անմիջական առաքման խնդիրը մեջ տեղ նետեց։ Ծուղակը լավ էր և Ինձելտուրյանց մեջը ընկավ իր պսիքոլոկիայով միասին։

— Ի՞նչպես, կամենում ես փողերը ղրկել հե՞նց այս րոպեիս... թո՛ղ այժմ, եղբայր, ճաշից հետո կը խորհինք էդ մասին, պատասխանեց։

— Բայց փոսթը կը մեկնի։

— Վնաս չունի... դե՛ քալիր, սովացել եմ ասում եմ քեզ. վեր ա՛ռ էդ ծրարից մի երկու ոսկի ու գնանք։

Է.

Կուլտամյանց և Ինձելտուրյանց ուղղվեցան Բերայի մեծ փողոցին վրա գտնված գարեջրատուն մը։ Ճամբան վիճաբանություն մը բացված էր երկու հեղափոխականներուն միջև ապագա անկախ Հայաստանի մեջ ի գործ դրվելիք կրթական ծրագրին մեկ քանի կետերուն մասին։ Կուլտամյանց կը պահանջեր որ՝ քննության ժամանակ՝ հսկող օգնականները իրավունք ունենային աշակերտներու տրվելիք թիվերուն վրա դիտողություն ընելու, իսկ մյուսը կը պնդեր թե դասատուներեն դուրս ոչ ոք պետք է միջամտեր այդ խնդրին։ Վեճը այնչա՜փ տաքացավ որ երբ գարեջրատուն հասան Ինձելտուրյանց մոռցավ իր անոթությունը և երկու պոք ապսպրեց։ Բանակռիվը սակայն երկու բաժակ գարեջրով լուծելու հանգամանք չուներ, և հազիվ չորրորդը պարպելե ետքը կրցան խնդիրը փակել շարունակությունը հետևյալ օրվան թողնելով։

Ճաշը հայրենասիրական վառ խոսակցություններով անցավ։ Ինձելտուրյանց Կախեթու գինին գովեց, Կուլտամյանց դիտել տվավ, թե Փոքր Հայքի մեջ ալ կային աղեկ գինիներ։

— Ա՜խ, մեր հայ աղջիկներու ձեռքով քաղված խաղողի անարատ գինին։

— Ա՜հ, մեր հայ գյուղացու քրտինքով ողողած որթերու գինին։

— Ա՜հ, մեր պապենական օճախի կարմրորակ գինին։

— Է՜հ, մեր հորենական երդիքի անուշահամ գինին։

— Վա՜հ, մեր այգեստանու հոտավետ գինին։

Բայց, ավա՜ղ, ո՞ւր գտնել այդ հայրենասերներուն անշիջանելի ծարավը հագեցնելու կարող Ակոռիի կարասները։ Խեղճերը ստիպվեցան գոհանալ Կեոզ֊Թեփեի գինիով։

— Համարյա՛ թե սուլթանին արյունն ենք խմում, ըսավ Ինձելտուրյանց անգամ մը ևս համաձայնեցնելով ազգասիրությունը պարագաներու անմիջական հանգամանքին։

Ճաշը ավարտելուն՝ սուլթանը երեք շիշ պակաս արյուն ուներ։ Երբ երկու հերոսները «կերան և ըմպեցին ըստ դյուցազանց պայմանի» զգացին թե խահվե մը անհրաժեշտ էր այս ապերախտ ազգին փրկության ծառայող անձնազոհներուն մարսողությունը դյուրացնելու համար։

Սպասավորը սուրճը բերավ։

— Սա քովս գտնված դրամներուն խնդիրը ի՞նչպես պիտի կարգադրենք, հարցուց Կուլտամյանց որ վայրկյանը եկած համարեց այդ հրատապ հարցը մեջ տեղ նետելու։

Ինձելտուրյանց ժպտեցավ։ Սիկարեթ մը ուզեց ընկերոջմեն, վառեց ու քանի մը անգամ ուժով քաշելե ետքը դուրս տվավ ծուխը, որ Տիրոջը հաճելի ողջակեզի մը մուխին պես ուղղակի վեր բարձրացավ։

— Աշխարհքումս մարդը մի միկրոկոզմա է, սկսավ Ինձելտուրյանց. նա ձևացնում է ինքնին մի ամբողջություն, որ ունի իր սեփական կյանքը և պահանջքերը. նա համարյա՛, կապված է իր նմանների հետ մի խիստ ֆիկտիվ կապով։ Միկրոկոզմայի համար արտաքին աշխարհը այն նշանակությունը ունե՝ որ ունե...

— Բայց, կ՚աղաչեմ, եթե կարելի է նախ սա փողերուն խնդիրը կարգադրենք, պնդեց Կուլտամյանց, տեսնելով որ ընկերը իմաստասիրական տեսություններու մեջ կը մոլորի։

— Ախր այդ մասին եմ խոսում, ըսավ մյուսը ժպտալով։

Եվ իրա՛վ ալ այդպես էր։ Ինձելտուրյանց առաջ տարավ իր վարկածը, և սա եզրակացության հանգեցավ թե՝ հայրենասիրություն և հեղափոխություն պետք չէր, որ իր շահերեն զրկեին միկրոկոզման, որ իր մեջ կը պարունակեր արդեն ավելի ներքին ու ավելի բնական հայրենիք մը։ Կոզմոսը չէր կրնար իտեալական վիճակի մը հասնիլ մինչև որ մեն մի միկրոկոզմա չունենար իր սեփական բարգավաճությունը։ Միկրոկոզման որչափ զորանար, այնչափ իր զորությամբն իսկ, առանց ոևէ ալտրուիստական[30] ջանքի, պիտի զորացներ կոզմոսը, որ ուրիշ բան չէ, այլ եթե միկրոկոզմաներու բովանդակությունը, հետևաբար ժողվված դրամները պետք էր բաժանել երեք մասի, մին իրեն, մյուսը Կուլտամյանցի և մնացածը Կեդրոն ղրկելու համար։

Կուլտամյանց, ինչպես ըսենք, կռահած էր որ Կեդրոնեն եկած լիազորին հետ համաձայնության պիտի գար, բայց չէր հուսար որ կնճիռը այսքան դյուրին, մանավանդ այսքան փիլիսոփայական կերպով պիտի լուծվեր։ Հիմակ բոլորովին ապահով և ուրախ, չքաշվեցավ ազատորեն խոսելու։

— Ճշմարիտը, պատասխանեց, ես ալ արդեն Կեդրոնին դրամ ղրկելու դրության հակառակ եմ։ Չէ՞ մի օր ապակեդրոնացումը լավագույն է։

Եվ վար չմնալու համար Ինձելտուրյանցեն, ինքն ալ սկսավ երկար տեսություն մը կեդրոնացման և ապակեդրոնացման մասին, և ջանաց այդ կերպով ևս լուծելու հավաքված դրամները մեջերնին բաժանելու խնդիրը։

Ինձելտուրյանց անմտադիր ականջով հետևեցավ իր խոսակցին.

— Ախր, կեդրոնացում, ապակեդրոնացում դրանք պարապ բաներ են, ըսավ արհամարհոտ քմծիծաղով մը. խնդիրը, բարեկամ, նկատիր ավելի բարձր, ավելի իդեալական տեսակետից... կոզմոսի և միկրոկոզմայի տեսակետից։

Երբ երկու «միկրոկոզմա»֊ները դուրս ելան գարեջրատունեն, իրիկուն եղած էր ու արդեն կազերը վառված։

— Գնանք մի սենյակ գտնել ինձ համար, ըսավ Ինձելտուրյանց որ կազի լույսերը տեսնելով հիշեց թե մոռացած էր իրեն համար սենյակ պատրաստելու։

Սենյակի խնդիրը կարգադրելե ետքը գացին իրիկվան ճաշն ընելու և հետո Կուլտամյանց՝ առանձին՝ իր տան ճամբան ձեռք առավ։

Քալելով հանդերձ, Պրոպագանդիստը կը մտածեր ցերեկի իմաստասիրական խոսակցության վրա։ Միկրոկոզմայի տեսակետը նորանոր հորիզոններ բացած էր իր աչքին առջև։

— Շատ աղվոր բացատրեց Ինձելտուրյանց միկրոկոզմայի և կոզմոսի իրարու հետ ունեցած առնչությունը, կը խորհեր։ Իրավցնե, ինչ կ՚ուզեն թող ըսեն, սա Կովկասցիները մենե տարբեր մարդիկ են. փիլիսոփայական ըմբռնում մը, հասկացողություն մը ունին, որ մեր քով կը պակսի, հետո, ի՜նչ սկզբունք, նկարագիր, ի՜նչ կորով, ի՜նչ ստամոքս... Միկրոկոզման զորացնել, ազատ, անկախ բարգավաճ վիճակի մը հասցնել, ահա՛ փրկությունը, ահա՛ բուն հեղափոխությունը։

Հանկարծ նոր լույս մը ծագեցավ մտքին մեջ, նամանավանդ Ինձելտուրյանցի բառերով «իդեալական բարձր տեսակետ մը».

— Եթե, մտածեց, բաժնեմ իմ քով եղած դրամները անոր ու Կեդրոնին հետ, զրկում մը, հարստահարություն մը, գողություն մը ըրած չե՞մ ըլլար այն միկրոկոզմային զոր ես ինքս կը ներկայացնեմ։

Եվ խեղճ մարդը խղճի խայթ մը զգաց այն անօրենության համար զոր պիտի գործեր իրեն դեմ։

Այս խորհրդածություններով էր որ տանը դուռը զարկավ։

Ներս մտնելու միջոցին մեկը թևեն բռնեց և ըսավ։

— Ո՞ւր ես, ժամերե ի վեր քեզի կը սպասեմ։

Պատուհաս խմբի պետ Աշոտն էր։

— Ի՞նչ կա, հարցուց Կուլտամյանց իր խոսակցին կերպարանքեն դող ելած։

— Ծանր բաներ, վեր ելլանք ու կը պատմեմ։

Երկու հեղափոխականները առանձնացան Կուլտամյանցի սենյակը։

— Ատոմը բռնվեցավ, ըսավ Աշոտ։

— Ի՞նչպես...

Դասատուն նստավ աթոռի մը վրա և սկսավ իր պատմությունը։

Հանգանակության գործը հաջող կերպով առաջ գացած էր թաղին մեջ, ամենքը գրեթե հոժար կամքով կամ առ առավելն պզտիկ սպառնալիքով մը կատարած էին իրենց հայրենասիրական պարտականություննին, միայն երկու հարուստ գտնվեր էին, որոնք չէին ուզած ցնծալ ոևէ կերպով, և նույնիսկ սպառնացեր էին ոստիկանության իմաց տալ, եթե «հեղափոխականները» պնդեին իրենց պահանջման վրա. Աշոտ խոհեմություն համարած էր, գործը բոլորովին չվտանգելու համար հրաժարիլ այդ անպիտաններու տալիք դրամեն, բայց Ատոմ ինքն իր գլխին գացեր էր այդ հարուսներեն մեկուն տունը և րեվոլվերը ցույց տալով առնելիքը ուզեր էր։

Հարուստը զենքին նեղացուցիչ դրացնութենեն ազատելու համար Ատոմին ըսած էր.

— Տղաս, կեցիր իրար հասկնանք. խնդրին մեջ սխալ հասկացողություն կա... ես չըսի որ դրամ չեմ իտար, այլ ըսի որ...

Եվ աղաչեր էր Ատոմին որ հետևյալ առտու, ժամը իննին կրկին իր տունը գա դրամները առնելու։ Երբ պատանին ներկայացած էր որոշյալ ժամուն, տանը մեջ պահվտած երեք ոստիկան վրան հարձակեր ու ձերբակալեր էին զինքը։

— Ե՞րբ եղավ ձերբակալությունը։

— Այս առտու։

— Է՜, մյուս հավաքած դրամները...

— Քովս են, բերի որ քեզի հանձնեմ։

Ու Աշոտ համրեց 420 ոսկի։

Պրոպագանդիստը ոսկիներուն ծրարը տեղավորեց Կամացուկի ծրարին քով, հետո գովեստներ կարդաց Պատուհաս խմբի անդամներուն գործունեության վրա։

— Պետք է ձեր մասին մի լավ վկայություն տամ Կեդրոնին, ըսավ Աշոտի ուսը ծեծելով, հա՛, ձեզ տեսնեմ, տղե՛րք, անձնվիրաբար աշխատեցե՛ք, ազատություն կամ մահ, այս է մեր դեվիզը, Մայր Հայաստան ձեզի կը նայի արտասվալից աչքերով և «Վրե՜ժ» կը մրմնջե...

— Ատոմի ազատման մասին ի՛նչ կարելի է ընել արդյոք։

— Այդ մասին կը խորհվի. իհարկե պետք է ջանալ նրան փրկելու այդ վատ թյուրքերու ճանկից... պետք է այս մասին խոսիմ ազդեցիկ անձերի մոտ, և եթե այդ կերպով կարող չեղանք զինքը բանտեն ազատելու, այն ատեն հեղափոխական գործունեությամբ կ՚ազատենք... դու առայժմ գտի՛ր Ատոմի մի լուսանկարը։

— Լուսանկա՞րը...

— Այո՛, որպեսզի եթե մի ծանր դատապարտություն կրե կամ բանտի մեջ մեռնի, պատկերը դնենք մեր թերթին մեջ, իբրև մեր կուսակցության հերոսներեն մեկը։

Աշոտ խոստացավ գտնել լուսանկարը և քիչ մըն ալ տեսնվելե ետքը իր պետին հետ մեկնեցավ հետևյալ օրը կրկին գալու որոշմամբ։ Կուլտամյանց, երբ առանձին մնաց, անցավ գրասեղանին առջև և մինչև այդ օրը հանգանակված դրամներուն հաշիվն ըրավ և տեսավ որ քովը 2200 ոսկիի չափ ժողվված էր։ Ոսկիները հիսունական հատ համրեց ու զատ զատ թղթի պատատներու[31] մեջ փաթթեց, հետո պատատները քովե քով շարեց դարակին մեջ, սիրատարափ գորովալից նայվածք մը ուղղեց անոնց. անկե՜ղծ, անխարդախ, գորովալիր սիրահարի նայվածք մը, որ զուրկ չէր տեսակ մը երազկոտ անուշութենե։

Հետո սկսավ հանվիլ։ Ատոմի ձերբակալությունը, որ հանկարծ միտքն ինկավ, զինքն անհանգիստ ըրավ.

— Եթե այդ տղան բավական կամք չունենա ու ամեն բան պատմե, խորհեցավ, կրնա շատ մը ձերբակալություններու տեղի տալ և վերջ ի վերջո նույնիսկ վտանգել զիս։

Եվ կարգ մը հավանականություններու տխուր հեռապատկեր մը պարզվեցավ երևակայությանը առջև։ Ատոմ, բանտի ու հարցաքննության տաժանքներուն չկրնալով տոկալ բերան կու տա իր ընկերները. ոստիկանությունը առանց Աշոտը ձերբակալելու կը հսկե վրան, կը հասկնա թե որո՛ւ հետ հարաբերություն ունի և վերջապես կ՚իմանա իր անունն ու հասցեն։ Զինքը կը ձերբակալեն, մեջ տեղ կ՚ելլե իր ռուսական հպատակ չըլլալը, տունը կը խուզարկեն, դրամները կ՚անցնին վատ թյուրքերուն ձեռքը և ինքը կը ղրկվի Աքիա[32] և կամ ուրիշ վատառողջ տեղ մը։ Եվ ամենուն մեջ կը փճանա, կը ջախջախվի «միկրոկոզման» որուն բարգավաճումեն կախում ունի ամեն բան։

— Չէ՛, վարանումը վատություն է, ոճիր է այս պարագային, վճռեց Կուլտամյանց, վաղն իսկ պետք է ձգեմ Պոլիսը, թե՛ իմ և թե՛ այստեղի խումբերուն փրկությանը համար։

Անկողնին մեջ նորեն այդ մտածումը զինքը շարունակեց լլկել։ Ամեն տեսակետով իր փախուստը կ՚արդարանար աչքին առջև, ո՛չ միայն կ՚արդարանար, այլ նույնիսկ դյուցազնական արարքի մը, հերոսական գործողության մը համեմատությունը կ՚առներ։ Նախ «տղերք»֊ը պիտի ապահովեր իր մեկնումովը, հետո անգլուխ պիտի չմնային քանի որ Ինձելտուրյանց հոն էր և ավելի ազատորեն կրնար գործել իբրև ճշմարտապես ռուսահպատակ։ Ասոնցմե զատ իր մեկնումը անհրաժեշտ էր վերջ մը տալու համար Պոլիսը տիրելու ծրագրին։ Պոլիս մնալ առանց «հեղափոխության» կարմիր դրոշակը Ղալաթիայի աշտարակին վրա տնկելու, պարզապես վարկաբեկ ըլլալ էր ամբողջ խումբերուն առջև, իսկ դրոշակը տնկելու փորձել... ո՛չ, այդ աստիճանի չէր հասներ իր հեղափոխականությունը։ Իրա՛վ է որ այդպիսի հսկայական խորհուրդ մը երկնելե ետքը, չգործադրել զայն ու կծիկը դնել տեսակ մը պզտիկություն էր, բայց այդ պզտիկության մեջ Կուլտամյանց ինքզինք առանձին չէր զգար։ Մեծն Նաբոլեոն ալ Անգլիա արշավելու ծրագիրը հղացավ, բայց չկրցավ գործադրել։ Բայց աստի խումբերը կազմ ու պատրաստ հո՛ն էին, թող ծրագիրը հաջողեցնելու փորձը Ինձելտուրյանց ըներ և եթե հաջողեր, թո՛ղ ան առներ հաղթության պսակը։

«Հեղափոխական» սուրբ գործին մեջ ամեն անձնական փառասիրությունը կը խեղդեր, կը սպաներ Կուլտամյանց, իսկ քովը գտնված դրամնե՞րը... Իհարկե միասին պիտի տաներ, վատ թյուրքերուն ձեռքը անցնելու վտանգեն ազատելու համար և հետո... Ինձելտուրյանցի այնքա՜ն իմաստասիրորեն բացատրած «միկրոկոզման» պետք չէր զրկել, կողոպտել իր իրավունքներեն։ Ճշմարիտ «հեղափոխականը» որ արդարության առաքյալն է և անոր հաղթանակին համար կը կռվի, հակասության մեջ կ՚իյնա երբ իր անձին դեմ կ՚անիրավե։ Այդ արարքովն իսկ անարժան է անիկա անկեղծ հեղափոխական անունին, և այդպիսի հեղափոխականին արժանի է որ վիզեն երկանաքար մը կապեն և... այս խորհրդածություններով Կուլտամյանցի քունը տարավ։

Հետևյալ առտու կանուխ, սենյակի դրան տրված ուժգին հարվածներ ընդոստ արթնցուցին Պրոպագանդիստը։

— Ո՞վ է, ի՞նչ կա, գոչեց անկողնին մեջեն՝ այս անժամանակ այցելութենեն դող ելած։

— Բա՛ց, ես եմ՝ Մարգարը։

Փայլակ թաղի Կայծակ խմբին պետն էր։

— Դրամ բերած ըլլալու է, մտածեց Կուլտամյանց հանդարտությունը գտնելով և դուրս նետվեցավ անկողնեն դուռը բանալու համար։

Մարգար ներս մտավ այլայլված դեմքով։

— Երեկ մենե երկու հոգի առին տարին, ըսավ խմբապետը առանց սպասելու Կուլտամյանցի որ կը պատրաստվեր խոսք ուղղելու, տուներնին խուզարկեցին, շատ մը թղթեր ժողվեցին... Երեկվընե ի վեր...

— Հավաքված դրամնե՞րը...

— Քովս են, կրցա բերել... Երեկվընե ի վեր թաղը գրեթե պաշարման վիճակի մեջ է...

— Ամբո՞ղջ է։

— Այո՛, ամբողջ թաղը...

— Ախր, թաղը չեմ հարցներ, բերած փողերդ...

— Այո՛, այո՛... այդ երկուքին առթիվ ուրիշ շատ ձերբակալություններ եղան, բայց անոնք հոգ չէ, մենե չեն...

— Որչա՞փ է...

— Քսանըհինգի չափ։

— Միա՜յն քսանըհինգ։

— Էո ինչ կ՚ուզեք որ ըլլա, մինակ մեր պզտիկ թաղին մեջ քսանհինգը հատը... շատ չէ՜։

— Ես գոնե երեք հարյուր կը սպասեի ձենե, գոչեց Պրոպագանդիստը հայտնապես սրտմտած։

— Երեք հարյո՜ւր ձերբակալություն...

— Ի՞նչ ձերբակալություն, ես բերած դրամիդ մասին կը խոսիմ։

— Հա՛, կը ներես ուրեմն, 220 ոսկի է։

— Ուրեմն նախ այդ փողերը գցիր կենտրոնական գանձարանում և ապա կը խոսենք այդ խնդիրների մասին, ըսավ Կուլտամյանց դրամները առնելով։

Պրոպագանդիստը կովկասյան հայերեն կը խոսեր մանավանդ երբ հանդիսավոր ըլլար պարագան։

Ը.

Կուլտամյանց քանի մը կազդուրիչ խոսքերով Մարգարը սրտապնդելե ետքը, ճամբու դրավ։

— Ա՛լ վարանելու ժամանակ չի կա, մտածեց առանձին մնալուն պես, այսօր իսկ մեկնելու է... հաջող հովերը դադրեցան ու ձախորդությունն է որ կը փչե, քաջ ղեկավար մը այս պարագային պետք է անմիջապես նավը ուղղե դեպի անքույթ[33] նավահանգիստը... Եթե ազգը ամբողջովին կարելի չէ փրկել, փրկենք գոնե ազգին մեկ անհատը։

Եվ սկսավ մեկնումի պատրաստությունները։ Վտանգավոր թուղթերը այրեց, պայուսակը կապեց, դրամները գրպանեց, հետո տանտիրուհին կանչելով սենյակին հաշիվը մաքրեց։

— Այս պայուսակը թող հոս մնա, պատվիրեց տանտիկնոջ, ես նամակով հետո իմաց կու տամ թե ո՛ւր պիտի ղրկեք։ Եթե գան զիս փնտռելու՝ ըսեք որ դուրս ելած եմ և չեք գիտեր երբ վերադառնալս։

Երբ փողոց ելավ ինքզինքն ապահով ու թեթև զգաց գրպանը լեցված ոսկիներուն ծանրությամբ։ Քիչ մը ատեն աննպատակ թափառելե ետքը, ուղղվեցավ Ղալաթիա իմանալու համար թե ի՛նչ շոգենավ կար նույն օրը մեկնող։

— Եթե բախտ ունիմ Բաքեի շոգենավ մը կը գտնեմ, կ՚ըսեր։

Բախտ ուներ։ Լ՚Առմենին պիտի մեկներ, կեսօրեն ետքը ժամը 4֊ին, դեպի Մարսեյլ։

Այս զուգադիպությունը զինքը չափազանց ուրախացուց։ Իր փախուստեն զգացած անորոշ խղճի խայթը բոլորովին փարատեցավ։ Լ՚Առմենիով փախուստը պատվավոր նահանջի մը ձևը կ՚առներ իր աչքին, որ գրեթե հաղթանակի մը կը մոտենար։

— Երբոր իմացվի թե Լ՚Առմենիով փախած եմ, կը խորհեր, «տղերքը» սիրտ պիտի առնեն։

Բայց շոգենավին մեկնելուն դեռ շատ ժամանակ կար. Կուլտամյանց քարափին վրա գտնված գարեջրատուներեն մեկը մտավ ու անկյուն մը քաշվեցավ, սպասելով որ ժամանակը անցնի։

— Խե՜ղճ Ինձելտուրյանց, մտածեց, կեսօրին մոտ ժամադիր եղանք իր տունը, պիտի երթայի զինքը առնելու և միասին պիտի ճաշեինք։

Ժամացույցը նայեցավ։

— Օ, ո՜րչափ շուտ անցեր է ժամանակը, ահա արդեն կեսօր է։

Ճաշը հոն ըրավ և ժամը երկուքին մոտ գնաց Լ՚Առմենիի մոտերը, որուն շուրջը արդեն իրարանցումը սկսած էր։

Ապահով քայլվածքով ուղղվեցավ դեպի շոգենավին սանդուղը, որուն ոտքը ոստիկան մը կեցած էր։

Ոստիկանը թեև կասկածոտ աչքով քննեց զայն բայց չհամարձակեցավ կեցունելու, և Պրոպագանդիստը կրցավ անարգել շոգենավ մտնել։

Կուլտամյանց անգամ մը որ Լ՚Առմենիի կամրջակին վրա ոտք դրավ, մեծկակ շունչ մը առավ և ձեռքերովը շոշափեց գրպանները վստահ ըլլալու համար որ դրամներն ալ իրեն հետ փրկված էին վատ թյուրքերուն ճանկեն։

Ժամը չորսին շոգենավը սուլեց, կաթսան ֆշաց և մեկնման պատրաստություններ սկսան։ Հեղափոխականը վերնահարկի եզրին կռթնած կը դիտեր նավաստիներու գործողությունը։ Երբ երկաթը քաշեցին ու պարանները քակվելով Լ՚Առմենի քարափեն անջատվեցավ և սկսավ ծանր֊ծանր հառաջանալ դեպի Մարմարա, Կուլտամյանց խորհեցավ թե Հայաստանն ալ այսպես, օր մը, պիտի հնչեցներ իր սուլիչը, պիտի վառեր իր զավակներու սիրտը, ծուխ ու բոց պիտի արձակեր և փշրելով զինքը կաշկանդող կապանքները պիտի հառաջանար դեպի ազատություն։

Եվ հայրենանվեր «հեղափոխական» Պրոպագանդիստը, սիրտը թունդ ելած, սիկարեթ մը վառեց։

Թողունք մեր հերոսը իր ճամփորդությունը շարունակե և դառնանք Ինձելտուրյանցի քով որուն կնճռոտ վիճակը որչափ շահեկան՝ նույնչափ ալ կարեկցության արժանի է։

Երբ կեսօր եղավ և Կուլտամյանց չերևցավ, արտաքո կարգի լիազորը սկսավ մտատանջության մատնվիլ։ Ժամը մեկին ա՛լ չկրցավ համբերել և դուրս ելլելով ուղղվեցավ Կուլտամյանցի տունը։ Դրանը առջև կեցած էր Կամացուկ ու կը խոսակցեր տանտիկնոջ հետ, ջանալով իմանալ Պրոպագանդիստին ո՛ւր գտնվիլը։ Երբոր հեռվեն նշմարեց Ինձելտուրյանցը զոր, ինչպես գիտենք, նախորդ առտու ճանչցած էր, ուրախության աղաղակ մը արձակեց և վազելով քանի մը քայլ առավ դեպի անոր.

— Ո՞ւր է աս մարդը, գոչեց Կուլտամյանցին ակնարկելով, անպատճառ պետք ունիմ զինքը տեսնելու։

— Կրկին փո՞ղ ես բերել, հարցուց Ինձելտուրյանց հեշտաշփոթ այլայլումով մը։

— Չէ՛, աղբար, չէ, ուրիշ գործ ունիմ... ծանր բաներ կան...

— Ես ալ նրան եմ փնտռում... զարմա՜նք որ սենյակումը չէ։

— Առտուն կանուխ գացեր է և երբ վերադառնալը չէ ըսեր։

— Մի՞թե... բայց ես սովացել եմ։

Ինձելտուրյանց Կամացուկին առաջարկեց Եանիի գարեջրատունը երթալ ճաշելու։ Մեկնելե առաջ տանտիկնոջ պատվիրեցին որ եթե Կուլտամյանցը գար, հոն ղրկեր զինքը։

Ճաշի միջոցին խմբապետը պատմեց այն ծանր դեպքերը որոնք պատահած էին և որոնց մասին խորհրդակցելու եկեր էր ներկայացուցչին հետ։ Ոստիկանությունը քանի մը օրե ի վեր վերջապես տեղեկացած էր թե «հեղափոխականները» մեծ ցույց մը պատրաստելու վրա են և դրամ կը հավաքեն։ Ամեն թաղերու մեջ ձերբակալություններ եղած էր և Կամացուկի ընկերներեն մեկ քանին ալ բռնված էին։ Բռնվողներուն մեջ կը գտնվեր Սիմոն անուն ընկեր մը, որուն գաղտնապահության վրա շատ վստահություն չուներ խմբապետը, նույնիսկ կասկածներ ուներ թե այդ Սիմոնը կաշառված էր ոստիկանութենեն։ Այնպես որ ժամեժամ ինքն ալ բռնվելու վտանգին մեջն էր և ասոր համար խոհեմություն համարեր էր իր տունը ձգել և Բերա բարեկամի մը քով ապաստանիլ։ Այսուհանդերձ շատ կը վախնար որ իր բացակայության տունը կոխեին ու խուզարկություններ կատարեին։

Ինձելտուրյանց հետաքրքրությամբ մտիկ ըրավ այս ամենքը, միայն զարմանք հայտնեց թե ինչո՞ւ ոստիկանութենեն այդչափ կը վախենային. հեղափոխական մը մի՞թե պետք էր վախնար ոստիկանութենեն և զգուշական միջոցներ ձեռք առներ։

Կամացուկ, քիչ մը ամոթահար, ուզեց ինքզինքն արդարացնել.

— Հարկավ հեղափոխական մը իր կյանքը նվիրած է Հայրենիքին և պետք չէ որ խույս տա վտանգեն, այսուհանդերձ երբ կարելի է չձերբակալվիլ, լավագույն չէ՞ նույնիսկ գործին օգտին համար զգուշություններ ընել։ Մանավանդ որ իր ձերբակալմամբը ոևէ օգուտ չըլլալե զատ, մեծամեծ վնասներ ալ կրնան առաջ գալ։

Կովկասցին չհամոզվեցավ այդ պատճառաբանություններեն. նույնիսկ չափազանցյալ ու անհեթեթ համարեց ձերբակալման վախերը, և ջանաց հասկցնել իր խոսակցին թե ի՛նչ էր անհատական ազատությունը, թե ոևէ քաղաքացի չէր կրնար ձերբակալվիլ ու բանտարկվիլ («Շվեյցերիայում») առանց նախապես սահմանյալ պարագաներու և օրենքով որոշված ձևակերպությանց։

Իսկ գալով Կամացուկի հայտնած երկյուղին թե գուցե ոստիկանությունը Սիմոնի հայտնություններուն վրա իր տունը կոխեր ու խուզարկեր, Ինձելտուրյանց չկրցավ քահքահ մը զսպել։

— Ախր դուք երեխաներ եք տակավին, գոչեց։

Եվ արգահատանքով խառնված հեգնությամբ մը բացատրեց այդ ողորմելի տգետ հոսհոսին որ «էնվիօլաբիլիտե դը դօմիսիլ»[34] անունով «մի պան կայ» («Շվեյցերիայում») որուն համեմատ ոչ ոք կարող է բռնի մտնել մեկուն բնակարանը առանց դատական օրինավոր արտոնության և թե պատժական օրենքը տուգանքի ու բանտարկության կը դատապարտե ասոր հակառակ գործողը։

— Բայց, պարոն, պատասխանեց Կամացուկ, դեռ երեկ առտու մեր թաղը երկու տուն կոխեցին...

— Չպետք է որ էդպես լինի, գոչեց Ինձելտուրյանց, դա նկատվում է «աբյու դը պուվար»[35], «Շվեյցերիայում» նրա համար խիստ պատիժ է սահմանվել։

Թյուրիմացությունը այս ձևով պիտի շարունակվեր անշուշտ տակավին երկար ժամանակ, երբ վերջ գտավ Աշոտին ներս մտնելովը։

Պատուհաս խմբի պետն ալ իր կարգին եկեր էր Կուլտամյանցը տեսնելու, և տանտիրուհիեն իմանալով որ արդեն երկու հոգի անոր կը սպասեին Եանիի գարեջրատունը, փութացած էր հոն. հուսալով գուցե անոնցմե տեղեկություն մը առնել իր մեծավորին մասին։ Դասատուն արդեն կը ճանչնար Կամացուկը, հետևաբար վստահորեն մոտեցավ երկու ընկերներուն։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1900֊1901
(անավարտ)

Օտյանի քաղաքական-երգիծական այս վեպը մամուլում առաջին անգամ լույս է տեսել 1901 թվականին։ Իր սովորության համաձայն Օտյանը այն գրում էր մաս առ մաս։ Առաջին և երկրորդ գլուխները լույս տեսնելուց հետո հեղինակը ուղևորվեց Փարիզ և շարունակեց երեք ամսից։ Սակայն Օտյանին վիճակված չէր ավարտել իր նրբահյուս այս վեպը։ Դաշնակցականները մի կողմից, հնչակյանների ներսում առաջ եկած ներքին վեճերը մյուս կողմից,— վեճեր, որոնց առիթներից մեկն էլ Օտյանի այս կարգի գործերի հրապարակվելն էր հնչակյան մամուլում՝ ուղղված ոչ միայն Հ. Յ. Դաշնակցության, այլ նաև հնչակյանների դեմ,— խանգարեցին Օտյանին, և վեպը կիսատ մնաց։ 1910թ., Դաշնակցության դեմ մղած նոր, բուռն պայքարի շրջանում Օտյանը իր թերթերից մեկում վերահրատարակեց «Պրոպագանդիստը»։ Երկրորդ վերահրատարակության ժամանակ էլ, ցավոք, հեղինակը չամբողջացրեց գործը. վերահրատարակվեցին վեպի միայն Ա-Զ գլուխները («Կառափնատ», №№ 42-51, ութ թերթոն)։ (Ծանոթ. հրատ.)

ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՐԵՐԱՐ
(Երգիծական վեպ ազգային կյանքե)

Ա.

Մ. գյուղի խաղաղիկ հայ բնակիչներուն համար մեծ դեպք մը համարվեցավ, երբ Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան, բժիշկներու խորհրդով, Բերայեն հոն փոխադրվեցավ ընտանիքով։

Սահակ էֆենտին ծանոթ դեմք մըն էր Կ. Պոլսո հայերուն մեջ։ Վաճառական, թաղական և դատաստանական խորհուրդներու անդամ, հանձնաժողովներու կը մասնակցեր, մասնախումբերու խորհուրդ կու տար, ծանոթ անձնավորությանց հուղարկավորության թափորին կը հետևեր, փոխան ծաղկեփունջի կամ Զատկի այցելությանց նվերներ կ՚ըներ Ազգային հիվանդանոցին, վերջապես իր անունը ամիսը քանի մը անգամ կ՚երևար «Ազգային լուրեր»֊ու մեջ։

Հիսուն տարեկանի մոտ, ալեխառն մորուքով, բարձրահասակ մարդ մը, կամ ավելի ճիշտը, անձնավորություն մըն էր Սահակ էֆենտին։ Ամուսնացած էր ամեն պարտճանաչ մարդու պես և չորս զավակ ուներ, ինչ որ կ՚ապացուցաներ ամուսնական պարտականությանց մասին իր տածած խորին պատկառանքը։ Սահակ էֆենտին անուշ լեզվի, խաղաղ համոզումներու տեր, ընթացիկ բարոյականով մարդ մըն էր, որ տարիներե ի վեր կը տառապեր աղիքի ու լյարդի հիվանդութենե մը, զոր բժիշկները՝ հետ երկար ու բազմակերպ դարմանումներու, ոչ մահացու, բայց անբուժելի հռչակած էին և խորհուրդ տված իրեն, որ Բերայեն մեկնի և վերջնականապես հաստատվի Մ. գեղը, որուն օդը կրնար համրացնել հիվանդության ընթացքը, և մեղմել սաստկությունը։

Գեղացիները օրերով խոսեցան այդ տեղափոխության վրա։ Պարծանքով դիտել տվին իրարու գեղին առողջարար օդը, հետո մտածեցին, թե Սահակ էֆենտիի պես մեկու մը ներկայությունը նոր զարկ մը պիտի տար իրենց դպրոցին ու եկեղեցիին և թե բախտ մըն էր, որ այդպիսի մարդ մը լյարդի հիվանդության մատնված էր։

— Նախախնամության մատը կա այդ լյարդին մեջ, ըսած էր դպրոցին տնօրենը, որ արդեն վարժարանի պյուճեին[36] վրա կարևոր հավելում մը կ՚երազեր, շնորհիվ նորեկ հարուստին։

Սահակ էֆենտին առաջին օրեն հարգանքով մը պաշարվեցավ ամենուն կողմե։ Եկեղեցին, ծովեզերյա սրճարանները կամ փողոցը, ամեն մարդ մը կը մրցեր ավելի մեծարանք ու պատիվ ընծայելու իրեն, որ չափազանց կը զգացվեր անձին նկատմամբ արտահայտված այս համակրական ցույցերեն։

Գեղացիներուն այս ընթացքը սակայն, ինչպես վերը զգացուցինք, անշահախնդիր չէր ներքնապես։ Սահակ էֆենտին հարստության տեր էր, ազգային գործերով կը հետաքրքրվեր և ագահ մեկու մը համբավը չուներ։ Իրեն արտակարգ պատիվներ ընծայելով կ՚ուզեին անձնասիրությունը գգվել և ի նպաստ իրենց թաղին նյութապես օգտվիլ իրմե։ Գեղին ժամը նորոգության կարոտ էր. դպրոցի շենքը խեղճ ու կրակ, գրեթե քայքայված վիճակի մեջ էր, գերեզմանատան պատերը փլած էին վերջի մեծ երկրաշարժեն ի վեր և աղքատախնամին հասույթները անբավական կու գային օգնելու համար թաղին բոլոր կարոտյալներուն։ Սահակ էֆենտին քսակի լայնաբերան ու առատաձեռն բացումով մը կրնար այդ ամենքը կարգի բերել։

Սահակ էֆենտի գեղը հաստատվելեն քիչ ժամանակ ետքը սկսավ կռահել իր վրա դրված հույսերը։ Գեղացիները առջի բերան բավականացեր էին տարտամ, անորոշ ակնարկություններ ընելով օդին մեջ, ամենուն ուղղված խոսքեր նետելով փորձի համար արձակված հրթիռներու պես. բայց հետո, կամաց֊կամաց, այդ ակնարկություններն ավելի որոշ, ավելի շեշտակի ուղղություն մը առած էին։ Նույնիսկ քանի մը անհամբերներ իրեն սա տեսակ խոսքեր կ՚ուղղեին առտուն վակոնին մեջ՝ շուկա գացած ատեննին կամ կիրակի ցորեկները, պատարագեն ետքը, եկեղեցիին խորհրդարանը։

— Սահակ էֆենտի, ժամերնիս ալ շնորհքով նորոգության մը պետք ունի, դուք ալ հիմա գեղացի կը համարվիք, մեզի միջոց մը ցույց տվեք։

— Սահակ էֆենտի իր պարտականությունը ճանչցող մարդ է, ամեն բան իր կարգին, եկեղեցիեն առաջ սա գերեզմանատան պատերը կան...

— Մեռելները ձգենք և ողջերով զբաղվինք, անա՞նկ չէ, Սահակ էֆենտի... մեյ մը հարցուցած ունի՞նք, թե թաղին աղքատները ի՞նչ վիճակի մեջ են, ուտելու հաց ունի՞ն, աղքատախնամին սնտուկը փարա[37] կա՞...

— Հապա դպրո՞ցը... Հույներու վարժարանին քով ախոռի տեղ անգամ չէ, իրավ որ ամոթ է մեր գեղին համար ասանկ դպրոցի շենք մը ունենալ։

Սահակ էֆենտի հաճոյակատար ականջով մը, գլխու հավանող շարժումներով ու աչքի քաջալերիչ քըթթումներով կը լսեր այս խոսքերը։ Կը զգար թե մերժողական, չոր, կտրուկ պատասխան մը վայրկենապես պիտի ջախջախեր գեղը հաստատված օրեն իր քիթն ի վեր երկնցված հարգանքի ու պատիվներու խնկամանը։ Երբեմն նույնիսկ հարկ կը համարեր հուսատու, տարտամ հայտարարությամբ մը թաղեցիներուն սիրտը վառ պահելու։

— Այո՛, իրավունք ունիք, խորհելու է, մտածելու է ատոնց վրա... մարդս պետք չէ, որ թերանա իր ազգային պարտականություններուն... մնայուն, տևական բան մը ընելու է... խորհելու է, գլուխ գլխի տալու է... ընելու է, բարեկամնե՛ր, ընելու է... բայց տևական, մնայուն բան մը... ատ ամենուն վրա ես խորհած՝ մտածած եմ լրջորեն... ատենը գալուն երկար բարակ կը խոսինք...

Ոմանց համար այդ խոսքերը մոտավոր ապագայի մը մէջ կատարվելիք հսկա բարեգործությանց ավետաբեր փողհարությունն էր։ Ուրիշներ, նվազ միամիտ, կ՚ուզեին, որ ավելի դրական, որոշ և շուտափույթ արդյունքի մը հանգեին Սահակ էֆենտիի վրա դրված հույսերը և ասոր համար հանգիստ չէին ձգեր զինքը։ Այս վերջիններուն ընթացքը անհարկի, անքաղաքագիտական կը նկատեր ծերունի Օհան աղան, գեղին փորձառու և խորամանկ ազգայինճին, երկար տարիներեն ի վեր ժամու բանկալին[38] և սրճարաններու հեղինակավոր պատգամը, որ օր մը պետք տեսավ ազդու հորդորական մը ուղղել անհամբերներուն։

— Մարդուն վրա մի իյնաք, աղբար, պատգամեց Օհան աղան, ձգեցեք, որ քիչ մը ժամանակ անցնի, սանկ աղեկ մը տեղավորվի, շունչ առնե, գեղին օդեն օգտվի... ասանկով պիտի խրտչեցնեք զինքը, աչքը պիտի վախցունեք, աղբա՛ր... Սահակ էֆենտի պարտաճանաչ պապա մարդ է, ես անոր տղայությունը գիտեմ, անոր հայրն ալ պապա մարդ էր... անոնց ամբողջ գերդաստանը կը ճանչնամ նե... ամենքն ալ պապա մարդիկ են անոնք, բայց վրանին իյնալու չի գար, ձգեցեք իր հալին, նայինք ինչ պիտի ընե... մենք ջանանք միայն սիրտը չկոտրելու, իրեն նկատմամբ պակասության մեջ չգտնվելու, զինքը տաք պահելու եկեղեցիին ու դպրոցին վրա...

Եփուն մարդու փորձառու խոսքեր էին ասոնք. որոնք լսվեցան հավանողական մրմունջներով, մանավանդ որ գեղին խոհեմ մեծամասնությունը բացարձակապես համամիտ էր Օհան աղայի հայտնած գաղափարներուն։ Որոշվեցավ ամեն առթիվ ակնարկություններով չձանձրացնել Սահակ էֆենտին և մյուս կողմեն կրկնապատկել իրեն ընծայված փաղաքշանքները։

— Առիթ մը մտածելու է, փայլուն ցույց մը ընելու համար իրեն, ըսած էր Օհան աղա խորհրդավոր շեշտով մը՝ կրկնված շրթունքներու վարպետորդի ծամածռությամբ մը։

Առիթը ներկայացավ ինքնին։

Պատրիարքարանեն հասած պաշտոնական թուղթ մը տեղեկացուց Մ. գյուղի Թաղական Խորհուրդին, որ իր պաշտոնավարության շրջանը լրացած էր և թե հարկ էր նոր Թաղ. Խորհուրդի մը ընտրության ձեռնարկել ընդհուպ։

Երբ իրողությունը իմացվեցավ, առանց նախնական խորհրդակցությանց, առանց կարծիքի փոխանակության, բնազդական մղումով մը, ամեն մարդ գոչեց.

— Սահակ էֆենտին թաղական ընտրենք։

— Ասկե ավելի գեղեցիկ առիթ անկարելի է, որ գտնայինք, ըսավ Օհան աղան, մեյ մը, որ թաղական ընտրենք զինքը միաձայն հավանությամբ ու բազմեցնենք ատենապետի աթոռին վրա, ա՛լ ան ատեն տեսեք Սահակ էֆենտին։

Բայց եթե գեղին մեջ ամեն մարդ համաձայն էր Սահակ էֆենտիի մասին, նույն համաձայնությունը չի կար մնացյալ ընտրելիներուն համար։

Մ. գյուղի մեջ քվեարկուների ամբողջ թիվը 56 էր, որոնք յոթը տարբեր և հակառակորդ կուսակցությանը բաժնված էին։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր, ինչպես ամեն անգամ, ալ ամեն կուսակցություն եռանդով գործի սկսավ։ Քնացած ատելությունները, վիրավորված արժանապատվությունները, առկախ մնացած անձնասիրական հաշիվները, մխացող պզտիկ հեռերը արթընցան, արծարծեցան, մեջ տեղ ելան։ Այսուհանդերձ ամենուն ալ ցանկին գլուխը Սահակ էֆենտիի անունը կը ճառագայթեր։ Սահակ էֆենտի երբ իմացավ իր անունին շուրջը դարձածները, անմիջապես մարդ ղրկեց և տուն հրավիրեց յոթը կուսակցությանը պարագլուխները։

— Անունս ջնջեցեք ձեր ցանկին մեջեն, ըսավ ամենուն ալ վճռական շեշտով մը։

Ամենքը ափ ի բերան մնացին և իրարու երես նայեցան։

— Բայց ներեցեք, կմկմաց Օհան աղան, արդյոք կը հաճի՞ք բացատրել, թե ինչո՞ւ կը մերժեք խորին հարգանքի այս անկեղծ արտահայտությունը, որ մեր գեղը կը փափաքի ընել ձեր ազնվության։

— Կը մերժեմ, որովհետև կը տեսնեմ կոր, որ իմ անունս զենք մը կ՚ընեք կոր ձեր զանազան կուսակցությանը ձեռքը, բացատրեց Սահակ էֆենտին գրգռված ձայնով մը։

Պահ մը լռեց։ Ոչ ոք կը համարձակեր լռությունը խզելու պատասխանատվության ենթարկվիլ։ Ամենքն ալ հանցավորներու պես գլուխնին կախ նստած էին։ Օհան աղան իսկ այս անակնկալ հանկարծական պոռթկումեն շլմորած էր։

Սահակ էֆենտին ոտքի ելավ, քանի մը անգամ սենյակին մեջ վեր վար պտըտեցավ, հետո մեկեն կենալով սենյակին մեջ տեղ.

— Լավ, կ՚ընդունիմ, ըսավ, բայց մեկ պայմանով մը...

— Ըսեք ձեր պայմանը, գոչեցին պարագլուխները հույսի նշույլով մը լուսապսակված։

— Պետք է, որ, շարունակեց Սահակ էֆենտի բառերը հատիկ֊հատիկ արտասանելով, պետք է, որ Թաղական Խորհրդին մեջ ինծի ընկերակցելիք անձերը ես որոշեմ, կամ սանկ ըսեմ, պետք է, որ ես պատրաստեմ ընտրելիներու ցանկը և եթե այդ ցանկը ամենքդ ալ ընդունիք, այն ատեն ես ալ կ՚ընդունիմ թաղականի պաշտոնը, եթե ոչ, անկարելի է... բացարձակապես անկարելի, ահա իմ վերջնական անդառնալի որոշումս։ Գացե՛ք, խորհրդակցեցեք իրարու հետ և եթե այս ըսածներս գործերնուդ կու գան՝ եկեք իմաց տվեք ինծի։

Հյուրերը մեկնեցան երկու օրեն պատասխան բերելու խոստումով։

Սահակ էֆենտիի դրած դրակոնյան պայմանը բուռն վիճաբանությանց տեղի տվավ, սակայն ի վերջո Օհան աղայի իմաստուն, խոհական և շրջահայաց խորհուրդները հաղթանակեցին։

— Հանուն ազգային մանկտվույն և Ս. Եկեղեցվո պայծառության՝ զոհենք մեր անձնական հակառակությունները, ըսած էր հուզված ձայնով, և միանանք Սահակ էֆենտիի դրոշակին տակ։ Ցույց տանք անգամ մը ևս, թե քաջն Վարդանի, Սահակի և Մեսրոպի զավակներն ենք և պատրաստ ենք ամեն զոհողություն հանձն առնել, երբ ազգին շահը և հայ երիտասարդության ապագան կը պահանջե։

Յոթը կուսակցականները, որոնց մին էր Օհան աղան, ներկայացան Սահակ էֆենտիի և ըսին, թե իր առաջարկը ընդունված էր և թե իր պատրաստելիք ընտրելիներուն ցանկին վրա պիտի համաձայնեին ամենքն ալ։

Այս պայմանը հարկեցնելով, Սահակ էֆենտի վսեմ խորհուրդ մը հղացած էր, այն էր՝ իր մականին տակ բոլոր կուսակցությունները իրարու հետ հաշտեցնել, ամեն մեկ կուսակցության գլխավորները իր ցանկին մեջ անցընելով, բայց երբ ցանկը պատրաստելու ատենը եկավ՝ այն ժամանակ տեսավ, որ անհաղթելի դժվարության մը առջևը կը գտնվեր։ Թաղական խորհուրդին համար յոթը անդամ հարկ էր, այսինքն՝ իրմե զատ պետք է միայն վեց հոգի, իսկ կուսակցությունները, ինչպես ըսինք, յոթը հատ էին Մ. գյուղին մեջ։

Սահակ էֆենտի օրերով հնարք մը մտածեց այս կնճիռը լուծելու համար և ի վերջո, ճարահատյալ, որոշեց զոհել կուսակցություններեն մին։ Քվեարկության նախորդ կիրակին ներկայացուց իր ցանկը։ Վեց կուսակցություններն ալ միահամուռ խանդավառությամբ ընդունեցին զայն, գովելով ու փառաբանելով Սահակ էֆենտիի փափկանկատությունը։ Այդ միանվագ գովաբանության մեջ, զոհված խմբակն էր, որ լոկ իր խռպոտ ու աններդաշնակ ձայնը բարձրացուց։ Սահակ էֆենտի վարպետությունն ունեցած էր ամենեն տկար ու աննշան համարված կուսակցությունը զոհելու. այս կուսակցությունը կը բաղկանար միմիայն չորս կուսակիցներե։

Պ. Նշան, գեղին դպրոցին պաշտոնանկ եղած ուսուցիչ մը, Արթին աղա, Թաղական Խորհուրդի նախկին գանձապետ մը, գինեպան հաճի Ագրիպաս և ծերունի ձկնավաճառ մը, խամջի Համբիկ կը ներկայացներ այդ խմբակը, որուն պետն էր Արթին աղա, և հոգին պ. Նշան։ Հազիվ թե Սահակ էֆենտիի ցանկին պատրաստությունը իմացվեցավ գյուղին մեջ, չորսն ալ հավաքվեցան Ագրիպասի գինետունը և հարյուրնոց քանի մը օղիի շիշերու մեջ տեղ որոշեցին կատաղի պայքար մը ուղղել Սահակյան ցանկին դեմ։

Շաբաթ մը ամբողջ մինչև քվեարկության վայրկյանը, անլուր գործունեությամբ դիվային իրարանցում մը ցույց տվին չորսերնին ալ. գինեպանը իր թեզկյահին[39] գլուխը, ձկնավաճառը փողոցներուն մեջ, նախկին գանձապետը տուները և վարժապետը սրճարանները, զբոսավայրերը իրենց պոռչտուքներով լեցուցին։

Իրիկունները կը ժողվվեին հաճի Ագրիպասի գինետունը, ուր այս ընտրական պայքարին առթիվ արտասովոր ոգևորություն մը կը տիրեր։ Հոն գինեպանին ու խամջի Համբիկին հաճախ անտիպ ու միշտ նկարչագեղ հայհոյանքներուն մեջ, որոնք շեշտակի կ՚ուղղվեին Սահակյան խմբակին հասցեին, կը լսվեր պ. Նշանի ճաթած ձայնը, որ Սահմանադրություն մը բռնած ձեռքը՝ կը ջանար զեղծումներ մատնանիշ ընել ընտրական գործողությանց մեջ և «Օրենքի բռնաբարություններ, ակնհայտնի զեղծարարություն, ժողովրդական շահերու ոտնակոխում, բացարձակ անիրավություն, ամիրայական շրջանի վերադարձ, միջնադարյան ոգի, սրբազան պարտականություն» և այլնի պես բառեր կ՚որոտար ապուշ կըթած ականջներու։

Պ. Նշան իրեն խմբին Ժողովրդական Կուսակցություն անունը տված էր, մինչդեռ հակառակորդ կողմը կը կոչեր Մենծ Աղաներու Հետադիմական Խմբակ։ Ինքն ալ իր ընտրելիներու ցանկն ուներ, որուն գլուխը կ՚երևար Արթին աղան, հետո ինքն, հաճի Ագրիպաս, խամջի Համբիկ, Օհան աղա, Մարգար աղա և պ. Հարմա Արայան։ Օհան աղան կը ճանչնանք արդեն, Մարգար աղան ոսկերիչ մըն էր, իսկ Հարմա՝ օրաթերթի օգնական խմբագիր մը, որ ամառները այդ գյուղը իր ազգականներեն մեկուն տունը կ՚անցուներ։ Ուսուցիչը՝ այդ անուններուն, զոր գուցե հարյուր անգամ կը կարդար գեղին բոլոր հայ բնակիչներուն, բացատրողական լրացուցիչ նախադասություններ ավելցուցած էր, այսպես.

Արթին աղա, նախկին Թաղական Խորհուրդի բազմարդյուն գանձապետ և փորձառու համարակալ։

Պ. Նշան, Ուսումնական Խորհուրդեն վկայալ աշխարհագրության և պատմության մասնագետ ուսուցիչ, անիրավաբար պաշտոնանկ եղած կարգ մը անխոստովանելի մեքենայությանց շնորհիվ։

Հաճի Ագրիպաս, ծանոթ կապելլապան[40] և վաճառական ոգելից ըմպելյաց։

Խամջի Համբիկ, արհեստավոր դասու ժողովրդական ներկայացուցիչ և ձկնեղինաց հայթայթիչ։

Օհան աղա, փորձառու ազգային գործիչ, գեղին երիցագույն նախկին թաղականներեն մին։

Մարգար աղա, ճարտար և պատվավոր արհեստագետ ոսկերչաց դասեն։

Հարմա Արայան, մեծանուն գրագետ և հանրածանոթ խմբագիր։

Իրավ է, որ խմբագիրը իբրև առժամյա հյուր մը ոչ ընտրող էր, ոչ ընտրելի, իրավ է, որ Մարգար աղա և Օհան աղա Սահակ էֆենտիի կուսակցության կը պատկանեին, սակայն պ. Նշան իր ցանկը լեցնելու համար ստիպված էր այդ միջոցին դիմել։ Սա ճշմարիտ է, որ երեքն ալ չբողոքեցին իրենց մասին ցույց տրված այս համակրական արտահայտությունեն. միայն պ. Նշան ցանկը կարդացած էր հաճի Ագրիպասի. գինեպանը տեսակ մը արժանապատվության վիրավորանք զգալով՝ անբացատրելի վեհությամբ մը ըսած էր ուսուցչին.

— Մյուսյու, մեր անունին քովեն սա գրաբարճա բառերը վերցուր, մեխանեճի[41] հաճի Ագրիպաս, պալըխճի[42] Համբիկ գրե մինակ, ամեն մարդ գիտե մեզի, լաղապնուս քոլալը շապիկ մի հագցներ[43]։

Տեսնելու և լսելու էր պ. Նշանը, երբ գինետան կամ սրճարանի մը մեջ հլու ունկնդիրներե շրջապատված համբավավոր ցանկը ձեռքին մեջ կը պաշտպաներ, իր բառերով՝ ժողովրդյան շահերը։ Ամեն հարցապնդումի, ամեն ընդդիմախոսության պատասխան մը ուներ, իր ցանկը կը ջատագովեր անօրինակ եռանդով, խորին համոզումով մը բոլոր քննադատությանց դեմ, որ կ՚ըլլային, նույնիսկ քննադատությանց դեմ, որոնք չէին ըլլար և որ սակայն կը գուշակեր, թե ոմանց մտքեն կ՚անցնեին։

— Այո՛, կը գոռար, ինչո՞ւ ինծի պես ուսուցիչ մը թաղական չըլլա, մի՞թե մենք նվազ կարող մարդիկ ենք, քան կարգ մը տգետ մենծ աղաները, տեսեք Ֆրանսան, տեսեք Անգղիան, տեսեք Գերմանիան, ուսուցիչներ կան, որոնք նախարարապետ եղած են, անգամ մը որ թաղական ըլլամ, կը տեսնաք, թե ի՞նչ վիճակի պիտի բարձրացնեմ դպրոցը։

Ու կը նետվեր մանկավարժական բացատրություններու մեջ, խառնիխուռն կը հիշեր Բեստալոծծին[44], գերմանական մեթոդը, զվիցերիական մանկավարժությունը, Ժան Ժագ Ռուսոն[45], անգղիական դրությունը, Ֆրեպելը։

— Տղուն հոգին կրթելու է, ինքնաճանաչությունը զարգացնելու է, մտքին հետ մարմինն ալ զորացնելու է, գիտակից մարդիկ պետք է պատրաստել, տեսեք Եվրոպան, տեսեք Ամերիկան...

Եվ առանց ժամանակ ձգելու խեղճ մարդոց, որ տեսնեն Եվրոպան, տեսնեն Ամերիկան, օձիքներեն բռնածին պես կ՚առներ կը նետեր Չինաստան։

— Չինաստանի մեջ գիտե՞ք տղաքը ինչպես կը կրթեն։

Հաճի Ագրիպասի ու Համբիկի քանտիտատությունն ալ պաշտպանելու համար ստիպված էր շատ լեզու թափել, որովհետև ծաղրական դիտողություններ կ՚ըլլային հաճախ գինեպանին ու ձկնավաճառին՝ պատմական ու աշխարհագրական ընտրելիության մասին։ Պ. Նշան իր ամբողջ պատմական ու աշխարհագրական հմտությունը օգնության կը կոչեր, մեծ֊մեծ խոսքեր կը նետեր օդին մեջ։

— Ֆրանսական հեղափոխությունը կարդացե՛ք, ամեն մարդ հավասար է, ժողովուրդը պետք է իր ճակատագրին տերը ըլլա, ալ անցած են բռնակալության և խավարի դարերը, արևը ամենուն համար կը փայլի։

Ու ահա այլանդակ, անկապակից տողանցությամբ մը խեղկատակի մը ձեռք ինկած մոգական լապտերի մը մեջեն, իրար հրմշտկելով, իրարու վրա գլտորելով, կ՚անցնեին Լուդովիկոս տասնվեցերորդ, Մառա[46], Ռոպեսբիեր, հավատաքննության խարույկները, Կալիլեոս, ենիչերիները, ամիրաները, Գերագույն Ժողով, Ներսես պատրիարք, Կամպեթթա, Պիզմարք ու քաղաքներ, պարանոցներ, նեղուցներ, Քամչաթքա, Բարեհուսո գլուխ[47], Կանարյան կղզիք, Մեծ և Փոքր Պելթ[48], Պոնիֆաչիո, Ալպյան լեռներ ու Վանա լիճը...

Եվ սակայն պետք էր խոսիլ ժամերով, ու կը սպառեր այդ ամենքը, պ. Նշան նորանոր օրինակներ, փաստեր, ապացույցներ ստեղծելու պետք կը զգար, կը մխրճվեր ավելի հեռուները. Կեսարի բռնավորությունը կը դատապարտեր, Բրուտոսի քաջությունը կը փառաբաներ, Միլթիատեսը կը ցուցներ Մարաթոնի մեջ, Լեոնիտասը Թերմոփիլի կիրճը[49], հետո կ՚անցներ նորեն Հռոմ։

— Ուգուրթա տեսա՞ք մի մարդը, ազնվականությունը ջախջախեց, ժողովրդի շահերը պաշտպանեց։

Շատեր, ա՛լ ձանձրացած այդ գիսախռիվ ու հերարձակ պերճախոսություններեն, գործը կարճ կապելու համար, հավանության նշաններ, համոզվելու ձևեր ըրած էին և խոստացած իրենց քվեն պ. Նշանի ցանկին տալու։ Ուսուցիչը իր ցանկը ընդօրինակած ու բաժնած էր քվեները՝ հարյուր թուղթի կտորներու վրա, առանց ուշադրություն դարձնելու, թե արդեն ամբողջ ընտրողներու թիվը 56 հատ էր միայն։

Քվեարկությունեն երեք օր առաջ պ. Նշան գնաց գտավ օգնական խմբագիրը, Հարմա Արայան, խնդրեց, աղաչեց, որ թերթին մեջ բան մը գրե, իրենց գեղի ընտրական պայքարին մասին։ Խմբագիրն ընդդիմացավ և կոկոզավիզ ամբարտավանությամբ ըսավ.

— Մեր թերթը ատանկ ոչինչ խնդիրներով չի զբաղիր։

Բայց ուսուցչին պնդումներին վրա հավանեցավ հիշատակություն մը ընել, եթե քանի մը մեճիտ ցնծային իրեն։ Պ. Նշան վազեց հաճի Ագրիպասին, ձկնավաճառին ու Արթին աղային և երեք մեճիտ հավաքելով՝ հանձնեց Հարմայի։ Հետևյալ օրը՝ ուրբաթ, թերթը եկավ։ Ազգային լուրերու մեկ անկյունը ութը փունթո տառերով քանի մը տող բան կար սա ձևով.

«Մ. գյուղի մեջ հառաջիկա կիրակի տեղի պիտի ունենա նոր Թաղ. Խորհրդի ընտրությունը։ Գյուղին զարգացյալ և հառաջադեմ երիտասարդությունը, նախաձեռնությամբ պ. Նշան Մակարյանի, մեծ գործունեություն մը ցույց կու տա այս առթիվ արդյունավոր և գործունյա Թաղ. Խորհուրդ մը ընտրելու համար»։

Ուսուցիչը ցնծութենեն ինքնիրմե ելած, թերթը առավ և սկսավ սրճարանե֊սրճարան վազել։

— Կարդացե՛ք, տեսե՛ք ինչ են գրեր մեզի համար, աֆերիմ[50] պե...

Եվ բարձր, որոտաձայն կը կարդար ամենուն, դեմքին վրա հաղթական ճառագայթումով մը։

— Կեցցե՜, կը գոչեր, տեսա՞ք մի պատվական, անկողմնակալ, ճշմարտախոս թերթը, բուն ժողովրդական թերթը, ասանկ թերթ Եվրոպայի մեջ ալ քիչ կը գտնվի։

Ու կը հորդորեր ներկաները, որ բաժանորդ գրվեն թերթին։

— Քաջալերելու է ասանկ ժողովրդի շահերուն պաշտպան թերթը։

Սակայն խեղճին ուրախությունը հազիվ 24 ժամ տևեց, շաբաթ իրիկուն, նույն թերթը «հերքում» մը գրած էր՝ ոսկիի մի փոխարեն, կամ, ըստ պոլսական լրագիրներու ոճին, «հանուն անկողմնակալության»։ Այդ հերքումը որ Իրազեկ թաղեցի մը ստորագրությունը կը կրեր՝ հետևյալ կերպով խմբագրված էր.

«Զարմանոք կարդացինք ձեր պատվական թերթին երեկվան թիվին մեջ մեր գեղի թաղական ընտրության մասին խեղաթյուրյալ լուր մը։ Իբրև զարգացյալ և հառաջադեմ երիտասարդության առաջնորդ ձեր հիշած պարոնը պարզապես ապիկար վարժապետ մըն էր, որ դպրոցեն ճամբված է իր անկարողության և անպատշաճ վարուցը համար։ Այդ ողորմելին, գլուխը մեկ քանի իրեն պես փողոցային սրիկաներ ժողոված, կը փորձե թաղական խորհրդի ընտրության առթիվ վրեժ լուծել պատվարժան թաղեցիներեն, դպրոցական պայքար մը մղելով գեղիս մեծամասնության ընտրելիներուն դեմ։ Ահավասիկ ճշմարտությունը իր բովանդակ մերկությամբ։ Կը հուսանք, որ կը հաճիք հանուն արդարության սույն երկտողս հրապարակել ձեր ազգօգուտ թերթին մեջ»։

Երբ խեղճ ուսուցիչն այս տողերը կարդաց, պահ մը սահմըռկած մնաց. բարեբախտաբար առանձին էր և ոչ ոք տեսավ իր խղճալի վիճակը։ Երբեք հոգեկան այս աստիճան դժնդակ ցնցում մը չէր կրած կյանքի մեջ, լրագրի մեջ հրապարակավ խայտառակվիլ, ամենուն բերնին ծամոց ըլլալ, ինչ պիտի ըսեն հիմակ գեղին մեջ, երբ ամեն մարդ կարդար այդ հերքումին թունավոր տողերը. խելահեղ, անիծյալ թերթը ձեռքին մեջ ամուր մը սխմած, տուն՝ իր սենյակը ապաստանեցավ ոճրագործի մը պես, որուն ետևեն ոստիկաններ ինկած են։ Պահ մը մտադրեց անմիջապես շոգենավ նստիլ ու հեռանալ գեղեն, սակայն հետո խորհեցավ, թե հետևյալ առտուն իսկ քվեարկությունը պիտի կատարվեր, թե շատեր խոստացած էին իր ցանկին քվե տալու և թե ապահով կրնար ըլլալ նպաստավոր արդյունքի մը մասին, պետք էր կենալ, պետք էր ճակատաբաց երթալ վաղվան քվեարկության և անգամ մը, որ իր ցանկը հաղթանակեր, այն ատեն ինք գիտեր ընելիքը։ Ու նստավ գրասեղանին առաջ, հերքումին պատասխան մը գրելու համար։ Մինչև առտըվան մոտ գրեց, ավրեց, ընդարձակեց, քսանըութ թերթ լեցնելով։ Ամբողջ իր կենսագրությունը ըրավ, պատմեց մանրամասնորեն, իր՝ իբր դասատու դպրոց մտնելուն պարագաները, մեկիկ֊մեկիկ թվեց երկամյա պաշտոնավարությանը միջոցին անցած ամենափոքր ու աննշան միջադեպերը, հսկայական համեմատություններ տալով անոնց, իր դպրոցեն ճամբվիլը պատմեց եղերական հովվերգությամբ մը և վերջապես գոհ իր գրածեն՝ ոգեսպառ ընկավ անկողինին վրա, քիչ մը քնանալու համար։

Հետևյալ առտուն, կիրակի, գեղին բոլոր հայերը հավաքված էին եկեղեցի, ուր տեղի պիտի ունենար քվեարկությունը՝ ժամերգության ավարտումեն ետք։ Ամենքն ալ տոնազգեստյալ, լուրջ, հանդիսական, հինավուրց Արիսպագոսի[51] մը անդամներուն պես, որոնք մեծ գործ մը տեսնելու վրա են, իրար կը բարևեն, խուզարկու, հարցաքննիչ նայվածքներ ուղղելով մեկմեկու։ Հոն էր նաև պ. Նշան, ակնոցը քթին, խրոխտ ու արհամարհական, որ կ՚երթար կու գար ճակատամարտի մը պատրաստվող զորապետի տենդոտ շարժումներով։ Ձկնավաճառ խամջի Համբիկ խոշոր բանթալոն մը հագած, պեխերը սպառնական ու մարտահրավեր, լայն ու տատանոտ քայլվածքով մը կը չափեր ժամուն բակը։

Ատեն ատեն ծաղրածու ձայն մը կը հնչեր դասատուին ականջին.

— Բարև, պ. Նշան, կարդացի՞ք, աս ինչե՜ր են գրեր քեզ համար...

Ու պ. Նշան, ակնոցը քթին վրա տեղավորելով, դողացող ձայնով մը, որ իզուր կը ջանար հանդարտ ցուցնել.

— Այո՛, հոգեվարքի վերջին հռնդյուններ. կը կարդաք պատասխանս, հանրային գործիչները ամեն ժամանակ կը հալածվին։

Բայց խոսակիցը արդեն հիացումեն անհայտ եղած էր։

Վերջապես հասավ քվեարկության ժամը. ավագերեցը նախագահ Ընտրողական Ժողովին՝ խորհրդարանին մեջ բազմեցավ խոշոր գրասեղանի մը քով, որուն վրա դրված էր քառակուսի տուփը։

Սեղանին քով շարված էին Սահակ էֆենտի, Օհան աղա և գեղին մյուս մեծավորները։

Ավագերեցը ծռեցավ դեպի Սահակ էֆենտին.

— Սկսի՞նք քվեները ժողվել։

— Այո՛, պատասխանեց գլխի վայրահակ շարժումով մը։

Բայց ահա սպառնական ձայն մը լսվեցավ դրան մոտեն։

— Մեր կողմեն ալ պետք է մարդ նստի սեղանին գլուխը...

Հաճի Ագրիպասն էր։ Առտվընե ի վեր գրգռված տրամադրությամբ արթնցած, առիթ մը կը փնտռեր կռիվ հարուցանելու։ Ձկնավաճառը, որ իր քովն էր՝ ավելցուց.

— Հապա, մենե մարդ պետք է հոդ, մենք ալ ազգ ենք, պե՛...

Եվ խամջի Համբիկ իր ջղուտ ձեռքովը բռնեց առաջին կեցող քվեարկու մը և մեկ կողմ հրեց։

Գինեպանն ու ձկնավաճառը մերժողական խոսքի մը, ընդդիմադրության մը կը սպասեին, բազուկի տրամաբանությամբ վեճ մը ստեղծելու համար, բայց Սահակ էֆենտի մեկեն ոտքի ելավ և, իրավունք ունի՛ք, ըսավ, առաջ անցեք, հրամմեցե՛ք, հրամմեցե՛ք, դուք ալ, ի՞նչ ըսել է, ամեն մարդ հավասար է, մեր մեջ եկեք, իմ տեղս նստեցեք։

Հետո ներկաներուն դառնալով.

— Կը խնդրեմ, տեղ բացեք աղաներուն, որ առաջ անցնին։

Ամեն մարդ մեկ կողմ քաշվեցավ և ահա լայն պարապություն մը երևցավ սեղանին շուրջը, ինչ որ կրնար առիթ մը ըլլալ մեծկակ վեճի մը, բայց ավագերեցին հրավերը այդ պատրանքն ալ ցնդեցուց։

— Անցե՛ք, առաջ անցե՛ք, կ՚ըսեին ամեն կողմե։

— Չի գա՞ս պե՛, գոչեց վերջապես գինեպանը ձկնավաճառին ձեռքեն քաշելով։

Բայց մյուսը, վես ու արժանավոր, ձեռքը ուժով մը ետ առնելով՝

— Չէ՛, ձգե՛, ես չեմ գար, դո՛ւն գնա։

Հաճի Ագրիպաս նեղված, դժգոհ, քիչ մըն ալ շփոթած, դանդաղ քայլերով առաջ անցավ և եկավ բազմեցավ ավագերեցին քով։ Ուշադրությամբ դիտեց քվեատուփը, սեղանին տակ նայեցավ կասկածոտ աչքով, թաշկինակովը քրտինքը սրբեց, օ՜ֆ մը արձակեց, հետո մեկեն ոտքի ելած.

— Մյուսյու, գոչեց, խոսքը պ. Նշանին ուղղելով, դուն եկուր նստե, ես երթամ կոր... իմ խելքս չի հասնիր... ես ասանկ օքքապազություններեն[52] չեմ հասկնար...

Վերջին խոսքերը արտասանած միջոցին աչքերը ժուռ ածեց սրահին բոլորտիքը, կը սպասեր, որ մեկը կծու պատասխան մը տար իրեն, սակայն ավա՜ղ, ոչ ոք ձայն բարձրացուց։

— Չի գա՞ս պե՛, խո՞ւլ ես, ի՞նչ ես, գոռաց գինեպանը պ. Նշանին, բազուկը օդին մեջ երկարելով։

— Եկե՛ք, դուք ալ եկե՛ք, մյուսյու Նշան, ըսավ ավագերեցը հայրական փափկությամբ։

Ուսուցիչը ակնոցը տեղավորեց քթին վրա և առաջ անցավ։

Քանի կռիվի առիթները կը վիժեին՝ այնքան կ՚ավելնար գինեպանին բարկությունը։ Երբ պ. Նշան հասավ սեղանին քով, հաճի Ագրիպաս բուռն շարժումով մը պատրաստվեցավ դեպի դուռը երթալու և պոռաց տաճկերեն լեզվով.

— Խերն անիծեմ քվեարկության ա՛լ, Թաղական Խորհուրդին ա՛լ, ինծի ինչ, պե՛, ես իմ գործս նայիմ, առտվընե ի վեր խանութս ձգեր ապուշի պես ժամուն բակը ատեն կ՚անցընեմ կոր կիրակի օրով, թաղական պիտի ընտրեն եղեր... թաղականը իմ փորս կը կշտացնե՞... անոնք մինակ իրենց փորը կշտացնելու համար թաղական կ՚ըլլան, ազգին փարաները, ժամուն եկամուտները ուտելու համար, թող ուտեն, անուշ ըլլա... խերն անիծեմ ամենուն ալ։

Քանի մը քայլ առավ դեպի դուռը, միշտ պատասխանի մը, հարձակումի մը կը սպասեր։ Ոչ ոք ձայն հանեց։

Կեցավ սենյակին մեջ տեղը, գրպանը խառնելով թղթի կտոր մը դուրս հանեց, իր քվեն էր, իր քվեն, զոր այնքան հատիկ հատիկ դյուրընթեռնելի գեղագրած էր դասատուն։

— Քվե ալ պիտի չտամ, ի՞նչ պիտի ընեք նայիմ... չի պիտի տամ վեսալամ[53]... չի պիտի տամ պե...

Եվ թուղթը կտոր֊կտոր ընելով՝ գետին նետեց։ Ագրիպաս կը կարծեր, որ ստիպված էր քվե տալու և թե իր այս ըմբոստացումը միջադեպ մը պիտի հարուցաներ անպատճառ։

— Օղլում[54], ըսավ ավագերեցը հանդարտությամբ, մենք բռնի քվե չենք ուզեր քենե, եթե կը բարեհաճիս կու տաս, եթե ոչ՝ մենք ոևէ կերպով իրավունք չունինք քեզ բռնադատելու։

— Տեր պապա, պոռաց գինեպանը, որ բան մը չէր հասկցած քահանային խոսքերեն, ես քառասուն տարվան մեխանեճի հաճի Ագրիպասն եմ, աչքս աղեկ նայե, ինծի օյին[55] չըլլար... աս տեղ ինչ կը դառնա կոր նե՝ ես աղեկ գիտեմ... ինծի՞ ալ պե, ինծի՞ ալ լոլո...

Վերջապես դուրս ելավ խորհրդարանեն։

Հազիվ թե մեկնած էր, ամենքը մեկեն հարձակվեցան խեղճ պ. Նշանին վրա։

— Հանցանքը անորը չէ, ըսավ Սահակ էֆենտի, այլ ինքզինքին ուսումնականի տեղ դնող կարգ մը զեվզեկներուն, որ ասանկ մարդոց երես կու տան։

— Չե՞ս ամչնար ծո՛, խայտառակ, գոչեց Օհան աղա դասատուին երեսն ի վեր։

— Դո՛ւրս հանեցեք այդ խըմպըլը[56], կը հրամայեր մեկն ալ անդիեն։

— Երեկվան լրագիրը աղվոր լվացեր էր քեզի, բայց նորեն քիչ է, կ՚ըսեր ուրիշ մը։

Ուսուցիչը այդ տեղատարափ հարվածներեն շփոթած, շլմորած, չէր գիտեր ո՞րու պատասխաներ։ Դողահար, կես մը ոտքի ելած, երկու ձեռքերը սեղանին վրա.

— Բայց կ՚աղաչեմ, կը կմկմար, արժանապատվությունները հարգենք... իրավունք չունիք, կը բողոքեմ... սխալ հասկացողություն կա... թեթևորեն պետք չէ դատել...

— Ինչ որ է, անուշի կապեց ավագերեցը, փակենք այս անհարկի միջադեպը և գործի սկսինք, արդեն ժամանակը բավական անցած է։

Քվեները սկսան ժողվիլ, պ. Նշան կամաց մը ձգեց սեղանը և գնաց դրան մոտ, ձկնավաճառին ետին կծկվեցավ, սպասելով քվեարկության արդյունքին, զոր միշտ իրեն նպաստավոր կը նկատեր վարժապետական միամտությամբ մը։

Քվեհամարի գործողությունը հազիվ ժամ մը տևեց և ավագերեցը կարդաց արդյունքը։ Քվեարկության մասնակցած էին 55 հոգի, որոնցմե 52֊ը իրենց քվեն Սահակ էֆենտիի ցանկին տված էին և երեքը ընդդիմադիր կուսակցության։ Ուսուցիչը, որ ականջ կտրած դրան մոտ կը լսեր նախագահին խոսքերը.

— Մատնո՜ւթյուն, պոռաց և եկեղեցիեն դուրս նետվեցավ։

— . . . . . . . . . . . . . գոչեց ձկնավաճառը։

Բ.

Հաջորդ կիրակին նորընտիր թաղականները իրենց անդրանիկ նիստը ըրին դիվանը կազմելու համար, միաձայնությամբ ատենապետ հռչակվեցավ Սահակ էֆենտի։ Օհան աղա ժողովեն ելլելով եկած էր ծովեզերյա մեծ զբոսարանը, ուր հավաքված էին գրեթե գեղին բոլոր հայերը։ Ծերունի նորընտիր թաղականը մոտեցավ բոլոր սեղաններուն և սրտազեղ ուրախությամբ ավետեց ժողովին արդյունքը։

— Սահակ էֆենտին ատենապետ ըրինք միաձայն հավանությամբ։ Ա՛լ հիմակ նայեցեք ինչ պիտի ըլլա մեր գեղը։

Թերթերն ալ մեծամեծ գովեստներով ծանուցած էին այդ ընտրությունը։ Գոված էին այն միաձայնությունը և օրինապահությունը, որով կատարված էր քվեարկությունը և Սահակ էֆենտիի ազգային գործերու մեջ ունեցած փորձառությունը և շեշտելով՝ հույս հայտնած էին, թե մոտ ժամանակեն Մ. գյուղի կրթական և բարեգործական հաստատությունները հսկայական հառաջադիմություններ պիտի ընեին, շնորհիվ այդ բարձր անձնավորության, որուն ներկայությունը ճշմարիտ շնորհք մը և երկնային բարիք մըն էր գեղին համար։ Անցան օրեր, շաբաթներ և ամիսներ։ Սահակ էֆենտի խղճմտորեն կը կատարեր իր ատենապետության պաշտոնը, միշտ ներկա կը գտնվեր նիստերուն, իր խորհուրդներն ու խրատները կը շռայլեր ամենուն, սակայն քսակեն փարա մը տված չուներ։

Գեղացիներուն համբերությունը կը սպառեր։ Անհամ ակնարկություններ, կծու դիտողություններ սկսան ծայր տալ։

Ընդդիմադիր կուսակցությունը, որ ընտրության ջախջախիչ արդյունքեն ձայնը քաշած, պապանձած էր, գլուխ վերցուց։

Պ. Նշան հեգնական դիրք մը առավ. լսած էր, որ ծաղրը կը սպաննե և այդ զենքով ոճիրներ կ՚երկներ։

— Սահակ էֆենտի ի՞նչ նոր մեծագործություն ըրավ այս շաբթու, կը հարցներ Օհան աղային կամ ուրիշ թաղականներուն։

Երբ Աղքատախնամին գանձանակը կը բերեին հաճի Ագրիպասի, կը մերժեր իր նվերը։

— Հիմակ մեր հինգ տասը ղրուշին պետք չունիք, Սահակ էֆենտիին պես մարդ կա մեջերնիդ։

Ու ձկնավաճառը անդիեն։

— Քասային[57] բալլիքը[58] ձեզի է տվեր...

— Վախնամ քասան այնչափ բացած չունի, որ բալլիքը փասլանմիշ է եղեր[59], կը ծաղրաբաներ ուրիշ մը։

— Բալլիք կ՚ուզեք նե՝ իմ քովս հատ մը կա, կը հավելուր անպատկառ խամջի Համբիկ։

Եվ շատեր, որոնք Սահակ էֆենտիի տված էին իրենց քվեն՝ արդարացի կը գտնեին այդ ծաղրաբանությունները։

Ատենապետը կամաց֊կամաց զգաց իր համբավին խախտիլը։

Այս միջոցներուն վրա հասավ մանկապարտեզի տարեկան հանդեսը։ Գեղին դպրոցի հոգաբարձությունը, «եռանդուն և անձնվեր երիտասարդներե կազմված», ուզեց այս անգամ արտասովոր փայլով մը կատարել այս հանդեսը։ Դպրոցին պարտեզը մեծ վրան մը կանգնվեցավ, ծաղիկներ բերվեցան ամեն կողմե և աթոռներ՝ ամեն տունե։ Սահակ էֆենտիի անդրանիկ աղջիկը, օր. Զարուհի, իր դաշնակը անձնվիրաբար նվիրեց երեք ժամվա համար և հանձն առավ քանի մը կտոր նվազել հանդեսին ատեն։

Հուլիսի տաք կիրակի մը գեղին բոլոր հայ ընտանիքները, իրենց ծառաներով, սպասուհիներով ու խոհարարներով լեցվեցան պարտեզը, իրարու վրա դիզված, խճողված։ Լայն թիկնաթոռի մը վրա բազմած էր Սահակ էֆենտի՝ հանդեսին նախագահը, իր շուրջն ունենալով թաղականները և ուրիշ մոտակա գյուղերե հյուրեր և մամլո ներկայացուցիչներ։ Հեռուն՝ հանդիսականներու առաջին շարքին մեջ կ՚երևար պ. Նշան՝ հեգնող դատափետիչ ակնոցը քթին վրա։

— Ի՜նչ ողորմելի կազմակերպություն, ի՜նչ անկանոն կարգապահություն, կ՚ըսեր քովիններուն, աթոռները փոխանակ ասանկ շարելու, լավագույն չէ՞ր ըլլար դեպի երկայնքին դնել, դաշնակը տեսեք ի՜նչ աննպաստ պայմաններու մեջ տեղավորված է, ծաղիկները շատ անճաշակ կերպով դրված են, կիներուն հատկացված մասը պետք էր աջ կողմը ըլլար, բայց ո՞վ ուշադրություն պիտի ընե ասանկ բաներու...

Հետո կը քննադատեր այն խաղալիքները, որոնք սահմանված էին իբրև նվեր տղոց տրվելու։

— Այս տեսակ խաղալիքներե ի՞նչ շահ, ի՞նչ օգուտ կրնա քաղել տղան... տղուն ձեռքը այնպիսի խաղալիքներ տալու է, որ միտքը մշակե, իմացականությունը զարգացնե, բարոյականը զորացնե, հոգին կրթե, հետաքրքրությունը սրե, դարուս ոգվույն համեմատ ուղղություն մը տա իրեն, վերջապես ինքնաճանաչ ու պատվավոր քաղաքացիներ պատրաստե... մա՛րդ պատրաստեցեք, մա՛րդ, և ո՛չ թե մարդամեքենաներ...

Մանկական պարեր, մանկական երգեր, մանկական մարմնամարզեր կատարվեցան։ Ամենեն ետքը 5֊6 տարեկան երեք երեխաներ զավեշտ ներկայացուցին խիստ հաջող կերպով։ Մին բժիշկ եղած էր, մյուսը հիվանդ ու երրորդը՝ սպասավոր։ Հանդիսականները կուշտ ու կուռ խնդացին մանուկներուն լուրջ ու հանդիսական ձևերուն վրա և ընդհանուր ծափահարություն մը ողջունեց խաղին ավարտումը։ Երկու պարտիզպանուհի օրիորդներուն հաղթանակը եղավ այն։ Սահակ էֆենտի ինքն էր ծափահարությանց նշանը տվող և աֆերիմներ, ապրիսներ կ՚ընկերանային իր ծափերուն։ Հանդեսին փակումեն առաջ վարժուհիներեն մին տեղեկագիր մը կարդաց և երբ լմննալեն ետքը ամեն մարդ կը պատրաստվեր մեկնելու, Սահակ էֆենտի ոտքի ելավ խոսելու համար։ Ամենքն ալ իրենց մեկնումի շարժումին մեջ քարացած մնացին։

— Այսօրվան հանդեսը զիս չափեն ավելի գոհ ձգեց, ըսավ բարձր, ինքնավստահ ձայնով մը, ապրին գեղին ուսումնասեր երիտասարդները, որոնք այսչափ հոգ կը տանին մեր պզտիկ տղոց կրթությանը համար, բայց միայն նախնական֊պարզ կրթություն մը տալը բավական չէ, ժամանակները փոխված են, հիմակ մարդս ապրելու համար գիտություններ, լեզուներ, արհեստներ սորվելու պետք ունի, կարողություն ունեցողներուն պարտականությունն է ասոնց վրա մտածել (բուռն ծափահարություններ)։ Պետք է մնայուն, տևական բան մը ընել, ազգին զավակները մեր ամենուս ալ զավակներն են...

— Կեցցե՜, կեցցե՜ Սահակ էֆենտին...

— Ամեն հարուստ իր ձեռքեն եկածը պետք է ընե ազգին կարոտ պատանիներուն կրթությանը համար։ Անտարբերությունը մեղք է, ամոթ է... ես իմ կարողությանս չափով կ՚ուզեմ օրինակ տալ ուրիշներուն և այս օրվընե կը հայտարարեմ, որ այս պզտիկներեն երեք հատը... խաղը ներկայացնողները, իմ պաշտպանությանս տակ պիտի առնեմ...

— Կեցցե՜, կեցցե՜, կեցցե՜...

— Այո, իմ պաշտպանությանս տակ պիտի առնեմ... երբոր քսան տարին լրացնեն, ու այն ատեն իմ քսակեն Եվրոպա պիտի ղրկեմ զիրենք, որ արհեստ մը, գիտություն մը սովրին իրենց ճաշակին համեմատ...

— Կեցցե՜, կեցցե՜, կեցցե՜...

— Հետևաբար կը խնդրեմ, որ պատվարժան հոգաբարձությունը այդ երեք տղոց անունը, մականունը, ծննդյան թվականը, ծնողացը անունը և արհեստը մանրամասնորեն թուղթի մը վրա նշանակելով՝ ինծի հաղորդե։

Սահակ էֆենտի նստավ թիկնաթոռին մեջ։

Խանդավառությունն աննկարագրելի էր։ Կեցցեներու անվերջանալի որոտում մը կը դղրդեր օդը։ Շատ մը թևեր միջոցին մեջ կը տատանեին։ Անոնք, որ ետև մնացեր էին ու չէին կրնար տեսնել Սահակ էֆենտին, հառաջ կը խուժեին մոլեգին։ Ընդհանուր իրարանցում, տակնուվրայություն, վայնասուն մը կը տիրեր ամեն կողմ։ Տղաք սկսան լալ ու քանի մը կիներ մարեցան...

— Ջո՜ւր, ջո՜ւր, կը պոռային չորս դիեն։

Պ. Նշան աթոռին մը վրա ելած՝

— Հանդարտությո՜ւն, հանդարտությո՜ւն, կը հրամայեր։

Վերջապես այս ընդհանուր ոգևորության մեջ պարտեզը սկսավ պարպվիլ։

Իրիկվան ամենուն խոսակցության նյութը Սահակ էֆենտիի մեծագործությունն էր։

Օհան աղան հաղթական «տեսա՞ք մի»֊ներ կ՚արձակեր թերահավատներուն երեսին, որոնք ամչկոտ պապանձումի մը մատնված էին։

Միայն խմբագիրը, Հարմա Արայան, սկեպտական ժպիտով մը կ՚ըսեր.

— Կարծեմ լավագույն պիտի ըլլար այս կեցցեները պահել տասնըհինգ տարի ետքը... երբ երեք երեխաները մեծցած՝ շոգենավ նստին Եվրոպա երթալու համար... մենք հիմա աղոթենք, որ բարերարին լյարդի հիվանդությունը տակավին քսան տարի փորձանք մը չի հանե։

Այս արդարացի խորհրդածությունը սակայն արգելք մը չեղավ, որպեսզի հետևյալ օրը թերթին մեջ «Օրինակելի բարերարություն» խորագրով շռնդալից հոդված մը չգրեր, որուն մեջ յոթերորդ երկինքը բարձրացուցած էր մեր հարուստ վաճառականը։

Մյուս թերթերն ալ մեծամեծ գովեստներով խոսեցան այն մեծ բարերարության վրա, Խազազ Ամիրան[60] ու Սանասարյանը[61] հիշեցին այս առթիվ, Աբրահամ Այվազյան[62]՝ Կաչուտերյան գերդաստանին կենսագրությունը ըրավ և պատրիարքը օրհնության կոնդակ մը ղրկեց Սահակ էֆենտիին։

Այս դեպքեն ամիս մը ետքը, առտու մը, խորհրդարանին մեջ, Օհան աղա հայտնեց Սահակ էֆենտիի, թե գեղացի աղքատ աղջիկ մը կար, որ մոտերս պիտի ամուսնանար պարկեշտ երիտասարդի մը հետ, բայց ոևէ միջոց չուներ նույնիսկ անհրաժեշտ օժիտ մը պատրաստելու համար և թե ինք ու քանի մը բարեկամներ որոշած էին հանգանակություն մը ընել այս առթիվ, և հրավիրեց Սահակ էֆենտին, որ մասնակցեր այս բարի գործին։

— Դուք բանի մը մի խառնվիք, ըսավ Սահակ էֆենտին, ես մինակս այս աղջկան ամբողջ օժիտը պիտի հոգամ։

Օհան աղա այս հանկարծական պատասխանին վրա ափ ի բերան մնացած, շնորհակալության քանի մը խոսքեր թոթովեց և մեկնեցավ։

Սահակ էֆենտի, որ մանկապարտեզի երեք երեխաներու առթիվ իրեն ուղղված անհատական և հրապարակային գովեստներեն գինովցած էր, ալ կը փափաքեր բարերարի հաստատ համբավ մը շինել, տևական՝ մնայուն բան մը, և իր պաշտոնակիցներուն առաջարկը անմիջապես իրեն ընդնշմարիլ տվավ, որ պատվական առիթ մըն էր այդ չքավոր աղջկան օժիտը՝ նոր շպարով մը փայլեցնելու համար իր անունը։

Հետևյալ օրն իսկ Սահակ էֆենտի ներկայացավ իր շուկայի բարեկամներուն, մանիֆաթուրայի վաճառականներ կամ խանութպաններ։

— Սըտեղեն թոփ մը ճերմակ խասա[63] տուր, ըսավ մեկուն։

— Սահակ էֆենտի, ձեզի՞ համար է։

— Չէ՛, գեղերնիս աղքատ աղջիկ մը կա, հարս կ՚ընենք կոր տե... թոփ մը խասան ալ թող ձեր նվերը ըլլա, դուք ասանկ բարիքներ կը սիրեք։

Ու խասան ծառային հանձնելով՝ մտավ ուրիշ խանութ մը։

— Բարև, Մարկոս էֆենտի, այսօր մուրացկանության ելած եմ...

— Ի՞նչ կա որ...

— Ճանըմ, գեղերնիս աղքատ աղջիկ մը կա, որ հարս պիտի ըլլա, օժիտ շինելու կարողություն չունի, ելան ինծի եկան, եհ իշտե՛, ձեռքես եկածը կ՚ընեմ կոր... դուն ալ հարկավ ֆիստանցու մը չես մերժեր։

Մարկոս էֆենտի դժգոհությունը ծածկելով հրաման կ՚ընե, որ ֆիստանցու մը կտրեն։

Այս կերպով մինչև իրիկուն, մեր բարերարը հարսնցուի բոլոր պետք եղած օժիտը կը հոգա, առանց քսակին բերանը բանալու։

Իր շուկայի ծանոթները, որոնք գիտեին ամիս մը առաջ Սահակ էֆենտիի բարերարական մեծ առաջարկը, կը պատկառեին և չէին ուզեր փոքրիկ բանի մը համար զինքը վշտացնել՝ մերժելով իր ըսածը. ասկե զատ, Սահակ էֆենտի հարուստ էր և հարուստ մարդ մը արդեն միշտ պատկառելի է և անդիմադրելի։

Հարստությունը ինքնին ձգողական բան մը ունի, նույնիսկ անոնք, որ այսինչ կամ այնինչ հարուստեն բան մը չեն սպասեր, բան մը չեն հուսար կամ հուսալու պետք չունին, ամեն զոհողություն հանձն կ՚առնեն, հեռուեն կամ մոտեն հարաբերության մտնելու համար։

— Հարուստ մարդեն միշտ օգուտ կրնա ծագիլ, բայց ոչ վնաս, կը տրամաբանեն, անկե զատ, ո՞վ գիտե, կարելի է օր մը գլուխնիս ցավի նե՝ իրեն դիմելու կ՚ըլլանք։

Ու հետո փողոցեն անցած ատենը բարևելը կամ հետը խոսելը մեկու մը, որուն արկղին մեջ գուցե հարյուր հազար ոսկի կա, շատ ավելի խորունկ և այլապես հմայիչ է, քան թե վարժապետի մը հետ խոսիլը, կամ տիրացու մը բարևելը։ Դրամը ոչ միայն նյութապես տոկոսաբեր է, այլ նույնիսկ բարոյապես։ Հարուստ մը առանց ոևէ զոհողության, առանց ոևէ ջանքի, միմիայն իր դրամին շնորհիվ և անոր քանակության համեմատ կը բարձրանա, կը պարկեշտանա, կը պարտավորվի, կ՚ազնվաշքանա, կ՚իմաստուննա։

Ընդհանրապես կ՚ըսենք հարուստի մը համար.

— Դրամը քովեն առնես նե՝ ապուշ ավանակին մեկն է։

Բայց չենք ըսեր.

— Ապուշ ավանակին մեկն է, որ դրամ ունի։

Ինչ որ ցույց կու տա, թե այնքան ատեն, որ դրամ ունի՝ ապուշ ավանակ մը չէ և թե դրամը քովեն երթալեն ետքն է, որ պիտի ապուշնա։

Սողոմոն, որ իմաստուն կոչված էր իր հարստությանը համար, կ՚ըսե «իմաստությունը արծաթի պես փնտռես ու ծածուկ գանձերու պես խնդրես», ինչ որ իմաստության և դրամին միջև եղած նույնությունը կը հաստատե։

Այսպես ուրեմն, Սահակ էֆենտի, շնորհիվ իր հարստության առթած պատկառանքին, կրցավ խեղճ աղջկան ամբողջ օժիտը պատրաստել։

Ասիկա գեղին մեջ նորանոր գովաբանությանց և օրհնենքներու պատճառ եղավ։ Ամենեն համառ սկեպտականներն իսկ ստիպվեցան գլուխ ծռել այդ տեսանելի և շոշափելի բարերարության առջև։ Թերթերը հիշատակեցին օժիտի պատմությունը «Մ. գյուղի բարերարը» տիտղոսին տակ և այդ մակդիրը մնաց Սահակ էֆենտիի վրա։ Գեղին մեջ շատեր ա՛լ Սահակ էֆենտի չէին ըսեր զինքը հիշած ատեննին, այլ «մեր գեղին բարերարը»։

Եվ Սահակ էֆենտի կանգ չառավ այս գեղեցիկ ճամբուն մեջ, ամեն օր նորանոր առիթներ գտավ, նորանոր միջոցներ հնարեց՝ բարերարելու։

Իր փոքրիկ տղուն՝ Վահանիկին փոքրիկ գանձանակ մը գնեց, որուն մեջ ամեն այցելու ստիպված էր նվեր մը ձգել։ Հավաքված դրամով գերեզմանատան պատերը պիտի նորոգվեին։

Տղան, հորամույն զավակ[64], միայն տան այցելուները տուգանքի ենթարկելով չգոհացավ. կիրակի առտուները, գանձանակը ձեռքը, կ՚երթար եկեղեցիին շրջափակը իր սկսնակ բարերարի պաշտոնը կատարելու. իրիկունները կրկին գանձանակովը կը շրջեր ծովեզերյա զբոսատեղիները։ Գեղին մեջ անունի տոնախմբություն, հարսնիք, կնունք կամ նշանտուք չէր կատարվեր, առանց այդ ինքնակոչ հյուրին գանձանակին ներկայությանը։ Ա՛լ գեղացիներուն համար մղձավանջ մը դարձած էր Վահանիկն ու իր գանձանակը։ Այսուհանդերձ իրենց նվերները չէին համարձակեր մերժել իրեն, որովհետև իրենց «բարերարին» տղան էր։

Մինչ գանձանակը կը շարունակեր իր անվերջանալի շրջագայությունը, դպրոցին շենքը հետզհետե կը սպառնար վերջնական ու աղետալի քայքայումի մը։ Ամեն փոթորիկ, անձրև կամ հով նոր ավերում մը կը գործեր։ Ծնողքները կը վախնային տղաքը դպրոց ղրկելու և հոգաբարձությունը կը խորհեր եկեղեցիին վերնատունը դասարանի վերածել։ Գեղին մեջ դպրոցի շենքին վիճակը օրվան խոսակցության նյութն էր և ամեն մարդ ակնդետ կը սպասեր, որ Սահակ էֆենտի «բան մը ընե»։

Կիրակի մը, ժամերգութենեն ետքը, թաղականներն իրենց ատենապետին՝ Սահակ էֆենտիի հետ գացին քննելու դպրոցը, ընկերակցությամբ ճարտարապետ Մկրտիչ աղայի։ Շենքին հիմերը, պատերը, առաստաղը և գետնատախտակները մանրամասնորեն զննվեցան։ Վերջապես Մկրտիչ աղա վճիռ արձակեց.

— Այս դպրոցը անմիջապես գոցելու է, որովհետև տղոց կյանքը ամեն ժամ վտանգի մեջ է։

Հետևյալ օրը դպրոցը փակված էր «առժամյա կերպով»։ Գեղին մեջ հուզումը սաստկացավ։

— Ի՞նչ պիտի ընե Սահակ էֆենտին։

— Ինչո՞ւ բան չըներ կոր Սահակ էֆենտին։

Կը հարցնեին իրարու գեղացիները, և պ. Նշան, միշտ ընդդիմադիր կուսակցության պետը, հեգնական հաղթանակով մը կը պատգամեր.

— Սահակ էֆենտի բան մը ընելիք չունի, տղաքն ալ այսպես փողոցները պիտի մնան... ես արդեն առաջին օրեն ըսած եմ ու նորեն ճակատաբաց կը կրկնեմ, թե ազգ մը Սահակ էֆենտիներով չի կառավարվիր, ժողովրդյան ամեն խավերեն ու տարրերեն բխող անդամներ պետք են թաղական խորհուրդի մը գլուխը, բայց արդեն մարդ չունինք, մարդ, ճշմարիտ վարչագետները, պետական անձերը կը պակսին մեր մեջ, Թիերի կամ Կլատսթոնի պես մարդիկ, զոր օրինակ...

Դասատուին հաղթությունը սակայն կարճատև եղավ. հաջորդ կիրակի Սահակ էֆենտի Թաղական Խորհուրդին մեջ ծանույց՝ ամենապարզ բանի մը պես, թե որոշած է ինք ամբողջովին վերաշինել դպրոցը։

Լուրը անմիջապես տարածվեցավ ամեն կողմ։

— Տեսա՞ք մի, կը գոչեր Օհան աղա ուրախութենեն խելահեղ, տեսա՞ք մի, Սահակ էֆենտին ինչ մարդ է... արձան կանգնելու է, արձան՝ ասանկ բարերարներուն։

Իրիկունը, երբ Սահակ էֆենտի ընտանյոք եկավ ծովեզերյա սրճարանը՝ ամենը հարգանքով ոտքի ելան ու եկան ձեռքը թոթվել ու իբրև գեղացի՝ իրենց երախտագիտությունը հայտնել։

— Կ՚աղաչեմ, մի չափազանցեք, կ՚ըսեր ամենուն Սահակ էֆենտի, համեստունակ դեմքով մը, եղածը մեծ բան մը չէ, ես պարզապես իմ պարտականությունս կատարած պիտի ըլլամ։

Նույնիսկ պ. Նշան գործին մեծութենեն շլացած՝ եկավ իր կարգին Սահակ էֆենտիի ձեռքը սեղմել։

— Սահակ էֆենտի, ըսավ, թեև կարծիքներու, գաղափարներու և սկզբունքներու մեծ տարբերություն մը մեզ իրարմե կը բաժանե, բայց ներեցեք, որ այս հանդիսական ժամուն կը մոռնամ ձեր մեջ եղող Թաղական Խորհուրդի ատենապետը և հոն կը տեսնեմ միայն «Ազգային բարերարը»։

Հազիվ թե վերջին բառերը արտասանած էր, ահա Սահակ էֆենտիի շուրջը գտնվողները «Կեցցե՜ Ազգային բարերարը» աղաղակը բարձրացուցին ու սեղանե սեղան «Կեցցե՛ Ազգային բարերարը» շրջեցավ ընդհանուր հուզումի մը մեջ։ Այս խանդավառութենեն Վահանիկ օգուտ քաղեց իր անբաժանելի գանձանակը մեջ տեղ հանելով. ալ ո՞վ կրնար մերժել իր նվերը։

— Աֆերի՜մ, Վահանիկ, տեսեք, հիմակվընե բարիք ընել կ՚ուզե կոր։

— Անանկ հոր զավակն ալ հարկավ այսպես կ՚ըլլա։

— Հիմակ ասանկ է նե, մեծնա նե ինչե՜ր պիտի չընե։

— Ապրի՜ս, կեցցե՜ս։

Եվ դահեկանները կ՚իյնային ու կ՚իյնային գանձանակին մեջ։ Երբեք այդ օրվան պես հասույթ մը չէր ունեցած պզտիկ հանգանակիչը։

Հետևյալ օրը, թերթերը լեցված էին Սահակ էֆենտիի նոր բարերարության ներբողներով։ «Մ. գեղի բարերարը» ալ այս անգամ «Ազգային բարերար» կը հռչակվեր, արժանի հաջորդը Պեզճյաններու և Սանասարյաններու։ Ըստ թերթերու գրածին, այդ բարերարության արժեքը կը կրկնապատկվեր՝ այնքան համեստ ու այնքան ալ ինքնաբեր եղանակով մը ի գործ դրված ըլլալուն համար։

Անցան քանի մը շաբաթներ։ Վարժարանին տղաքը կը շարունակեին պիլիա[65] խաղալ փողոցներուն մեջ և գեղացիները չէին դադրեր գովաբանելե Սահակ էֆենտին։

Վարժարանին վերաշինության խնդիրը գեղին ամբողջ հայ բնակչությունը կը զբաղեցներ. այս առթիվ ամեն մարդ քիչ մը ճարտարապետ եղած էր և իրեն հատուկ հատակագիծը ուներ կառուցանելի շենքին համար։

— Հիմերը չորս մեթրո[66] խորունկ փորելու է, կը խրատեր Օհան աղա, այստեղի հողը այնպես կը վերցնե։

Հաճի Ագրիպաս աղա կ՚ուզեր, որ վարժարանին ներքնահարկը մեծկակ գինետուն մը շինվի և կը խոստանար հինգ տարի վարձելու համար պայմանագրություն կնքել։

— Պատուհանները լայն և ձեղունը կարելի եղածին չափ բարձր, կը հրամայեր պ. Նշան, պետք է առողջապահական օրենքներուն համեմատ շինվի նոր շենքը, արդի մանկավարժական առողջապահությունը կը պահանջե, որ դասարանները առնվազն 12 մեթրո երգայնություն և 8 մեթրո լայնություն ունենան, գործարանները շենքեն դուրս, պարտեզին անկյունը պետք է շինել, մասնավոր խնամք տանելու է մարմնամարզի հատկացված մասին... հետո բաղնիք մը անհրաժեշտ է, լոգարանով, տուշով, ավազանով բաղնիք մը, մանկավարժական կատարելագործված վերջին դրությունները այսպես կը պահանջեն... ջանանք օգտվիլ զվիցերիական և անգղիական փորձառություններեն. ըստ իս, լավ կ՚ըլլա, որ Գերմանիայեն մասնագետ ճարտարապետ մը բերվի ու անոր հանձնվի շինության գործը։

Ոմանք կը փափաքեին, որ վարժարանը փայտաշեն ըլլար, ուրիշներ քարաշենի կուսակից էին և մաս մըն ալ, հաշտարար ոգիներ, կ՚առաջարկեին կեսը քարե ու կեսը փայտե շինել։ Ամեն ոք թուղթ մը և մատիտ մը ուներ գրպանը։

— Աղբա՛ր, կ՚ըսեր մին՝ փողոցը բարեկամ մը կեցնելով, երեկ գիշեր մտածեցի, որ դուռը փոխանակ մեջ տեղը շինելու, եթե ձախ կողմը շինվի՝ ավելի աղեկ պիտի ըլլա, ասով կարելի է ճաշասրահը երկու մեթրո ավելի երկարել, տես բացատրեմ...

Ու թուղթին վրա քանի մը գիծեր կը մրոտեր։

— Ո՛չ, անկարելի՛ է, կը բողոքեր մյուսը, դուռը մեջ տեղը պետք է ըլլա, եթե ըսածիդ պես ձախ կողմը ըլլա, ո՞ւր պիտի դնես սանդուղը, տե՛ս, ճիշտ ձախ կողմը սանդուղ կա։

Ու ցույց կու տար իր կողմե պատրաստված հատակագիծ մը։

— Բայց ես սանդուղը աջ կողմը դրած եմ...

— Ես աջ կողմը տնտեսին սենյակը հատկացուցի...

— Տնտեսին սենյակը ես պարտեզին մեջ շինած եմ։

— Այդ ձեր երկու հատակագիծերն ալ փարա մը չեն ըներ[67], մեջ կը մտնար երրորդ մը՝ գրպանեն երրորդ ուրվագիծ մը հանելով, դուք ասիկա նայեցեք, տեսեք ես դուռը երկուք շինած եմ, մին աղջիկներուն և մյուսը մանչերուն համար, իսկ սանդուղը շենքին ճիշտ մեջ տեղն է...

— Ճիշտ մեջ տե՞ղը, բայց ատով շատ տեղ կը կորսվի։

— Պարապ խոսք մի ըներ, քու խելքդ չի հասնիր կոր։

Ու վիճաբանությունը կը շարունակվեր, մինչև իսկ կռիվի փոխվելով երբեմն։

Գործնական մարդիկ խրատ կու տային հատակագիծով չզբաղելու, մինչև որ շինության համար ըլլալիք ծախքին գումարը գիտցվեր. բայց այս խրատին հետևող չի կար։

— Քանի որ Սահակ էֆենտի հանձն առավ գրպանեն վճարել դպրոցի շինության ծախքը, անշուշտ, ինչ որ պետք ըլլա՝ պիտի տա, կ՚ըսեին խանդավառները։

Սահակ էֆենտի մտիկ կ՚ըներ այդ ամենքը, իրեն ներկայացված հատակագիծերը կը քններ, ոմանց մասին հավանություն կը հայտներ, ուրիշները կը քննադատեր, առանց սակայն վերջնական որոշումը տալու։

— Տևական, հաստատ բան մը շինելու է, կ՚ըսեր ատեն ատեն, հոգ չէ, թող պզտիկ ըլլա, բայց հաստատուն ըլլա։

Եվ անցան տակավին օրեր ու շաբաթներ. դասատուները, որոնց ամսականը կտրված էր, ցիրուցան եղան, տղաք շարունակեցին իրենց խաղերը և գեղացիք՝ հատակագիծի վիճաբանությունները։ Կամաց֊կամաց դիտողություններ սկսան լսվիլ։

— Ի՞նչ պիտի ըլլար այս դպրոցի վերաշինության խնդիրը. ե՞րբ վար պիտի առնվեր հին շենքը, ե՞րբ պիտի սկսեին հիմնարկության։

— Կեցե՛ք, սա ձմեռը անցնի, օդերը բացվի, կը հանդարտեցներ Օհան աղան անհամբերները, և այն ատեն պաշտոնական դիմում մը ընենք... հարկավ Սահակ էֆենտին ալ իրեն համար մտածելիք բան մը ունի։

Գարունը եկավ. վեց ամիս անցեր էր դպրոցին փակումեն ի վեր, երբ գիշեր մը, Թաղական Խորհուրդի անդամները Սահակ էֆենտիի տունը ներկայանալով վարժարանի շինության խնդիրը մեջ տեղ դրին, իր խոստումը հիշեցնելով.

— Այո՛, անմիջապե՛ս շինության ձեռնարկելու է, ըսավ Սահակ էֆենտի, այս կիրակի անպատճառ ներկա գտնվեցեք խորհրդարանը, Մկրտիչ խալֆային[68] ալ լուր տվեք, որ գա ու գործը լմնցնենք։

Կիրակի, խորհրդարանին մեջ, Սահակ էֆենտի խոսք առավ.

— Այն օրը, երբ հանձն առի, ըսավ, ի հիմանց վերաշինել ձեր գեղին վարժարանը իմ անձնական քսակես, ամենքդ ալ անշուշտ, վստահ էիք, որ խոստումս անկեղծ էր և միևնույն ատեն ազգասիրական զգացումե մը թելադրված...

— Հարկա՛վ, Սահակ էֆենտի, ատոր տարակո՞ւյս մի կա, լսվեցավ ամեն կողմե։

— Ա՛րդ, շարունակեց, այս գործը հանրօգուտ և միանգամայն ազգային ըլլալով, պետք է ամենքդ ալ մասնակցիք անոր... սխալ չի հասկցվի, դրամը ինե... միայն թե դուք ալ բարոյական աջակցությունը պիտի տաք...

— Անշո՛ւշտ, ի՞նչ ըսել է...

— Շինության բոլոր հոգը իմ վրաս պիտի չբեռցնեք, ես վաճառական մարդ եմ, հազար տեսակ գործ ունիմ գլուխս, դրամը ես տամ, դուք ալ ձեր կարողության սահմանին մեջ ձեր կրցած միջոցներով պետք է աշխատիք, դպրոցը ազգինն է, իմս չէ. ձեր զավակները պիտի կրթվին հոն, դուք պիտի վայելեք... քանի՞ զավակ ունիս, Մկրտիչ խալֆա։

— Չորս հատ, էֆենտիս։

— Աստված պահե՛։

— Շնորհակա՛լ եմ, ո՛ղջ ըլլաք։

— Հիմա Մկրտիչ խալֆան չորս զավակ ունի նե՝ ըսել է դպրոցի շինությունը ամենեն ավելի անոր օգտակար պիտի ըլլա, անանկ է նե՝ պետք չէ՞ որ մեծ մասնակցություն մը ունենա այս գործին մեջ...

— Այսինքն, էֆենտիս... շատ լավ չեմ հասկնար կոր ձեր միտքը, կմկմաց Մկրտիչ խալֆան, կասկածոտ շեշտով մը։

— Դող մ՚ելլար, դող մ՚ելլար, պատասխանեց Սահակ էֆենտի խնդալով, ես քենե դրամ չպիտի ուզեմ. նյութական և բարոյական... աջակցություն, էֆենտիմ, նյութական և բարոյական. դուն, զոր օրինակ խալֆա ես, ասիկա ալ շենք մըն է, որ պիտի շինվի և ի՜նչ շենք, ազգին զավակներուն, քու և քու բարեկամներուդ զավակներուն համար վարժարան մը։ Է՛յ, հիմակ այս շինության գործը քեզի հանձնենք նե՝ դուն փարա՞ պիտի առնես.— բնականաբար ոչ. իմ ուզածս ալ ասկե ավելի բան մը չէ. քենե քու արհեստիդ համեմատ բարոյական աջակցություն մը, քիչ մըն ալ ֆիզիկական հոգնություն...

Մկրտիչ խալֆա տասը տարիե ի վեր հաստատած էր Մ. գեղը, ուր ամեն ոք զինքը կը հարգեր։ Թեև մեծ արհեստագետ մը չէր, բայց գեղին մեջ իրեն գործ հանձնողները գոհ ձգած էր իր խղճմտությամբն ու պարկեշտությամբը։ Նյութապես համեստ վիճակի տեր, բարեմիտ աշխատավոր մըն էր, որ տարիներե ի վեր կը սպասեր բախտին մեկ քմահաճույքին, որպեսզի կարևոր գործ մը ներկայանա և մեծկակ գումար մը շահի, ու ինքն ալ իր կարգին, անձնական տուն մը շինե գեղին մեջ։ Դպրոցին վերաշինության որոշումեն ի վեր Մկրտիչ խալֆա կը հուսար, որ վերջապես բախտավոր ժամը հնչած էր։ Գործը անշուշտ իրեն պիտի հանձնվեր և դպրոցը պիտի կառուցվեր մեծահարուստ բարերարի մը դրամներով, որ անշուշտ առատաձեռն կերպով տնօրիներ ամեն բան։ Հուսալից ու խնդումներես ընդունած էր Թաղական Խորհուրդին հրավերը և եկած էր խորհրդարան խել մը ուրվագիծներ տեղավորելով գրպանը։ Ու հիմակ՝ իր տասնամյա ոսկի երազները, որոնց իրականացումն ալ վայելելու կը պատրաստվեր, հանկարծ կը ցնդեր։

— Բայց էֆենտի, մի՞թե կարելի է, որ ամբողջ գործը վրաս առնեմ, առանց ոևէ վարձքի, ըսավ աղաչավոր ձայնով մը։

— Ազգին գործն է աս, գոչեց Սահակ էֆենտի, ազգին զավակներուն վարժարանը, որուն մեջ քու զավակներդ ալ պիտի կրթվին. դուն ազգասիրական զգացում չունի՞ս, ազգդ, հայրենիքդ չե՞ս սիրեր... ես քեզ բարի, ազգասեր մեկը կը կարծեի։

— Մկրտիչ աղան ազգասեր է, ըսավ մին։

— Մկրտիչ խալֆան իր ազգը կը սիրե, դպրոցն ալ կը սիրե, եկեղեցին ալ կը սիրե, ըսավ ուրիշ մը։

— Այո՛, այո՛, պատվական մարդ է Մկրտիչ աղան, ավելցուց երրորդ մը։

— Ազգասիրությունը գործով կ՚ըլլա և ոչ թե խոսքով, պատասխանեց Սահակ էֆենտի, եթե ձեր ըսածին պես իրավցնե ազգասեր ըլլար, ասանկ պզտիկ զոհողություն մը կը մերժե՞ր...

— Չմերժեց, էֆենտիս, չմերժեց, ըսավ Օհան աղան։

— Ինչպե՞ս չմերժեց, առանց փարայի չեմ աշխատիր կ՚ըսե կոր։

— Կ՚աղաչեմ, այդպես խոսք չըրավ Մկրտիչ աղան... թյուրիմացություն կա։

— Հաստատական մերժում չէր։

— Այո՛, այո՛, շատ ճիշտ է, հարցական մերժում էր, «Մի՞թե կարելի է, որ ամբողջ գործը վրաս առնեմ առանց ոևէ վարձքի» ըսավ։

— Շիտակ է, պարզ հարցում մըն էր իր ըրածը։

— Այո՛, հարցում մը, որուն պատասխան չտրվեցավ...

— Եվ ասկե առաջ եկավ ցավալի միջադեպ մը, որուն պատասխանատվությունը մասամբ Մկրտիչ աղային կը պատկանի։

— Մկրտիչ խալֆանիս աղեկ է, բայց քիչ մը խոսելու վարժություն չունի։

— Ներողամիտ եղե՛ք, Սահակ էֆենտի, ասանկ պզտիկ պակասություններու մի նայեք։

— Խոսվածքը կոշտ է, բայց արհեստին մեջ վարպետ է։

Բոլոր այս խոսակցության միջոցին Մկրտիչ աղան ապուշ֊ապուշ թաղականներուն երեսին կը նայեր, առանց կարենալ բառ մը տեղավորելու։ Կը զգար, որ ծուղակի մը մեջ ինկած էր, ուրկե դժվարավ պիտի կրնար ազատիլ։ Բացարձակ մերժում մը իր դեմ պիտի հաներ բոլոր գեղացիները և մասնավորաբար Թաղական Խորհուրդի անդամները, որոնք իր հաճախորդներն էին. այսուհանդերձ վերջին փորձ մը ընել ուզեց։

— Ներեցե՛ք, ըսավ, եթե ըսելիք խոսքերուս մեջ անարդար բան մը կա...

— Ներեցինք մենք, ներեցինք, գոչեց Օհան աղան։

— Դուք ալ ներեցիք, այնպես չէ՞, Սահակ էֆենտի։

— Ներյալ է, ներյալ...

— Ուրե՛մն, հարեց Սահակ էֆենտի, ճարտարապետի խնդիրը լուծված է... Թաղական Խորհուրդնիս իր շնորհակալությունը կը հայտնե ձեզ, որ հաճեցաք անձնվիրաբար դպրոցին շինության հոգը վրանիդ առնիլ։ Վաղվընե կրնաս գործի սկսիլ։ Առաջին գործդ պիտի ըլլա նախ հին շենքը փլցնել, որչափ կարելի է շուտ, որպեսզի նոր շենքին սկսինք... է՜հ երթաք բարով, հաջողություն, աստված հետերնիդ ըլլա։

— Կեցցե՜ս, Մկրտիչ խալֆա, գոչեց խանդավառությամբ Օհան աղան, տեսա՞ք պատվական մարդը... եկուր մեյ մը ճակատդ համբուրեմ։

Եվ երկու ձեռքով Մկրտիչ աղայի գլուխը բռնեց ու ճակտեն ուժով մը համբուրեց, երեսին պզտիկ ապտակ մը տալով։

Մկրտիչ խալֆա խոնարհություն մը ըրավ և դուրս ելավ խորհրդարանեն։

Հետևյալ օր վարժարանին շենքը սկսան փլցնել։

Գ.

Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան փառքի գագաթնակետին հասած էր. իր անունը ոչ թե միայն Մ. գեղի սահմանափակ շրջանակին մեջ կը փառաբանվեր, այլ Պոլսո թաղերուն մեջ։ Թերթերը, որոնք գրաքննության մշտահալած ուրվականեն սարսափահար, ինչ գրելիքնին չէին գիտեր, սովալլուկ գահավիժումով մը նետված էին Սահակ էֆենտիի բարերարության անմեղուկ պնակին վրա։ Բարեմիտ ընթերցողներուն հրամցվելիք անվնաս ու մարսողական կերակուր մըն էր ան, զոր կարելի էր հարդարել զանազան կերպով ու տարբեր թացաններով[69]։ Ազգային լուր, խմբագրական իմաստասիրական հոդված, կենսագրական նոթեր, Մ. գեղի օդին վրա տեսություններ, արձակ բանաստեղծություն, ոտանավոր, արձակ, ֆանթեզի[70], բաց նամակ, վերջապես անով բան շինեցին մեր լրագրական խոհարարները։ Բժիշկ֊գրագետը՝ «Առողջապահությունը մեր վարժարաններուն մեջ» մը հրամցուց. փաստաբան֊գրագետը՝ «Դպրոցական օրենսգիտություն» մը քշեց, բանասերը՝ դպրոց, վարժարան, դպրատուն և ծաղկոց բառերուն ստուգաբանությունը ըրավ, ճարտարագետը գրեց իր «Ինչպե՞ս պետք է կառուցել մեր դպրոցները»։

Սահակ էֆենտին երջանիկ էր, անկեղծորեն, ամբողջովին երջանիկ. նախ՝ իրեն ուղղված գրավոր ու բերանացի դրվատիքներուն համար, երկրորդ՝ այն ներքին գոհունակությամբ որ բարիք մը գործած ըլլալու գիտակցությունը կու տա մարդուս։ Որովհետև հոս տեղն է մեր հերոսին հոգեբանությունը բացատրելու։ Սահակ էֆենտին խորամանկ մը չէր, որ կ՚ուզեր վարպետությամբ բարերար մը ձևանալ, այլ իրապես բարիքը սիրող ու զայն կատարել փափաքող մը։ Միայն թե իր շուկացիի, գործնական մարդու խառնվածքը զինքը ինքնաբուխ կերպով ու անգիտակցաբար կը մղեր բարերարության մեջն ալ գործածելու առևտուրի հնարքները։ Ինչպես իբր վաճառական խաբեբայությամբ շահ մը ըրած ատեն ոևէ խղճահարություն չէր զգար, այլ, ընդհակառակը, պարկեշտորեն իր գործը տեսած ըլլալու անխռով գոհունակությունը ուներ, Սահակ էֆենտի, նույնպես, իբր բարերար, շուկացիի հնարքները գործածելով չէր նկատեր, թե պատվավորության դեմ մեղանչած կ՚ըլլա։ Այն բազմաթիվ «գործի մարդերեն» էր, որոնք իրենց քովի սրբված ու անգործածելի դրամները ամենայն բարեմտությամբ եկեղեցիին գանձանակը կը ձգեն կամ աղքատներուն իբրև ողորմություն կու տան։

Հոգեբանական այս վիճակին շնորհիվ, ինչպես ըսինք, կատարելապես երջանիկ էր Սահակ էֆենտի և դեմքին վրա ներքին ուրախության արտաբերած ճառագայթումովն էր, որ հաջորդ շաբաթ ելավ բազմիլ Թաղական Խորհուրդի ատենապետի աթոռին վրա։

Հինգ֊վեց օրե ի վեր դպրոցին շենքը փլցնել սկսած էին և աշխատությունները առաջ կը տարվեին մեծ եռանդով։

Մկրտիչ խալֆա եկած էր խորհրդարան, հուսահատ համակերպողի ողբալի դեմքովը։

— Է՜յ, ինչպե՞ս են գործերը, առաջ կ՚երթա՞ն կոր, հարցուց Սահակ էֆենտի։

— Այո՛, պատասխանեց խալֆան, իննը գործավոր կը բանեցնեմ կոր, կը հուսամ, որ քսան օրեն շենքը վար կ՚առնվի։

— Նոր շենքը քանի՞ ամիսեն կրնա լմննա։

— Առնվազն հինգ ամիս պետք է։

— Լավ ուրեմն, շարունակեց Սահակ էֆենտի, հինգ ամիս է, որ արդեն վարժարանը գոց է, պաշտոնյաները ճամբված, մեկ ամիս ալ շենքը վար առնելը պիտի տևե, եղավ վեց ամիս, հինգ ամիս ալ նոր շենքին համար, ուրեմն տասնըմեկ ամիս վարժարան չունինք...

— Ի՞նչ վնաս ունի, Սահակ էֆենտի, մեջ նետվեցավ Օհան աղա, բավ է, որ հին ու խարխուլ շենքի մը տեղ, ձեր շնորհիվ փառավոր վարժարան մը պիտի ունենա գեղերնիս, թող տղաքը այս տարի քիչ մը հանգիստ ընեն։

— Ես ուրիշ բան մը պիտի ըսեմ, Օհան աղա, խոսքս տղաքներուն համար չէ, պատասխանեց Սահակ էֆենտի։

Հետո գանձապետին դառնալով.

— Ի՞նչ է սա դպրոցին ամսական պյուտճեն, հարցուց։

Գանձապետը տետրակ մը նայել քննելե ետքը, պատասխանեց.

— Երեսուն երկու ոսկի, որուն 12 ոսկին ամսաթոշակներեն կը գոյանա, իսկ մնացած 20 ոսկին թաղին սնտուկեն կը վճարվի։

— Ճիշտ ատիկա գիտնալ կ՚ուզեի կոր, շարունակեց Ազգային բարերարը, ուրեմն թաղին սնտուկը տասնըմեկ ամսվա միջոցին 220 ոսկի պարտական է դպրոցին, քանի որ ամսական 20 ոսկին դպրոցին հատկացուցած է և անոր իրավունքն է։ Հիմակ քանի որ դպրոցը գոց է և պաշտոնյաները ճամբված, օրինավոր է, որ 220 ոսկին ավելցնենք դպրոցին շինության համար իմ տալիք դրամիս վրա. ասով թե՛ թաղին սնտուկը բան մը կորսնցուցած չըլլար, քանի որ ինք այդ դրամին ավանդապահն է միայն և թե՛ այդ դրամը կրկին իր նպատակին ծառայած կ՚ըլլա։ Բանավոր չէ՞ այս առաջարկությունս։

Սահակ էֆենտի գրպանեն սիգարի տուփ մը հանեց, հատ մը ինք առավ և մեյմեկ հատ հրամցուց իր պաշտոնակիցներուն։ Պահ մը լռություն տիրեց. ոչ ոք կ՚ուզեր առաջին անգամ կարծիք հայտնել։

— Ըսե՛ք, պնդեց բարերարը, այս ըսածս այնքա՜ն պարզ ու բնական բան մըն է, որ մտածելու պետք չկա։ Արդեն առաջարկ մը չէ, որ կ՚ընեմ, այլ պահանջք մը։ Դպրոցը 220 ոսկի ունի թաղին սնտուկը, ես իմ վրաս առած եմ դպրոցին բոլոր հոգը, հետևաբար այդ դրամին գործածության կերպը որոշել իմ իրավունքս է... կամ ավելի ճիշտը, իմ պարտականությունս է։

Եվ խոսքը ուղղելով Օհան աղային, որ քովը նստած էր.

— Հե՞, ի՞նչ ըսիր ասոր։

— Դուք ինչպես որ հարմար կը տեսնաք՝ այնպես թող ըլլա, կմկմաց Օհան աղա խուսափողական ձևով մը։

Կրկին լռություն։ Մկրտիչ խալֆա օգուտ քաղելով այս միջնարարեն, ոտքի ելավ ու աղաչավոր կերպով մը թուղթ մը ներկայացուց։

— Եթե կարելի է, Սահակ էֆենտի, սա մեր հաշիվը տեսնայիք, բանվորները առտվընե ի վեր դուրսը կը սպասեն կոր...

Բարերարը թուղթը քննեց, բանվորներուն օրականը քիչ մը շատ գտավ, զանազան ծախքերու մասին մանրակրկիտ բացատրություններ պահանջեց, Մկրտիչ խալֆայի ուղղամտության վրա կասկածելով ու կատակով խառն ակնարկություններ ըրավ ու հաշիվը գանձապետին երկնցուց։

— Երկու հարյուր տասը ղրուշ է, վճարե ու դպրոցին հաշիվին անցո՛ւր, հրամայեց։

Գանձապետը ոտքի ելավ վարանոտ, ուզեց դիտողություն մը ընել և պաշտոնակիցներուն նայեցավ՝ անոնցմե քաջալերական ակնարկ մը ընդունելու հուսով, բայց իզո՜ւր։ Եվ գլխիկոր գնաց արկղը բացավ ու վճարեց դրամը։

Այս գործողությունը վավերացումն էր Սահակ էֆենտիի առաջարկին. հետևաբար ալ փակված համարվեցավ խնդիրը և խոսակցությունը դարձավ թաղային ուրիշ ընթացիկ գործերու վրա։

Կեսօրին մոտ ատենապետը ոտքի ելավ և իր բոլոր պաշտոնակիցները ճաշի հրավիրեց։ Այս հրավերը բոլորովին ցրվեց այն տեսակ մը ճնշող նեղությունը, որ թաղական խորհրդի անդամներուն վրա կը սավառներ, բարերարին հեղակարծ[71] առաջարկեն ի վեր, և անգամ մըն ալ հաստատեց, թե լավագույն բարերարը այն է, որուն տունը կը ճաշենք։

Ամիս մը ետքը կատարվեցավ նոր դպրոցի հիմնարկեքը։ Անմոռանալի փառավոր օր մը Սահակ էֆենտիի համար։ Առտուն սրբազան պատրիարքը պատարագեց և հոգեհանգիստ կատարեց ամբողջ Կաչուտերյան գերդաստանի ննջեցյալներուն համար։ Քարոզին մեջ հիշեց Սահակ էֆենտիի համեստ սկզբնավորությունը կյանքի ասպարեզին մեջ. ըսավ, թե ինչպես իր առևտրական հանճարովը ու պարկեշտությանը և ուղղամտությանը շնորհիվ կրցած էր բարձր ու նախանձելի դիրքի մը հասնիլ։ Գործի մարդեն հետո խոսեցավ բարերարին վրա, բաղդատեց զայն եսասեր հարուստներուն հետ, որոնք դրամին կը զոհեն իրենց ազգն ու եկեղեցին, մինչդեռ Սահակ էֆենտի իր դրամը կը զոհե ազգին ու եկեղեցիին համար. վերջապես ավելցուց, թե Սահակ էֆենտիի բարիքներն այնքան մեծ են, որ չեն կրնար իրենց վարձատրությունը գտնել այս աշխարհի մեջ և թե ամբողջ հավիտենականության մը երանությունը կրնա փոխարինել զանոնք։

Եկեղեցական արարողությունեն հետո ժողովուրդը թափորով ուղղվեցավ դպրոցի շինության տեղը, ուր կրկին աղոթքներ ու մաղթանքներ եղան։ Հետո չորս ոչխար, զորս Սահակ էֆենտիի բարեկամներեն մին նվիրած էր այս առթիվ, մորթվեցան մատաղի համար։

Օհան աղա ս. պատրիարքին ներկայացուց Մկրտիչ խալֆան, «ազգասեր ու եկեղեցասեր ճարտարապետը», որ «ուզած էր դպրոցի շինության հոգը անձնվիրաբար վրան առնել, առանց նյութական ամենափոքր վարձատրության մը»։ Պատրիարքը օրհնեց այդ «առաքինի ու պարկեշտ» աշխատավորը և կարողություն մաղթեց իրեն։

Մկրտիչ խալֆա, հավատացյալ մարդ, մոռցավ իր դառնությունները, ֆեսը հանեց և երկյուղածորեն պատրիարքին ձեռքը համբուրեց, գոհանալով իրեն բաժին ինկած գոնե այդ հոգեկան վարձատրութենեն։

Ցորեկը, Սահակ էֆենտիի տան մեջ երեսուն հոգիի սեղան մը տրվեցավ նախագահությամբ պատրիարքին։ Բաժակաճառեր արտասանվեցան Կաչուտերյան ընտանիքին բոլոր ներկա ու բացակա անդամներուն կենաց։ Չմոռցվեցավ նույնիսկ փոքրիկ Վահանիկը, որ իր անբաժանելի գանձանակովը եկավ պատրիարքին ձեռքը համբուրելու։

Ինչ որ անուշադիր անցավ այդ ամեն խրախճանությանց մեջ՝ սա էր, թե հիմնարկեքը կեղծ հիմնարկեք էր։ Սահակ էֆենտի դպրոցին շենքը վար առնվելեն ետքը, հիմունքը քննել տված էր Մկրտիչ խալֆայի՝ հասկնալու համար, որ կարելի չէ՞ր անոնց վրա բարձրացնել նոր շենքը։ Գործը եթե բռնավաստակ մը չըլլար՝ ճարտարապետն անշուշտ, իր շահերուն համար, պիտի հայտարարեր, որ «ի հիմանց» պետք էր կատարել վերաշինությունը, բայց ժամ մը առաջ օձիքը ազատելու համար աշխատութենե մը, որ պարզապես բեռ մըն էր իրեն համար, շատ հաստատ գտավ հիմերը և լավագույն համարեց անոնցմե օգտվիլ։ Սահակ էֆենտի կրկնել չտվավ ճարտարապետին գնահատումը և անմիջապես որոշեց, որ հին հիմերուն համեմատ գծվի շենքին հատակագիծը։

Ահա այսպես հիմնարկեքը պարզապես նախկին հիմերուն վերահաստատությունն էր իրենց պաշտոնին մեջ։ Ասիկա առնվազն վաթսուն ոսկիի խնայողություն մը կը ներկայացներ գործի մարդ բարերարին համար։

Քանի մը շաբաթ ետքը, լաստակերտը[72] արդեն ավարտած էր ու շենքը արագ֊արագ կը բարձրանար և սակայն դպրոցին սահմանված դրամը կը սկսեր հատնիլ և Սահակ էֆենտին ստիպված էր Թաղական Խորհրդին սնտուկին փոխ դրամ տալ, որպեսզի գանձապետը կարենա շաբաթական ծախքերը վճարել Մկրտիչ խալֆային։

Բարերարը օրն ի բուն գլուխը կը ճաթեցներ հնարք մը գտնելու համար, վերջապես գտավ։ Անդրանիկ աղջիկը՝ Զարուհի, ձեռագործ գորգ մը բանած էր. զայն վիճակահանության դրավ։

— Աղջիկս անպատճառ ուզեց, որ ինքն ալ բաժին մը ունենա վարժարանի շինության մեջ, կը բացատրեր իր շուկայի բարեկամներուն մեկ ոսկինոց տոմսակներ ներկայացնելով, շատ համոզեցի, որ վազ անցնի այդ գաղափարեն, բայց օգուտ չըրավ, անուշ խոսեցա՝ չեղավ, խիստ խոսեցա՝ չեղավ, վերջապես տեսա, որ սիրտը պիտի կոտրի, աղվոր ձեռագործ մը բաներ էր, առ վիճակահանության դիր ըսավ. աղբար, ի՞նչ պիտի ընես, չոճուխ են, խոսք չեն հասկնար, ասկե զատ մտածեցի, որ ուզածը գեշ բան մը չէ, ինք ալ բարիք ընել կ՚ուզե կոր... ինչ որ է, առ աս տոմսակեն մեկ քանի հատ՝ Զարուկին խաթերը համար, ես ալ ժամ առաջ սա պելայեն[73] ազատիմ... գործս ձգեր եմ, տոմսակ կը ծախեմ կոր՝ թեք[74] աղջկանս սիրտը չկոտրելու համար. ըսի իրեն, որ 100֊200 ոսկին ես գրպանես տամ ու բոլոր տոմսակները առնեմ լմննա, ոտք կոխեց, չէ ըսավ, «այն ատեն նորեն դրամը դուն տված կ՚ըլլաս ու ես բան մը ըրած չեմ ըլլար» կ՚ըսե կոր... թոհաֆ[75] աղջիկ մըն է մեր Զարուկը, միտքը բան մը դնե՞ մի, անպատճառ կատարվելու է, կամքի տեր է... ինծի պես։

Բարեկամները ստիպվեցան տեղի տալ Զարուհիի կամքին առջև։ Սակայն Զարուհիի կամքեն հետո Վահանիկին կամքը մեջ տեղ ելավ։ Վահանիկ, ըստ Սահակ էֆենտիի մեկնության, արժանապատվության վիրավորանք մը զգաց, տեսնելով, որ քույրը մասնակից կ՚ըլլա վարժարանի շինության և ինք անմասն կը մնա անկե։ Վահանիկի սրտմտությունը հետզհետե բորբոքվեցավ. ինքն ալ կամքի տեր էր հորը պես։ Հայրը տեսնելով, որ անկարելի էր տղուն խոսք հասկցնել, որոշեց գանձանակը բանալ և հավաքված գումարը իբր Վահանիկի բաժինը՝ ծախսել վարժարանին։ Ասով Վահանիկի վիրավորյալ արժանապատվությունը հատուցում մը ստացած պիտի ըլլար և տան մեջ վրդովյալ խաղաղությունը պիտի վերահաստատվեր։

Մկրտիչ խալֆայի կանխատեսության համեմատ վարժարանի շինությունը հինգ ամիսեն ավարտվեցավ։ Ներկը, պատուհաններն ու դուռները կը մնային. բարեբախտաբար հայ արհեստավորներ չէին պակսեր Մ. գեղին մեջ. ներկարար, ատաղձագործ, երկաթագործ և այլն։ Կիրակի օր մը Սահակ էֆենտի հրավիրեց զանոնք խորհրդարան, իրենց պարտականության կոչում ըրավ, ըսավ թե՝ վարժարանը իրենց համար շինված է, թե իրենց զավակները պիտի կրթվեին հոն։

— Այս դպրոցը ես շինեցի, այո՛, գոչեց. բայց ես ինծի պիտի չպահեմ, այլ ձեզի պիտի նվիրեմ, ձեր ստացվածքը պիտի ըլլա, դուք պիտի ըլլաք անոր տերը, հետևաբար իբրև տանտեր պետք է հիմակվնե հոգ տանիք անոր, դուք ալ քիչ մը զոհողություն ըրեք... մեծ բան մը չեմ պահանջեր, բայց գոնե պատերուն ներկը, դռներն ու պատուհանները պետք է դուք լմնցնեք։ Ազգին տունն է այս, մի՞թե կը վայլե որ դրամ ուզեք, չէ՞ մի որ ձեր տղաքը հոն ձրիաբար կը կրթվին...

Ու պարկեշտ աշխատավորները չհամարձակեցան դիտողություն մը ընել, իրավացի գտան իրենց գեղի բարերարին ըսածները և գլխի հավանող շարժումներով ստորագծեցին իր ըսածները։

— Ես կը սպասեի, շարունակեց բարերարը, որ դուք առանց հրավերի, ինքնին պիտի գաք ձեր պարտականությունը կատարելու։

Այս խոսքերը վերջին հարվածը տվին խեղճերուն, ամոթահար ներում խնդրեցին պակասության մեջ գտնված ըլլալուն համար և խոստացան իրենց մեղքը քավել անմիջապես։

Ու ամիս մը ետքը վարժարանը ավարտած էր իր ամեն մանրամասնություններովը։

Երբ Սահակ էֆենտի հաշիվները նայեցավ՝ տեսնելու համար, թե վարժարանի շինության համար ինք անձնական դրամեն ի՞նչ ծախսած էր, գոհունակության ժպիտով մը հաստատեց, թե երեսուն ոսկիեն չէր անցած։

Բարերարը տեղի չէր տված վաճառականի առջև։

Նոր վարժարանին բացման հանդեսը իր շքեղությամբ մոռցուց հիմնարկեքը։ Սահակ էֆենտի, այս անգամ պաշտոնապես իշխանության ներկայացուցիչներուն բերնով «Ազգային բարերար» հռչակվեցավ։ Ամեն անգամ որ իր անունը կ՚արտասանվեր՝ ծափահարություններ կ՚որոտային։ Ու բարի մարդը հուզված այդ համակրական ցույցերեն՝ կու լար։

* * *

Սահակ էֆենտի տակավին քանի մը տարի ապրեցավ, հանդարտորեն վայելեց իր բարերարությանց արդյունքը, երախտագիտության մթնոլորտի մը մեջ։

Եվ շարունակեց իր բարիքները։

Վահանիկ նոր գանձանակ մը առավ, որուն մեջ հավաքված դրամով դպրոցի երեք աղքատ տղոց հագուստ կը շինվեր զատկե զատիկ։

Անօժիտ աղջիկներու համար մեր բարերարը երբեք չվարանեցավ իր բարեկամներուն դիմում ընելու։ Ուշիմ պատանիները միշտ իր քով գտան երազված բարերարը, զիրենք Եվրոպա ղրկելու խոստացող։

Չքավորները Սահակ էֆենտին միշտ պատրաստ գտան զիրենք Աղքատախնամին հանձնարարելու։

Կնճռոտ դժվարությանց, դատական խնդիրներու կամ ամուսնական վեճերու տակ ճնշվողները ազատ մուտք ունեին իր մոտ և Սահակ էֆենտի չէր հոգներ իր փորձառու մարդու խրատներն անոնց տալե։

Ու օր մըն ալ, ավա՜ղ, մեռավ Սահակ էֆենտի Կաչուտերյան։

Հիմա կը հանգչի հոն, իր կառուցած վարժարանին բակը։

Զինքը ծածկող մարմարը անջինջ տառերով կը պատմե իր մեծագործությունները և աշակերտները տարին անգամ մը կ՚երթան աղոթել իրենց բարերարին դամբարանին վրա։

Հանգի՜ստ իր ոսկորներուն։

1905

ԳՈՐԾԻ ՄԱՐԴԻԿ
(Պոլսական բարքեր)

Ա.

— Տարիքը, դեմքը, ուսմունքը կարևորություն չունի, հարո՞ւստ է՝ ան նայինք...

Այն որ այս վճռական խոսքերը կ՚արտասաներ, քսաներկու տարեկան աղվոր աղջիկ մըն էր, խոշոր սև աչքերով, հրապուրիչ ու շնորհալի։

Խնդիրը, ինչպես գուշակեցիք, թեկնածուի մը վրա էր, որ իր ձեռքը կը խնդրեր բարեկամ կնոջ մը միջնորդությամբ։

Առաջին անգամը չէր որ առաջարկություն մը կ՚ըլլար իրեն։ Դպրոցեն ելլելեն ի վեր գրեթե ամիս չէր անցեր, որ այդ տեսակ պաշտոնական կամ անպաշտոն դիմումներ չըլլային։

Օրիորդ Սաթենիկ Կերմերյան ամեն ճաշակի հարմար պատառ մըն էր, հարուստ, գեղեցիկ, դեռահասակ և ուսյալ, հետևաբար ամեն տեսակե ու վիճակե թեկնածուներ ներկայացած էին, բայց ծնողքն ու աղջիկը, որոնք պատճառ մը չէին տեսնար աճապարելու, դժվարահաճ եղած էին միշտ և մինչև հիմա ներկայացածներեն լավագույնին կը սպասեին, որ անշուշտ պիտի չուշանար երևնալու։

Հինգ տարիե ի վեր դպրոցական շրջանը ավարտած էր Սաթենիկ ու վկայագիրը առած։ Հաղթական փառավոր օր մը եղած էր աղջկան ու իր ծնողքին համար պարգևաբաշխության օրը։ Սաթենիկ իր վեց ընկերներուն հետ առաջին մրցանակ ընդունած էր ամեն դասերուն մեջ. «հույժ քաջալավ» աշխարհագրության, պատմության, իմաստասիրության, ֆրանսերենի, հայերենի, ձեռագործի, դաշնակի, բնական գիտության և գրահաշիվի մեջ։ Իր ուսումնավարտի ճառը՝ «Միգամածներու կազմությունը արեգակնային դրության մեջ» այնքան ուժգնությամբ ծափահարված էր, որչափ մյուս վեց ընկերներուն ճառերը։ Պարգևաբաշխության իրիկունը Սաթենիկի ծնողքը ընտանեկան հանդես մը կազմակերպած էին իրենց Յենի֊գեղի ամարանոցին մեջ, ուր եկեր հավաքվեր էին Կերմերյանի ազգականներն ու մտերիմները։

Ճաշեն ետքը, ներկաներու թախանձանքին վրա, Սաթենիկ ոտքի ելեր ու կարդացեր էր ցորեկվան ճառը, որ կը սկսեր սապես. «Մայիսի պայծառ ու անամպ գիշեր մը վերցուցա՞ծ եք միթե ձեր ուշքերը դեպի կապուտակ երկնակամարը, ուր անթիվ լույսեր կը պլպլան...» ու կը վերջանար՝ «գիտության ջահն ի ձեռին մարդկությունը անշուշտ պիտի մխրճի անհուն եթերին մեջ ու պիտի կորզե օր մը միգամածներու կազմության գաղտնիքը, զոր նախանձոտ դիցուհի մը մինչև այսօր թաքուն կը պահե»։

— Ապրի, պեք աղվոր կը կարդա կոր, խերը տեսնաս, ըսած էին միաբերան ներկա խաթունները, խոսքերնին Սաթենիկի մորը՝ Թագուկ հանըմին ուղղելով։

— Պզտիկուց արդեն խելացի էր աղջիկս, ութը տարեկան՝ ձեռքը ինչ տայի ջուրի պես կը կարդար։

— Աման Թագուկ հանըմ, ի՞նչ էր կարդացածը, ականջս քիչ մը ծանր է դե, աղեկ մը չհասկցա, հարցուց վաթսուննոց հետաքրքիր պառավ մը։

— Ինտո՞ր ըսեմ, Դենսուֆ հանըմ, բյություն[76] երկնքի յըլտըզներուն[77] մեջ եղած բաներուն վրա է։

— Վո՜ւյ, մի ըսե, կը խենթենամ, պատասխանեց պառավը սարսափած։

Ներկաներեն մին,— վաճառական մը որ Եվրոպա ճամփորդած ըլլալուն համար աստղագիտութենե և գրականութենե հասկնալ կը կարծեր,— Սաթենիկի հետ վիճաբանություն մը սկսավ Լուսինին մեջ բնակիչ գտնվելուն կամ չգտնվելուն մասին։ Կամաց֊կամաց ուրիշներն ալ քաջալերվելով մասնակցեցան վիճաբանության, և խոսակցությունը տևեց մինչև մեկնումի ժամը։

Միայն Սաթենիկի հայրը, Մարկոս էֆենտին, չմասնակցեցավ վիճաբանության։

— Բան մըն ալ դուն չըսե՞ս, Մարկոս էֆենտի, ըսավ միջոց մը վաճառականը, որ Եվրոպա ճամփորդած էր։

— Ի՞նչ ըսեմ, ատոնք աղվոր բաներ են, բայց բախալը[78] փարա մը չի տար։

Մարկոս Կերմերյան «դրական» մարդ մըն էր՝ բառին կատարելապես սխալ, գետնաքարշ, զզվելի իմաստով։ Կյանքի մեջ իր ասպարեզը սկսած էր սարաֆի[79] մը քով սպասավորությամբ, տասնըչորս տարեկանեն մինչև քսան տարեկան հասակը Ակընցի վարպետի մը քով ծառայած էր չնչին ամսականով մը։

Իր վարպետին բոլոր աղտոտ գործառնություններուն, խաբեբա միջոցներուն, խարդախ հաշիվներուն նախ հանդիսատես, հետո կամաց֊կամաց գործակից եղեր էր։ Իր մեջ ծածկված խաբելու, ստելու, գողնալու գերազանց հատկությունները, որոնք «գործի մարդը» կը հատկանշեն, Ակընցի սարաֆին գրասենյակին մեջ աճեր, իրենց փթթումի ամբողջ կատարելությամբը զարդարեր էին, վնասակար հունտերու պես, որոնք աղբալից հողի մը վրա կ՚իյնան։

Օր մըն ալ, մեծկակ խարդախության մը մասնակցելե ետքը, սարաֆին հազար ոսկին առած ու Պոլսեն անցած էր Ղալաթիա՝ մեյ մըն ալ ետ չդառնալու պայմանով։ Ակընցին ի զուր փորձեր էր ստակները պահանջել. Մարկոս խարդախությունը մեջ տեղ հանելու սպառնալիքով ճամփեր էր իր վարպետը, որ դարձեր էր գրասենյակ՝ չկրնալով զսպել իր աշակերտին մասին զգացած հիացումը։

— Վա՛յ, շան զավակ, մտածեր էր, սերսեմ[80] մեկը կ՚երևար, ինչ աչքը բաց տղա է եղեր...

Մարկոս հազար ոսկին միացնելով իր մանր մունր գողություններով հավաքած հինգ հարյուր ոսկիին, սենյակ մը բացած էր Խավյար խանի մեջ, որ օրե օր կը բարգավաճեր։ Միևնույն ժամանակ նոր խաղ մը խաղալու համար, մտածեց ընկերակցություն մը կազմել իր նախկին վարպետին հետ։ Ակընցին մեծ ուրախությամբ ու խանդավառությամբ ընդունեցավ այդ առաջարկությունը, և ընկերակցության պայմանագրությունը ստորագրած իրիկունը հաղթական տուն դարձավ, խորհելով՝

— Ես ա՛լ ասկե ետքը Ակընցի սարաֆ Օհանը չըլլամ, եթե հազար ոսկիս տոկոսովը Մարկոսին քթեն բերնեն չքաշեմ չառնեմ։

Գիտեք թե ինչ ահռելի համեմատություններ կ՚առնե տոկոսը Ակընցիի մը քով, նույնիսկ սարաֆ չեղած ժամանակ։ Վա՜յ թե Մարկոս պարկեշտ մարդ մը եղած ըլլար։

Գործերը, սակայն, բոլորովին տարբեր ուղղություն մը առին։ Մարկոս հրեա հարուստ սարաֆի մը հետ սքանչելի գործ մը կարգադրեց որուն համեմատ հրեան պիտի սնանկանար շատ մը ուրիշներու դրամին հետ կոկորդը անցընելով Ակընցիին քանի մը հազար ոսկին՝ որուն կեսը պիտի բաժներ իրեն հետ։

Կարգադրությունը հաջողեցավ։ Հայ ու հրեա մտքերու միավորությամբ եղած այս հոյակապ խարդախությունը, որուն առջև հիացիկ պակուցումով[81] մատ խածին ժամանակին ամենեն ավելի «գործի մարդ» հռչակվածներն իսկ, այն աստիճան անարատ կատարելությամբ գլուխ հանած էր, որ օրենքը զինաթափ հանդիսատես մը լոկ կրցավ ըլլալ կողոպուտին։

Օհան աղան, գործին գեղեցկութենեն շլացած՝ իբր անշահախնդիր արվեստասեր գող մը, գրեթե մոռցավ իր կրած վնասին դառնությունը և գլխին եկած փորձանքին համար զինքը մխիթարելու եկող բարեկամի մը ըսավ։

— Վեց հազար ոսկիս գնաց, բայց հելալ ըլլա. աշկ օլսուն[82]...

Հետո, հպարտ, գրեթե լրբենի շեշտով մը.

— Իշտե ասանկ աշակերտներ հասցնելու է էֆենտի՛մ։

Ու տարի մը ետքը, Մարկոս էֆենտին, որ հիմա տասը հազար ոսկիի տեր մեկն էր հրապարակին վրա, ամուսնացավ Օհան աղայի աղջկան հետ, երկու հազար ոսկի օժիտ առնելով։

Մեր պատմությունը սկսած ատեն ազնվաշուք Մարկոս էֆենտի Կերմերյան արդեն 50֊60 հազար ոսկիի տեր մեծատուն մըն է, Թաղական Խորհրդի գանձապետ, հիվանդանոցի հոգաբարձու, Քաղաքական Ժողովի անդամ։ Անվիճելի համբավը կը վայելե «գործի», «դրական» մարդու։ Իր Բերայի տունը, Յենի֊գեղի ամարանոցը և Ղալաթիա կառուցանել տված խանը անդիմադրելի հեղինակություն մը, անպարտելի զորություն մը կու տան իր խոսքերուն, իր հայտնած դաղափարներուն, որոնք պատգամներու պես կ՚իյնան բերնեն։ Իր ամենեն ընտանեկան, սիրելի բացատրությունն է, ոևէ բանի մը օգտակարությունը կամ անօգուտությունը վճռելու համար, «բախալը կ՚առնե» կամ «բախալը չառներ»։ Ինչ որ բախալը կ՚առնե՝ օգտակար է, շահաբեր է, խելացի է, նկատողության արժանի է. ինչ որ բախալը չառներ՝ անօգուտ է, վնասակար է, անխելք է։ Բախալը տեսակ մը ծանրաչափ է Մարկոս էֆենտիի համար, որ ցույց կու տա կյանքի մթնոլորտին վիճակը։ Այս ըսածներես կը տեսնվի, որ Մարկոս էֆենտիին հեղինակությունը կը ջնջվի բախալին ամենազոր հեղինակության առջև. իր արժանիքը այն է միայն, որ բախալին գնահատությունը կը գուշակե ու կը թարգմանե հավատարմորեն։

Օրինակի համար երբոր իր աղջկան շրջանավարտի ճառի մասին կ՚ըսե թե՝ բախալը չառներ ատանկ բաներ, վստահ կրնաք ըլլալ, որ բախալ մը պիտի չգտնվի, որ հերքում տա իր ըսածին։

Թեթևորեն քննելով՝ գուցե շատերուն համար հասարակ ու դյուրին երևա Մարկոս էֆենտիի դատումներուն այս եղանակը և խելացության ու մտքի ճկունության գերազանց օրինակ մը չընծայե։ Արդ, պետք է ըսենք, որ գործի մարդու մը համար միշտ կ՚արծվածին չափ դյուրին չէ մեկեն ի մեկ վճռել թե՝ ի՞նչ կ՚առնե բախալը ու ի՞նչ չառներ։ Շատ անգամ գործնական համարված մարդիկ սխալներ կ՚ընեն այս մասին, որ սուղի կը նստի իրենց։

Գործնական համարված մարդ մը կը ճանչնամ, որ աղջկանը դաշնակ մը չուզեց գնել «բախալը ատանկ բան չառներ»֊ի նկատողությամբ և ասոր համար քանի մը շնորհքով ամուսնական ձեռնարկներ անհաջողության մատնեց, որովհետև բախալը (կամ այս պարագային ավելի ճիշտ է ըսել բախալին կինը) աղջիկտեսի եկող կիներուն բերնովը կը մռլտար.— Վո՜ւյ, մեղա, պիանո մը բիլե չունին սալոնը։ Մինչդեռ Մարկոս էֆենտի, ճշմարտապես գործնական մարդու հոտառությամբ, աղջիկը շրջանավարտ ըլլալուն պես 80 ոսկինոց դաշնակ մը ծախու առավ, զոր ժանեկավոր ճերմակ ծածկույթի մը տակ զետեղեց սրահին ճակատը։

Բախալը դաշնակը կը պահանջե, թեև բնավ չի ներեր, որ նոտայի կամ դաշնակահարի համար դրամ ծախսվի։ Ահա ինչ որ մյուս ողորմելին չկրցավ գուշակել և ինչ որ Մարկոս էֆենտի շատ աղեկ կռահած էր։ Իր բո՛ւն գործի մարդու արժանիքը ասոր մեջն էր։

Սաթենիկ գիշերօթիկ դպրոցը ձգելով՝ երբ վերադարձավ հորենական տունը, ինքզինքը անախորժ կերպով տարբեր միջավայրի մը մեջ գտավ, որ առջի բերան գրեթե հուսահատական տպավորություն մը ըրավ վրան։

Թեև երբեք վերացական աղջիկ մը չէր եղած դպրոցին մեջ, այսուհանդերձ միշտ պզտիկ հակում մը ունեցած էր կարգ մը մտային ու հոգեկան զբաղումներու, որոնք հետզհետե զարգացեր էին իր մեջ ընկերուհիներուն և վարժուհիներուն քաջալերանքներով։ Նախամեծար համարած բանաստեղծներ ուներ, որոնց գրածները գոց կ՚ըներ, ջութակի վարժություններ ըրած էր, տեսարաններ կար, որոնցմե հաճույք կը զգար ու վերջալույսներ, որոնք կրնային տպավորություն գործել իր վրա։ Ասոնցմե զատ, նույնիսկ խոհանքի ժամեր ուներ, ուր ոսկի երազներ կ՚երկներ։ Իր փափաքն էր ամուսնանալ երիտասարդի մը հետ, որ միմիայն գործի մարդ չըլլար, որ անպատճառ խարտյաշ ու միանգամայն աղվոր ըլլար, ու իրեն պես անգղիերեն գիտնար և որուն հետ ճամփորդության ըներ ատեն ատեն։

Այս չափավոր, գրեթե պահպանողական վերացականությամբ շինված ծրագրով ձգեց Սաթենիկ Հոմ Սքուլը[83] և փոխադրվեցավ վերջնականապես իր հոր տունը։ Բնավ չկասկածեցավ այն ամենազոր բռնավորին գոյության, որ հոն իրեն կը սպասեր և որ այդ անմեղ ծրագիրը կտոր֊կտոր պիտի բզկտեր, զայն նկատելով իբրև ապստամբական դրոշակ մը հաստատված կարգուսարքին դեմ։

Հաշիվի չառնված այդ բռնավորը Բախալն էր։

Սաթենիկ մեկեն ի մեկ ընդվզեցավ անոր դեմ, չուզեց գլուխ ծռել անոր ջախջախիչ հեղինակության առջև. սակայն, «Աղջիկս, ատ բաները բախալը չառներ» բանաձևը, որ Մարկոս էֆենտիի բերնեն իյնալով ծանր, լուրջ, ճնշիչ միօրինակությամբ՝ կը ռմբակոծեր իր դպրոցականի գաղափարները ամեն առթիվ, վերջապես բռնադատեց զինքը պարտություն խոստովանելու։ Քիչ մը ժամանակ սակայն Սաթենիկ խուլ հակառակություն մը պահեց իր հաղթական թշնամիին դեմ, հետո կամաց֊կամաց, ա՛լ բոլորովին տեղի տվավ, ու օր մըն ալ, դաշնակցեցավ բախալին հետ։ Հիմակ գործնական աղջիկ մըն էր, այնպես, ինչպես հայրը կ՚ուզեր որ ըլլար։

Սաթենիկ երբեմն կը հիշեր իր սխալանքի օրերը և կը խնդար այն ատենվան ունեցած գաղափարներուն վրա, ինչպես կը խնդար իր այն ընկերուհիներուն վրա, որոնք համառած էին կառչած մնալ իրենց դպրոցի վերացականության։

Իր գործնական ոգին այնչափ հռչակ էր հանած Բերայի ընտանեկան շրջանակներուն մեջ՝ որչափ հորը, Մարկոս էֆենտիինը։

— Գիտես քի հորը քըթեն է ինկեր, կ՚ըսեին տան բարեկամ կիները իր վրա խոսած ատեննին։

Եվ իրենց համար Մարկոս էֆենտիին քիթեն իյնալը մեծագույն վկայականն էր գործնական ոգիի։

Ամեն անգամ որ հյուրերու քով Սաթենիկի խոսքը բացվեր, հայրն ու մայրը նոր դեպք մը ունեին իր մասին պատմելու, որուն մեջ, հարյուրերորդ անգամն ըլլալով, ցույց տված էր իր գործնական ոգին։

Հայրը մանավանդ ափ ի բերան մնացած էր մորն ու աղջկանը միջև տեղի ունեցած կռվի մը առթիվ։

Սաթենիկ երբեմն, երբ մայրը մանրուք դրամի պետք ուներ, 20֊30 փարա փոխ կու տա եղեր ու հաշիվ կը բռնե։ Գումարը 20 ղրուշի հասած ատեն պահանջեր է մորմեն ու անիկա ալ մեջիդիե մը տվեր է։ Սակայն աղջիկը գոհ չէ եղեր, առարկելով թե ինքը մանրուք տված է և հետևաբար կամ պետք է որ մայրը մանրուք հատուցանե և կամ 20 ղրուշի տարբերությունը, 30 փարայի չափ, ավելցնե մեջիդիեին վրան.

— Ես քեզի 20 ղրուշի մանրուք տվի, մանրուք, խաֆադ կը մտնա՞ կոր, պոռացեր էր Սաթենիկ կաս կարմիր կտրած ու մեջիդիեն մորը երեսին նետելով։

Բայց մայրը չըմբռնելով, կամ գուցե չուզելով ըմբռնել, սարաֆի այս հաշիվը, և կասկածելով թե Սաթենիկը զինքը խաբել կ՚ուզե, մերժեր էր վճարել։

— Իրիկունը թող հայրդ գա դե, անոր հարցնենք, ըսած էր։

Մարկոս էֆենտի հիացողական բացագանչություններով իրավունք տված էր աղջկանը ու ա՛լ չէր կշտանար պատմելն այդ մանրուքի տարբերության դեպքը։

— Է՛յ, աֆերիմ, քա իրա՞վ մեջիդիեն ատանկ երեսիդ նետե՞ց, կը հարցնեին մտիկ ընողները խնդալով՝ Սաթենիկին մորը։

— Հապա՛, հապա՛, տեսնելու բան էր, անանկ բարկություն մը քի կաս կարմիր կտրած ավազ֊ավազ կը պոռար կոր, վախցա քի հիվանդ պիտի ըլլա, կը պատասխաներ մայրը ինքն ալ խնդալով։

Դպրոցը ձգելեն ի վեր բազմաթիվ թեկնածուներ ներկայացած էին ձեռքը խնդրելու համար. ամենքն ալ մանրակրկիտ քննությաններե ետքը մերժեր էր, իբրև անհամապատասխան իր կազմած մտատիպարին։ Վերջինը երիտասարդ մըն էր, ծանոթ ընտանիքե մը, որ բավական լավ պաշտոն մը ուներ Հանրային Պարտուց Վարչության մեջ և մեծ հույսեր առաջ երթալու։ Սաթենիկ սակայն, ինչպես տեսանք մեր պատմության սկիզբը, այդ նոր առաջարկությունն ալ անընդունելի գտած էր։

— Ապագային մեջ առաջ պիտի երթա եղեր... ատանկ ենթադրական հաշիվներով ամուսնություն կ՚ըլլա՞, կը մտածեր. ասկե զատ պաշտոնյաները պարապ մարդիկ կ՚ըլլան, գործե չեն հասկնար, մինչև կոկորդնին պարտքի մեջ կը լողան։

Իր բուն մտատիպարն էր բացարձակապես «գործի մարդ»֊ը, վաճառական, սեղանավոր կամ վաշխառու. աչքը բաց, եփուն, շունշանորդի, դիմացինը խաղի բերող, աջեն ձախեն կրծոն ուտող գործի մարդը։

— Ան հիմակվան դպրոցե ելած երիտասարդները փարա մը չեն ըներ, կ՚ըսեր՝ իր հորը հիացիկ ավանդություններովը քաջալերված. ամենքն ալ ամուսնանալ կ՚ուզեն որպեսզի իրենց կնկան դրամը ուտեն։ Գաղիերեն գիտեն եղեր, ուսմունք ունին եղեր, սալոնի մարդ են եղեր... բախալը կ՚առնե՞ ատոնք։

Ամուսնության համար ներկայացած թեկնածուներուն մեջ հատ մը կար միայն, որ լուրջ նկատողության առնված էր իր ու ծնողքին կողմե։ Շաբին֊Կարահիսարցի վաճառական մըն էր, որ քանի մը տարիե ի վեր եկած հաստատված էր Պոլիս և որուն գործերը օրե օր բարգավաճելու վրա էին։

Մարտիրոս Սարըբըյըքյան, այս էր բարեբախտ թեկնածուին անունը, թեև քառասունի մոտ, սակայն հազիվ երեսուն տարեկան կ՚երևար։ Տասնութը տարեկան հասակին ամուսնացած էր իր քաղաքին մեջ և տասնըհինգ տարվան անպտուղ ամուսնութենե մը ետքը կորսնցուցած էր կինը։ Մանչ զավակ մը չունենալը իր սրտին մեծագույն, անդարմանելի ցավը եղած էր։ Ինքն էր Շաբին֊Կարահիսարի Սարըբըյըքյան գերդաստանին միակ մնացորդը և սոսկումով կը մտածեր թե՝ իր մահվամբ ալ բոլորովին պիտի մարեր Սարըբըյըքյան գերդաստանը, որ հարյուր տարիե ի վեր անընդհատ կը շահագործեր գավառին հայ գյուղացիները։ Անլուր արարքներով գրեթե պատմական դարձած վաշխառու ընտանիքի մը անունն էր, որ պիտի շիջաներ, և Մարտիրոս աղա չէր կրնար իր մտքին մեջ սղմեցնել այդ անողոք իրականությունը։ Այս պատճառավ՝ գրեթե իր կնկան մահվանեն անմիջապես ետքը փնտռտուքի ելած էր նոր ամուսնություն մը կնքելու համար, երբ իր գործերը ստիպած էին զինքը թողուլ իր ծննդավայրը և գալ Պոլիս, ուր նորանոր ու անակնկալ շահերու աղբյուրներ զայն վերջնականապես կապած էին։

Ժամանակ մը առուտուրի մեջ մոռցած էր Սարըբըյըքյան գերդաստանին ապագան, հետո նորեն դարձեր էր այդ սրտաճմլիկ մտածողության՝ ամուսնական խորհուրդներ երկնելով, բավական ժամանակ Պոլսեցի աղջիկ մը առնելու հազար ու մեկ վտանգներեն սարսափահար ըլլալեն ետքը։

Ի՞նչ պարագաներու մեջ Մարտիրոս Սարըբըյըքյան հանդիպած էր Կերմերյան Մարկոս էֆենտիին և ինչպե՞ս այդ հանդիպումը հանգած էր անոր աղջկան ձեռքը խնդրելու առաջարկին։

Սարըբըյըքյան ընտանիքին վերընձյուղման մասին ավագ կարևորություն ունեցող այդ հարցը պիտի ջանանք պարզել մեր պատմության երկրորդ գլխին մեջ։

Բ.

Սարըբըյըքյան Մարտիրոս աղա Պոլիս հասնելեն քիչ ետքը կորսնցուցած էր իր մայրը, որուն հետ եկած էր Շաբին֊Կարահիսարեն ու հաստատված Բերայի մեջ։ Այդ մահը մեծ հարված մը եղավ իրեն համար։ Հիվանդության միջոցին բժիշկ ու դեղ արդեն բավական դրամ կորզած էին իր քսակեն, և հիմակ թաղումի ու գերեզմանոցի ծախքը կու գար բարդվիլ անոնց վրա։ Բերայի թաղական խորհուրդը մանավանդ հռչակավոր էր մեռելներու մասին իր ծայրահեղ սակագիներովը և Մարտիրոս աղա սոսկումով կը մտածեր, որ թերևս 30֊40 ոսկիի պիտի նստեր մորը թաղումը։

— Տարի մը առաջ իր քաղաքին մեջ չէ՞ր կրնար մեռնիլ, կը մտածեր, հուսահատ շրջելով սենյակին մեջ։

Առտուն կանուխ գացեր էր Ս. Երրորդության եկեղեցին, որպեսզի Թաղական Խորհրդի անդամներուն հետ բանակցի թաղումի մասին, բայց ոչ ոք հոն էր այդ ժամուն։ Հիմա, իր տանը մեջ, կը սպասեր բարապանին, որ խոստացած էր պետք եղած տեղեկությունները առնել և գալ իրեն իմաց տալ։ Սպասելով հանդերձ, Մարտիրոս աղա ուղեղը կը չարչրկեր միջոց մը, ճար մը գտնելու, որպեսզի կրցածին չափ աժան ազատի ծախքի այս անակնկալ փորձանքեն։

Հանկարծ հույսի ճառագայթ մը փայլեցավ իր մտքին մեջ։ Հնարք մը հղացած ու ծնած էր։— «Ինչպես մինչև հիմա չմտածեցի» ըսավ ինքնիրեն։ Իր գտած միջոցը այնչա՜փ խելացի, այնչա՜փ ապահով երևցավ իրեն, որ ա՛լ դեմքը բոլորովին պայծառացավ ու գոհ և ուրախ նստավ թիկնաթոռին մեջ։

— Չէ թե աժան, այլ այս կերպով ձրի թաղել կու տամ, կը մտածեր անճառ հեշտությամբ մը։

Քիչ մը ետքը ծառան ներս մտավ։

— Ժամեն երկու հոգի եկեր են, ձեզ տեսնել կ՚ուզեն։

— Երկո՞ւ հոգի... վեր հրամցուր։

Երկու հոգին քիչ մը շիլ երևցավ Մարտիրոս աղային, որ միայն բարապանին կը սպասեր։

Ծառան ներս մտցուց բարապանը, որուն կ՚ընկերանար սևեր հագած ուրիշ անձ մը.

— Ահավասիկ եկանք, ըսավ բարապանը խոսքը Մարտիրոս աղային ուղղելով։

Հետո, հետը ընկերացողը ցույց տալով.

— Ձեզ կը ներկայացնեմ Արսեն էֆենտի Կուլյանը, Թաղական Խորհրդի անդամ և միանգամայն Շիշլիի գերեզմանատան հոգաբարձության ատենապետը, իրեն հետ կրնաք ամեն բան կարգադրել։

Ու բարապանը դուրս ելավ առանձին ձգելով երկուքը։

Արսեն էֆենտի տեղավորվեցավ թիկնաթոռի մը մեջ։

— Ձեր տիկիկ մայրը արդյոք շատո՞նց ի վեր կը տառապեր, հարցուց թեթև մը հազալե ետքը։

— Մա՞յրս... իմ մայրս շատոնց մեռած է, էֆենտի։

— Ինչպե՞ս, հանգուցյալը ձեր մայրը չէ՞։

— Չէ՛, ճանըմ, չէ՛...

— Հապա առավոտուն եկեղեցի եկած ատեննիդ բարապանին ըսեր եք, որ հանգուցյալը ձեր մայրն է։

— Սխա՛լ է հասկցեր, էֆենտիս, մայրս չէ՛, ո՞վ է ըսեր որ մայրս է. պառավ կնիկ մըն էր, հետս բերի որ հոս տան գործերը ընե. բարով խերով չբերեի, գլխուս փորձանք եղավ... ես բարապանին ըսի, որ ժամկոչը ղրկե, որպեսզի մեռելը առնե ժամ տանի, այսչափ. ասկե զատ բան մը չըսի. դուք պարապ տեղը հոգներ, ելեր եկեր եք։

— Հոգնության մասին խոսք ընել ավելորդ է, պատասխանեց Կուլյան, միշտ թեթև մը հազալե ետքը, իբրև Թաղական Խորհրդի անդամ և իբրև նամանավանդ գերեզմաննոցի հոգաբարձության ատենապետ, կրկնակ պարտականություն ունիմ ննջեցելոց մասին իմ ծառայություններս մատուցանելու։ Գալով հանգուցելույն ձեր մայրը ըլլալու կամ չըլլալու խնդրին, իր կարևորությունը կը կորսնցնե սա իրողության առջև թե՝ իր ոչ֊մայրության վիճակը պատճառ մը չէ առանց թաղումի վերցնելու իր մարմինը, հետևաբար՝ ամեն պարագային անհրաժեշտ է, որ նախապես խորհրդակցություն մը կատարենք միասին, պարտ ու պատշաճը տնօրինելու համար։ Սա ևս պարտք կը զգամ այժմեն ավելացնելու թե՝ դուք չեք, որ իրավասություն ունիք վճռելու հանգուցյալ տիկնոջ ձեր մայրը ըլլալուն կամ չըլլալուն խնդիրը։

Արսեն էֆենտի Կուլյան, որ վստահորեն գիտեր թե մեռնողը Մարտիրոս աղային մայրն էր, հասկցավ գավառացի վաճառականին միտքը և անմիջապես պատրաստեց իր հատակագիծը, որուն համեմատ իրեն շահ պիտի ելլեր «մա՞յր թե սպասուհի»֊ի այս կնճռոտ պարագայեն։

Իր խոսքերը հատիկ֊հատիկ արտասանած էր, պետք եղած բառերուն վրա շեշտելով ու միևնույն ժամանակ աչքին պոչովը դիտելով Մարտիրոս աղային դեմքը որուն վրա ճաճանչող պայծառ վստահությունը տեղի տալ կը սկսեր անորոշ մտահոգության մը մշուշներուն։ Երբ խոսքը լմնցուց, ծխախոտը հանեց, քիչ մը դրավ սիկառեթի թղթին վրա և՝ գլուխը կախ՝ սկսավ մեջի փոքրիկ, մանրադիտական կտորվանքները զատել, պլորելե առաջ։

Մարտիրոս աղա շատ գոհ չմնաց այդ արարողութենեն, որ այցելությունը երկարելու դիտավորություն կը հայտներ Արսեն Կուլյանի կողմեն։ «Այս մարդն ալ ո՞ւրկե մեջ տեղը ելավ, կը խորհեր. իցիվ թե առտուն եկեղեցին չերթայի ու շիփ շիտակ մեռելը հոն ղրկեի. մեղք որ գտած միջոցս քիչ մը ուշ միտքս ինկավ»։ Ուզեց վայրկյան մը առաջ վերջ տալ ներկա կացության, որ կրնար երկար խոսակցության մը անակնկալներուն մեջ ավելի կնճռոտիլ, ուստի չոր ու կտրուկ ձայնով մը պատասխանեց.

— Էֆենտիս, նորեն կ՚ըսեմ, պարապ տեղը հոգներ եք հոս գալով, ավելի աղեկ կ՚ըլլար որ ժամկոչը ղրկեիք ու առներ տաներ մեռելը, ձրի թաղումի մը համար այսչափ հոգնություն, իրարանցում չարժեր։

— Ձրի՞... հանգուցյալ տիկնոջ հուղարկավորության հանդեսը կ՚ուզեք որ ձրիաբա՞ր կատարվի։

— Ի՞նչ հանգուցյալ, ի՞նչ տիկին, ի՞նչ հուղարկավորություն, ի՞նչ հանդես, գոչեց Մարտիրոս աղան, որուն համբերության քանակությունը զգալի կերպով պակսիլ կը սկսեր. անտեր մեռել մը կա մեջ տեղը, եկեղեցի պիտի ղրկենք որ թաղեն՝ ինչ կ՚ուզեն ընեն, ա՛ս է բոլոր խնդիրը։ Եթե ատոր համար ժամկոչին քանի մը ղրուշ տալու է՝ տանք ազատինք, բայց անկե դուրս բանի մը չեմ խառնվիր, կը հասկնա՞ս, էֆենտիս, ահա քեզի վերջին խոսքս։

Ու Մարտիրոս աղա բարկութենեն կարմրած ոտք ելավ և սկսավ մեծաքայլ ժուռ գալ սենյակին մեջ։

Արսեն Կուլյան մտիկ ըրավ այդ խոսքերու պոռթկումը, առանց հուզումի ամենափոքր նշան մը ցույց տալու, հետո թեթև մը հազաց, դեմքին վրա տգեղ ծամածռություն մը ըրավ, որ իրեն հատուկ ժպտելու ձև մըն էր, և հատիկ֊հատիկ խոսքերը կաթեցնելով՝ պատասխանեց.

— Գրգռման վիճակի մեջ ձեր արտասանած խոսքերը, Մարտիրոս աղա, որոնց անպատեհությունը դուք առաջինը պիտի ըլլաք զգալու երբոր վերստին գտնաք ձեր պաղարյուն վիճակը, բարեբախտաբար վերագրելիք են այն խորին հուզումին, որ ձեր կրած դառն կորուստեն հառաջ եկած է անշուշտ։ Առանց այդ չքմեղանքին՝ իրավունք պիտի ունենայի վիրավորյալ համարիլ անձս և ըստ այնմ ի պատշաճություն հրավիրել զձեզ։

— Աղբա՛ր, գրաբար մի խոսիր, չեմ հասկնար, պոռաց Մարտիրոս աղա, որ ա՛լ չէր կրնար կրել Արսեն Կուլյանի բռնած սմսեղուկ[84] կերպով գրգռիչ դիրքը։

Հետո եկավ նստավ թիկնաթոռին վրա իր ոսոխին դեմը և ձայնը ցածցընելով շարունակեց.

— Էֆենտիս, պարապ խոսքերուն ժամանակ չանցընենք, սա մեռելը պիտի առնեք թաղե՞ք։

— Ինչո՞ւ չէ։

— Ձրիաբա՞ր։

— Քանի որ կ՚ըսեք թե անտեր կին մըն է ու դրամ ալ չէ ձգած, բնական է որ եկեղեցիին պարտականությունն է ձրի թաղել։

— Հա՛, տեսա՞ր մի, հիմակ իրարու խոսք կը հասկնանք, գոչեց գավառացին ուրախությամբ, զարմանալով հանդերձ թաղականին հանկարծական հաճոյակատարության վրա։

Արսեն Կուլյան քթին տակեն խնդալով հարցուց.

— Ի՞նչ է մեռնողին անունը և մականունը։

— Անո՞ւնը... կեցիր նայիմ... Մարիամ... Մարիամ Թոփուզյան։

— Ամուսին, զավակ, ևն, չունի՞։

— Չէ՛, չէ՛, մեկը չունի։

— Շատ աղեկ։

Ու գրպանեն թուղթ մը հանելով գրեց Մարտիրոս աղային ըսածները. հետո, անտարբեր ձայնով շարունակեց.

— Հոգ մի ընեք, հիմակ ես ժամկոչը մեկուն հետ կը ղրկեմ, դագաղ մըն ալ կը բերեն ու եկեղեցի կը փոխադրեն մեռելը... միայն թե, աղեկ միտքս ինկավ, մեռնողի համիտիեն[85] պետք է տաք որպեսզի օրինական արձանագրությունները կատարվին և թաղումը կարելի ըլլա ընել։

Համիտիե՞ն... այս պզտիկ մանրամասնությունը հաշվի չէր առած Մարտիրոս աղան։ Զգաց որ իր ամբողջ խաբեբայության կազմվածքը կը քայքայվեր համիտիեի այդ անողոք ու անակնկալ երևումին առջև։ Հետին ճիգ մը փորձեց սակայն։

— Իրավ որ չեմ գիտեր, գուցե կորսված է համիտիեն... ճանըմ, էֆենտիս, հիմա նոր դժվարություն մի հաներ մեջ տեղ։

— Շատ կը ցավիմ, Մարտիրոս աղա, բայց առանց համիտիեի անկարելի է մեռելը թաղել, բացարձակապես անկարելի է։

Արսեն Կուլյան այնպիսի վճռական ու հանդիսավոր ձայնով մը արտասանեց «բացարձակապես անկարելի է» բառերը, որ մյուսը հասկցավ թե փախուստի ամեն միջոց գոցված էր իրեն դեմ, անդառնալի կերպով։

— Երթամ փնտռեմ։

— Ջանացեք որ գտնեք, պոռաց թաղականը Մարտիրոս աղային ետևեն, որովհետև, նորեն կը կրկնեմ, բացարձակապես անկարելի է առանց համիտիեի թաղել։

Քառորդե մը վերադարձավ վաճառականը համիտիեյով միասին։ Արսեն Կուլյան թուղթը առավ, կարդաց, և Մարտիրոս աղային դարձուց ըսելով.

— Կարծեմ սխալեր եք, ասիկա ձեր տիկին մոր համիտիեն ըլլալու է, Մարիամ Թոփուզյանի անուն չկա մեջը։

— Ասիկա է, ասիկա։

— Բայց հոս Վառվառ Սարըբըյըքյան գրված է։

— Աղբա՛ր, երկայն մի ըներ, աս է կ՚ըսեմ կոր։

— Բայց կը խնդրեմ. սխալ մը չըլլա, մեռնողին բուն անունը ի՞նչ է։

— Վառվառ է, Վառվառ է, մայրս է մեռնողը, գոչեց Մարտիրոս աղա՝ ա՛լ համբերությունը հատած։

— Ես ի սկզբանե ըսի, որ հանգուցյալ տիկինը ձեր մայրն է, չուզեցիք խոսքիս համոզվիլ... ինչ որ է, ալ չխոսինք այս մասին։

— Հիմա սա ըսե ինծի, քանիի՞ պիտի թաղեք մեռելը... ես շատ փարա չեմ կրնար տալ, աժան կը թաղեք նե՝ աղեկ, եթե ոչ՝ եկեղեցի չի պակսիր Պոլսո մեջ, ուրիշ ավելի աժան գործ տեսնող եկեղեցիի մը կը դիմեմ։

— Ես քու մեռելդ ձրի պիտի թաղել տամ, Մարտիրոս աղա... բայց...

Եվ Արսեն Կուլյանը պարզեց իր ծրագիրը։ Կեղծ համիտիե մը շինել պիտի տար անմիջապես, Թաղական Խորհրդի քարտուղարին միջոցով, ու մեռելը պիտի թաղեր իբր Մարիամ Թոփուզյան, և ի փոխարեն Մարտիրոս աղա վեց ոսկի պիտի վճարեր իրեն։ Վաճառականը այս անհուսալի կարգադրութենեն այնչափ հրապուրվեցավ, որ անմիջապես ուզեց վճարել երեք ոսկին, մնացած մասն ալ թաղումեն ետքը տալու խոստումով։

Արսեն Կուլյան գրպանեց դրամը և մեկնեցավ։ «Ինծի խաղ պիտի խաղար ապուշը, մայրս չէ՝ ըսելով, ինծի՞... Արսեն Կուլյանի՞ն, կ՚ըսեր մտքեն, դեպի Երրորդության եկեղեցին երթալով, ես խաղի եկող մա՞րդ եմ»։

Արսեն Կուլյանին խա՞ղ խաղալ փորձել... իրավցնե ապուշ ըլլալու էր մարդ ատանկ փորձ մը ընելու համար. թեև Մարտիրոս աղա սա արդարացումը ուներ, որ տակավին նոր կը ճանչնար Շիշլիի գերեզմանատան հոգաբարձության ատենապետը։

Ատենն է, որ մենք ալ մեր ընթերցողներուն ճանչցնենք զինքը։

Արսեն Կուլյան բախալին մտատիպարը կազմող գործի մարդն էր, գործի մարդ մը առանց ոևէ խոստովանելի գործ ունենալու։ Ո՛չ վաճառական էր ինք, ո՛չ սեղանավոր, ո՛չ պաշտոնյա, ո՛չ փաստաբան, ո՛չ բժիշկ, ո՛չ խմբագիր, ո՛չ արհեստավոր, վերջապես բան մը չէր ան, այլ միայն «ազգայինճի»։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր այդ եղած էր իր միակ զբաղումը և ատոր մեջ փայլեցուցած էր գործի մարդու բոլոր տաղանդը։

«Կեցցե՛ Սահմանադրություն», «Սահմանադրության նոր բարև մ՚ալ տանք». եղած էր իր նշանաբանը. ու իրավ ալ, պատկառանքով, երախտագիտությամբ բարևած էր Սահմանադրությունը երեսուն տարիե ի վեր։ Գետնամած, փեշերը վրա վրայի բերած, բարևի կեցած էր անոր առջև, ինչպես գրագիր մը իր չորպաճիին[86] առջև, որմե կախված էր իր ապրուստը։ «Նոր բարև մ՚ալ տանք»... ու ամեն մեկ նոր բարև նոր շահագործում մըն էր Սահմանադրության։ Թաղական, հոգաբարձու, մասնաժողովի, հանձնաժողովի ատենապետ, երեսփոխան, Ազգային Ժողովի Դիվանին անդամ, վարչական խորհուրդներու գործակից, ամեն տեղ «նոր բարև մը» տված ու նոր զեղծում մը գործած էր։

Երեսուն տարիե ի վեր Սահմանադրության ամեն օրենքները, կանոնները, հոդվածները, կետերն ու ստորակետերը ծամած, կուլ տված և որոճացող կենդանիներու պես նորեն ու նորեն ծամած ու մարսած էր։ Նույնիսկ ակնհայտնի խաբեբայություն մը չկար զոր կարող չըլլար հաշտեցնել օրենքին հետ։ Անհարազատ տղաքը հարազատել, հարազատները անհարազատել, ամուսնացածը կրկին ամուսնացնել, չամուսնացածը ամուսնացած հռչակել, հրեան հայ շինել, հայը հոռոմ շինել, հոռոմը տաճիկ շինել, ձախեն բարև մը տալ Սահմանադրության և ապօրեն կնունք մը կատարել, աջեն բարև մը տալ ու ավազակ գանձապահ մը արդարացնել, իրեն համար ջուր խմելու պես բաներ էին։ Սահմանադրության հաստատումեն ի վեր չկար զեղծում մը որ իր տաղանդին դրոշմը չկրեր։

Իր գործի մարդու այդ կարողությունը պատվավոր դիրք մը շինած էր իրեն Բերայի բարձր դասին մեջ, ուր կ՚ընդունվեր գրեթե ակնածանքով։ Մասնավորապես Կերմերյան Մարկոս էֆենտիի տունը միշտ բաց էր իր առջև. մանավանդ որ ինչպես տեսանք, Մարկոս էֆենտի գանձապահն էր Թաղական Խորհրդին, և շատ ատեն պետք կ՚ունենային գլուխ գլխի խորհրդակցություններ կատարելու թաղական գործերու բարվոք մատակարարության մասին։

Առաջին օրեն իրար գնահատած ու հասկցած՝ զիրենք ազգային գործունեության մեջ մղող ծածուկ շարժառիթները կռահած էին։ Մարկոս էֆենտի գիտեր թե Արսեն Կուլյան երեսուն տարիե ի վեր ապրուստի միջոց ըրած էր Բերայի Թաղական Խորհուրդը և Պատրիարքարանը. նույնպես Արսեն Կուլյան գիտեր թե Մարտիրոս էֆենտի ինչ կերպով կը շահագործեր իր գանձապետի և հիվանդանոցի հոգաբարձուի պաշտոնները։ Եվ որովհետև շատ անգամներ իրենց շիլ ու ծամածուռ կարգադրություններուն համար իրարու պետք կ՚ունենային, հաշիվներու այդ համերաշխութենեն ծնած էր մտերմություն մը, որ մեծնալով և ուռճանալով ալ եղած էր կատարյալ մեղսակցություն մը. այնպես որ մեր պատմությունը սկսած ատեն, Մարկոս էֆենտիի զեղծումները հարկ չէին զգար ծպտվելու Արսեն էֆենտիի զեղծումներուն առջև, ու փոխադարձաբար։

Իրարու մասին ունեցած այս վստահության պատճառավ, Արսեն Կուլյան, Մարտիրոս աղայի մայրը իբրև Մարտիրոս աղայի սպասուհին ձրիաբար թաղելե քանի մը օր ետքը, երբ հնարամիտ խաբեբայություններու վրա խոսք կ՚ըլլար մեջերնին, Մարկոս էֆենտիի պատմեց այդ եղելությունը, իբր գործնական ոգիի տակավ զարգացման մեկ նոր ապացույցը գավառացի ազգայիններու քով։

Մարկոս էֆենտի խիստ շահագրգռված մտիկ ըրավ պատմությունը, ատեն ատեն հիացողական բացագանչություններ արձակելով, հետո գոչեց.

— Կան, աղբար, մեր մեջը այդ տեսակ շունշանորդի մարդիկ շատ կան, բայց մեղք որ երկրին կացությունը և հանգամանքները մեզի նպաստավոր չեն։ Ան քու չհավնած գավառացիդ չի կա՞ մի, Եվրոպա կ՚երթա կոր դե՝ Եվրոպացիները կը խաբե, գործ կ՚ընե կոր։ Դեռ երեկ բան մը իմացա, պատմեմ, բերնիդ ջուրերը պիտի վազե։

Ու Մարկոս էֆենտի պատմեց թե ինչպես Կեսարացի հայ մը հաջողեր էր Համբուրգի մեջ իբրև մեծահարուստ վաճառական ներկայանալ և գործատերերե շատ մը ապառիկ ապրանք առնելե ետքը, Անգլիո մեջ ծախել ու կծիկը դնել։

— Ատ բան մը չէ, դուն սա մտիկ ըրե։

Ու Արսեն Կուլյան հիշեց հանճարեղ հայ ոսկերիչ մը, որ կեղծ հին դրամներ շինած, ոսկեզօծած ու մեծ֊մեծ գներով ծախած էր Անգլիացի ու Ֆրանսացի դրամախույզներու։

— Անոր խըյախը[87] իմ քովս կա, առաջ բերավ Մարկոս էֆենտի, ու ալ ավելի անամոթ գողության դեպք մը հիշեց, ծանոթ հայ վաճառականի մը կողմեն ի գործ դրված, արվեստին ամբողջ կատարելությամբը։

Խոսակցությունը ընդհանրանալով՝ երկու բարեկամները հետզհետե իրարու պատմեցին ամբողջ Բերայի, Կատըքյոյի, Օրթաքյոյի համբավավոր գերդաստաններուն առևտրական ճարպիկություններն ու գործնական ոգիի փայլուն ապացույցները։

Մին Բերայի հրկիզյալներուն համար ժողված դրամեն 5֊6 հազար ոսկի կոկորդը անցուցած էր խառնափնթոր հաշիվներ ցույց տալով, ուրիշ մը վարպետությամբ Ղալաթիո եկեղեցվույն մեկ քանի կալվածները յուրացուցեր էր, երրորդ մը ճարպիկությամբ իր քույրերուն ժառանգության բաժինը կուլ տված էր, հինգերորդ մը խաբեբայական սնանկություններու մասին մասնավոր ընդունակություն մը ցույց տված էր, վեցերորդ մը իրեն մասնագիտություն ըրեր էր բարեգործական նպատակներու համար հավաքված գումարները քովը պահել ու տարիներով շահագործել, առանց մեկուն հաշիվ տալու...

Երկու բարեկամներ մտան մեծ փողոցին վրա գարեջրատուն մը և նորեն շարունակեցին իրենց խոսքը։ Փոխն ի փոխ պատմելով դիզված բոլոր այդ ճարպիկություններու կուտակումը կը խանդավառեր զիրենք, ու տեսակ մը հպարտություն կը զգային մտածելով, թե այդ գործի մարդերու արյունն էր, որ կը հոսեր նաև իրենց երակներուն մեջ։

Արսեն Կուլյան, որ քիչ շատ ընթերցում ըրած մարդ էր և միանգամայն ֆրան֊մասոն, իմաստասիրական խորհրդածություններ ընելու սկսավ։ Հայոց գործնական ոգիին ընթացքը և ուղղությունը որոշեց. իր ծագումը փնտռեց. ամիրայական շրջաններեն անցնելով, հասավ Լեհաստանի, Ռումանիո, Խրիմու հայ գաղթականություններուն, հետո ոստումով մը ցատկեց Հնդկաստան, մինչև Ջավա երկարեց իր խուզարկությունները և նույն ճամփով վերադարձավ նորեն Պոլիս, սա եզրակացության հասնելե ետքը, թե Հայը գործի մեջ երբեք տեղի չի տար Հույնին ու Հրեային։

Այս ամբողջ խոսակցությունը սակայն Մարկոս էֆենտիի մոռցնել չէր տված Մարտիրոս աղան. ու երբ ոտքի ելավ Կուլյանեն բաժնվելու համար, ըսավ.

— Սա Մարտիրոս աղան օր մը մեզի բեր, կ՚ուզեմ տեսնվիլ հետը։

Գ.

— Պատրա՞ստ ես, երթա՛նք։

Արսեն Կուլյանի ձայնն էր, որ կը հնչեր սանդուխին գլխեն՝ Մարտիրոս աղային ուղղված։

Կերմերյան Մարկոս էֆենտիին պիտի երթային միասին։

Մարտիրոս աղա անմիջապես վար իջավ։ Սև րըտենկոտ հագած էր ու ճերմակ փողկապ դրած։ Կուլյան ըսած էր իրեն, որ շաբաթ գիշերը Մարկոս էֆենտիի ընդունելության գիշերն էր և հետևաբար Բերայի բոլոր հայկական բարձր դասը հոն գումարված պիտի ըլլար։ Այս պատճառավ Մարտիրոս աղա գրեթե ժամ մը զոհեր էր իր արդուզարդին։ Այս այցելությունը թեև անհունապես կը գգվեր իր անձնասիրությունը, այսուհանդերձ կը հուզեր ու կը շվարեցներ զինքը։ Պոլիս հաստատվելեն ի վեր, դեռ առիթ չէր ունեցած մտերմական հարաբերություններ հաստատելու հայ վաճառական ազնվաշուքներու հետ, և առաջին շփումը, զոր նույն իրիկունը պիտի ունենար, տեսակ մը երկյուղով կը լեցներ զինքը։ Կը վախենար, որ իր գավառացիի կոշտությունը չափազանց աչքի զարնող հակապատկեր մը ձևացներ նրբացած, եվրոպականացած, Մանչեստըր տեսած այդ ազնվական վաճառականներուն քով։ Վրան խնդացնելը այնչափ հոգը չէր, որչափ ատկե առաջ գալիք նյութական վնասը. որովհետև եթե այդ առևտրական հրապարակի մարդիկը գեշ գաղափար կազմեին իր վրա, կրնար վնասաբեր ըլլալ իր գործառնություններուն։

Երբ Արսեն Կուլյանի հովանավորությամբ երևցավ Մարկոս էֆենտիի ընդունելության սրահի սեմին վրա, հյուրերուն մեծագույն մասը եկած էր արդեն։ Հոն ժողվված էին հայ ազնվականության ամենեն փայլուն ներկայացուցիչները, որոնց անունը եթե ոչ Կոթայի[88]՝ գոնե Ս. Փրկչի օրացույցին մեջ տարիներն ի վեր կը փայլեր։

Մարտիրոս աղա տատամսյալ կանգ առավ դռան առջև։ Ինչպե՞ս պիտի բարևեր, ինչպե՞ս պիտի բարևեին զինքը, պիտի հասկնար անոնց խոսած հայերենը, պիտի կրնա՞ր նրբաձևված մեծարանքներն և ողջույնները փոխանակել առանց մեղանչելու, առանց անճարակություն մը ընելու և ամենուն ծիծաղը իր վրա հրավիրելու...

— Մտի՛ր, աղբար, փսփսաց քովեն Կուլյան, որ քիթը խնջելու համար պահ մը նախասենյակին մեջ դադար առնելե ետքը, եկեր միացեր էր իրեն։

Այս մղիչ խոսքին ազդեցությամբ գավառացին չորս քայլ դեպի առաջ գացած էր և հավանորեն իր հառաջխաղությունը պիտի շարունակեր, եթե անանցանելի արգելքի մը առջև, որ էր ընկուզենիե կլոր սեղան մը, կենալու չստիպվեր։

Հյուրերը աներես ուշադրությամբ կը դիտեին նորեկը, որուն գալուստը արդեն ծանուցած էր Մարկոս էֆենտին։ Կուլյան, Մարտիրոս աղային ետևեն, ներկաներուն աչքի ուշիմ քթթումներ կ՚ուղղեր, որոնք կրնային սա կերպ թարգմանվիլ. «Ահավասիկ այն վարպետորդի մարդը, որ իր մայրը իբրև սպասուհին ձրիաբար թաղել տվավ»։ Մարկոս էֆենտի այդ միմոսական ներկայացումին վրա ավելցուց իր բարձրաձայն ներկայացումը.

— Իշտե մեր Մարկոս աղան է... Սարըբըյըքյան... իշտե սա է։

Այս ազնվաշուքական ներկայացումը թեև քիչ մը անակնկալ և տարօրինակ երևցավ Մարտիրոս աղային, բայց դժգոհ չմնաց։ Ընդհակառակն քաջալերվեցավ այդ գռեհիկ ու տմարդի պատվասիրութենեն ու գլխով բարև տալե ետքը ներկաներուն, տան տիրոջ դարձավ և ըսավ, վստահ, գրեթե տիրական ձայնով մը.

— Իմ անունս տվիր, աղեկ, ամա սա էֆենտիներուն ով ըլլալը չըսիր ինծի։

— Մարկոս էֆենտի, քա՛, մեր անունն ալ չըսե՞ս... մարդը հախ ունի, ատանկ ներկայացո՞ւմ կ՚ըլլա, գոչեց դեպի քառասունըհինգ մագլցող օրիորդ մը որուն իգականության ակներև ապացույցը իր շրջազգեստն էր միայն։

— Մեյ մը մարդուն տեղ մը ցուցուցեք, նստի, ներկայացում մերկայացում ետքեն կ՚ընեք, դիտել տվավ ուրիշ մը։

— Նստե, Մարտիրոս աղա, սանկ նստե։

Մարտիրոս աղա նստավ։ Իր վարանումները բոլորովին փարատած էին և ա՛լ վախ չուներ իր գավառացիի անտաշութենեն։ Խոսակցությունը սկսավ, ու քանի շարունակվեցավ, Մարտիրոս աղա հետզհետե իր աչքին առջև սկսավ մեծնալ։ Հիմա կը տեսնար, որ այդ «ազնվական»֊ները, այդ «ազնվաշուք»֊ները, այդ «բարձր դաս»֊ի մարդիկը իրենց լեզվով, վարք ու բարքով, ձևերով ու խոսակցությամբ շատ ավելի վար էին իրմե։

Այս առաջին երեկույթեն ետքը, Մարտիրոս աղան մշտական այցելուն եղավ Կերմերյանենց ու անոնց միջոցով հետզհետե իր ծանոթներուն սահմանը ընդարձակեց մինչև Օրթաքյոյ։ Հազիվ երկու ամսի անցած, ալ գրեթե ամեն տուն կը մտնար ու ամեն տեղ թևաբաց կ՚ընդունվեր։ Երկու ամսվա շփումը այդ վաճառականներուն հետ բավական եղեր էր զինքը անոնց աստիճանին կատարելապես հավասարցնելու և ազնվաշուքյան դաստիարակության մասին իր ունեցած պակասները լրացնելու. մանավանդ որ կենցաղագիտության ու բարեկրթության անհաղթելի զառիվեր մը մագլցելու պետք չէր ունեցած ասոր համար, այլ ընդհակառակն, դյուրին գլորակում դեպի ապերասան ու անկիրթ վարմունքներու և ձևերու մեջ։ Հիմակ գավառացիի մաքուր հայերենին տեղ տաճկախառն գռեհիկ բացատրություններով պաճուճյալ լեզու մը կը խոսեր. իր գտնված նոր միջավայրին սովորական եղող հայհոյանքներն ու հիշոցները պարտուպատշաճ տեղին գործածելու մասին ցույց կու տար զարմանալի տաղանդ մը, որ կը մատներ իր մեջ ծածկված հորովայնե ընտրյալ բարձր դասի ազնվաշուքը. բոքերի[89] մեջ գրեթե երկյուղալի համեմատություններ առեր էր իր ճարպիկությունը, և կոշտ ու լղրճուկ կատակներու մեջ կը մրցեր արդեն Օրթաքյոյի ազնվականներեն Հովնան պեյի հետ, որուն հավասարող դժվար էր գտնել։

— Քա պեք շիրին[90] մարդ է, կ՚ըսեր օրիորդ Հոռոփիկ, ամեն անգամ, որ Մարտիրոս աղայի խոսքը բացվեր, իլլե քիչ մը խըզմիշ ըլլա[91] դե լեզուն ավրե նե՝ չլսված քյուֆյուրներ կ՚ընե կոր... է՜յ, ա՛լ ամենքս ալ կը ճաթինք կոր։

Օրիորդ Հոռոփիկը հայհոյանքներով «ճաթեցնել», ինք, որ քառասունըհինգ տարիե ի վեր ամեն տեսակները լսեր, գործածեր ու ալ հափրացած[92]՝ հիասթափ եղեր էր, անվիճելի կերպով ցույց կու տար Մարտիրոս աղային գերազանցությունը։

Բերայի աշխարհիկ բարձր կյանքին մեջ գտած այս հաջողությունները, առանց գինովցնելու Մարտիրոս աղան, գաղափարներուն մեջ հեղաշրջում մը հառաջ բերին։ Ինք որ պոլսեցի աղջկան հետ ամուսնանալու խորհուրդեն կը սարսափեր, սկսավ շատ բնական, նույնիսկ իրեն համար միակ հնարավորը նկատել այդ տեսակ ամուսնություն մը։ Իր այրիության պարագան շատերը չէին գիտեր և ընդհանրապես զինքը ամուրի կը կարծեին։ Շատ ծնողներ արդեն հույսեր կը տածեին Մարտիրոս աղան իրենց փեսա ունենալու, և աղջիկներն ալ այդ պատահականության կը նայեին՝ գավառացիին նկատմամբ խիստ նպաստավոր հայացքով։ Ամեն գացած տեղերի Սարըբըյըքյան միևնույն խոսքն էր, որ կը լսեր մայրերուն բերնեն.

— Քեզ կարգենք, Մարտիրոս աղա, տուն տեղ ըլլաս, քիչ մըն ալ մենք քեզի գանք, ուտենք խմենք։

— Հապա՛, հապա՛, ասանկ բան կ՚ըլլա՞, միշտ մերին անուշները, բիսքյուիները կ՚ուտես, խահվենիս, չայերնիս, իքսիրնիս[93] կը խմես, դուն տուն չունիս քի մենք ալ քեզի գանք... Արսեն Կուլյանը դարձար գլխներուս։

— Զաթը էրիկ մարդ ըսածդ կարգվելու է, յա չէ նե՝ գիտես քի հիչ համ հոտ չունի... ասկե զատ, աղվոր կնիկ մը թևդ առած տեղ մը երթաս նե՝ քեզ ուրիշ կերպ կ՚ընդունին։

Մարտիրոս աղա հավանության խոսքերով մտիկ կ՚ըներ այս կատակախառն մատուցումներուն. միայն ատեն ատեն կեղծ համեստությամբ ու վեհերոտությամբ դիտել կու տար.

— Աղեկ, բայց ես կոշտ գավառացի մըն եմ, պոլսեցի փափուկ աղջիկ մը ինծի հետ կրնա՞ ապրիլ։

Մայրերուն լեգեոնը կը պատասխաներ.

— Մարտիրոս աղա, ատ ի՞նչ խոսք է, ինչո՞ւ կոշտ ըլլաս. գավառացին ի՞նչ է, պոլսեցին ի՞նչ... հեմ մի կարծեր քի պոլսեցի աղջիկներն ալ անանկ փափուկ կ՚ըլլան։ Մենք քեզի թորուխը հաստ[94] աղջիկ մը գտնանք դե՝ նայե։

Մայրերու փութկոտությունն ու հաճոյակատարությունը հոս կանգ չէր առներ։ Գիտնալով, որ գավառացիին միակ ու հետին առարկությունն պոլսեցի աղջիկներու փափկակազմությունն էր, այդ արմատացած գաղափարը բառնալու կը ջանային միաձայնությամբ։ Եվ որպեսզի իրենց պաշտպանողականը ընդհանուր խոսքերու տարտամության մեջ իր զորությունը չկորսնցներ, խոսքերնին կը մասնավորեին, օրինակներով, հատուկ անուններով կը հաստատեին իրենց ապացույցները։

— Մարտիրոս աղա, ինչո՞ւ ատանկ կ՚ըսես, Կերմերյանենց աղջիկը աչքիդ առջև բեր, ծծեր մը ունի քի, Յաֆայի փորթուգալ[95] կը նմանի։

— Քա՛, հապա՜ Տիրանյանենց Զարուկը, բալդըր[96] մը ունի քի՝ նա... վրայեն հիչ չես ըսեր։ Անցած օր բաղնիքը տեսա՝ զարմացա։

Ու բացականերեն կ՚անցնեին ներկաներուն. ամեն մայր իր աղջկան առավելությունները, հրապույրը, դիմացկունությունը մեջ տեղ կը դներ։ Ծիծերու, թևերու, սրունքներու, երանքներու, կուրծքերու, մեջքերու և իրաններու երևակայական ցուցահանդես մը հայրատ[97] հաճույք մը կը պատճառեր Սարըբըյըքյանին։

Բոլոր այս անդուլ անդադար թելադրանքներե իր հետին վարանումները ցրվեցին և ա՛լ որոշեց ամուսնանալ։ Իր ընտրությունը ըրած էր արդեն այն օրեն ի վեր ուր պոլսեցի աղջկա մը հետ ամուսնանալու գաղափարին սկսած էր ժպտիլ։

Իր ընտրելին էր Սաթենիկ Կերմերյանը, որուն մեծկակ օժիտը, գործնական ոգին, լրջությունը և ֆիզիկական կազմությունը գնահատած էր առջի վայրկյանեն իսկ։ Միայն թե, հակառակ Մարկոս էֆենտիի տան մեջ գտած սիրալիր ընդունելության, ոևէ ուղղակի կամ անուղղակի առաջարկ մը չէր եղած զինքը փեսացնելու մասին։

Բավական ատեն այդ տեսակ դիմումի մը իզուր սպասելե ետքը խորհեցավ առաջին քայլը ինք առնել։ Խնդիրը բավական փափուկ էր. կրնար մերժումի մը հանդիպիլ և ասով խանգարել Մարկոս էֆենտիի հետ մշակած հարաբերությունը, որմե առևտրական օգուտներ քաղել կը հուսար։ Այս պատճառավ լավագույն համարեց գործը հանձնել երրորդի մը, որ իբրև երկու կողմանց բարեկամ ներկայանար և իբր թե ինքնաբերաբար՝ Կերմերյանենց բերանը փնտռեր այդ տեսակ խնամության մը իրագործման մասին։ Երկար ժամանակի պետք չունեցավ այդ պաշտոնը կատարելիք մարդը գտնելու համար։ Լսած էր թե Արսեն Կուլյան իր շատ մը շիլ գործերուն հետ ամուսնության միջնորդի դերն ալ կը կատարեր։ Ուղղակի գնաց զինքը գտավ ու խոսքը բացավ։

Արսեն Կուլյանի պատասխանը եղավ ինչ որ պետք էր ըլլալ։

— Ես ատ գործը կը հաջողցնեմ, բայց ինծի ի՞նչ պիտի տաս։

Սակարկությունը ըրին, որուն համեմատ գործը հաջողած ատեն հիսուն ոսկի պիտի ստանար Արսեն էֆենտի։

Շաբաթը չբոլորած Մարտիրոս աղա ընդունեց իր բարեկամին այցելությունը։

— Աչքդ լույս, գործը կարգին է, եղավ միջնորդին առաջին խոսքը։

Միայն թե բերած պատասխանը վերջնական չէր։ Ամուսնության սկզբունքը ընդունված էր, սակայն Մարկոս էֆենտի հարկ տեսած էր հավանությունը տալե առաջ որոշ տեղեկություններ ունենալ Սարըբըյըքյանի նյութական վիճակին ու առևտրական գործունեությանը վրա։

— Թող հարցնե, փնտռե, պատասխանեց Մարտիրոս աղա իր միջնորդին վստահ կերպով, գործս մեջ տեղն է և ծածկելիք բան մը չունիմ։

Եվ իրավամբ գավառացիին գործն ու նյութական վիճակը բարգավաճելու ճամփու մեջ էին, այնպես որ Մարկոս էֆենտի ամեն կողմե գոհացուցիչ տեղեկություններ միայն քաղեց։

Թեև ամեն զգուշական միջոց ձեռք առած էին Կերմերյանք իրենց աղջկան ամուսնության խնդիրը ծածուկ պահելու համար վերջնական որոշումեն առաջ, այսուհանդերձ իրենց ծանոթները կռահած էին ամեն բան և դեռ Մարկոս էֆենտի իր քննությունները չավարտած, ամբողջ Բերա իմացած էր Կուլյանի նոր միջնորդության պաշտոնը։

Առտու մը կանուխ, երբ Ս. Երրորդության ավագերեցը, Տ. Մկրտիչ Հովհաննեսյան, բանկալը մտավ, լուրը մինչև ժամկոչին ու բարապանին ականջը հասած էր։

— Մարկոս էֆենտիի աղջիկն ալ կը կարգվի կոր Սարըբըյքյանի հետ, ըսավ բարապանը խոսքը ավագերեցին ուղղելով։

— Ի՞նչ կ՚ըսես, գոչեց Տ. Մկրտիչ զարմացած։

Տեր Մկրտիչ Հովհաննեսյան Մարկոս աղայի տաներեցն էր. երկու շաբաթ առաջ Ռոտոսթո՝ իր ծննդավայրը գացած էր և առջի իրիկունը վերադարձած էր Պոլիս, հետևաբար դեռ ժամանակ չէր ունեցած տեղեկանալու օրվան լուրերուն։

Այս լուրը անհաճո անակնկալ մը եղավ իր համար. միշտ ենթադրած էր, որ Սաթենիկի ամուսնությունը իր ձեռքով պիտի կատարվի ու ինք պիտի ստանա միջնորդչեքը, և ահա որսը փախած էր ձեռքեն։

— Եղավ լմնցա՞վ, նշանը տվի՞ն, հարցուց ձայնով մը, զոր կը ջանար անտարբեր ցույց տալ։

— Լմնցածի պես բան մըն է... գործը եփողն ալ Կուլյանն է։

— Կուլյա՛ն... Ասիկա լախտի մը պես իջավ Տ. Մկրտիչի գլխուն։

Ե.

Ս. Երրորդության եկեղեցիի ավագերեցը տաներեցն էր հարուստ դասակարգին։ Արդեն կատարյալ ազնվաշուք նվիրագործվելու մեկ էական պայմանն էր Տ. Մկրտիչը տաներեց ունենալ, առանց ասոր շատ վավերական չէր նկատվեր ազնվականությունը։ Ազնվաշքանալու վրա եղող ընտանիքներ անհամբեր կը սպասեին իրենց հին տաներեցին մեռնելուն, որպեսզի տեղը Տ. Մկրտիչը առնեն։ Ասոնց երբ հարցվեր թե՝ ո՞վ է իրենց տաներեցը, շփոթած՝ գրեթե կարմրելով կը պատասխանեին.

— Շիտակը կ՚ուզես նե՝ Տ. Մկրտիչը պիտի ըլլա, բայց հիմակուհիմա Տ. Սահակն է... չմեռավ որ մեյ մը ազատեինք։

Ու շատեր, հուսահատ իրենց քահանային մեռնելեն, որոշած էին թե անիկա պահել և թե Տ. Մկրտիչը տաներեց ընել։ Այս պարագային՝ տոնական օրերուն Տ. Մկրտիչ սալոնը կ՚օրհներ և մյուսը՝ սպասավորներու գետնահարկի սենյակը։

Բայց տանտիկիններու մեծամտությունը ասով չէր բավականանար. ցանկության, փառասիրության ուրիշ նպատակակետ մը կար, որուն հասնիլ շատ ավելի դժվար էր։ Ազնվաշուքներու քահանան իր ծուխերը բաժնած էր երեք դասի, զորոնք Ծննդին ու Զատիկին կը հովվեր կարգավ։ Առաջին օրը բարձրագույն դասի ազնվաշուքներուն հատկացուցած էր, երկրորդ օրը՝ միջին դասի և երրորդ օրը՝ ստորին դասի։ Երևակայեցեք ամոթալից վիճակը այն հեգ տանտիկնոջ, որուն սալոնը Զատկի երեքշաբթի օրը կ՚օրհնվեր, մինչդեռ կային գերերջանիկ արարածներ որոնք «Տեր Մկրտիչը տունօրհնեքի եկա՞վ» ըսված ատեն կրնային հպարտությամբ պատասխանել.

— Ինչ ըսել է. հելբետդեմ քի եկավ, արդեն, չիյտե՞ք՝ մենե կը սկսի նե...

Ի՜նչ աղաչանքներ, ինչ փաղաքշանքներ կ՚ըլլային տաներեցին, երրորդ կարգի ծուխերուն կողմե, գոնե երկուշաբթիի վերածել տալու համար իրենց օրը՝ բայց այդ մասին անողոք էր Տ. Մկրտիչ։

— Անկարելի է, կը պատասխաներ, տետրակիս մեջ ինչ որ նշանակված է՝ ան կ՚ըլլա, պարապ տեղը մի պնդեք, կը բարկանամ։

Տ. Մկրտիչ հայրը կը սիրվեր իր ծուխերեն մասնավորապես խոստովանանքի մասին իր ներողամտությանը համար։

— Բեք աղեկ խոստովանանք կ՚ընե, բնավ հարցում չըներ ու շուտ մը արձակում կու տա, կ՚ըսեին իրարու կիները, որոնք իբր թե կարող կ՚ըլլային դժվարախոստովանելի մեղքեր գործելու։

Իր հարուստ ծուխերուն շնորհիվ Մկրտիչ քահանաներուն մեջ փայլուն վիճակ մը ուներ, նույնիսկ եպիսկոպոսներ կային, որոնք կը նախանձեին իր վրա։ Բացի Զատկի ու Ծննդի հաստատ նվերներեն, Տ. Մկրտիչ ծուխերեն ստակ քաշելու զանազան միջոցներ հնարած էր, որոնց մին էր իր հեղինակած աղոթագիրքները ծախել անոնց սուղ գիներով, կամ երևակայական աղքատներու ի նպաստ հանգանակություն ընել, կամ ստակ հավաքել օժիտ պատրաստելու համար աղջիկներու, որոնք թեև գոյության չունեին, բայց այսուհանդերձ պիտի ամուսնանային «պարկեշտ և աղքատիկ» երիտասարդի մը հետ, ևն։

Տ. Մկրտիչ «գործի մարդ» քահանան էր, որ կրոնավորություն կ՚ըներ վաճառականություն ընելու պես։ Իրեն համար կրոնքը խոշոր խանութ մըն էր. տունօրհնեք, խաչահանգիստ, խոստովանանք, նշանտուք, կնունք, հաղորդություն, ավետարան, բարի խրատ, կշտամբանք, թաղում, հարսնիք ևն ապրանքներ էին, զորոնք պետք էր կարելի եղածին չափ սուղ ծախել և միշտ ջանալ առաջ ավըրվածները քշել։

Հպարտ ու ամբարտավան իրմե տկարներուն հետ՝ Տ. Մկրտիչ ամենեն գետնաքարշ սողոսկումներն ուներ հարուստներուն դիմացը և այս էր անոնց մոտ իր հաջողության գլխավոր պատճառը. կեղծավորությունը։ Կեղծավորությունը արվեստի մը նրբություններուն հասցուցած և իրավցնե գյուտեր ըրած էր այդ ճյուղին մեջ։ Ատոնցմե մեկն էր «սգակիր քահանա»֊ի գյուտը։ Ամեն անգամ որ իր հարուստ ծուխերեն մին մեռներ, Տ. Մկրտիչ փոխանակ զգեստավորվելով պաշտոն կատարելու և զայն թաղելու, սև շալ մը կը փաթթեր վզին շուրջը, «ավուր պատշաճի» լալկան կերպարանք մը կ՚առներ ու եկեղեցիին դասը կեցած եղերերգական հառաչանքներ կ՚արձակեր։ Փողոցն ալ, փոխանակ մյուս քահանաներուն հետ քալելու, դագաղին ետևեն կ՚երթար, իբր թե մեռնողին հայրը, եղբայրը կամ տղան ըլլար։ Ասով թե արարողության հոգնություններեն կը փրկեր ինքզինքը և թե ցած շողոքորթության ցույց մը ըրած կ՚ըլլար մեռնողին տերերուն։ Հետևյալ օրը թերթերը, թաղման հանդեսի նկարագրության մեջ, կը գրեին. «Տ. Մկրտիչ ավագ քահանա Հովհաննեսյան, որ հանգուցելույն բարեկամն ու տաներեցն է միանգամայն, ոչ զգեստավորյալ, իբրև սգակիր կը հետևեր դագաղին խորապես, հուզյալ»։

Հարուստ ընտանիքներու հետ մշակած հարաբերություններուն շնորհիվ գերակշիռ դիրք մը ստացած էր Ս. Երրորդության եկեղեցիին մեջ, ուր նույնիսկ քարոզիչ վարդապետը կը վախնար իրմե։ Ժամկոչ, տիրացու կամ բարապան, որոնք մյուս քահանաներուն հետ աներես կոպտությամբ կը վարվեին, կը պատկառեին ավագերեցեն։ Տ. Մկրտիչ առյուծի բաժինը կ՚առներ բանկալի այն ամեն հասույթներեն, որ սահմանված են պաշտոնյաներուն մեջ բաժնվելու։ Այսուհանդերձ իր անհագ դրամասիրությունը միշտ դժգոհ կը մնար, և հաճախ անիրավված, կողոպտված մարդու վայնասուններ կ՚արձակեր, երբ իր չափազանց պահանջկոտության մասին դիտողություններ ըլլային Թաղական Խորհուրդին կողմե։ Դրամական խնդիրներու մասին իր կռիվները շատ անգամ Բերայի մեջ օրվան դեպքը կը դառնային ու կը պատահեր, որ նույնիսկ թերթերը զբաղեին ատով։ Այդ պայքարներուն մեջ իր մշտնջենական ախոյանը, անողոք թշնամին էր Արսեն Կուլյան։ Ամեն թաղումի կամ հարսնիքի հաշվեհարդարության միջոցին անխուսափելի ընդհարում մը պիտի ըլլար այդ երկուքին միջև։ Հակառակությունը, որ այսպես ատեն ատեն կը պայթեր, միշտ գոյություն ուներ թաքուն վիճակի մեջ։ Երկուքն ալ, ամեն օր, ամեն ժամ, անընդհատ, սրտմաշուք զգուշավորության մը մեջ կ՚ապրեին զիրար դիտելով, զիրար լրտեսելով, միշտ մտատանջ թե՝ արդյոք դիմացինը ի՞նչ դարան լարելու վրա է իրեն դեմ, կամ ի՞նչ պղտոր շահագործումներ կ՚ընե ինքն իր գլխուն։ Եվ իրավամբ Տ. Մկրտիչի համար Կուլյան ամենեն զորավոր ու երկյուղալի մրցակիցն էր։ Իրեն չափ խորամանկ ու ծածկամիտ, իրեն չափ հանած֊վարած, Արսեն Կուլյան բարձր դասուն հետ ունեցած հարաբերություններով ու ազգային շրջանակներու մեջ վայելած ազդեցությամբն ալ կրնար մրցիլ Տեր Մկրտիչի հետ։

Ընդդիմամարտ շահերե ծագած այդ հակառակությունը այնչափ առաջ գացեր ու սաստկացեր էր, որ ալ բացարձակապես իրար կ՚ատեին։ Տ. Մկրտիչը մանավանդ՝ ամեն անգամ կատաղութենեն գրեթե հիվանդ կ՚ըլլար, երբ կ՚իմանար Կուլյանի մեկ նոր շահատակությունը այն գործերուն մեջ, որոնք կը կարծեր թե միմիայն իր մենաշնորհներն էին։

Հիմա կ՚երևակայեք իր բարկությունը, երբ Ռոտոսթոյեն վերադարձին Ս. Երրորդության բանկալը մտնելով իմացավ Սարըբըյըքյանի նշանվիլը օրիորդ Կերմերյանի հետ, Կուլյանի միջնորդությամբ։

— Գոնե քիթը թող այդ ամուսնության գործերուն մեջ չխոթե, պոռաց դողահար. անամոթ մարդ, ձեռքեն գա նե վաղը խորանին վրա ելլա պատարագ ալ պիտի ընե, հաղորդություն ալ պիտի տա։

— Է՜հ, ի՞նչ կ՚ըլլա, պատասխանեց դիվանապետը, որ հաճույք կը զգար քահանան գրգռելեն, արդեն Կուլյան էֆենտին աշխարհական վարդապետի մը կը նմանի։

— Վարդապետ մի՞... քթեն բերնեն բերել պիտի տամ այս ըրածը... ալ բավական է, անամոթ մարդ, անօրեն մարդ, ճիզվիտ շունշանորդի։

Եվ քթին տակեն շարունակելով հայհոյանքները Կուլյանի հասցեին, մեկնեցավ եկեղեցիեն։

Տ. Մկրտիչ տուն հասավ հետզհետե ավելի գրգռված։ Իր մրցակցին ոտնձգությունները իր ծուխերուն մեջ, ալ բոլորովին համբերությունը սպառած էին։

— Այս մարդուն հախեն գալու է, կը մըրըլտար ինքնիրեն սենյակը քաշված։

Ու մինչև գիշեր հազար տեսակ միջոցներ մտքին մեջ պտըտցուց Կուլյանի ձեռքով պատրաստված նշանտուքը քայքայելու համար և այն ատեն միայն հանգստացավ և կարող եղավ քնանալու, երբ գործադրելիք և հաջողության հավանականություն ունեցող ծրագիր մը հղացավ։

Հետևյալ օրը, կեսօրին մոտ, Տ. Մկրտիչ կը ներկայանար Կերմերյանենց տունը. սպասուհին հազիվ զինքը հյուրասենյակ մտցուցած՝ տաներեցը խրոխտ, հրամայական շեշտով մը ըսավ.

— Հանըմիդ ըսե, շուտ թող գա, ըսելիք ունիմ։

Տիկին Կերմերյան վազեց եկավ ուրախ զվարթ դեմքով մը, ինչպես կը վայելե աղջիկը նոր նշանած մոր մը։

— Աչքի լույսի՞ եկար, գոչեց սենյակին դուռնեն Տ. Մկրտիչը տեսնելով։

— Աչքի լո՞ւյս, ի՞նչ կա որ, պատասխանեց քահանան, չուզելով գիտցած ձևանալ նշանտուքը, ընդհակառակն ես ձեզի աղեկ լուր մը բերի։

— Է՜յ, ըսե նայինք սա աղեկ լուրդ։

— Նախ Սաթենիկս կանչել տուր։

— Կու գա կոր, արդեն գալդ լսեց նե՝ խենթի պես գործը ձգեց հագվելու գնաց։

Եվ իրավ ալ նույն վայրկյանին Սաթենիկ ներս մտավ։

— Եկուր սա ձեռքս պագ, աղջիկս, ըսավ Տ. Մկրտիչ հանդիսական ձայնով մը։

Ձեռքպագը կատարվեցավ։

— Լուցկի մը տուր նայիմ, աղջիկս։

Լուցկին եկավ։

— Ինծի խահվե մը ապսպրե, աղջիկս... սանկ գիտես ա, շաքարը քիչ, աղեկ խայնամիշ եղած[98], թող Մարիամը եփե, Ավետիսին եփածը չեմ կրնար կոր խմել։

Սպասուհին որ դռան մեջ կը տնտնար դիտմամբ՝ աղեկ լուրը հասկնալու, ստիպվեցավ մեկնիլ խահվեի պատրաստության համար։

— Աղջիկս, սանկ քովս եկուր նստե նայիմ, շարունակեց Տ. Մկրտիչ։

— Աման, տեր հայր, սա բարի լուրդ ըսե, հիմա պիտի ճաթիմ, գոչեց տիկին Կերմերյան, որուն համբերությունը կը սպառեր տաներեցին ընթացքեն։

— Ձեզի խոսք մը ունիմ, սկսավ Տ. Մկրտիչ, բայց չըլլա թե վերջնականապես ամեն բան չլրացած չկարգադրված, դուրս ելլա հա...

Այս խորհրդավոր ներածությունը կրկնապատկեց երկու ունկնդիրներու ուշադրությունը, որոնք աչք ու ականջ կտրած կախվեցան Տ. Մկրտիչի շրթունքներեն։

— Ես չէի՞ ըսեր որ Սաթենիկս ես պիտի կարգեմ, առաջ տարավ տերտերը հաղթականորեն ձայնը բարձրացնելով և աղջկան ձեռքը իր ձեռքերուն մեջ առնելով։

Հետո, պահ մը Սաթենիկի ձեռքերը հայրաբար շփելե ետքը, խոսքը առաջ տարավ.

— Անոր անանկ փեսա մը գտա, որ խունկով մոմով գտնվելիք բան չէ. հարուստ, երիտասարդ, ուսումնական, պարկեշտ, խոհեմ... ամեն հատկությունները վրան կան, ու ասկե զատ, ազնվական, մեծ ընտանիքի զավակ...

Մայր ու աղջիկ, քիչ մը շփոթած, իրարու նայեցան։

— Ի՞նչ կա, ինչո՞ւ ատանկ իրարու կը նայիք, հարցուց տաներեցը, նշմարած էր նայվածքներու փոխանակությունը։

— Չէ՜, բան չկա, պատասխանեց Թագուկ հանըմ, միայն թե ե՞րբ եկար գեղեն...

— Երեկ առտու։

— Հա՛, անոր համար չես իմացեր, որ Սաթենիկս նշանեցինք... ներս մտար նե՝ կարծեցի որ իմացեր ու աչքի լույսի եկեր ես։

— Նշանեցի՞ք, գոչեց տերտերը կատարյալ զարմացումով մը, ե՞րբ, որո՞ւ, ինչպե՞ս։

— Շնորհքով մարդ է, դուն ալ իմանաս նե գոհ կ՚ըլլաս... Սարըբըյըքյան Մարտիրոս էֆենտիին հետ։

— Սա Սարըբըյըքյանը, ըսավ Տ. Մկրտիչ արհամարհանքի հոյակապ շեշտովմը, սա Շաբին֊Կարահիսարցի պաղ հերիֆը, որուն մայրը մեռավ դե... աման Թագուկ հանըմ, այսչափ ատեն սպասցուցիր աղջիկդ որ ատանկ մարդո՞ւ մը տաս։

— Շատ շնորհքով մարդ է... ամենքը գովեստը կ՚ընեն կոր։

— Կարճ խոսք մը ըսե՞մ, գոչեց տերտերը կտրուկ կերպով, ատ նշանտուքը ետ պիտի ըլլա. կամ գոնե իմ առաջարկած փեսացուս մեյ մը կը տեսնաք, չհավնիք նե, այն ատեն որու կ՚ուզեք տվեք աղջիկնիդ... ես ձեռքերս կը լվամ, կ՚ելլեմ մեջեն. բայց խիղճս հանդարտ կ՚ըլլա... արյուն ձեր ի գլուխ ձեր։

— Է՜յ, ես չեմ խառնվիր, կ՚ուզես նե հորը հետը խոսե, պատասխանեց Թագուկ հանըմ, որ զգաց թե ինքն իր գլխեն չպիտի կրնար ազատիլ տաներեցին ձեռքեն։

Հետո աղջկանը դառնալով՝

— Սաթենիկ, դուն ալ բան մը չըսե՞ս։

— Ի՞նչ ըսեմ, պատասխանեց աղջիկը, դեռ տեր հորը մարդուն ինչ գործ ընելը, ինչ վիճակ ունենալը չհասկցանք, որ անոր համեմատ կարծիք հայտնեմ։

Տ. Մկրտիչ, որ իր ծուխերը հիացական շվարման մը մեջ ձգելու միջոցները պետք եղած ատեն գործածելու մասին վարպետ էր, ոտքի ելավ, մոտեցավ սեղանին վրա դրված լամպային, բռնեց, օդին մեջ բարձրացուց զայն ու ապակիին մեջեն երևցած պետրոլը ցույց տալով գոչեց.

— Սա կը տեսնա՞ք կոր, իշտե ան մարդունն է ասիկա։

Հետո տիկին Թագուկին դարձավ նույն դերասանական ձևով և հարցուց.

— Քովի սենյակը լամպա ունի՞ք։

Եվ առանց պատասխանին սպասելու շարունակեց։

— Անոր մեջի պետրոլն ալ ան մարդունն է, դրացիին լամպաներուն պետրոլն ալ ան մարդունն է։ Թագուկ հանըմ, հինգշաբթի օր մը Ղալաթիայի ժամը ուխտի չե՞ս գացած։

Թագուկ հանըմ, որ ափ ի բերան տաներեցին խոսքերը մտիկ կ՚ըներ, ձայն չհանեց։

— Քեզի կ՚ըսեմ կոր, չե՞ս գացած, գոչեց տերտերը։

— Է՜յ, հա, մեղա, գացած եմ, ըսավ խեղճը, կես֊շվարած, կես֊ծիծաղկոտ։

— Մալթըզ սոխաղիեն[99] անցա՞ծ ես։

— Այո։

— Իշտե հոն, բախալներուն քով շարված բոլոր պետրոլի սնտուկները ան մարդունն է։

— Ըսել է ատ ըսած մարդդ գազ կը ծախե։

— Գա՞զ կը ծախե, բորբոքեցավ նորեն Տեր Մկրտիչ, գազ ծախողը ձեր Սարըբըյըքյան Մարտիրոսն է, ասիկա նավթի հորատեր է, հորատեր...

Սպասուհին սուրճը բերած էր։ Քահանան նստավ և լռությամբ խմեց, որպեսզի ատեն տա մայր ու աղջկան նավթի հորատերը մարսելու։

Տ. Մկրտիչ ավելի հանդարտած, երկար մեկնություն մը տալ սկսավ նավթային արտադրության վրա, հիշեց շատ մը միլիոնատերներու անունները, բացատրեց թե ինչպես գետնեն հարստությունը կը բխեր, թե ինչպես մարդիկ քիչ ժամանակի մեջ միլիոնատեր դարձած էին հոն, ևն։

— Ըսել է Ռուսաստանցի հայ մըն է այդ երիտասարդը, ըսավ Թագուկ հանըմ որ ալ սկսած էր շատ ուշադիր մտիկ ընել տաներեցին։

— Հարկա՛վ, հին Ղարաբաղցի իշխանական ցեղե մարդ է։

— Շատ հոր ունի՞ եղեր։

— Հապա, տասը տասներկու հատ։

— Միայն թե անոնց հայերենը թոհաֆ մըն է, փեք չի հասկցվիր։

— Աման մայրիկ, դուն ալ ինչ պարապ խոսքեր կ՚ընես, պատասխանեց Սաթենիկ, որ արդեն սկսած էր վառվիլ տասներկու հորերու քարյուղովը, շատ ալ աղեկ կը հասկցվի. իրավ անոնց հնչմունքը մերինեն տարբեր է. բայց ավելի անուշ է. ես, շիտակը, շատ կ՚ախորժիմ, մուզիկայի պես կու գա ականջիս... խոսած ատեննին կարծես թե կ՚երգեն կոր։

Ո՜վ նավթի հորեր, նավթի հորեր...

Տեր հայրը քաջալերյալ իր փեսացուին գտած ընդունելութենեն, ալ ավելի մանրամասնություններու մտավ անոր նյութական վիճակին մասին։

— Աղեկ մը չեմ գիտեր, բայց լսածիս նայելով, ամսական հինգ հազար ռուբլի եկամուտ ունի եղեր... ռուբլին սեպե[100] քի մեր մեջիտիեն ըսել է։

— Քա՛ Սաթենիկ, ոսկիի դարձուր քի խելքս հասնի, ըսավ Թագուկ հանըմ։

Հետո տաներեցին դառնալով.

— Երեկ ֆրափայի անուշ մը շինեցի. բեք խըյախ բան եղավ, մեյմեկ գդալ ուտենք։

— Հազար ոսկի կ՚ընե, պատասխանեց Սաթենիկ։

— Անանկ է նե, հայտե գնա սա անուշը ձեռքովդ բեր։

Երբ աղջիկը դուրս ելավ, Թագուկ հանըմ շարունակեց.

— Շիտակը կ՚ուզես նե, տեր հայր, ատ Սարըբըյըքյանը բնավ սիրտս չբռնեց, բայց ինչ ընեմ, Մարկոս էֆենտին «հա» ըսավ նե, «չէ» չըսի։ Հիմակ քանի որ ատանկ շնորհքով մեկը կա, նշանը ետ կ՚ընենք կը լմննա կ՚երթա... արդեն ի՞նչ տված է որ, մատնի մը իլե բիլեզիկ. անոր համար ալ բերան բանա նե՝ ձեռքը կու տանք կը ճամփենք. կռողը տեսնա իրեն ալ, բերած հեդիեներուն ալ երեսը... վո՜ւյ պաղ մարդը, մոռթուջի[101] կը նմանի։

Անուշեն հետո ճաշի ատենը եկավ և Թագուկ հանըմ հազար աղաչանքներով ստիպեց քահանան որ միասին ճաշեն։ Մեկնելու պահուն մայր և աղջիկ խոսք առին իրմե, որ հետևյալ առտու կանուխ գա և Մարկոս էֆենտիի հետ տեսակցի վերջնական որոշումի մը հանգելու համար, թեև իրենք նույն իրիկուն իսկ խնդիրը պիտի բանային։

Տ. Մկրտիչ իր հաջողութենեն գինովցած փողոց ելավ ու դեպի տուն ուղղվեցավ հաղթականորեն անձրևնոցը ճոճելով։

— Այս անգամ քու հախեդ կու գամ, կ՚ըսեր, խոսքը մտքեն Կուլյանին ուղղելով։

Քահանային ծրագիրը, ինչպես տեսանք, շատ պարզ էր. երևակայական փայլուն փեսացուի մը հույսովը ետ ընել տալ Կուլյանի ձեռքով կարգադրված նշանտուքը։

Մայր ու աղջիկ, շլացած իր պատմութենե, արդեն տրամադիր էին անմիջապես ճամփու դնելու Մարտիրոս աղան, սակայն Մարկոս էֆենտին կար տակավին և Տ. Մկրտիչ կը զգար որ անոնց չափ դյուրահավան պիտի չըլլար, ավելի դրական, ավելի շոշափելի մանրամասնություններ պիտի պահանջեր։

Տ. Մկրտիչի ուրախությունը կամաց֊կամաց տեղի տվավ հետևյալ օրը Կերմերյանի հետ ունենալիք տեսակցության պատճառած մտահոգությանց առջև և երբ տուն հասավ գրեթե զղջացած էր քինախնդրության ազդեցության տակ սարքած դավին համար։

Այսուհանդերձ ալ ետ չկարենալ դառնալու չափ առաջ մղած էր գործը և հետևյալ առտու ստիպվեցավ Կերմերյանենց տան ճամփան ձեռք առնելու, Մարկոս էֆենտիի հետ ունենալիք տեսակցութենեն ծագելիք դժվարություններու մասին իր ծրագիրը կազմելե ետքը։

Զ.

Տեր Մկրտիչի մտատանջությունը անհիմն չէր։ Մարկոս էֆենտի երբ կնոջմեն իմացեր էր տաներեցին այցելությունը և ռուսահայ նավթի հորատերին պատմությունը, փոխանակ Թագուկ հանըմին ու Սաթենիկին պես մեկեն ի մեկ շլանալու, ընդհակառակն շատ վերապահությամբ և շատ կասկածանքով մտիկ ըրեր էր Թագուկ հանըմին, և անոր հափշտակության վրա պաղ ջուր լեցուցեր էր, խորտակիչ, ցուրտ խոսքով մը.

— Կեցեք նայինք, իրար մ՚անցնիք, օյին մը չըլլա ասոր տակը...

Հետևյալ առտուն երբ քահանան ներկայացավ, Մարկոս էֆենտի իրեն կը սպասեր հյուրասենյակը։

— Բարև, ո՞վ է նայինք Սաթենիկին համար գտած հարուստ մարդդ, հարցուց Տեր Մկրտիչին՝ երբ անիկա դեռ հազիվ սենյակեն ներս մտած էր։

Այս ընդունելությունը, որ գրեթե հարձակում մըն էր, անմիջապես զգացուց իրեն թե ինչ աստիճան ճշմարիտ էին իր վախերը խաղալիք խաղին նկատմամբ։ Այսուհանդերձ Տեր Մկրտիչ, որ դավի ու մեքենայությանց մեջ սնած ու անոնցմով սրած էր իր կարողությունները, կես֊ճամփեն դասալիք ըլլալով ետ դարձող մարդ չէր, մանավանդ երբ քինախնդրության ու շահամոլության կրկին մղումներուն առջև կը գտնվեր։ Տեսակցությունը գրեթե ճակատամարտ մը պիտի ըլլար, և պատրաստվեցավ ատոր։

— Գտած մարդս շենք շնորհք մարդ է և ոչ թե ոևէ Մարտիրոս Սարըբըյըքյան մը, պատասխանեց խրոխտ ու ամբարտավան կերպով մը։

— Մարտիրոս աղան անշնո՞րհք։

— Չէ, բայց չի կրնար բաղդատության դրվիլ Ղարաբաղի Մելիքներեն իջած ազնվական և ուսումնական երիտասարդի մը հետ։

— Մելիք, ազնվական, ուսումնական, պատասխանեց Մարկոս էֆենտի ձեռքի արհամարհոտ ճոճումով մը, ատոնք փոր չեն կշտացներ, ատոնք բախալը չառներ... ասիկա նայինք, ասիկա ունի՞...

Ու Կերմերյան աջ ձեռքի բթամատը ցուցամատին շփշփեց։ Այս շփումը, ինչպես հայտնի է, դրամը կը խորհրդանշանե։

— Նյութական կացությանը մասին արդեն տեղեկություններ տված եմ Թագուկ հանըմին, ըսավ տաներեցը։

Եվ միշտ ավելի տրամադիր իր թեկնածուին նյութական վիճակեն ավելի ազնվական և ուսումնականի արժանիքները առաջ քշելու, ավելցուց.

— Խամսայի Մելիքներեն, մեծ ընտանիքե մարդ է, Մարկոս էֆենտի, և կատարյալ ուսմունք առած... համալսարանական մը։

— Ինծի նայե, տեր հայր, շարունակեց Կերմերյան, ես մորուքս չարշըին[102] մեջ ճերմկցուցած մարդ եմ. սա մելիքությունը, ուսմունքը, ևն մեկ կողմ ձգե և լրջորեն խոսինք... ի՞նչ է այդ մարդուն անունը։

— Մելիք֊Ղուկաս Կորկոտյանց։

— Հարո՞ւստ է։

— Եղբայր, հաշիվները բռնողը ես չեմ, միայն թե լսած եմ որ Կորկոտյանները հարուստ ընտանիք են։

Այս անորոշ հաստատությունը չգոհացուց Մարկոս էֆենտին, որ իր հարցաքննությունը առաջ տարավ՝ առանց սակայն կարենալ ճշգրիտ բան մը հասկնալու Կորկոտյանցի նյութական կացության մասին։ Այսուհանդերձ տերտերը բավական ճարպիկ գտնվեր էր իր սարքած խաղը առաջ վարելու, և նույնիսկ, ի վերջո, կրցեր էր Մարկոս էֆենտին հաշտեցնել Սարըբըյըքյանի նշանտուքը ետ ընելու գաղափարին հետ։

Կերմերյան, առանց տակավին կատարելապես համոզվելու Տ. Մկրտիչի խոսքերուն, ուզեց որ հորատերը իրենց տունը գա անգամ մը որպեսզի երես առ երես տեսնվին։

Այդ նախնական տեսակցութենեն ետքը, Մարտիրոս աղայի հետ խզումի խնդիրը պիտի նկատողության առներ։

Տեր Մկրտիչ դուրս ելավ ավելի մտատանջ քան իր այցելութենե առաջ։ Քանի կը մխրճեր իր դավին մեջ, այնքան կը զգար հետզհետե ծագելիք դժվարությունները։

Հիմակ ա՛լ փախուստի ճամփա չկար։ Պետք էր անպատճառ հարուստ ռուսահայ հորատերը ներկայացներ Մարկոս էֆենտիին, ինչ որ ալ ըլլար հետևանքը։ Կորկոտյանց անունը զոր ավագերեցը մեջ տեղ նետած էր, բոլորովին մտացածին բան մը չէր. իրավ այդ անունով ռուսահայ երիտասարդ մը վերջերս ներկայացած էր իրեն, Թիֆլիզի քահանաներեն մեկուն հանձնարարագրով։ Ղարաբաղցի էր և ուսումնական, ու ամեն ինքզինքը քիչ շատ հարգող Ղարաբաղցիի պես, իշխանական ցեղե։ Ինչպես կ՚երևար, Տ. Հայրը ծայրե ծայր սուտ պատմություն մը չէր հնարած, միայն թե պետք զգացեք էր քիչ մը իրողությունը բարեփոխելու և շպարելու։ Այսպես, օրինակի համար, Կորկոտյանց ամուսնության դիտավորություն չուներ բնավ, և հետո, պզտիկ անպատեհություն մը անշուշտ, հարուստ հորատեր մը չէր, այլ անգործ մանկավարժ մը, որ հացը ճարել կը հուսար Տ. Մկրտիչի ուղղված հանձնարարականին շնորհիվ, Պոլիս կամ գավառները պաշտոն մը ձեռք ձգելով։

— Ատ տղան պիտի կրնա իս ազատել, միայն թե վարպետությամբ գործը վարելու է, մտածեց քահանան։

Խնդիրը անշուշտ բավական պիտի դյուրանար, եթե երիտասարդը հավաներ դավակից ըլլալ իր սարքած խաղին, բայց Տ. Մկրտիչ, որ մանկավարժին նկարագիրը ճանչցած էր, կը զգար որ բացարձակապես անկարելի էր ատիկա, և նույնիսկ մտքեն չանցուց փորձ մը ընել այդ մասին։

Կորկոտյանց այն տիպարներեն էր, որոնք ընդհանրապես «ապուշ» մակդիրով կը մկրտվին Կերմերյանի տեսակեն գործի մարդոց կողմե. այն տարօրինակ տիպարներեն, որոնք կը համառին միշտ ուղիղ ճամփեն քալելու և հետևապես իրենց ամբողջ կյանքին մեջ հազիվ քանի մը քայլ կրնան ընել։ Արդեն ի բնե ուղղամիտ ու պարկեշտ, իր առած կրթությունը ալ ավելի մխրճած էր զինքը պարտավորության և բարոյականի աղետալից խորխորատին մեջ։ Կանուխեն կորսնցուցած էր ծնողքը և անոնց թողած փոքրիկ հարստության շնորհիվ կրցեր էր իր ձգտումներուն և ճաշակին համեմատ ուսմանը պարապիլ, առանց բռնակալ ազգականներու կամ անտանելի «բարերար»֊ներու նվաստացուցիչ ձեռնտվության պետք ունենալու։ Այս պարագան նպաստեր էր զարգացնելու իր մեջ խրոխտ ու անկախ նկարագիր մը, որ երբեք իրավախոհության կամ զիջողության տրամադիր չէր, երբ մանավանդ խնդիրը իր դավանած բարոյականի սկզբունքներուն վրա ըլլար։

Եթե նյութական վիճակը իր ապրուստը ապահովեր մինչև ետքը, բնականորեն անպատիժ պիտի կրնար շարունակել իր այլանդակ կյանքը, անվնաս փախուկի[103] մը լուսապսակը հորինելով գլխին շուրջը։ Բայց դժբախտաբար հորը ձգած ժառանգությունը, որ արդեն մեծ բան մը չէր և որուն մեկ կարևոր մասն ալ հորեղբայրները, գործի մեջ եփած վարպետ վաճառականներ, կրցեր էին իրենց կոկորդը անցընել, շուտ անհայտացավ, զինքն առանձին ձգելով իր բարոյական սկզբունքներուն հետ։

Այն ատեն սկսավ իրեն համար պարկեշտորեն կյանքը վարելու գերմարդկային պայքարը։ Նախ հորեղբայրները ուզեցին օգուտ քաղել իրենց եղբորորդիին չքավոր վիճակեն՝ զայն իրենց քով աշխատցնելով իբրև գրագիր և ջանալով մարդու կարգ մտցնել այն գժացած տղան, որ իր արտառոց վարք ու բարքով կը սպառնար ընտանիքին անունը աղարտելու։ Սակայն փորձը անհաջող գնաց. երիտասարդ Կորկոտյանցը անուղղա ուղղամիտ մըն էր և բնավ չհավանեցավ ճկիլ առևտրական խարդավանանքներու առջև։

Հորեղբայրները կտավեղենի մեծ խանութ մը ունեին որուն տետրակները պիտի բռներ երիտասարդը, սակայն օր մը պատահեցավ, որ աշկերտի մը բացակայության պատճառավ, ուղղակի գործ ունենա հաճախորդի մը հետ։ Խանութին վաղեմի ծուխերեն մեկն էր, որ կ՚ուզեր զանազան կերպասներ գնել։ Կորկոտյանց ցուցուց նմուշները — մարդը անոնց մեջեն ընտրեց երեք կտոր, կապոցները բերել տվավ ու իբրև սովորական նաքարատ մը և առանց ստիպողաբար պատասխանի սպասելու՝ հարցուց.

— Դիմացկուն և լավ տեսակե կերպասներ են, անանկ չէ՞։

Երիտասարդը որ շաբաթ մը առաջ հորեղբայրներուն հետ խանութին վաճառացուցակը պատրաստած ըլլալով ամեն ապրանքներուն որպիսությունը տեղեկացեր էր քիչ շատ, բնական կերպով մը պատասխանեց:

— Ո՛չ, պարոն, այս ապրանքները երկար ատեն խանութը մնացած ըլլալով, մանավանդ խոնավ տեղ, բոլորովին փտտած են։

Մարդը ափ ի բերան, գրագրին երեսը նայեցավ։

— Փտտա՞ծ են...

— Այո, և նույնիսկ անցած օր, երբ հորեղբորս հետ ապրանքներու ցուցակը կը գրեինք, ճիշտ ասոնց համար ըսավ, որ կույր մը պետք է, որ այս կերպասները կարենանք քշել։

Վաղեմի հաճախորդին շլմորումը գրեթե վախի փոխվեցավ։ Երիտասարդին հորեղբայրներուն ծանոթ ըլլալով, լսած էր անոնցմե, որ այդ խեղճ տղան շատ հավասարակշիռ միտք մը չուներ, բայց չէր կարծեր որ կապելու աստիճան խենթ մը ըլլա. հիմակ հետզհետե իրեն ուղղած խոսքերեն դող ելավ ու պատշաճ դատեց երիտասարդին ու իր միջև եղած անջրպետը քիչ մը ավելի լայնցնել, հեռու֊հեռու երթալով։

Նույն միջոցին Կորկոտյանցի հորեղբայրներեն մին մտավ խանութ։

— Օ՜, բարև, պարոն Ղուկաս, գոչեց խոսքը հաճախորդին ուղղելով, ապրա՞նք գնելու եկած եք, տեսնենք ի՞նչ ընտրեցիք։

— Ահավասիկ հավնածներս, պատասխանեց մարդը, ցույց տալով երեք կապոցները։

Վաճառականը մոտեցավ կապոցներուն, մեկիկ֊մեկիկ ձեռք առավ ու ամեն մեկին հիացողական ակնարկներ ուղղեց.

— Վա՜յ անօրեն մարդ, գոչեց ծիծաղելով, խանութին ամենեն լավ ապրանքները զատեր պիտի տանի։

— Բայց ձեր եղբորորդին քիչ մը առաջ կ՚ըսեր, որ այս կերպասները երկար ատեն խոնավ տեղ մնացած ըլլալով բոլորովին փտտած են։

Վաճառականը, այնչափ խաբեբա որչափ դերասան, չընկճվեցավ այս հարվածին տակ. ահագնագոչ քա՜հ֊քա՜հ մը ձգեց և իր եղբորորդիին դառնալով գոչեց.

— Ա՜յ, տխմա՛ր, ապո՛ւշ, խելագա՛ր, միթե չե՞ս գիտեր, որ պարոն Ղուկասը մեր խանութին ամենեն հավատարիմ հաճախորդներեն է և անոր պետք չէր ըսել այդ խոսքերը։ Գնա շուտ տետրակներովդ պարապե. հասկցա որ դուն հաճախորդները դեռ չես ճանչնար ու հետերնին վարվիլ չես գիտեր։

Երիտասարդը հեռացավ չկրնալով մեկնել թե ինչո՞ւ հորեղբայրը իր կերպասներուն գեշերը խանութին հավատարիմ ծուխերուն կը պահե։

Երբ վաճառականը առանձին մնաց գնորդին հետ, բացատրեց իրողությունը։

— Այս կերպասները մեր խանութին լավագույն ապրանքներեն են, հետևաբար չենք ուզեր որ պատահական գնողներու տանք, այլ կը պահենք մեր սովորական ու բարեկամ ծուխերուն. ասոր համար պատվիրեցի այս ապուշին, որ երբ անծանոթ մեկը գա ու անոնցմե ուզե, ըսե իրեն որ փտտած ապրանքներ են... հասկցա՞ք, պարոն Ղուկաս, հասկցա՞ք...

Այնչափ լավ հասկցավ պարոն Ղուկաս, որ առանց կապոցներու գնույն վրա երկար բծախնդրություններ հարուցանելու վճարեց ու մեկնեցավ։

Բարեբախտաբար հաճախորդը պարոն Ղուկասի պես միամիտ մըն էր, մտածեց վաճառականը, եթե ոչ աղեկ գործ պիտի տեսնեինք մեր խելագար եղբորորդիին շիտակ խոսքերովը։

Այսուհանդերձ Կորկոտյանցի անհեթեթ ընթացքը այնքան տարօրինակ էր, որ իրիկունը երկու եղբայր խորհրդակցութենե մը ետքը որոշեցին անմիջապես ճամփու դնել այդ վտանգավոր ճշմարտախոսը, որ ապահովաբար վերջ ի վերջո հիմարանոցի մը մեջ պիտի լրացներ իր ասպարեզը։

Երիտասարդն ալ, իր կողմեն, գործնական կյանքի մեջ ըրած այս ձախող սկզբնավորութենեն հետո, վճռեց այլևս հրաժարիլ վաճառականութենեն ու գաղափարն ունեցավ ուսուցչությունն ընդգրկելու, գործ մը, ուր ոչ միայն իր սկզբունքները ամենօրյա հարվածներու պիտի չենթարկվեին, այլ նույնիսկ առիթը պիտի ունենար անոնցմով պատվաստելու ապագա սերունդը։

Հո՛ն ալ սակայն դառնություններ կը սպասեին խեղճ գաղափարականին։ Հո՛ն ալ տեսավ, որ ամեն մեկ քայլին խոչընդոտներ դեմը կը ցցվին, որոնք հաճախ ոտքի հարվածներու կը փոխվեին իր սկզբունքներուն ուղղված։ Կը տեսներ իր պաշտոնակից ուսուցիչները որոնք ծածկամտության, կեղծիքի, մեքենայությանց, երկդիմության ու շողոքորթության օժանդակությամբ իրար գլելով առաջ կ՚երթան ծամածուռ ճանապարհներե, մինչդեռ ինքն ուղիղ ճամփուն մեջ անշարժ կը մնա, երկաթյա գնդակներու պես իր քայլերը կաշկանդող սկզբունքներուն շնորհիվ։

Այն ատեն Կորկոտյանց, հուսահատ, ուզեց թողուլ Կովկասը և նոր փորձ մը ընել Պոլսո մեջ շարունակելու ուղիղ ու պարկեշտ մարդու կյանքը։ Միամիտ ու լավատես հավատք մը ուներ մարդերու մասին և կը կարծեր թե իր միջավայրին ապականությունը մասնական պարագա մըն է և թե ամեն տեղ հարկավորապես նույնը պիտի չըլլար։ Պոլսո մեջ ոևէ ծանոթ չուներ. հոն հասած էր գրպանը Տ. Մկրտիչի ուղղված հանձնարարականով մը միայն և ուղղակի ներկայացած էր քահանային որուն պարզած էր իր կրած դառնությունները և այն հույսերը, որոնցմով ուժովցած կու գար Պոլիս։

Տ. Մկրտիչ հետաքրքիր մտիկ ըրեր էր երիտասարդին՝ բժշկի մը պես որ բացառիկ մտագարի մը նորօրինակ ու շահեկան մենամոլությունը կը տեսնե։ Անուշ խոսքերով պարուրեր էր զինքը և խոստացեր էր ձեռքեն եկածն ընել իր բաղձանքին համեմատ պաշտոն մը գտնելու համար։

— Քիչ մը խենթուկ, բայց աղեկ տղա մը կ՚երևա կոր, մտածեր էր երիտասարդը ճամփա դնելե ետքը։

Այս առաջին տեսակցութենե հետո՝ Կովկասցին ալ գրեթե շաբաթը երեք անգամ կանոնավորապես կը հանդիպեր քահանային տունը, իմանալու համար թե գործի մասին հույս մը կա՞ր։

Հիմակ որ ընթերցողները ճանչցան Կորկոտյանցը, անշուշտ համակարծիք են Կերմերյանենց տաներեցին, որ կը մտածեր թե անօգուտ էր անոր մեղսակցությամբ իր մեքենայությունը հաջողեցնելու ջանալ։

— Այդ տղեն օգուտ քաղելու միակ միջոցն է զինքն ալ խաբել, վճռեց Տ. Մկրտիչ որոշապես։

Հետևյալ առտուն իսկ երիտասարդը իր սովորության համեմատ եկավ նոր լուր փնտռելու։

— Բարի եկար, տղա՛ս, գոչեց քահանան իր պաշտպանյալին, աղեկ լուրեր ունիմ քեզի հաղորդելու։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1900֊1901
(անավարտ)

Թերթոն այս վեպը սկսել է լույս տեսնել Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում (Փարիզ, 1900, №№ 6֊12, 1901, №№ 3-5.— գլուխների համարակալումը համապատասխան է «Անահիտ»-ի հրատարակությանը)։ Ինչպես Օտյանի սովորությունն էր, նա վեպը գրել է մաս առ մաս։ 1901թ. Չոպանյանի հետ ունեցած տարաձայնության պատճառով (Չոպանյանը, հնչակյանների նոր թևին միացած, արշավանք էր սկսել Արփիար Արփիարյանի դեմ, ինչը Օտյանի հետ բախման պատճառ է դառնում) Օտյանը ընդմիշտ հեռանում է «Անահիտ»֊ից։ Ստեղծագործության տպագրությունը դադարում է, այն անավարտ է մնում, իսկ հետագայում Օտյանն այդպես էլ չի անդրադառնում այս թերթոն վեպին, քանի որ, ինչպես համարում է ժամանակակից օտյանագիտությունը, հեղինակը ձեռնամուխ էր եղել «Գործ եփող մը» (1895) վեպի երկրորդ՝ «Միջնորդ տեր պապան» վերնագրով տարբերակին (1920), իսկ «Գործի մարդիկը» ըստ էության վերջինիս տարբերակն էր։ (Ծանոթ. հրատ.)

ՊԱՏԵՐԱԶՄ ԵՎ... ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ընտանեկան նամականի)

Նախաբանի տեղ

Լև Թոլսթոյի աշխարհահռչակ վեպին հայերեն թարգմանությունը չէ որ պատիվ պիտի ունենամ ներկայացնելու մեր ընթերցողներուն, այլ երկու եղբայրներու միջև փոխանակված նամակներու արձակ մը։ Իսկ խորագիրը, զոր փոխ կ՚առնեմ ռուս մեծանուն իմաստունեն, պարզապես իրեն վերադարձնելու համար է, երբոր նամակներու հրատարակումը ավարտվի։ Ուրեմն բանագողություն չկա գործին մեջ, այլ բանափոխառություն։

Ո՞վ են այս երկու եղբայրները որոնց ընտանեկան գաղտնիքները այսպես անխորհրդապահության չորս հովերուն կը ցրվեմ։ Ամեն ընթերցող իրավունք ունի այս հարցումը ուղղելու ինծի և ես պատասխանելե չեմ կրնար խուսափիլ։ Պատմեմ ուրեմն իրողությունը իր բովանդակ եթերային մերկությամբ։

Քրիստոնյաներու Զինվորագրության օրենքը գործադրվիլ սկսելուն պես երեք եղբայր, Մարուքե, Հովնան և Սիմոն Խոշաֆյան, ընտանեկան ժողով մը կազմեցին, իրենց դիրքը որոշելու համար հանդեպ նոր օրենքին։ Անդրանիկը, Մարուքե, ամուսնացած և հայր երկու զավակներու, նախ խոսք առավ և ըսավ.

— Ինչպես հայտնի է, ես իբրև մուին[104], ամուսնացած և երկու զավակներու տեր և միանգամայն մորս նեցուկ, զրկված պիտի մնամ հայրենիքին համար արյունս թափելու փառքեն...

Եվ այս խոսքերը արտասանած ատեն երկու խոշոր արցունքներ, մին աջ, մյուսը ձախ աչքին անկյուններեն մեկնելով՝ համրընթաց և համաչափ գնացքով մը սկսան սահիլ այտերեն վար, քիչ մը շատ խմած գինովներու պես, որոնք զառիվայրե մը կը գլտորին։

— ... Թափելու փառքեն, շարունակեց Մարուքե, բայց դուք որ ընտանեկան շղթաներու մեջ ձեր էությունը չեք կապկպած, որ ձեր բազուկները, ոտքերը, գլուխը և ձեր մարմնույն մյուս բոլոր հարակից մասերը կրնաք տրամադրել հայրենիքին, անշուշտ բախտ պիտի ունենաք օգտվելու նոր օրենքի տրամադրությունեն և պիտի վազեք թշնամիին առջև, ջանալով որ գնդակներն ուղղակի ձեր սրտին գան և ոչ թե հետույքին։

Լուռ ծափահարություն մը ողջունեց անդրանիկին այս մարտաշունշ խոսքերը։ Հովնան, երեք եղբայրներու երկրորդը, խոսք առավ իր կարգին. պարզեց հայրենասիրական պարտականությանց մասին իր աշխարհայացքը, ըսավ թե ինք զինվոր ըլլալով՝ երկրին մեկ զինվոր մը միայն նվիրած պիտի ըլլար, ինչ որ անբավական էր զինքը կրծող հայրենասիրության համար, ինք կ՚ուզե բազմապատկվիլ և փոխանակ մեկի՝ հինգ, վեց և եթե կարելի էր, ութը, տասը զինվորներ նվիրել հայրենիքին, զինվորի հանք մը ըլլալ անսպառ, ուրկե հայրենիքը կարենար ուզած ատեն քաղել իրեն պետք եղած բազուկները։ Ու այս սուրբ նպատակին հասնելու համար, հետ երկար և քրտնաջան խորհրդածության, որոշած էր ամուսնանալ անմիջապես և իսկույն սկսիլ զինվորաշինության գործը։

— Միտքդ հասկցա, ըսավ կրտսերը Սիմոն, հեգնոտ քմծիծաղով մը, պարզապես կ՚ուզես ամուսնանալ որպեսզի զինվոր չերթաս և ընտանեկան խաղաղ անդորրությունը վայելես... լա՛վ, ուզածիդ պես ըրե, հայրենիքը կրնա վազ անցնիլ քեզի պես երկչոտներե, ես «համենայն դեպս» անպայման զինվոր պիտի ըլլամ, նույնիսկ եթե քվեն ինծի չելլա...

Պետք է ըսել որ երեքն ալ անկեղծորեն կը խոսեին, իրենց բնական տրամադրության հետևելով, թեև կարելի է պնդել, որ այդ տրամադրությունը քիչ մըն ալ շինծու էր իրենց երկարատև ընթերցումներուն շնորհիվ։ Այսպես, օրինակի համար, Մարուքե հավատացյալ ընթերցող մըն էր «Բյուզանդիոն»֊ի, Հովնան կույր ընթերցող մը «Ժամանակ»֊ի և Սիմոն խանդավառ ընթերցող մը «Ազատամարտ»֊ի։ Այս ընթերցումներուն անմիջական արդյունքը այն եղած էր, որ առաջինը իր ձմեռվան փայտն ու ածուխը հուլիս ամսեն կ՚առներ ու կը մթերեր տան մեջ, երկրորդը՝ մտացածին ու զգայացունց պատմություններով կը խաբխբեր դեմը ելլողը, իսկ երրորդը մեջքի մետաքսե գոտին իբրև վզնոց կը գործածեր և ազգ բառը ազք կը հնչեր և անպատճառին անպայման կ՚ըսեր։

Եվ եղավ այնպես, ինչպես տնօրինված էր ընտանեկան խորհրդակցական ժողովին մեջ։ Հովնան ափ֊յափոյ ամուսնացավ ընտանեկան խաղաղությունը և նորածիններու ճիչերն ու արտադրած հոտերը նախընտրելով՝ զինվորի պատերազմական կյանքեն, թնդանոթի որոտումներեն, վառոդի հոտերեն, մինչ Սիմոն, որուն քվեն ելած էր արդեն, մախաղը կռնակը զարկած, զինվորական վերարկուն ուսին վրա, խրոխտ ու առնական, շոգեկառք կը մտներ երթալու համար դեպի երկրորդ զորաբանակը, ուր պիտի սկսեր իր չարքաշ հայրենասերի փառավոր կյանքը։

Մինչև այն ատեն միևնույն երդիքին տակ քով քովի ապրող այս երեք եղբայրներու համար կյանքի այս հեղաշրջումը և բաժանումի դառնությունը նոր բուռն ազդեցություն մը ըրավ ամենուն վրա հավասարապես։ Ու երբ երկու եղբայրները իրենց կրտսեր հոգեհատորը առաջնորդեցին Սիրքեճիի կայարանը, ուրկե անիկա պիտի երթար հայրենիքին նվիրվելու, Մարուքե իբրև երթաս բարովի ընծա տուփ մը նամակաթուղթ և պահարան տվավ զինվորին, մինչ Հովնան արտասվալից աչքերով անոր կը հանձներ գրիչ մը և շիշ մը մելան և կ՚ըսեր.

— Սիմոն, գոնե երկու շաբաթը անգամ մը նամակդ անպակաս ըրե։

Եվ ահա այն ատեն կանոնավոր թղթակցություն մը սկսավ երկու եղբայրներու միջև, որոնք փոխն ի փոխ իրար կու պատմեին մին իր մարտական արկածախնդիր կյանքը, մյուս իր ընտանեկան անդորրիկ խաղաղությունը... Ահա թե ուրկե ծագում առավ այս ընտանեկան նամականիին ընդհանուր տիտղոսը «Պատերազմ և խաղաղություն»։

Մտերմական շրջանակի մը մեջ միայն կարդացվելու սահմանած այս նամակները հրատարակելով կը կարծեմ օգտակար ծառայություն մը մատուցանել մեր այն բոլոր երիտասարդներուն՝ որոնք զինվորական ծառայության տարիքին մեջ գտնվելով հաճախ փորձություն կ՚ունենան զորանոցեն փախչելով ամուսնության առագաստին տակ ապաստանելու, և միտքերնին չեն բերեր այն ծանոթ առածը թե «մարդ երբ անձրևեն կը փախչի՝ հաճախ կարկուտի կը հանդիպի»։

Հրատարակելի նամակներուն բնագիրները պահված են քովս թերահավատ ընթերցողներու տարակույսը փարատելու համար, եթե հարկ ըլլա։

Ա.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1909 սեպտեմբեր

Սիրելի եղբայրս,

Կեցցե՛ներու խանդավառ տարափի մը տակ երբ մեր շոգեկառքը ճամբա ելավ Սիրքեճիի կայարանեն ու դուք աչքերնես անհետացաք, պահ մը հուզված մնացի վակոնիս պատուհանին առջև։ Բայց այս երազուն դիրքս երկար չտևեց։ Ընկերներես մին կռնակիս մեջ տեղը կռուփի[105] աղվոր հարված մը իջեցուց կատակի համար և իսկույն ետիս դարձա, քահքահներու ընդհանուր աղմուկի մը մեջ։

Տասը հոգի քով քովի սեղմված էինք, այսուհանդերձ խոլ զվարթություն մը, թերևս քիչ մը շինծու և բռնազբոսիկ, տիրած էր ամենուս վրա։ Դուրսը երկաթուղիին ճամբուն երկայնքը կեցող բազմությունը.

— Կեցցե՛ն զինվորները, կեցցե՛ հայրենիքը, կեցցե՛ ազատությունը, կ՚որոտար։

Որոնց մենք ալ հոմանիշ ու բարձրագոչ կեցցեներով կը պատասխանեինք։

Հետզհետե անցանք Գում Գափուի, Յենի Գափուի, Սամաթիայի, Յետի Գուլեի և Մաքրի գյուղի կայարաններեն, նույն խանդավառ ցույցերու և ոգևորության մեջ։

Սիրտս ուրախութենեն կը խայտար և ինծի այնպես կու գար, որ նույն միջոցին, եթե հարկ ըլլար, ես առանձին պիտի կրնայի դիմադրել Եվրոպական նիզակակցության մը, եթե փորձե մեր հայրենիքին մեկ պատառին աչք տնկելու։

Ա՜հ, սիրելի Հովնան, գեղեցիկ ու վսեմ բան մըն է զինվորությունը։ Զգա՜լ թե քու հրացանիդ ու բազուկիդ ապավինած են միլիոնավոր մարդիկ, զգա՜լ թե դուն ես որ սահմանագլխին վրա անքուն կը հսկես, որպեսզի հանդարտ սրտով հողագործը իր հունձքը քաղե, վաճառականը իր առուտուրը ընե, պաշտոնյան իր թիկնաթոռին վրա մրափե, ուսումնատենչ երիտասարդությունը դպրոցական գրասեղաններու վրա իր ապագան պատրաստե, բանաստեղծը երգե, հեղափոխականը գործե, աղվոր աղջիկները սիրաբանեն և անմեղ մանկտին ցատկռտեն փողոցները... Այո՛, մտածե՜լ որ հայրենիքը քու բազուկիդ հենած է՝ միթե կարելի՞ է ասկե հոյակապ երազ մը ունենալ։

Մեր ուղևորությունը, մինչև Էտիրնե[106], կրնամ ըսել, եթերային անուրջ մը եղավ. անընդհատ երգ, ծիծաղ, կեր ու խում։ Մեր վակոնին մեջ միակ հայն էի ես, կային նաև երեք թյուրք, երկու առնավուտ, մեկ հույն, մեկ հրեա, մեկ արաբ և մեկ լազ։

Հետևյալ առտու կանուխ հասանք Էտիրնե և երբ մեր վակոններու անվերջանալի շարքը մտավ դրոշակազարդ կայարանը ու կանգ առավ, զինվորական նվագախումբը սկսավ հնչել...

Ամենքս ուրախ զվարթ վար ցատկեցինք վակոններեն, փառաշուք տոնի մը գացող հանդիսականներու պես։

Սիմոն

Բ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1909 սեպտեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Ուրախությո՜ւն, երջանկություն։ Մե՜ղք որ դուն հոս չէիր, մինչև ետքը քեզ հիշեցինք ու կենացդ պարպեցինք։

Մեկնելեդ հազիվ շաբաթ մը ետքը կատարեցինք հարսանիքը, որովհետև արդեն իսկ ետևես ինկած էին զինվոր առնելու համար։ Ինչ որ է, փառք աստուծո, այժմ ազատվեցա։ Հիմա մուին եմ։

Սիրելի եղբայրս, չես գիտեր որչա՜փ երջանիկ եմ այս ամուսնությունը կնքելուս և կարծեմ ամուսնական կյանքը, զինվորական կյանքին հետ այն երկու բևեռներն են, որոնց վրա կը թավալի մարդկային կյանքի գունտը, սա տարբերությամբ, որ մինչ բևեռները սառուցյալ են, ընտանեկան բույնն ու զինվորի վրանը ջերմության մեջ կ՚եռուզեռան։

Ա՜հ, սիրելի Սիմոն, քու զվարթ ուղևորությունդ դեպի Էտիրնե ու իմ բերկրալի գնացքս դեպի հարսանեկան առագաստը՝ կարծեմ հար և նման են իրարու։ Նույն խանդավառ կեցցեները, նույն ուրախությունն ու հրճվանքը, նույն բաժակները և բարեմաղթությունները, նույն երգերն ու պարերը։

Այս նամակս կը գրեմ հարսանիքի գիշերն իսկ, երբ տակավին հարսնևորները ամբողջովին չեն մեկնած տանեն ու հարսը նոր փոխադրված է իր սենյակը։ Ասիկա գուցե տարօրինակ թվի քեզի, բայց դիտմամբ նամակ գրելու համար այս գերագույն րոպեն ընտրեցի, որպեսզի ցույց տամ որ կյանքիս ամենեն հանդիսավոր վայրկյանին չեմ մոռցած քեզի։

Բայց անշուշտ չես պահանջեր, որ նամակս շատ երկարեմ։ Իմ պաշտելի Հերմինես կը սպասե ինծի սրտատրոփ, գոնե այնպես կ՚ենթադրեմ։ Պարտականությանս ձայնը զիս կը կանչե իր մոտ։

Քու նամակեդ կը տեսնեմ, որ գոհ ու երջանիկ ես զինվորական կյանքեդ. ապրիս ուրեմն։ Ես ալ կը խոստովանիմ որ քեզի չափ գոհ ու երջանիկ եմ այս միջոցիս և թե ամուսնական լուծը ուսերուս վրա պիտի կրեմ այնքան թեթևությամբ, որքան դուն մաուզերի հրացանդ։ Եվ եթե քու հրացանդ վեցհարվածյան է, գուցե ես ալ այդ մասին քենե նախանձելու բան մը չպիտի ունենամ:

Հովնան

Գ.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1909 հոկտեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Առաջին խանդավառությունները և կեցցե՛ները անցնելեն ետքը, հիմա, երեկվընե ի վեր, զորանոցի կանոնավոր կյանքը կ՚ապրինք՝ թեև մարզանքները քանի մը օրեն հազիվ պիտի սկսինք, որովհետև մեր գունտին հարյուրապետը, որ շատ ազնիվ ու հաճոյակատար անձ մըն է, նկատելով քրիստոնյաներու անվարժությունը զինվորական կյանքին, մեզ չխրտչեցնելու համար որոշած է կամաց֊կամաց և աստիճանաբար վարժեցնել մեզ զինվորի վսեմ պարտականություններուն։ Մեր տասնապետը, չավուշ[107] Ահմետը թեև խստաբարո և անտանելի մեկը կը թվի, բայց գոնե առայժմ հետերնիս աղեկ կը վարվի կոր։

— Տղաքս, բանի մը պետք ունի՞ք, հանգի՞ստ եք, և այլն ըսելով կը խոսի հետերնիս, բայց այնպիսի դեմքով մը, որ կարծես ներքնապես ըսել կ՚ուզե.

— Կրողը տեսնա ամենուդ ալ երեսը։

Այսուհանդերձ, ինչպես ըսի, երեսանց աղեկ կ՚երթա հետերնիս։ Մեր փոքրիկ խմբակը կը բաղկանա երկու հայե, երկու հույնե, մեկ հրեայե, մեկ առնավուտե և երկու թյուրքե։ Կերակուրը միասին կ՚ուտենք և միևնույն խովուշը[108] կը պառկինք։

Եթե ըսեմ, որ մեր կերակուրները Թոքաթլյանի ճաշարանին կերակուրներուն կը հավասարին, ապահովաբար չափազանցած կ՚ըլլամ։

Ընդհանրապես փիլավը անպակաս է։ Առատ յուղով պատրաստած փիլավ մը, որուն մեջեն երբեմն համազգեստի կոճակներ, գնդասեղ, դերձան, կաշիի կտոր, կոտրած սանտր, պարապ փամփուշտ և ուրիշ այս կարգի օգտակար և զինվորներու անհրաժեշտ մանր առարկաներ կ՚ելլեն։ Հրեա ընկերս զանոնք խնամով կը պահե, իբրև ցեղերու համերաշխության հիշատակ և կամ գուցե օր մը անոնցմե օգտվելու համար։

Բայց, խոսքը մեջերնիս, Պուլկարիո հետ կռվի մը մասին այս օրերս կը խոսվի կոր։

Քանի մը օրե ի վեր փորհարություն մը ունիմ, բայց կը հուսամ որ հետևանք մը չունենար։

Սիմոն

Դ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1909 հոկտեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Ստացա նամակդ որուն մեջ չեմ գիտեր ինչ մելամաղձիկ շեշտ մը կար, որ չէր համապատասխաներ առաջին նամակիդ խանդավառ զվարթության։

Ափսո՜ս, կյանքը շարունակական տոն մը չէ։ Այս ճշմարտությունը՝ ինչպես դուն՝ ես ալ հասկնալու վրա եմ։ Ինչպես դուն քու չավուշ Ահմետդ ունիս, որ արդեն սկսած է մտատանջություն տալ քեզի, ես ալ, Հերմինեիս քով ունիմ զոքանչս, Նեմզուր հանըմը, որ ճիշտ քու տասնապետիդ պես թեև երեսանց տակավին մեղր ու կարագ է, սակայն մերթ ընդ մերթ քացախի բարկ համ մը տալ կը սկսի։

— Վա՜խ յավրուս, աս աչքերուդ բոլորտիքը ինչ եղեր է, կ՚ըսեր երեկ առտու Հերմինեին։

— Ի՞նչ կա որ, հարցուցի։

— Ի՜նչ պիտի ըլլա, մեղա՜, կասկապուտ եղեր է... երեսին գույնն ալ պատ է դարձեր... իմ գիտցածս՝ ամեն բանի չափը կա... մեղա, ամեն մարդ ալ փեսա կ՚ըլլա ամա, յոլովը[109], վա՜խ, վա՜խ, վա՜խ...

Այս խոսքերը կարծեմ ավելի անհաճո են քան քու կերած փիլավդ, բայց առայժմ առանց ձայն հանելու կը կլլեմ կոր, մանավանդ որ Հերմինեն այդ հարցի մասին բոլորովին տարբեր աշխարհայացք մը ունի։ Եվ երբ երեկ զոքանչս այս խոսքը արտասանելե ու դեպի ինծի խոժոռ նայվածք մը արձակելե ետքը դուրս ելավ, Հերմինե իր հրեշտակային ձայնովը ըսավ.

— Դուն անոր խոսքին մի նայիր... հա՞, աղվորս...

Այսպես ուրեմն չավուշ Նեմզուր, մեղա՜, Նեմզուր հանըմ մեր ամուսնական խովուշին մեջ կը համապատասխանե քու տասնապետիդ և նույնիսկ քիչ մըն ալ կը գերազանցե զայն, քանի որ քուկդ տակավին իր ակռաները ցույց տալ չէ սկսած։

Բայց, սիրելի եղբայր, պետք է համակերպող ըլլանք և համբերությամբ տանինք զինվորական և ամուսնական կյանքի պարտականությունները։

Թյուրքիո և Պուլկարիո միջև հավանական պատերազմի մը երկյուղները կարծեմ շատ վաղահաս են։ Նմանօրինակ վախ մը ես ալ կրեցի երկու օր առաջ և պահ մը կարծեցի թե կռիվ պիտի ծագեր մորս և զոքանչիս միջև կորուսած ասեղի տուփի մը առթիվ, սակայն խնդիրը իրավարարությամբ կարգադրվեցավ։ Կը հուսամ, որ նույնը կը պատահի նաև երկու տերություններուն միջև։

Առայժմ շատ սեր և համբույր իմ և կնոջս կողմե։

Հովնան

Ե.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1909 նոյեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Շիտակը, եղբայր, այս զինվորական կյանքը դյուրավ ուտելիք ապուր չէ։ Արտաքինեն փայլուն ու շողշողուն կ՚երևա բայց մեյ մը մեջը մտա՞ր մի, համը հոտը կը փախի։ Էտիրնե, ինչ որ էր, գեշ աղեկ կ՚երթայինք կոր, բայց հոն չթողուցին մեզ։ Հազիվ թե քիչ մը զենք բռնելու վարժվեցանք, մեզ ճամբա հանեցին։ Այս ուղևորությունը նախ կառախումբով կատարեցինք, բավական հանգստավետ պայմաններու մեջ։ Անցանք Տետեաղաճեն, Տրամայեն, Սերեզեն և հասանք Տեմիր Հիսար։ Անկե անդին, մինչև Ճումատ Պալա ուր կ՚երթայինք, տակավին քանի մը օրվան ճամբա կար զոր հարկ էր ոտքով կտրել։ Ու այսպես լեռներե ու ձորերե, գետերե ու անտառներե անցնելով, քարերուն ու մացառներուն վրա կոխկռտելով, մերթ արևին տակ խաշելով հասանք Ճումատ, որ Մակեդոնիո մեջ փոքրիկ քաղաք մըն է թյուրք և պուլկար սահմանագլխեն ժամ մը ասդին։

Զարմանալի բան էր գաղափարներու այն հեղաշրջումը, որ մեր ճամբորդության միջոցին տեղի ունեցավ գրեթե մեր ամենուս մեջը։ Կը հիշեմ մեր Պոլսեն մեկնած օրը, այն ի՜նչ պատերազմաշունչ ոգևորություն մը կար ամենուս վրա, կռվելու, կրակին մեջ նետվելու խոլական փափաք մը, ի՜նչ մարտական երազներ... Բայց ահա Էտիրնեի մեջ իսկ սկսավ հեղաշրջումը, գաղափարային բարեշրջումը երբ մաուզերները մեր ձեռքը տալով մեկիկ֊մեկիկ բացատրեցին անոնց սպանիչ կատարելությունները։ Մեր պատերազմասեր հրեա ընկերը, որ Մեքսիքայի կամ Ճաբոնի դեմ կռվելու պատրաստակամություն կը հայտներ, սա արդարացի դիտողությունը ըրավ, երբ մեր հրազեններու ներբողը կ՚ընեին։

— Իրավցնե հրաշալի գործիք. բայց ափսոս որ անոնք ալ նույնը ունին...

Էտիրնեեն ճամբա ելլելով, քանի կը հառաջանայինք սահմանագլուխ նույն համեմատությամբ մեր խաղաղասիրական զգացումները կը զորանային։

Ճումատ Պալայի մեջ երբ մեզի ցույց տվին Պարաքովայի ճամբան, որուն կամուրջին կեսեն կը սկսի պուլկարական սահմանագլուխը, տարօրինակ բան մը անցավ մեջերնիս։ Թոլսթոյի, Ֆրետերիք Փասիի[110], Նոպելի[111], Սթեյտի և բոլոր pacifiste֊ներուն, բոլոր խաղաղության քարոզիչներու պատկառելի ու պաշտելի դեմքերը ցցվեցան մեր առջև... Իրա՛վ, ի՜նչ տգեղ, ի՜նչ հրեշային բան է պատերազմը։

Վերջին պահուն կ՚իմանանք թե սահմանագլխին վրա դեպք մը պատահած է ու հավանորեն մեզ դեպի հոն պիտի փոխադրեն։ Աստված ինք ողորմի...

Սիմոն

Զ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1909 նոյեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Քաջությո՛ւն, եղբա՜յր, կյանքը զավեշտախաղ մը չէ, և ամենքս ալ տառապելու համար ծնած ենք։ Միթե կը կարծես թե ե՛ս, իմ ամուսնական կյանքիս մեջ, քենե նվա՞զ կը չարչարվիմ, միթե կը կարծես թե մաուզերի հրացան մը ավելի՞ սպանիչ է քան զոքանչի մը լեզուն... Եվ միթե ընտանեկան հարկի գորգերուն տակ չի կա՞ն մացառներ ու քարեր ծածկված՝ որոնք թավալգլոր կը բերեն մեզ: Պարաքովայի կամուրջը ես ամեն ժամ, ամեն րոպե ունիմ աչքիս դեմը ու երևակայությանս առջև, անակնկալ ընդհարումներու մշտնջենական հաճախանքովը։

Իրա՛վ որ երբեմն կը փորձվիմ հարցնելու ես ինծի թե ամուսնակա՞ն կյանքը ավելի տաժանելի է թե զինվորականը։ Ու չեմ կրնար վճռական պատասխան մը գտնել։

Ամեն պարագային՝ մտատանջությունը զիս ալ կը սկսի պաշարել։ Ապագայի պատերազմներու երկյուղը իմ վրաս ալ կը տիրե և, խոսքը մեջերնիս, արդեն իսկ զոքանչս իր պահեստի ուժերը զենքի տակ կոչելու սկսած է։ Երեկ վերջնագիրի պես սպառնալիք մըն ալ նետեց.

— Աղջիկս կ՚առնեմ կ՚երթամ, ըսելով։

Պարզապես անոր համար, որ թատրոն կամ գյուղ գացած ատեննիս զինքը միասին չենք տանիր հաճախ։ Կինս որ առջի ամիսները զոքանչ֊փեսայական անհամաձայնություններու միջոցին՝ միշտ իմ կողմս կը բռներ, այժմ կը սկսի հակիլ դեպի թշնամին, այնպես որ հավանական պատերազմի մը ժամանակ կռվող կողմերու զորությունն իրարու հավասար չպիտի ըլլան և ասոր համար հաճախ ստիպված եմ տեղի տալ զոքանչիս, որ օր ավուր ավելի անտանելի կը դառնա։

Դուն Ճումատ Պալայի մեջ գուցե հանգիստ չես կրնար քնանալ անակնկալ թնդանոթի մը ձայնին երկյուղեն, ես ալ հոս հանդարտ քուն մը չունիմ՝ զոքանչիս ձայնին հանկարծական որոտումի վախեն։

Ու երբ Նեմզուր հանըմի սպառնական ուրվականը ունիմ ամեն ժամ գլխուս վրա կախված՝ խեղճ Հերմինեն ալ իր դեմը ունի մայրս, որ այնքան կատարելությամբ անտանելի կ՚ըլլա իր կեսուրի դերին մեջ, որքան մյուսը իբրև զոքանչ։ Ընտանեկան կյանքի մեջ կեսուր և զոքանչ այն են, ինչ որ են պատերազմի ատեն քոլերայի և ժանտախտի համաճարակները կռվող բանակներուն մեջ։ Այսինքն գերմարդկային պատուհասներ։

Եվ սակայն քաջ ըլլանք երկուքս ալ։

Հովնան

Է.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1909 դեկտեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Պը՜ռռ... ցուրտն ու ձյունը մեկ կողմե և մյուս կողմե պո՜ւմ, պո՜ւմ հրացանի սուլումը, քաշվելիք բան չէ, սիրելի եղբայր, այս զինվորի կյանքը։

Անշուշտ թերթերու մեջ կարդացիր սահմանագլխին վրա պատահած դեպքը։ Երեկ պուլկար զորքեր սահմանագլխեն հինգ մեթր ասդին կ՚անցնին, մեր թյուրք պահակները հրաման կ՚ընեն որ ետ դառնան, անոնք կ՚ընդդիմանան, հրացանաձգություն մը կը սկսի, պուլկարներեն մեկը կը սպաննվի, մյուսը կը վիրավորվի, մեր կողմեն ալ զինվոր մը մահացու հարված մը կը ստանա։ Դեպքը պատահելեն երկու ժամ ետքը մեր ամբողջ գունտը սահմանագլխին վրա էր և ահա երկու կողմեն հրացանաձգությունը սկսավ։ Գնդակները մեր գլխուն վրայեն կ՚անցնեին սուրալով, մենք, գետնին վրա պառկած՝ ըստ բախտի հրացան կ՚արձակեինք, առանց դիմացնիս բան մը նշմարելու։ Հրացանաձգության առաջին տպավորությունը սոսկալի եղավ։ Սարսափես ամբողջ մարմնովս կը դողդողայի. միջոց մը նույնիսկ կարծեցի թե մեռած էի... Վերջապես հրաման ըրին կրակը դադրեցնելու։ Պուլկարները արդեն իրենց կրակը դադրեցուցեր էին մենե առաջ։ Լայն շունչ մը առի և ոտքի ելա. չէի մեռած, բայց բոլորովին վստահ չէի այս մասին և շուրջս կը նայեի ողջ մնալուս ապացույց մը փնտրողի մը պես։

Հանկարծ քիչ մը անդին նշմարեցի մեր ընկերը՝ Ավրամը՝ որ գետնին վրա տարածված էր հրացանը քովը դրած։

— Ոտքի չելլե՞ս, ըսի իրեն, պատերազմը լմնցավ։

Խեղճը ապուշ֊ապուշ սկսավ երեսս նայիլ առանց խոսելու։

— Ի՞նչ ունիս, վիրավորվա՞ծ ես։

Դարձյալ պատասխան չի կա։

Մտատանջությամբ ծռեցա իր քով և փայփայիչ ձայնով մը ըսի.

— Ավրա՛մ, իմ քաջ Ավրա՛մ, ի՞նչ ունիս, ինչո՞ւ չես խոսիր...

Մարդը դողահար ձեռքը բերնին տարավ, հասկցնելու համար, թե չէր կրնար խոսիլ։

Արդարև լեզուն բռնվեր էր։

Ահմետ չավուշ որ հեռուեն մեզի նշմարած էր, ինքն ալ մոտեցավ։

— Ոտքի չելլա՞ս, գոչեց ստենտորյան ձայնով[112] մը։

— Ահմետ աղա, խեղճին լեզուն բռնվեր է, ըսի։

— Լեզո՞ւն բռնվեր է մի, պոռաց մեր չավուշ, կեցիր ես հիմա անոր լեզուն կը բանամ։

Եվ դեպի վար ծռելով շառաչուն ապտակ մը իջեցուց Ավրամի երեսին.

— Ա՜, ա՜ֆ էտերսինիզ[113], Ահմետ աղա, աղաղակեց Ավրամ, որուն լեզուն բացված էր։

Ապտակաբուժական այս հրաշալի գործողութենեն ետքը, զինվորական գնացքով վերադարձանք Ճումատ Պալա ուր գեղացիները մեզ ընդունեցին կեցցեներով և ծափահարություններով։ Իրիկունը մեր Ահմետ չավուշին հարցուցինք թե մեր ըրածը պատերա՞զմ էր։

— Չէ՛, պատասխանեց, պատերազմը ասանկ չըլլար, ասիկա պարզ հրացանաձգություն մըն էր առանց նպատակի... Բուն պատերազմը ինշալլահ քանի մը օրեն կը տեսնաք, երբոր Ալպանիա երթանք...

— Ի՞նչ, Ալպանիա՞ պիտի երթանք կռվելու, հարցուցի ձայնով մը որ խիստ անայլայլ պիտի ըլլար եթե ծայրահեղորեն դողահար չըլլար։

— Այո՛, հարյուրապետը այնպես ըսավ... պիտի երթանք ապստամբ ալպանացիները զսպելու... այն ատեն ինշալլահ կը տեսնանք կռվին ինչ ըլլալը...

— Ինշալլահ, պատասխանեցի, գլուխս անդին դարձնելով։

Եվ ահա՛ մեր Ավրամը նշմարեցի.

— Ավրա՜մ, իմացա՞ր, պիտի երթանք ալպանացիները զսպենք...

— Ա՜, ա՜, ա... ա, պատասխանեց։

Նորեն լեզուն բռնվեր էր։

Սիմոն

Հ.Գ. Ահմետ աղա վայրկյան մը առաջ լուր բերավ, որ վաղն առտու կանուխ ճամբա պիտի ելլենք դեպի Առնավուտլուխ։ Գուցե այս վերջին նամակս ըլլա... աղոթեք հոգիիս համար։

Նույն

Ը.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1909 դեկտեմբեր

Սիրելի եղբայրս.

Պատերազմաշունչ և սրտահույզ նամակդ ձեռքս հասավ ճիշտ այն միջոցին, ուր երեք օրե ի վեր պատերազմը սկսած էր մեր տան մեջ... Արդեն քանի մը օրե ի վեր կը զգայի որ զոքանչս իր բոլոր պահեստի զորությունները հավաքելու վրա է։ Ես ալ այդ պատրաստություններուն հանդեպ անգործ չմնացի և ջանացի իսկույն դաշնակիցներ շահիլ ինծի։ Մայրս արդեն, հարկ չի կա ըսելու, ինծի հետ է, բայց կնոջս մասին պետք եղած վստահությունը չունիմ և չեմ գիտեր թե վճռական պարագային ի՛նչ դիրք պիտի բռնե։

Անհամաձայնության գլխավոր առանցքն է կնոջս օժիտը։ Գիտես արդեն, որ երեք հարյուր օսմանյան ոսկիի արժողությամբ երկաթուղիի պարտաթուղթեր բերած է։ Այդ պարտաթուղթերը ըստ մեր պայմանին, հնչուն դրամի պիտի վերածվեին և պիտի ծառայեին իմ առևտրական գործս ընդարձակելու։ Արդ, զոքանչս հիմա այս պայմանը հարգել չուզեր և կը պահանջե, որ պարտաթուղթերուն կեսը միայն ծախվի ու դրամագլխիս վրա ավելնա, իսկ մյուս կեսը անձեռնմխելի մնա և կնոջս պատկանի։ Դժբախտությունը այն է, որ թուղթերը իմ քովս չեն, եթե ո՛չ զանոնք ուզածիս պես գործածել շատ դյուրին պիտի ըլլար, այլ պահ դրված են մեր բարեկամ Մարկոս էֆենտիին քով։ Իրա՛վ է որ ըստ օրին այդ թուղթերն ինծի կը պատկանին, սակայն Մարկոս էֆենտին զոքանչիս դրդումներուն վրա, կը վարանի ինծի հանձնելու և կ՚ուզե որ մեջերնիս համաձայնություն մը գոյացնենք նախ։ Ես չեմ ուզեր ծայրահեղ միջոցներու դիմել, որովհետև այն ատեն Մարկոս էֆենտին պիտի վշտացնեմ և ինձ թշնամի ընեմ, ինչ որ կրնա իմ շահերուս վնասել, քանի որ հրապարակին վրա միշտ իր աջակցությանը կը կարոտիմ։

Ինչպես կը տեսնես խնդիրը բավական կնճռոտ է Մակեդոնական հարցին պես։ Մեծ պետություն մը կա գործին մեջ։ Մարկոս էֆենտին, զոր պետք չէ խրտչեցնել, մյուս կողմը... զոքանչս, անտանելի կը դառնա իր անիրավ պահանջումներով, կինս՝ Հերմինեն՝ իբրև հպատակ ազգություն մը թեև առերևույթ ինծի հնազանդություն կը կեղծե, բայց ցեղային կապերով միացած է թշնամիին հետ և ներքնապես անոր հետ է։ Մասնակի ըմբոստացումներ, որոնք ատեն առ ատեն կը պատահին, կը հաստատեն իր այս տրամադրությունը։ Մայրս, թեև բոլորովին ինծի հետ, սակայն քայքայալ վիճակի մեջ է, Պարսկաստանի պես բան մը, որ զինվորական կարևոր ուժ մը չի ներկայացներ։ Ահա, իր ընդհանուր գիծերուն մեջ, մեր տան քաղաքական կացությունը։ Գալով մեծ եղբորս, որմե գուցե իրավունք ունեի օգնություն մը հուսալու, կատարյալ չեզոքության մը մեջ մեկուսացած է։ Կարծես ըսել կ՚ուզե. «Հովնանյան խնդիրը իմ մեկ երկվայրկյանիս զոհողությունը չարժեր», ինչպես ատենոք Պիզմարք կ՚ըսեր, թե՝ «Արևելյան խնդիրը Բոմերանիացի զինվորի մը մեկ ոսկորը չէր արժեր»։

Եվ ահա՝ երեք օր առաջ ճաշասեղանի սահմանագլխին վրա ծանր ընդհարումը սկսավ զոքանչիս և իմ միջև։ Անախորժ խոսքերու, վիրավորիչ ակնարկություններու հրացանաձգություն մը կես ժամի չափ տևեց, բավական խոր վերքեր բանալով երկու կողմանց արժանապատվության շարքերուն մեջ։ Կռիվը նույն սահմաններուն վրա շարունակվեցավ երեկ և այսօր, որոնց միջոցին նախատական կծու գնդակներ ալ գործածեցան երկուստեք։ Այս տողերը գրած րոպեիս, զոքանչս իր սենյակին մեջ քաշված ու ամրացած է, անշուշտ վճռական ճակատամարտի մը պատրաստության համար։ Այս տագնապալի կացության մեջ ավելի երկար չեմ կրնար գրել... Աստվա՜ծ իմ, այս ի՜նչ փորձանք է եղեր ամուսնությունը։

Հովնան

Թ.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1910 հունվար

Սիրելի եղբայրս.

Ձյուն ամեն կողմ, լեռներուն գագաթը, հովիտներուն մեջ, դաշտերուն վրա, և իբր թե բավական չըլլար արդեն երկրին երեսը ծածկված ձյունը, մեկ կողմեն ալ կը տեղա ու կը տեղա։ Ի՜նչ շռայլ է բնությունը, երբ նեղություն պատճառելու վրա է խնդիրը։

Il neigeait, il neigeait toujours!

Ինչպես կ՚երգե Վիգթոր Հյուգո։ Ու մենք անվերջ կը քալենք ու կը քալենք այդ սպիտակ տարածության մեջեն, մեր զինվորական քափոթներուն մեջ պլլված, հրացան ու փամփուշտոցը ուսերնուս։ Ո՞ւր կ՚երթանք, ո՛չ ոք գիտե։

Տարտամ անուն մը միայն կը լսվի բերնե֊բերան... Առնավուտլո՜ւխ։

Եվ այս անունը, ո՜վ հեգնություն, հույն ընկերոջս՝ Խրիսթոյի միտքը կը ձգեն անուշ հիշատակներ, հունիսի և հուլիսի արևովը տաքուկ։ Առնավուտլո՛ւխ, իրա՜վ ալ որքա՜ն մոտ է Առնավուտ Քյոյի, Վոսփորի այդ օդասուն և հելլենագեղ ծովափին։

Ու խե՜ղճ Խրիսթոյին բերանը վրա չի գար պատմելով հերվան քաղցրությունները, լուսնի լույսով պտույտները, Աքընթը Պոռնիի սրճարաններուն առջև, թև թևի իր Հելենիցային հետ, պատահական նշանած մը, ամառնային օդագնացության մը վայելքը կրկնապատկելու կոչված։

Անվերջ տեղացող ձյունին տակ այդ քաղցր վերհիշումները քիչ շատ կը մեղմացնեի՛ն մեր տաժանելի խոնջենքին դառնությունը։

Դաշտեր ու ձորեր կտրել անցնելե ետքը մտանք խոշոր անտառի մը մեջ, եթե կարելի է այդ անունը տալ ծառերու ճերմակ ու լերկ կմախքներուն՝ որոնք անվերջ կ՚երկարեին։

Հոն, ըստ մեր հարյուրապետին կարգադրության, պահ մը պիտի հանգչեինք, թեթև ճաշ մը ընելու համար, մեր ճամբան շարունակելե առաջ։

Արդարև գեղեցիկ ճաշ մը ըրինք։

Հազիվ թե մեր մախաղները բացինք հացն ու ձիթապտուղը դուրս հանելու համար, ահա՛ պա՛թ, պա՛թ, պա՛թ ձայները սկսան։ Զինակոչի փողը հնչեց, պատառը բերաննիս՝ մեր հրացանները ուղղեցինք աներևույթ թշնամիի մը դեմ։

— Չեթաները[114] եկան, գոչեց մեր Ահմետ չավուշը։

Մենք բան մը չէինք տեսներ, միայն կը լսեինք գնդակներու սուլումը մեր գլխուն վրայեն։

Ձյունը հետզհետե ավելի սաստիկ կը տեղար մեր աչքերը կուրացնելու աստիճան։

— Կրա՛կ, գոչեց Ահմետ։

Եվ հրացանները պարպեցինք։

— Առնավուտլուխ... Առնավուտ Քյոյ, կը հեկեկեր քովս ի վեր Խրիսթո, անցյալն ու ներկան իրարու հետ շփոթելով։

Հրացանաձգությունը կես ժամի չափ տևեց։ Վերջապես աներևույթ թշնամին լռեց։ Մենք ալ լռեցինք։

Գիշերը, մութը կոխելուն, հասանք Սիմանովա, կամ ասոր մոտ տեղ մը...

Սիմոն

Ժ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1910 հունվար

Սիրելի եղբայրս.

Ահռելի կացության մը մեջ կը գտնվիմ, խելքս գլուխս չէ և ի՛նչ գրելիքս չեմ գիտեր։

Տակն ու վրա եղավ ընտանեկան խաղաղությունս, որ արդեն շատ հաստատ հիմերու վրա դրված չէր։ Վճռական ճակատամարտը, որուն մասին նախորդ նամակիս մեջ երկյուղ կը հայտնեի, այսօր կատարված իրողություն մըն է։

Ինչպես ըսի, զոքանչս իր սենյակին մեջ քաշված ու ամրացած էր, տեսակ մը Փլեվնայի[115] փոխարկելով զայն։ Տան մեջ այս վիճակը չէր կրնար տևել անշուշտ, հետևաբար ստիպվեցա կինս իր քով ղրկել, որպեսզի հաշտության պայմաններուն վրա համաձայնություն մը գոյացնե։

Սիրելի Հերմինես վերադարձավ՝ հետևյալ ultimatum֊ը բերելով իր մոր կողմե։

Ա. Կնոջս բերած օժիտին կեսը Մարկոս էֆենտիին քովը մնա և հատկացվի մեր ծնանելիք զավակներուն կրթությանը՝ եթե մանչ են, օժիտին՝ եթե աղջիկ ըլլան։

Բ. Զոքանչս իրավունք ունենա տարվան կեսը մեր տունը անցընելու և իր հոն գտնված միջոցին՝ մայրս ուրիշ տեղ մը փոխադրվի։

Գ. Պտույտի, թատրոնի կամ այցելության գացած ատեննիս զոքանչս մեզի ընկերանա։

Դ. Ճաշի վրա նախ կերակուրը իրեն հրամցվի։

Ե. Բաղնիք գացած օրերը, ըստ եղանակին յալանճի տոլմա, բաթլիճան տոլմասի[116] և թուրշի[117] պատրաստվի հատկապես իրեն համար։

Զ. Իրեն հանդեպ հարգանքի արտահայտության մեջ թերություն չըլլա։

Այս վերջնագրին մեջ եթե կային կետեր որոնք ընդունելի էին, կային սակայն ուրիշներ, որոնք կլլվելիք բաներ չէին։

— Ես ասանկ պայմաններ չեմ կրնար ընդունիլ, եղավ իմ պատասխանս, գործին կու գա նե՝ կը կենա, եթե ոչ պողչան[118] կը կապե կ՚երթա։

Այս խոսքերը այնքան բարձր կերպով արտասանեցի, որ թշնամի բանակատեղիեն իմացվեցան։

— Քեզի մեր դեմը հանողին աստված պելան տա, բարով խերով չհասնեիր փեսա ըլլալու, աղջկանս էճելը[119] մտար, ինշալլահ պատանքդ ես ձեռքովս կը կարեմ...

Եվ ուրիշ այս տեսակ անուշ խոսքեր սկսան տեղալ իմ վրաս, բայց ես պաղարյունությամբ և համբերությամբ սպառազինված առի քալեցի։

Իրիկունը տուն վերադարձիս տեսա որ թշնամին նահանջեր և աներևույթ եղեր էր։

Միայն թե ասով կռիվը չվերջացավ։ Հերմինես կատղած՝ սկսավ վրաս հարձակիլ և պահանջել, որ իբրև փոխարինություն մայրս ալ տունեն ճամբենք։ Բնականաբար այդ պահանջումին գոհացում տալ մերժեցի և առաջին անգամ ըլլալով, էրիկ կնիկ, ծանր խոսքեր ուղղեցինք իրարու։

— Ես կը ձգեմ մորս տունը կ՚երթամ, եղավ Հերմինեին վերջի խոսքը։

— Դժոխքին բերանը գնա՛, պատասխանեցի ես ալ կռվին տաք միջոցին։

Եվ ահա՛ այս իրիկուն տուն վերադառնալով տեսա որ Հերմինեն մեկնած էր, իսկ մայրս կը պատրաստվեր մեկնելու։

Այսպես ուրեմն, սիրելի եղբայր, կատարյալ ամայության մեջ այս նամակս կը գրեմ։ Որչա՜փ երջանիկ ես դուն քու զինվորական վրանիդ տակ, քան ես հոս ընտանեկան հարկին ներքև։

Հովնան

ԺԱ.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1910 փետրվար

Սիրելի եղբայրս.

Ահռելի ու տագնապալի օրերու մը կը բոլորտինք։ Դեռ չմեռա, բայց արդեն վիրավորվեցա ու երկու շաբաթի չափ մնացի հիվանդանոցը։ Չըլլա որ դող ելլես. առած վերքս շատ թեթև բան մըն էր և այժմ հետքը անգամ չէ մնացած։ Նախախնամութենե ղրկված վերք մըն էր, որուն շնորհիվ տասնհինգ օր անկողնիս մեջ հանգիստ պառկեցա, մինչ ընկերներս ձյունին ու բուքին կը կռվեին։

Հիվանդանոցեն ելլելուս պես կրկին մտա մարտական շարքերուն մեջ, ինչպես պիտի ըսեին մեր հեղափոխական տղերքը։ Ահմետ չավուշ, մյուլազիմ[120] Քեազիմ պեյ զիս շնորհավորեցին առած վերքիս համար։

— Մե՜ղք որ շատ թեթև էր առած վերքդ, ըսավ Քեազիմ պեյ, եթե երկրորդ անգամ շենք շնորհք վերք մը առնես, պիտի առաջարկեմ որ քեզի պատվանշան մը տան։

— Ինշալլահ, պատասխանեցի առանց մեծ խանդավառության։

Հազիվ հիվանդանոցի անդորրությունը թողած, նորեն չարչարանքը սկսավ։

Առտու մը Ահմետ չավուշ եկավ մեզ մոտ և ըսավ.

— Պատրաստվեցե՛ք, լեռներուն մեջ պիտի երթանք։

Եվ ասիկա այնպիսի շեշտով մը որ ըսել կ՚ուզեր.

— Տղա՛ք, Քյաղատհանե պտույտի պիտի երթանք։

Սարսափելի ցուրտ մը, զերոեն այնչափ վար որքան կրնաս երևակայել, մեր մարմինը արդեն կը սառեցներ։

Տենդային շարժում մը տիրեց ամեն կողմ, Խրիսթո, Ավրամ, ես և Ապու֊Լամ֊Լամ, սուրիացի արաբ մը, սկսանք մեր ճեպհանեն, չանթան, մաթրան[121], հրացանը, չարըքները[122] և այլն պատրաստել։ Ուրիշներ, դուրսը, ձիերուն վրա կը բեռցնեն հաց, ռազմամթերք և այլն։ Իրարանցումը աննկարագրելի էր։ Հարյուրապետնիս ասդին կը վազեր հրամաններ արձակելով։ Հայտնի կ՚երևար որ կարևոր արշավանքի մը կը պատրաստվեինք։ Ահմետ չավուշ կատարյալ հրամանատարի հովեր առած, աջ ու ձախ կշտամբանքներ կ՚ուղղեր։

Վերջապես, մեկնումի շեփորը հնչեց, շարքերը կազմվեցան և ճամբա ելան։

— Ո՞ւր կ՚երթանք արդյոք, հարցուցի Ավրամին, որ քովս ի վեր կը քալեր և որ մեր խումբին ամենեն լավատեղյակ անձն է միշտ։

— Չեմ գիտեր թե ո՞ւր կ՚երթանք, պատասխանեց ակռաները իրար զարնելով, միայն թե լսեցի հարյուրապետը որ Քեազիմ պեյի կ՚ըսեր. «Պատգարակները պատրաստել տուր մեռելներու և վիրավորյալներու փոխադրության համար»։

— Ուրեմն կռվելո՞ւ կ՚երթանք, ըսավ Խրիսթո։

— Հապա կարծեցիր որ Աքընթը Պոռնի օղի խմելո՞ւ կ՚երթանք կոր, պատասխանեց Ավրամ հուսահատական շեշտով մը։

Պահ մը Ահմետ չավուշ մեզի մոտեցավ և զվարթ դեմքով մը հարցուց.

— Տղաք, ի՞նչպես եք, տեսնամ, չհոգնեցաք ա՜...

— Ո՛չ, պատասխանեցինք։

Հետո իր մտերմութենեն քաջալերված, ըսի.

— Տակավին շատ տեղ ունի՞նք քալելիք։

— Չէ՛, հազիվ ժամ մը, սա հեռուն լեռներ կը տեսնեք կոր, ճիշտ հո՛ն կ՚երթանք, Գանլը Օվա[123] ըսված տեղը։

Գանլը Օվա՜, ի՜նչ չարաշուք անուն։

— Ինչ պիտի ընենք այդ Օվային մեջ, հարցուցի հետզհետե մտատանջ ձայնով մը։

— Լուր առինք որ չեթաները և մեկ քանի հարյուր ապստամբներ հավաքվեր են, կ՚երթանք անոնք պատժելու։

Հետո, Ահմետ չավուշ ուրախ դեմքով մը ավելցուց։

— Տղաք, աչքերնիդ լույս, վերջապես ճշմարիտ պատերազմի մը ներկա պիտի գտնվիք մեկ ժամեն... թնդանոթներն ալ պիտի գոռան։

Ու Ահմետ չավուշ կատակ չէր ըներ, ինչպես պիտի տեսնես հաջորդ նամակովս։

Սիմոն

ԺԲ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1910 փետրվար

Սիրելի եղբայրս.

Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ ահռելի կացություն, ի՞նչ դժոխային վիճակ։ Հազիվ վեց ամսվա ամուսնութենե մը ետքը արդեն տակնուվրա եղավ մեր նորակազմ ընտանեկան բույնը... Բո՞ւյնը ըսի, մեղա՜, մեղա՜, որջը պետք է ըսել։

Հարաբերությունները բացարձակապես խզված են զոքանչիս, կնոջս, մորս և իմ միջև, համաձայնության մը համար կազմված գումարումե մը ետքը որ հանկարծ ընդհանուր պատերազմի մը փոխվեցավ, որուն միջոցին գրեթե ամենուս ալ արժանապատվությունները մահացու կերպով վիրավորվեցան։

Հիմա կարելի է ըսել, որ «դադրեցավ մարտին ամբոխ առ ի չգոյե նահատակաց»։ Այո՛, սիրելի եղբայր, ամենքս ալ նահանջեցինք և հայտնի չեղավ թե ո՛ր կողմը հաղթեց, միայն սա գիտեմ, որ իմ երջանկությունս տուժեց բոլորովին։

Առ այժմ զինադադարի շրջան մը կը բոլորենք, որուն միջոցին Մարկոս էֆենտի կը ջանա հաշտարար վեհաժողովի մը դերը կատարել, դաշնագրություն մը կնքել տալով մեզի։

Ես շիտակը շատ հույս չունիմ վեհաժողովի արդյունքին վրա, և կարծեմ Մարկոս էֆենտիի բարեկամական միջամտությունը ուրիշ բանի չպիտի ծառայե, այլ եթե խնդիրը ավելի կնճռոտելու և հաշտությունը բոլորովին անկարելի դարձնելու։ Որովհետև աներևակայելի բան է այս, Մարկոս էֆենտի աչք ունի զոքանչիս, հետևաբար անկեղծ չեզոքություն մը կամ անկողմնակալություն մը չպահեր իր կատարած բանակցությանը մեջ։ Մյուս կողմե սակայն զոքանչս ամուսնացած տեսնելու փրկարար երազը զիս չափազանց կ՚ուրախացնե, միայն թե չեմ ուզեր որ փեսայության թեկնածուն Մարկոս էֆենտին ըլլա, որուն քով կը գտնվի կնոջս օժիտը։

Ես պիտի նախընտրեի ձեռքովս ուրիշ փեսա մը գտնել ու զոքանչիս ամուսնացնել, միանգամ ընդ միշտ ազատելու համար իր ճիրաններեն և հիմա այս ուղղությամբ է որ կ՚աշխատիմ։

Կը տեսնաս որ ի՜նչ կնճռոտ ու մանվածապատ դժվարություններու մեջ կը տապլտկիմ։

Ա՜հ, ո՜րքան պարզ ու միապաղաղ է քու կյանքդ իմինիս քով, ո՜րքան թեթև քու ընդունած վերքերդ, ո՜րքան աննշան՝ կռիվներդ։ Պատերա՞զմ, զինվորությո՞ւն, տղայական խաղեր են ասոնք ամուսնական կյանքին քով։

Հովնան

ԺԳ.
ՍԻՄՈՆ ԱՌ ՀՈՎՆԱՆ

1910 մարտ

Սիրելի եղբայրս.

Ես, Խրիսթո, Ավրամ, Ապու֊Լամ֊Լամ, Մուսթաֆա և քյուրտ Մկո մեկ գծի վրա շարված, հողակույտի մը ետև, ծունկերնիս գետինը և հրացաննիս ուղղած դեպի դիմացի հովիտը ուր տարտամ ստվերներ կը շարժեին, ստվերներ, որոնք հետզհետե կը ստվարանային ու զանգվածային ձև մը կը ստանային, սրտատրոփ կը սպասեինք այն րոպեին ուր մեր մյուլազիմը «կրա՜կ ըրեք»֊ի վճռական հրամանը պիտի արձակեր։

Քանի մը ծանր կռիվներե ետքը, եկեր հասեր էինք այստեղ ուր համախմբված էին ապստամբներ, չեթաներու խումբերով, պուլկար և գարատաղցի[124] կամավորներով։ Վրդովեցուցիչ շշնկոց մը տարածված էր առտուն մեր նորավարժ շարքերուն մեջ։

— Թշնամին նույնիսկ թնդանոթներ ունի եղեր, գուժած էր մեզի Ավրամ, որ ինչպես ըսի մեր խումբին լրաբերն էր։ Նույնիսկ թնդանոթին տեսակն ալ որակած էր ավելցնելով՝

— Լեռնային թնդանոթ։

Ու հիմա հողակույտին ետև կծկտած՝ մեր երևակայության մեջ այդ լեռնային թնդանոթը կը մեծնար, կը մեծնար, ահռելի, անհեթեթ համեմատություն մը կ՚առներ, մեր դրացի լեռը կարծես ամբողջովին թնդանոթի մը փոխված էր, կամ սա պես ըսեմ, լեռնային թնդանոթը թնդանոթային լեռ մը եղած էր, որ վայրկյանե վայրկյան կը սպառնար իր կլափը բանալու, հուր ու կայծակ տեղալու մեր գլխին։ Այս սահմռկեցուցիչ տրամադրության մեջ էինք երբ հանկարծ ահեղ ձայն մը որոտաց, որուն հաջորդեց, ճիշտ մեր ետևը, սոսկալի ճարճատյուն մը։ Ամենքս գետին ինկանք ահաբեկ...

— Կրա՜կ, գոչեց մյուլազիմ Քեազիմ պեյի ձայնը։

Այդ ձայնը, գաբրիելյան փողի մը պես, վերակենդանացուց մեզ։ Հրացանները, զորս գետին ձգած էինք, առինք և ըստ բախտի պարպեցինք օդին մեջ։ Քանի մը վայրկյան տևեց այս հրացանաձգությունը, հետո տեսանք որ մեր ձիավորները, կատաղի թափով մը կ՚արշավեին դեպի առաջ։ Միևնույն ատեն թնդանոթը կրկին որոտաց, այս անգամ մեր կողմեն, որուն դիմացեն ուրիշ թնդանոթ մը պատասխանեց։

Այս թնդանոթային տեսակցությունը մեր ականջները կը խլացներ, տեսակ մը անգիտակից ապուշության մատնելով մեզ։

Որչա՞փ տևեց այդ դժոխային աղմուկը, մե՞կ, երկո՞ւ, երե՞ք ժամ, չեմ գիտեր, երբ դադրեցավ, թշնամին զոր արդեն որոշապես չէինք տեսած, անհայտ եղած էր։

Երբ քիչ մը մեր հուզումը հանդարտեցավ, նշմարեցի թե վիրավորված էի... հետույքես և թանձր արյունի մը լպրծուն զգայնությունը ունեի և սակայն ոևէ ցավ չէի զգար։

— Ավրա՛մ, ըսի քովի ընկերոջս, կարծեմ ծանրապես վիրավորված եմ։

— Ես ալ, ըսավ խեղճը լալկան դեմքով մը, հետույքես կը զգամ կոր որ արյունը առատորեն հոսած ու թանձրացած է։

Վայրկյան մը հետո նույն վիրավորանքը հայտնեց Խրիսթո։ Իրողությունը տարօրինակ՝ և սակայն ճշմարիտ էր։

Ահռելի մտատանջության մը մեջ մնացինք, առանց շարժիլ համարձակելու, վախնալով որ վերքերնիս կը վերաբացվի։

Հանկարծ հավաքումի շեփորը հնչեց։ Զինվորները գացին իրենց շարքերը կազմելու, միայն մենք և Ապու֊Լամ֊Լամ, որ նույնպես հետույքեն վիրավորված էր, մնացինք մեր տեղը, փորերնուս վրա երկնցած։

Վերջապես մյուլազիմ Քեազիմ պեյ նշմարեց մեզի և մոտեցավ։

— Չլսեցի՞ք շեփորը. ի՞նչ պառկեր եք այստեղ, գոչեց բարկությամբ։

— Պեյ էֆենտի, կմկմաց Ավրամ առանց տեղեն շարժելու, չորսերնիս ալ ծանրապես վիրավորված ենք մեր ետևի կողմեն։

Այս զեկուցումը որ կը կարծեինք թե կարեկցության արտահայտությամբ մը պիտի ընդունվեր մեր սպային կողմե, տեղի տվավ որոտաձայն քահքահի մը, որուն հաջորդեց մտրակի մեյմեկ հարված ճիշտ մեր մարմնույն վիրավոր մասին վրա, սա հրամանովը ընկերացած.

— Շո՛ւտ ոտքի ելեք, եթե ո՛չ...

Սպառնալիքը իր ամբողջությամբ չէր արտասանված երբ արդեն չորսերնիս ալ ոտքի կանգնած էինք։

— Ո՞ւր են ձեր վերքերը, գոչեց Քեազիմ պեյ, ստախոսնե՛ր...

— Պեյ էֆենտի, կը զգանք կոր որ հոսած արյունը թանձրացած փակչեր է միսերնուս, բացատրեց Ավրամ, որ ամենեն համարձակախոսն էր մեր մեջ։

— Քակեցե՛ք տեսնեմ ձեր բանթալոնները, հրամայեց մյուլազիմը շեշտով մը, որուն կարելի չէր չհնազանդիլ։

Եվ ահա՛ չորսերնիս ալ ստիպվեցանք մերկացնել մեր ստորին մասերը։ Այն ատեն անախորժ հոտ մը որ ո՛չ վառոթի, ո՛չ մելինիթի[125] և ո՛չ ալ ոևէ ռազմանյութի հետ առնչություն չուներ, ծավալեցավ շուրջերնիս։

— Գուշակեցի արդեն, որ ձեր վերք կարծածն ու արյունահոսություն ենթադրածը ուր ըլլալու էր, ըսավ մյուլազիմը ձայնը մեղմացնելով։

— Գացե՛ք, տղա՛քս, լավ մը մաքրվեցեք և ճերմակեղեննիդ փոխեցեք, այս փորձանքը ամեն նորավարժ զինվորի գլխուն կու գա, երբ պատերազմի դաշտին վրա առաջին անգամ թնդանոթի ձայն կը լսե...

Կերևա թե, սիրելի եղբայր, այս բանն է որ կրակի մկրտություն կը կոչվի զինվորական կյանքի մեջ։

Սիմոն

ԺԴ.
ՀՈՎՆԱՆ ԱՌ ՍԻՄՈՆ

1910 մայիս

Սիրելի եղբայրս.

Մեծ ուրախությամբ և սրտի տրոփյունով կարդացի Էտիրնեեն գրած նամակդ։ Այսպես, ուրեմն, շաբաթե մը քու զինվորական ծառայությունդ ավարտած, հաղթապանծ ու ազատ պիտի վերադառնաս քուկիններուդ քով։ Կը գրես թե մեծերդ ո՜րքան գոհ մնացած են քենե՝ որ Քեազիմ պեյ առաջարկած է հրամանատարին քեզի տասնապետի աստիճան շնորհել, ապրիս ուրեմն, սիրելի եղբայրս։ Այս վայրկյանիս կը հիշեմ քու մեկնումի օրերդ, այն ի՛նչ անձկության ու տագնապի րոպեներ անցուցինք։ Կը կարծեինք թե քեզ դժոխք կը ղրկեինք և թե այլևս չպիտի տեսնեինք հավիտյան քու երեսդ։ Որքա՜ն պարապ ու անիմաստ վրդովումներ, աստվա՜ծ իմ։

Ափսոս որ քու վերադարձիդ մեր երջանկությունը կատարյալ չպիտի ըլլա, որովհետև հոս պիտի տեսնաս քու դժբախտ եղբայրդ, ընտանեկան անվերջանալի պատերազմի մը կրակներուն մեջ... Խաղաղության ամեն փորձ, հաշտարար կարգադրության ամեն ձեռնարկ անհաջողության դատապարտվեցան։ Զոքանչս իր անողոք «ո՛չ կարեմքը»֊ովը անսասան մնաց ընդդիմության պատնեշին վրա։ Իմ պարզած զիջողության սպիտակ դրոշակներուս մելինիթյան պայթուցիկ անեծքներով պատասխանեց մինչև ետքը, այն աստիճան, որ վերջապես իմ առնական արժանապատվությանս վիրավորանքին մեջ, ամեն չափավորություն մոռնալով, և զինքը խաղաղության ստիպելու համար, իր ամենեն զգայուն կետին այնպիսի ոտքի հարված մը տվի որ թավալգլոր արագությամբ մը սանդուխին վերի աստիճանեն հանկարծ ինքզինքը վարի ոտքին քով գտավ։ Մարտական այս հաջողությունս սակայն շատ սուղի նստեցավ ինծի, որովհետև բոլոր չեզոք տարրերը ինծի դեմ գրգռեց և ինքզինքս անպարտելի զինակցության մը հանդեպ գտա։ Կինս որ փութացած էր իր մոր օգնության հասնելու՝ կրակի տաք միջոցին այնպիսի ապտակ մը ընդունեց երեսին, որուն արձագանքը թնդացուց ամբողջ ընտանեկան հարկս ու անոր հիմերը սարսեց։

Վերջապես, չերկարեմ, գործը ինկավ Դատաստանական Խորհուրդին, ուր հրավիրվեցա համար տալու իմ վայրագ ու գազանային արարքներուս մասին։

Զոքանչս, իբրև ապացուցական փաստ պատկառելի Խորհրդին առջև պարզեց իր հետույքը, որուն վրա անորոշապես կը նշմարվեին ջղուտ ոտքի մը հետքերը և միևնույն ատեն ցույց տվավ իր աջ սրունքը, սանդխային գլորումեն չարաչար վնասված։ Ասոնց վրա ավելցավ նաև կնոջս տրված ապտակը որ զիս բավական դժվարին կացության մը մատնեց։ Քննությունը կը շարունակվի։ Զոքանչս կը պահանջե որ բաժանման հրաման տրվի կնոջս, առարկելով, թե այլևս անկարելի է հետը կենակցիլը, քանի որ ամեն վայրկյան կյանքը վտանգի մեջ է և ուժ տալու համար այս պահանջումին՝ չվարանիր երևան հանելու կարգ մը անկողնոցի գաղտնիքներ, որոնք կը համեմե իրեն հարմար տեսած թացաններովը։

Կրնաս երևակայիլ թե բոլոր այս իրադարձությունները որքա՜ն գրգռած են իմ ջղային դրությունս և որքան չարաչար կերպով ազդած առողջությանս վրա։ Գործս երեսի վրա թողած՝ ահա այս ընտանեկան կռիվներով օրերս կ՚անցընեմ, դիմումներ ընելով, բարյացակամություններ մուրալով, փաստաբաններու հետ խորհրդակցելով։

Չեմ գիտեր, թե ինչ վճիռ պիտի արձակե Դատաստանական Խորհուրդը, բայց ամեն պարագային կը զգամ, որ կացությունը միշտ դժնդակ պիտի ըլլա։ Եթե բաժանումի որոշում տա՝ ընտանեկան հարկիս քայքայումը պիտի ըլլա վերջնականապես. եթե ինծի իրավունք տա և ստիպե կնոջս գալ հետս միասին ապրելու, պատերազմը պիտի հավերժանա մինչև ետքը, որովհետև բոլոր անցած դարձածներեն ետքը այլևս կարելի չէ որ առաջին օրերու խաղաղ խանդաղտանքը տիրե մեր մեջ, մանավանդ քանի որ զոքանչս կ՚ապրի իր սպառնական կեցվածքովը։

Երանի՜ քեզի, որ անցավոր զինվորությունը և ժամանակավոր պատերազմը ընտրեցիր, երանի՜ քեզի, որ անծանոթ թշնամիներու դեմ կռվեցար առանց ոխի, առանց ատելության, առանց ջղագրգռումի, բյո՜ւր երանի քեզի, որ վիրավորվեցար գնդակով ու վառոդով, որոնց տված վերքերը կը բուժվին ու հետքը կ՚անհետանա։ Երանի՜ վերջապես քեզի, որ քու զինվորական պարտականությունդ լրացնելով՝ կը վերադառնաս ազատ ու անկախ կյանքիդ։ Բայց մենք, ափսո՜ս, որ ամուսնական կյանքին զինվորագրվեցանք, որ հանձն առինք կռվիլ ընտանեկան մարտադաշտին վրա, մեզի համար ա՛լ հավիտյան ո՛չ հանգիստ կա, ո՛չ խաղաղություն, ո՛չ հաղթության փառքը, ո՛չ ալ պարտականության վարձատրությունը։

Մենք ցկյանս թիապարտներու պես, մեր ծանր շղթաներուն մեջ կապկպված, դաժան ու անողոք ճակատագրի խարազանին տակ, մինչև մեր հետին շունչը պիտի մաքառինք, առանց փրկության արշալույսը տեսնելու։

Ո՜հ, սիրելի Սիմոն, ինչո՞ւ ես ալ քեզի պես չընտրեցի դրախտային քաղցր զինվորություն, թեթև ու առժամյա պատերազմները և ինքզինքս հիմարաբար մատնեցի գեհենի հուրին, ուրկե չի կա ազատում և ուր կա միայն «լալ և կրճտել ատամանց»։

Ո՜վ ընտանեկան պատերազմ, ո՜վ պատերազմական խաղաղություն...

Եղբայրդ՝ Հովնան

1911

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԻ ՄԸ ՆԱՄԱԿՆԵՐԸ
ԿԱՄ ԿԱՏԱՐՅԱԼ ՄԱՐԴ ԸԼԼԱԼՈՒ ԱՐՎԵՍՏԸ

Բացատրություն մը

Ամիս մը առաջ տոմարակալ[126] բարեկամ մը եկավ զիս գտավ։

— Այս ծրարը քեզի հանձնելու համար բերի, ըսավ։

— Ի՞նչ է տեսնենք, հարցուցի միջակորեն հետաքրքրված։

— Ընդօրինակության տետրակ մը։

— Ի՞նչ կ՚ուզես որ ընեմ այդ տետրակդ. ես ո՛չ վաճառական եմ և ո՛չ ալ սովորություն ունիմ գրած նամակներուս ընդօրինակությունը տետրակի մը մեջ պահելու։

— Այս տետրակը արդեն լեցված է նամակներու ընդօրինակությամբ, հարեց այցելուն, մտիկ ըրե՛ որ խնդիրը բացատրեմ։ Կը հիշես անշուշտ, որ ասկե վեց ամիսի չափ առաջ ազգը դժբախտություն ունեցավ կորսնցնելու իր երևելի վաճառականներեն մեկը, Գոզմա էֆենտի Դամիանոսյանը...

— Այո՛, կատարելապես կը հիշեմ, ընդմիջեցի, կը հիշեմ որ այս առթիվ մեր ազգային թերթերը երկար բարակ ներբողականներ հյուսեցին, հանգուցյալը ներկայացնելով իբրև հայ առևտրական հանճարին մեկ մարմնավորումը, որ համեստ վիճակե մը կրցած էր հետզհետե բարձրանալ և մեծ հարստության մը տիրանալ իր ուշիմության, պարկեշտության, ուղղամտության, ձեռներեցության և ուրիշ այս կարգի առևտրական առաքինություններու շնորհիվ։

— Շատ լավ կը հիշես կոր ուրեմն, շարունակեց տոմարակալը։ Գիտես անշուշտ, որ ես ալ Գոզմա էֆենտիին քով տասներկու տարիե ի վեր տոմարակալ էի։

— Գիտեմ որ տոմարակալ ես, բայց չէի գիտեր, որ անոր ծառայության մեջ էիր։

— Իր մահվընե ետքը, տղան՝ որ Եվրոպա կը գտնվեր՝ եկավ և չուզելով իր հորը առուտուրը շարունակել, բոլոր հաշիվները մաքրեց և մեզի ալ ճամբա դրավ։

— Անշուշտ նյութական հատուցում մը ընելով։

— Այո, պզտիկ բան մը տվավ ամեն մեկերնուս, բայց խնդիրն այդ չէ։ Իբրև ամենեն հին ու փորձառու պաշտոնյա՝ տետրակներու, և այլն քննությունը և հարդարումը ինծի հանձնվեցավ և այդ առթիվ ձեռքս անցավ ընդօրինակության այս տետրակը որ բնավ կապակցություն չունի հանգուցյալին առևտրական գործառնություններուն հետ։

— Հապա ի՞նչ կը պարունակե, հարցուցի։

— Զուտ անձնական ու մտերմական նամակներ, մեծ մասը իր զավկին ուղղված, երբ այս վերջինը Ժնև՝ առևտրական վարժարանի ուսանող էր։

— Եվ ինչպե՞ս կ՚ըլլա որ այդ տետրակը փոխանակ իր օրինավոր տերերուն՝ Գոզմա էֆենտիի ընտանիքին հանձնելու կ՚ուզես ինծի տալ։ Ներե՛, որ դիտել տամ թե ըրածդ պարկեշտ պաշտոնյայի մը արարքը չէ։

— Այդ խղճահարությունը պահ մը ես ալ ունեցա, պատասխանեց խոսակիցս, բայց հետո լավ մը խորհելով համոզվեցա, թե ըրածիս մեջ անպարկեշտություն մը չի կար։

— Ի՞նչպես կրցար գոյացնել այդ համոզումը։

— Նախ՝ այս տետրակը քեզի հանձնելով բնա՛վ դիտավորություն չունիմ զայն իբրև զենք մը գործածել Դամիանոսյան ընտանիքին դեմ և շանթաժ ընել, հետո այդ նամակները, ինչպես ըսի, հանգուցյալին վաճառականական գործառնությանց հետ բնավ հարաբերություն չունին և ասկե զատ, ոևէ անձնական կամ ընտանեկան գաղտնիք չեն պարունակեր ու ոևէ կերպով չեն կրնար աղարտել թե՛ Գոզմա էֆենտիի և թե՛ ոևէ մեկու մը անունը։ Անոնք պարզապես ցույց կու տան հայ վաճառականի մը հոգեբանությունը, իր խորհելակերպն, իր կյանքի ըմբռնումը, իր իտեալները և այս տեսակետով կրնան շատ օգտակար ըլլալ քեզի։

— Բայց ի՞նչ կերպով կը կարծեք, որ կրնամ զանոնք գործածել։

— Այդ նամակները ընտրանոք հրատարակելով։

— Առանց արտոնված ըլլալու նամակագրին կամ զանոնք ընդունողներու կողմե՞...

— Ի՞նչ անսովոր փափկանկատություն կամ խղճահարություն, գոչեց բարեկամս, մի՞թե չես տեսներ, որ ամեն օր թերթերու, հավաքածուներու կամ տարեցույցերու մեջ մեռած անձերու ընտանեկան կամ մտերմական նամակները կը հրատարակվին, առանց արտոնության, բավ է, որ գրությունն արժեք մը ունենա, գրական կամ պատմական։

— Այդ մասին իրավունք ունիս, ստիպվեցա խոստովանիլ։

— Ասկե զատ՝ կրնաս բան մը ընել, այսինքն նամակը ընդունողներուն հասցեներն ու անունները փոփոխել, որովհետև անձերը կարևորություն չունին, այլ միայն նամակներուն ոգին։

Բոլոր այս առարկությունները խախտած էին իմ առաջին ընդդիմությունս։

— Թող մնա այդ տետրակը, մեյ մը աչքի անցընեմ, ըսի։

— Կեցցե՛ս, գոչեց տոմարակալը ուրախությամբ, բավ է որ մեյ մը աչքե անցընես, ալ անկե ետքը վստահ եմ որ պիտի կրնաս օգտակարապես գործածել զայն։

Եվ բարեկամս մեկնեցավ, ընդօրինակության տետրը քովս ձգելով։

Անցան օրեր և ժամանակ չունեցա թղթատելու տետրակը։ Կիրակի առտու մը որոշեցի քանի մը երես կարդալ, տեսնելու համար, թե իրավցնե բանի մը կրնայի՞ն ծառայել այդ նամակները, ինչպես բարեկամս հավաստած էր։

Հազիվ թե երկու երեք նամակ կարդացած էի՝ ա՛լ չկրցա տետրակը ձեռքես թողուլ և մինչև գիշեր լափեցի ամբողջ գրությունները։

Երբեք հայ վաճառականը իր հոգեկան մերկությունը չէր պարզած այսքան կատարյալ կերպով։ Հայ պուրժուան էր, որ ինքզինք կը ցուցադրեր անպատկառ ինքնահավանությամբ մը, իր գաղափարներովը հպարտ և իր համոզումներովը խանդավառված։

Առաջին նամակը կը կրեր 1906 թվականը և վերջինը՝ 1913 փետրվար թվականը։ Այսպես, յոթը տարվան շրջան մըն էր որ կ՚անցներ աչքիս առջևեն, և ի՜նչ տենդային՝ հուզումնալից շրջան՝ բռնավորական շրջանի վերջին տարիները, օսմանյան Սահմանադրության հռչակումը, հեղափոխականներու արշավանքը, մարտ 31֊ը, հակահոսանքը հեղափոխականներու դեմ և այլն, և այլն, բոլոր այս մոտավոր անցյալը կը վերակենդանանար, հոգի ու շունչ կ՚առներ Գոզմա էֆենտիի նամակներուն մեջ։ Հայ վաճառականին, հայ պուրժուային խիղճն էր որ կը խոսեր, կը պատգամեր, կը վճռեր անվերապահորեն, անկեղծորեն, ազատորեն։

Այդ նամակները ամբողջությամբ հրատարակել անպատճառ պիտի ըլլար, մանավանդ որ անոնց մեջ կային շատեր, որոնք զուրկ էին ոևէ շահեկանութենե։ Հարկ էր ընտրանոք զտել, կարգի դնել, երբեմն կրճատել և երբեմն ալ լեզվական սրբագրություններ ընել։

Հիմա որ այս աշխատությունը ավարտած է, կը փութամ այս շահեկան նամակները ներկայացնել «Մանանա»֊ի ընթերցողներուն և կը հուսամ, որ հաճույքով ու հետաքրքրությամբ պիտի կարդացվին։

Անոնց ընթերցումը կը հանձնարարեմ մասնավորաբար այն պուրժուայի ձագերուն, որոնք վճռաբար միտքերնին դրած են «կատարյալ մարդ» ըլլալ։

ա. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Կ. Պոլիս 8 հունվար, 1906

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Կը հաստատեմ 1905 դեկտ. 25 թվակիր հանձնարարյալ նամակս, որով ներփակ ղրկեցի 300 ֆր., 200֊ը իբր հունվարի ամսական և 100֊ն ալ Կաղանդի բացառիկ ծախքերուդ համար։ Կը հուսամ, որ ժամանակին ստացած կ՚ըլլաս։ Ընդունեցի քու 1905 դեկտ. 27 թվակիր նամակդ և ամենքս ալ շատ ուրախ եղանք որ առողջ ես ու դասերուդ կ՚աշխատիս։

Կը գրես, թե Ժնևի օդը շատ աղեկ եկած է քեզի. ավելի լավ։ Այսուհանդերձ միշտ առողջությանդ հոգ տար, գիշերները շատ դուրսը մի մնար և կանուխ սենյակդ գնա, ասով թե անձդ կը խնամես և թե ավելորդ ծախքեր չես ըներ ու գեշ ընկերներու հետ հարաբերություն չես հաստատեր։

Մասնավորապես զգուշացիր վտանգավոր անձերու հետ տեսակցելե։ Կը հասկնաս թե ինչ ըսել կ՚ուզեմ։ Դուն հոդ ազատ երկրի մեջ կ՚ապրիս, բայց մենք հոս այնպես չենք, մեր կացությունը լավ գիտես։ Եթե անխոհեմություն մը ընես, փորձանքը մենք կը կրենք։ Գիտեմ, որ դուն քիչ մը տարբեր գաղափարներ ունիս, բայց պետք է հրաժարիս անոնցմե։ Դասերեդ զատ ուրիշ բանի վրա պետք չէ, որ մտածես։ Նախ՝ ջանա կատարյալ մարդ ըլլալու, ինքզինքիդ համար աշխատելու. ասով ազգիդ համար ալ աշխատած կ՚ըլլաս։ Ինքզինք չսիրողը ուրիշներն ալ չկրնար սիրել, առաջ անձդ՝ ետքը ուրիշները։ Այս խրատները կու տամ՝ որովհետև վերջին նամակիդ մեջ բաներ մը գրած էիր, որոնք շատ հաճելի չթվեցան ինծի։ Ի՞նչ պետք ունիս վարժարանեդ դուրս ուրիշ դասախոսություններու ալ հաճախելու։ Կատարյալ մարդ ըլլալու համար քեզի կը բավե Առևտրական վարժարանին ընթացքը ավարտել։ Սիրելի Միհրանիկս, այս ըսածներուս աղեկ ուշադրություն ըրե։

Կաղանդի առթիվ մեզի ուղղած շնորհավորություններդ մեծ հաճույքով կարդացինք։ Շատ գոհ եմ, որ մեզ միշտ կը հիշես ու չես մոռցած ընտանեկան հարկը։

Այս առթիվ պզտիկ դիտողություն մը ունիմ ընելիք. նամակդ կը վերջացնես սա բառերով. «Բյուր համբույրներ քեզի, մայրիկիս ու քույրերուս»։ Այդ տողերուդ մեջ, թերևս ըսելիքս զարմանալի երևա քեզի, ես տեսակ մը շռայլություն կը նշմարեմ։ Բյուր համբույրը չափազանց չէ՞ միթե. կրնայիր գրել «Ամենքդ սիրով կը համբուրեմ»։

Հիմա պիտի ըսես, թե ի՜նչ տարօրինակ դիտողություններ կ՚ընեմ։ Բայց այնպես չէ։ Ես ալ քիչ շատ կարդացած, կյանքն ու մարդիկը ուսումնասիրած եմ և գիտեմ մեկ բառով մեկու մը նկարագիրը հասկնալ։

Ինչպես դրամը՝ նույնպես զգացումներն ալ խնայողությամբ գործածել պետք է, որովհետև վերջիններն ալ շռայլության չեն կրնար դիմանալ ու կը սպառին։ Եթե այս տարի ամեն անգամ «համբույր» ղրկես մեզի, թերևս գալ տարի հատ մըն ալ չկրնաս ղրկել։ Չափավորություն ամեն բանի մեջ, սիրելի Միհրանիկս, ասով կարելի է միայն կատարյալ մարդ ըլլալ։

Կը հուսամ որ այս դիտողություններուս համար չես վշտանար, գիտնալով, որ քու օգտիդ համար է, որ կ՚ընեմ։ «Բյուր, բյուր համբույրը» անշուշտ գրչիդ տակ եղած խոսք մըն էր, բայց միևնույն ատեն նկարագիրդ կը մատներ։ Խնայողությամբ տուր համբույրներդ, նույնիսկ նամակներուդ մեջ։

Այս տարի բացակայությանդ պատճառով Կաղանդը շատ ուրախ չանցուցինք, մայրդ մանավանդ միշտ քեզ կը հիշեր։ Բայց ես կը մխիթարվեի խորհելով որ քանի մը տարիեն վկայականդ առած պիտի գաս և ինծի թև ու թիկունք պիտի ըլլաս և քեզի համար մինչև այսօր ծախսած դրամս չպիտի կորսվի պարապ տեղը։

Մայրդ, Մելինեն ու Արաքսին սիրով կը համբուրեն քեզ։ Եվ ես ալ ճակատդ կը համբուրեմ։

Հայրդ՝ Գոզմա

բ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Կը հաստատեմ փետրվար 24 թվակիր նամակս։ Ստացած եմ քու մարտ 8 թվակիրդ և պարունակությանը տեղեկացած։ Առողջ ըլլալուդ լուրը մեզ շատ ուրախացուց, բայց մյուս կողմե քու մասիդ կարգ մը տեղեկություններ առի Սիմոնիկ աղայեն, որոնք շատ տրտմեցուցին և մտատանջության մեջ ձգեցին զիս։ Սիմոնիկ աղայեն ես խնդրած էի, որ Ժնևեն անցած ատենը քեզ տեսնե և քու մասիդ մեզի տեղեկություններ բերե։ Ինքն ալ առանց այդտեղ մասնավոր գործ մը ունենալու 3֊4 օր ավելի մնացեր է հոդ։ Դուն փոխանակ գոհ և շնորհակալ ըլլալու՝ կը գրես որ իր տեսակցութենեն ձանձրույթ զգացեր ես ու զինքը «հին խաֆալը[127] պարապ մարդ» կ՚անվանես։ Չե՞ս գիտեր որ Սիմոնիկ աղան մեր տանը մտերիմ բարեկամն է, քեզ ալ շատ կը սիրե ու ասկե զատ իրեն հետ գործ ալ ունիմ։ Այսօրվան օրս հրապարակին վրա կարևոր դիրք մը գրաված է ու 40֊50 հազար ոսկիի տեր մարդ է. ինչպե՞ս ատանկ մարդու «հին խաֆալը պարապ մարդ» կ՚ըսես։ Իրմե իմացա, որ այդտեղի վտանգավոր մարդիկներուն հետ կը տեսնվիս եղեր։ Քեզի՝ թե՛ գացած ատենդ և թե՛ նամակներովս խրատեցի, որ այդ վնասակար մարդերեն հեռու փախչիս, որպեսզի մեր գլխուն փորձանք չբերես, ինչո՞ւ իմ խորհուրդիս չես հետևիր։

Այդ տեսակ հարաբերությունները ոչ թե միայն մեզի՝ այլ քեզի կրնան վնասակար ըլլալ։ Արդեն ատոր ապացույցն ալ կը տեսնվի կոր վերջերս գրած նամակներուդ մեջ։ Մարտ 8 թվակիրիդ մեջ կը գրես թե՝ «Ես իտեալի՝ գաղափարական մարդ ըլլալ կ՚ուզեմ. ինծի համար դրամը կամ հարստությունը միջոց մըն է և ոչ թե նպատակ մը» և այլն. ատ ի՞նչ տեսակ անճոռնի խոսքեր են։ Եթե քու առևտրական վարժարանիդ մեջ կը սորվեցնեն կոր այդ բաները, կը նախընտրեմ որ թողուս վարժարանը և հոս վերադառնաս, որ իմ հսկողության տակ և գործի մեջ լավագույն կերպով կրնաս ըմբռնել ու ճանչնալ կյանքը։ Բայց ես շա՜տ կը կասկածիմ, որ այդ դատարկապորտ մարդերուն հետ տեսնվելով՝ այս տեսակ խենթ ու խելառ գաղափարներ սկսար ունենալ։

Մարդուս առաջին և մեծագույն իտեալը իր փորը կշտացնելն է, հետո իր ընտանիքին ու զավակներուն փորը կշտացնելը։ Փորը անոթի մարդը ո՛չ իրեն, ո՛չ իրեններուն և ո՛չ ալ իր հայրենիքին օգտակար կրնա ըլլալ։ Ամեն մարդու համար իր բուն հայրենիքը փորն է։ Երբ իր փորը փառավոր մը կշտացուց հայրենիքը երջանիկ է։ Եվ փորը կշտացնելու համար երկու միջոց չկա՝ այլ մեկ, այն է՝ դրամը։ Այն որ ճշմարտապես իր հայրենիքը կը սիրե, պետք է դրամը սիրե։ «Արծաթը ամեն բանի բավական է» կ՚ըսե Սողոմոն իմաստուն։ Շատ կը ցավիմ, սիրելի զավակս, որ այս ճշմարտությունները կը ստիպվիմ քեզի կրկնելու։ Դուն հիմա ասոնք գոց գիտնալու և քու մտքիդ մեջ դրոշմելու էիր։

Ի՞նչ ըսել է «դրամը միջոց մըն է և ոչ թե նպատակ մը»։ Բանավոր և խելացի մարդու մը համար դրամ շահելե ուրիշ ի՞նչ նպատակ կրնա ըլլալ. երազներով մարդ չի կրնար ապրիլ, տղա՛ս։ Այդ տեսակ երազներեն մարդ օր մըն ալ կ՚արթննա, բայց, ափսո՜ս, շատ ուշ, երբ ալ օգուտ չունի, երբ բանը բանեն անցած է։

Եթե ես ժամանակին դրամ շահելու ետևե չըլլայի՝ հիմա ի՞նչ պիտի ըլլար քու վիճակդ։ Հաշիվ ըրե մեյ մը, թե ծնելեդ ի վեր քանիի՜ բեռ եղած ես ինծի, և նույնիսկ տակավին չծնած։ Որովհետև պատմած ենք քեզի, թե որչա՜փ նեղությամբ մայրդ քեզ աշխարհ բերավ։ Բացի դահեկեն երեք բժիշկ կար անկողնին գլուխը, անոնց ամեն մեկուն քսան ոսկի վճարեցի։ Տետրակներուս մեջ գրված են ասոնք։ Հետո՝ դպրոցի, բժիշկի, դեղի, ուտելիքի, հագնելիքի, խաղալիքի և այլն, և այլն ծախքերը եթե մեկիկ֊մեկիկ հաշվենք, գիտե՞ս գումարը քանիի կը հասնի։ Հիմա ատեն չունիմ տետրակներս աչքի անցընելու, բայց եթե մոտավորապես հաշվենք, վրա վրայի տարեկան 80 ոսկի ծախսած եմ միայն քեզի համար, ինչ որ քսան տարվան մեջ կ՚ընե 1600 ոսկի, որուն տոկոսն ալ, եթե հաշվենք, քսան տարվան մեջ երեք հազար ոսկին կ՚անցնի։

Այդ բոլոր ահագին ծախքերը սիրով ըրի ու ասկե ետքն ալ պիտի ընեմ այն հուսով, որ կատարյալ մարդ պիտի ըլլաս և օր մը պիտի կրնաս քեզի համար եղած ծախքերը տասնապատիկ հատուցանել, ոչ թե ինծի, այլ քեզի ու քու զավակներուդ։ Եվ ահա հիմա կը տեսնամ, որ սխալ ճամբաներու կը հետևիս, գեշ գաղափարներու կը ծառայես։

Սիմոնիկ աղային պատմությունները շա՜տ տագնապեցուցին զիս։ Ինչո՞ւդ պետք քեզի չվերաբերած բաներու կը խառնվիս։ Միթե կը կարծես որ օգտակար բաներ են ատոնք կամ ապագային օգո՞ւտ մը կրնա ծագիլ։ Ընդհակառակը, մեր կրած բոլոր փորձանքները միթե այդ մարդոց ըրածներուն հետևանքը չե՞ն։

Քեզի բացարձակ կերպով ըսեմ, որ այդ վտանգավոր մարդիկը Պոլսեն հեռացվելեն ի վեր, փա՜ռք աստծո, շա՜տ հանգիստ ենք։ Աղվոր քեյֆերնիս կ՚ընենք, կը խմենք, կը զբոսնունք, նեղություն մը տվող չի կա, դրամ ալ կը շահինք, վերջապես ամեն ազատություն ունինք։

Խելոք, հանդարտ մարդուն ոչ մեկը կը դպչի։ Եթե լսես որ այսինչը կամ այնինչը բանտարկվեր կամ աքսորվեր է, գիտցած եղիր, որ անպատճառ հանցանք մը գործած է։ Ինչո՞ւ ինծի դպչող չըլլար կոր, որովհետև խոհեմությամբ կը շարժիմ, ինծի չվերաբերած բաներուն մեջ չեմ մտնար, գործս կը նայիմ և տանս մեջ քեյֆս կ՚ընեմ։

Ես քեզի առատ֊առատ դրամ կու տամ կոր, որ թե վարժարանդ հաճախես և թե անմեղ հաճույքներեն չզրկվիս. եթե ղրկածս քիչ է՝ գրե, որպեսզի ավելի ղրկեմ, միայն թե, ի սեր աստծո, սա անպիտան մարդերեն հեռու փախիր։ Հակառակ պարագային պիտի ստիպվիմ քեզ Ժնևեն հեռացնել, և ուրիշ տեղ մը ղրկել ուսմունքդ շարունակելու համար։

Մայրդ ալ շատ վշտացավ Սիմոնիկ աղային ըսածները լսելով։ Կ՚երևա, որ իր տված հայրական խրատներուն հակառակ պատասխաններ տվեր ես ու հետը վիճաբաներ ես։ Կը վայելե՞ ասիկա։ Դուն, որ տակավին կյանքիդ մեջ տասը փարա չես վաստակած, ինչպե՞ս կրնաս հակառակիլ մարդու մը, որ ինքնօգնությամբ 40֊50 հազար ոսկիի տեր եղած է այսօր։

Անգամ մըն ալ կը խրատեմ, սիրելի Միհրանիկս, որ խելքդ գլուխդ ժողվես ու հրաժարիս խենթ ու խելառ գաղափարներե։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։ Աստուծով քիչ օրեն բարի լուր մը պիտի տամ Մելինեի մասին, բայց այժմ չեմ ուզեր բան մը գրել, քանի որ վերջնական չէ խնդիրը։

Հայրդ՝
Գոզմա Դամիանոսյան

գ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Ստացա ապրիլ 16 թվականով գրած նամակդ և կը փութամ անմիջապես պատասխանելու, որովհետև շատ ծանրակշիռ կացության մը մեջ կը գտնվիմ քու պատճառավդ։ Եթե այսպես շարունակվի պիտի ստիպվիմ քեզ Ժնևեն հեռացնել և ուրիշ քաղաք մը ղրկել ուսմունքդ ավարտելու համար, այնպիսի քաղաք մը, ուր հայ չգտնվի և կարենաս վտանգավոր մարդերեն հեռու, խելքդ գլուխդ աշխատիլ։

Հիմա կ՚աղաչեմ, որ խորին ուշադրությամբ կարդաս գրելիքներս և հետո անոնց համեմատ քու ընթացքդ ուղղես։

Երկու օր առաջ ոստիկանության նախարարեն հրավեր ստացա երթալ զինքը տեսնելու։ Կրնաս երևակայել, թե այս հրավերը որքա՜ն մտատանջություն պատճառեց ինծի։ Թեև ես ինքզինքիս վրա վստահ էի և խիղճս կատարելապես հանդարտ էր, այսուհանդերձ անմիջապես նախազգացում մը ունեցա, թե խնդիրը քու շուրջդ կը դառնար և այս բանը զիս չափազանց վրդովեց։

— Դուն զավակ մը ունի՞ս Ժնևի մեջ։

— Այո, պատասխանեցի։

— Ի՞նչ կ՚ընե այնտեղ։

— Ուսանող է Առևտրական բարձրագույն վարժարանը։

— Իրեն մասին շատ գեշ տեղեկություններ առած ենք... ըսավ նախարարը հետզհետե ձայնը խստացնելով։

— Իմ զավակս իր դասերուն աշխատող լուրջ երիտասարդ մըն է, պատասխանեցի, և երբեք չեմ կարծեր, թե գեշ ճամբու մը մեջ գտնվի։

— Քու զավակդ պարզապես հեղափոխականներուն հետ միացած՝ վեհափառ սուլթանին դեմ կը դավե, ըսավ նախարարը։

Երբ հանկարծ այս խոսքերը արտասանեց՝ շվարեցա մնացի և չկրցա անմիջապես պատասխան տալ։

— Դուն տեղեկություն չունի՞ս, գոչեց փաշան, ծուռ֊ծուռ երեսս նայելով։

— Չէ՛, ըսի, բայց արդեն երբեք չեմ հավատար, որ իմ զավակս ատանկ գործերու մեջ մտնե։

— Հետը չե՞ս թղթակցիր։

— Գրեթե ամեն շաբաթ։

— Ինչպե՞ս կ՚ըլլա, ուրեմն, որ չես գիտեր, թե ի՞նչ կյանք կը վարե Ժնևի մեջ։

— Բայց, պատասխանեցի, երբեք այդ տեսակ բաներու ակնարկություն ըրած չէ իր նամակներուն մեջ։ Արդեն ես ալ իրեն բացարձակապես արգիլած եմ դպրոցեն դուրս ոևէ բանով զբաղելու։

Եվ գրպանես հանելով քու գրած վերջին նամակդ իրեն տվի՝ ըսելով.

— Ահավասիկ իր գրած նամակը, որ երկու օր առաջ ստացա, կրնաք տեսնել ու համոզվիլ, որ մեջը վտանգավոր բան մը չի կա։

Փաշան նամակը առավ, քովը դրավ և ըսավ.

— Թող մնա, որպեսզի թարգմանել տամ։

Հետո պահանջեց, որ գրած մյուս նամակներդ ալ իրեն հանձնեմ։ Խոստացա։ Այն ատեն ձայնը քիչ մը մեղմացնելով, ըսավ.

— Գոզմա էֆենտի, մենք գիտենք, որ դուն սուլթանին և պետության հավատարիմ մարդ մըն ես, պարկեշտ վաճառական մը, որ միայն իր առևտուրովը կը զբաղվի, և ասոր համար կ՚ուզեմ այս անգամ ներողամտությամբ վարվիլ հետդ։ Բայց եթե իմանամ, որ զավակդ դարձյալ այդ վտանգավոր մարդոց հետ հարաբերության մեջ է, գիտցած ըլլաս, որ մեծ փորձանքներ կը բերեմ գլուխդ։

Խոստացա պետք եղածը իսկույն գրել քեզի և վերադարձա գրասենյակ հուզումես դողահար։ Չէի կարծեր որ այսչափ աժան պիտի կրնայի ազատիլ, բայց բարեբախտաբար մինչև այսօր մաքուր ապրած եմ, երբեք վտանգավոր ընթացքի մը մեջ չեմ գտնված և առիթը ներկայացած ատեն հավատարմությանս ապացույցները տված եմ։ Այս պատճառով ահա առաջին անգամի համար չափազանց խիստ չվարվեցան հետս։

Այս եղելությունը քեզ իմացնելով՝ կը խնդրեմ և կը պահանջեմ, որ նամակս առնելուդ պես ամեն հարաբերություն խզես քու հայ ընկերներուդ և ծանոթներուդ հետ, նույնիսկ բարևդ կտրես իրենցմե։ Հակառակ պարագային՝ գլխուս փորձանք պիտի բերես, գիտցած եղիր։

Քեզի քանի անգամ ըսած եմ որ վերացական բաներու ետևե չվազես, լուրջ, գործնական ու դրական մարդ ըլլաս։ Թեթև մարդոց խոսքերուն պետք չէ հավատալ և վերացական գաղափարներու ետևե վազել։ Գիտցած եղիր, որ մենք հոս շա՜տ հանգիստ ենք և գոհ մեր վիճակեն։ Մեր մազին թելին դպչող անգամ չի կա։ Փա՜ռք աստծո, կ՚ուտենք, կը խմենք, դրամ կը շահինք, ուզած ատեննիս կը պառկինք, ուզած ատեննիս կ՚ելլենք, ա՛լ ասկե ավելի ի՞նչ կ՚ուզենք։ Գավառներուն վիճակը սանկ է եղեր, տանկ է եղեր, մեզի ի՞նչ, մենք մեզի հոգանք։ Արդեն գավառը ի՞նչ ունի որ... ես միշտ առևտրական հարաբերություններ ունիմ գավառացի պատվավոր վաճառականներու հետ, ամենքն ալ դժգոհություն մը հայտնած չունին։ Շարլաթաններու խոսքին ականջ մի կախեր, անոնք իրենց անձնական շահերուն համար այդ տեսակ ճամբաներու կը հետևին։

Դուն նայե, որ ժամ առաջ կատարյալ մարդ ըլլաս, գործի սկսիս, դրամ շահիս, ուրիշ խենթուխելառ բաներու համար միտք մի հոգնեցներ։ Եթե դրամ ունիս՝ աշխարհի ամենեն ազատ մարդն ես, եթե դրամ չունիս՝ գերի ես ամենուն ձեռքը, աշխարհի որ կողմն ալ գտնվիս, որ երկրին մեջն ալ ապրիս։ Ազատություն, անկախություն, հեղափոխություն, ասոնց ամենքն ալ դրամն է։ Դրամը չսիրողը ազատությունը չկրնար սիրել։

Լրջորեն մտածե փորձառու մարդու այս խրատներուս վրա։

Հիշե՝ նախարարին սպառնալիքը և ըստ այնմ ուղղե ընթացքդ։

Ամենքս ալ սիրով կը համբուրենք քեզի։ Քիչ օրեն Մելինեն պիտի նշանենք պատվավոր և հարուստ վաճառականի մը հետ։ Այս մասին ավելի մանրամասն կը գրեմ հաջորդով։

Հայրդ՝ Գոզմա

դ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՓԻԼԻՊՊՈՍ

Ի Ռոտոսթո

Սիրելի բարեկամս՝ Փիլիպպոս էֆենտի.

Երկար ժամանակ է, որ առիթ չէինք ունեցած իրարու հետ թղթակցելու, որմե հետե մեր արմտիքի առևտուրը դադրեցուցինք և սակայն ասիկա պատճառ մը չէ, որ մեր երկարամյա բարեկամությունը դադարի։ Առևտրական հարաբերություններեն դուրս, մեր մեջը բարեկամական կապեր հաստատված են և միշտ գրեթե ձեր խոսքը կ՚ընենք տանը մեջ։ Ցավալի է, որ երկար ժամանակե ի վեր չկրցաք Պոլիս գալ և ձեր ներկայությամբը մեզ պատվել։ Մեզի համար մեծ հաճույք մը պիտի ըլլար ձեզի հյուրընկալելը և պատվասիրելը։ Կը հուսամ, որ ողջ և առողջ եք ընտանյոք և դուք ալ փոխադարձաբար մեզ չեք մոռցած։ Կինս և աղջիկներս հատկապես կը բարևեն ձեր տիկինը և զավակները։

Այս անգամ ձեզի կը գրեմ ոչ թե առևտրական գործի մը համար, այլ ընտանեկան խիստ փափուկ և կենսական խնդրի մը մասին և կը հուսամ, որ պիտի բարեհաճիք ձեր ձեռքեն եկած ծառայությունը մատուցանել, որուն համար նախապես կը հայտնեմ շնորհակալություններս և երախտագիտությունս։

Ահավասիկ խնդիրը։ Մեր Մելինեն կ՚ուզենք նշանել Թռչնակերյան Մարտիկ էֆենտիին հետ, որ, ինչպես ծանոթ է ձեզ, փայլուն դիրք մը կը գրավե Պոլսո հրապարակին վրա։ Բարեկամ մը իր կողմե միջնորդեց և մեր աղջկան ձեռքը խնդրեց. մենք ալ, մեր կողմե, անպատեհություն մը չտեսանք այսպիսի միության մը համար։ Բայց և այնպես Մարտիկ էֆենտի բնիկ Ռոտոսթոցի մը ըլլալով, իր և իր ընտանեկան պարագաներուն մասին որոշ տեղեկություններ չունեինք։

Իրավ է, որ հրապարակին վրա պատվավոր վաճառական մը նկատված է և այս մասին տարակույս չկա, բայց և այնպես ամուսնության պես կենսական խնդրի մը մեջ հարկ էր նաև ուրիշ տեղեկություններ քաղել իր մասին։ Արդ, ասոր համար դիմում ըրի տեղս գտնված Ռոտոսթոցի վաճառական բարեկամներու։ Դժբախտաբար տրված տեղեկությունները հակասական էին, այնպես որ այժմ կը ստիպվիմ ձեր ազնվության դիմել, խնդրելով, որ հանուն մեր բարեկամության և ամենայն անկեղծությամբ ինծի իմացունեիք ինչ որ գիտեք Մարտիկ էֆենտիի մասին։

Իմ քաղած տեղեկություններես կ՚երևա, որ հիշյալը բավական անախորժ անցյալ մը ունեցած է։

Նախ՝ պատմեցին, թե Մարտիկ էֆենտի տարիներ առաջ, այդտեղ ապօրեն հարաբերություններ ունեցած է եղեր կույս աղջկան մը հետ, որմե զավակ մըն ալ ունեցեր է, և թե ինք ստիպվեր է այդ պատճառավ հեռանալ քաղաքեդ, աղջիկը երեսի վրա թողլով։ Խնդիրը իր այս վիճակին մեջ նշանակություն մը չունի անշուշտ և կարելի է վերագրել երիտասարդական թեթևության, եթե իրավցնե խելացությունը ունեցած է իր հարաբերությունները բոլորովին դադրեցնել աղջկան հետ, ծննդաբերության դեպքեն ետքը։ Բայց դժբախտաբար մեկ քանիներ հավաստեցին, թե գործը այդպես չէ վերջացած և աղջկան բողոքներուն և սպառնալիքներուն վրա՝ Մարտիկ էֆենտի ստիպված է թե՛ աղջկան և թե՛ անոր զավկին ամսական մը հատկացնել։ Հոս է ահա, որ խնդիրը կը կնճռոտի և ապագա տաղտուկներու դուռ կը բանա։

Կը խնդրեմ, սիրելի բարեկամ, որ այս մասին որոշ տեղեկություններ տաս և ճշմարտությունն ամբողջությամբ ինծի հայտնես։

Հետո, ըսին նաև, որ Մարտիկ էֆենտի իր մթերանոցը ապահովագրել տալե ետքը, զայն այրած է և իբրև հրձիգ ամբաստանվելով բանտարկված է բավական ատեն, բայց վերջապես կարելի եղած է զինքը ազատելու, բավական դրամ կերցնելով։

Ասիկա իրավ է որ ամուսնության հետ ոևէ կապ չունի և թե նկատի առնվելիք բան մը չէ, այսուհանդերձ կ՚ուզեմ որ այս մասին ալ որոշ տեղեկություն մը ունենամ։ Այդ տեսակ գործերը երբ չեն հաջողիր ու երևան կ՚ելլեն՝ պատիվ չեն բերեր և անճարակության ապացույց են։ Կատարյալ մարդ մը մինչև որ բացարձակ վստահություն չունենա իր հաջողության վրա՝ պետք չէ որ այդպիսի վտանգավոր ձեռնարկներու մեջ մտնե։ Իմ համոզումս այս է։ Վաճառական մը իր պատվույն պետք է նախանձախնդիր ըլլա ամեն վայրկյան ու իր վարկը միշտ բարձր պահե։ Դրամ շահելու համար, իհարկե, ամեն միջոց լավ է, բայց պայմանավ որ խաղք չըլլանք, եթե ոչ հետինն չար քան զառաջինն կ՚ըլլա։

Ռոստոսթոցիներեն իմացա նաև, որ Մարտիկ էֆենտի իր հորը հետ գժտված է և նույնիսկ անոր վրա դանակ քաշած է եղեր և այդ ցավալի դեպքեն ի վեր ամեն հարաբերություն խզվեր է հոր և զավկին միջև։

Բնականաբար մենք իրավունք չունինք ընտանեկան ներքին խնդիրներու խառնվելու։ Թերևս այդ գժտության մեջ հայրն ալ իր պատասխանատվության բաժինը ունի։ Ես կը փափաքիմ միայն հասկնալ, թե հարաբերության այդ խզումը ապագային ի՞նչ հետևանքներ կրնա ունենալ, կամ ավելի բաց խոսելով՝ արդյոք հայրը իր զավակը զրկա՞ծ է ժառանգութենե, ինչպես որ բարեկամ մը ինձ հավաստեց։

Այս կետը ամենեն ավելի զիս կը շահագրգռե և այս մասին կ՚ուզեմ, որ ստույգ տեղեկություն մը տաք ինծի։

Վերջապես, և ասիկա ամենեն կարևորն է, կը փափաքիմ Մարտիկ էֆենտիի նյութական կարողության մասին որոշ գաղափար մը ունենալ։ Այս նկատմամբ իմ քաղած տեղեկություններս շա՜տ հակասական են, այնպես, որ շվարած մնացած եմ։ Ոմանք 15֊20 հազար ոսկիի հարստություն մը կը վերագրեն իրեն, ուրիշներ կ՚ըսեն թե 8֊10 հազար ոսկի ունի միայն, նույնիսկ ըսողներ կան, որ հազիվ 4֊5 հազար ոսկիի տեր է։ Գտնվեցավ նաև վաճառական մը, որ ըսավ, թե այդքան դրամ չունի և թե ամբողջ գործը վարկով կը դարձնե։

Կը խնդրեմ, սիրելի բարեկամ, այս մասին ձեր ամբողջ գիտցածը անկեղծորեն հայտնեք ինծի, ամենեն կենսական խնդիրը այս է։ Կ՚ուզեի գիտնալ նաև իր հորը նյութական վիճակը, ինչպես նաև քանի մանչ և քանի աղջիկ ունենալը։

Իմ լսածիս նայելով՝ Մարտիկ էֆենտիի մայրը անբարոյական վարմունք մը ունեցած է եղեր և իր ամուսնեն երկար տարիներե ի վեր բաժնված՝ առանձին կ՚ապրի եղեր։ Այս կետը թեև բնավ նշանակություն չունի, այսուհանդերձ կը փափաքեի իրողությունը իմանալ։

Ինչպես կը տեսնեք, ձենե խնդրած ծառայությունս մեծ բան մը չէ և վստահ եմ, որ պիտի հաճիք անմիջապես ուզած տեղեկություններս ինձ հաղորդել։ Մարտիկ էֆենտի կը փափաքի, որ շուտով նշանտուքը կատարենք, որովհետև մոտերս գործով Եվրոպա պիտի երթա քիչ մը ժամանակի համար և չուզեր որ խնդիրը իր վերադարձին մնա։

Կրնաք ապահով ըլլալ, որ ձեր հաղորդելիք տեղեկությունները բոլորովին գաղտնի պիտի պահվին և երբեք չպիտի գիտցվի անոնց աղբյուրը, այս մասին պատվույս վրա խոսք կու տամ։

Դուք որ աղջիկ զավակներու տեր եք, գիտեք թե ի՜նչ դժվարին բան մըն է այսպիսի ամուսնական խնդիր մը և որչափ աչալրջություն հարկավոր է, հետո դժբախտություններու չհանդիպելու համար։

Իրավ է որ դրամն ու հարստությունը շատ բաներ կրնան ծածկել, բայց գոնե այդ նյութական ապահովության մասին պետք է որ որոշ գաղափար մը ունենանք։ Եթե, իրավ, Մարտիկ էֆենտիի հայրը վճռած է իր որդին ժառանգութենե զրկել, խնդիրը շատ կը դժվարանա։ Այս մասին մանավանդ ձենե կը սպասեմ ամենաճշգրիտ տեղեկություններ։ Կենսական հարցը այդ է։

Սիրալիր բարևներ ձեր ազնիվ տիկնոջ և սիրասուն զավակներուն, ինչպես նաև ձեր ազնվության։

Ձեր անկեղծ բարեկամը՝
Գոզմա Դամիանոսյան

ե. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՓԻԼԻՊՊՈՍ

Ի Ռոտոսթո

Սիրելի բարեկամս՝

Փիլիպպոս էֆենտի.

Շատ շնորհակալ եմ, որ բարեհաճեցաք նամակիս շուտով պատասխանելու և ձեր թանկագին տեղեկություններովը զիս լուսաբանելու։ Ձեր այս բարեկամական արարքը երբեք չպիտի մոռնամ, պիտի ջանամ զայն փոխարինել առաջին առթիվ։

Ձեր նամակը ստանալեն անմիջապես ետքը մեր որոշումը տվինք և Մարտիկ էֆենտիին ալ հաղորդեցինք և վաղը, հինգշաբթի, նշանտուքը պիտի կատարենք մեր բնակարանին մեջ։ Շատ կը փափաքեի, որ դուք ալ ձեր ազնիվ ընտանիքով ներկա ըլլայիք այս ուրախ հանդեսին։ Ամեն պարագային՝ վստահ եղեք, որ ձեզ պիտի հիշենք։

Կը գրեք թե մոտ օրերս Պոլիս պիտի գաք։ Այժմեն իմաց կու տամ ձեզի, որ մեր տունը հյուր պիտի մնաք և եթե այնպես չընեք ու ոևէ պանդոկ մը երթալ ուզեք, գիտցեք որ խորապես պիտի վշտացնեք թե զիս և թե կինս։

Ձեր տված տեղեկություններուն մեջ ինծի համար կարևորագույնը այն է, որ Մարտիկ էֆենտիի հայրը զայն ժառանգութենե չէ զրկած եղեր և թե ինքն ալ 20֊25 հազար ոսկիի հաստատ հարստություն մը ունի։

Կը գրեք նաև, որ մեր խնամիցուն, Մարտիկ էֆենտիեն զատ, մանչ մը և երկու ամուսնացած աղջիկներ ունի։ Այս ալ թանկագին տեղեկություն մըն է, որովհետև եթե 3֊4 մանչ ունենար, իր մահվան պարագային մեծ բան մը չպիտի մնար մեր փեսին։

Որքան ալ ձեր կողմե տված տեղեկությունները գոհացուցիչ էին, մյուս կողմե ձեր գրվածքեն անանկ մը կը հասկցվեր, որ շատ համակարծիք չեք մեր Մելինեն Թռչնակերյան էֆենտիի հետ ամուսնացնելու մեր ծրագրին։

Մարտիկ էֆենտիի մասին բավական աննպաստ ծանոթություններ կու տաք, ինչպես իր խաղամոլությունն ու գինեմոլությունը։ Այդ մասին ուրիշներն ալ խոսած էին ինծի, բայց ես չուզեցի ձեզ գրել, ինչպես նաև իր ցասկոտ բնավորությանը մասին, որովհետև, ճշմարիտը խոսելու համար, ես ատանկ բաներու շատ կարևորություն չեմ տար։ Երբ մարդ դրամ ունի, այդ պզտիկ թերությունները աչքի չեն զարներ։ Ո՞ւր գտնելու է կատարելապես առաքինի մարդը։

Խաղամոլություն, գինեմոլություն, բարկություն և այլն, անանկ թերություններ են, որոնք քանի տարիները անցնին՝ կը պակսին ու կը մեղմանան, մինչդեռ դրամը առաքինություն մըն է, որ տարիներու ընթացքին հետզհետե կ՚աճի, բաղադրյալ տոկոսի դրությամբ։

Գալով անբարոյական աղջկան ու իր զավկին՝ կը գրեք, որ Մարտիկ էֆենտի կանոնավորապես վեց ոսկի ամսական կը վճարե իրենց։ Ասիկա, շիտակը, շատ տարօրինակ երևցավ ինծի։ Վայրկենական հիմարության մը համար մի՞թե խելացություն է տևական վճարում մը ընել։ Դրական ու կատարյալ մարդու գործ չէ այդ։ Ես որոշած եմ նշանտուքեն ետքը այս մասին խոսք բանալ Մարտիկ էֆենտիին և վերջնական կարգադրությամբ մը այդ գործը լմնցնել։ Նախ՝ պիտի պահանջեմ, որ ամսականը դադրեցնե անմիջապես։ Այդ տեսակ հանձնառություն մը ապագային կրնա մեծամեծ տաղտուկներ պատճառել։ Պետք է ուրիշ ձև կարգադրություն մը ընել և այս մասին ես արդեն խորհած եմ։

Նախ՝ կրնանք տղան ի հորե և ի մորե որբ հոս փոխադրել և հիվանդանոցի որբանոցը դնել։ Հոգաբարձությունները իմ բարեկամներս են ու միջոցը կրնամ գտնել ձրիաբար զայն ս. Հակոբ դնել տալու։ Գալով աղջկան՝ կարելի է զայն մեկու մը հետ կարգել այդտեղ, գումար մը տալով իր ապագա էրկանը։ Փոխանակ Մարտիկ էֆենտին մշտնջենապես ամսական վեց ոսկի վճարելու՝ թող մեկ անգամեն 80֊100 ոսկի տա իբրև օժիտ և գործին մեջեն ելլե։ Կարծեմ այդքան գումարով մը աղջիկը կրնա մեկը գտնել և հետը ամուսնանալ։ Այս կերպով խնդիրը միանգամ ընդմիշտ կը փակվի։ Բայց որպեսզի կարելի ըլլա այս արդյունքին հասնիլ, նախ և առաջ ամսականը դադրեցնելու է։ Որչափ ատեն որ Մարտիկ էֆենտի հիմարություն ընե այդ դրամը տալու, անկարելի պիտի ըլլա իմ ծրագիրս գործադրել։ Կը հուսամ, որ դուք ալ, իբրև գործնական մարդ, այս գրածներուս հավանություն պիտի տաք։ Կը խնդրեմ, որ ձեր կարծիքը հայտնեք։ Ձեր տված բացատրություններեն ետքը, միակ սև կետը այդ աղջկան խնդիրն է ինծի համար։

Սիրալիր բարևներ ձեր ազնիվ տիկնոջ և սիրասուն զավակներուն, ինչպես նաև ձեր ազնվության։

Ձեր անկեղծ բարեկամը՝
Գոզմա Դամիանոսյան

զ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Կը հաստատեմ ապրիլ 24 թվակիր նամակս։ Ստացա քու ապրիլ 28 թվակիրդ և շատ ուրախ եղա տված տեղեկություններեդ։ Գոհ եմ, որ գրածներս իրենց ազդեցությունը գործած են վրադ և հարաբերություններդ բոլորովին խզած ես վտանգավոր անձերու հետ ու դասերուդ կ՚աշխատիս։ Ուրախ եմ նաև, որ Զվիցերիացի ընկերներու հետ հարաբերություն հաստատած ես ու անոնց ծնողքներուն տուները կը հաճախես։ Ատիկա շատ ավելի աղեկ է, քան սրճարանները ժամանակ անցընելը։ Միայն թե միշտ խոհեմությամբ վարվե և չափազանց մտերմություններ մի մշակեր։

Ինչպես գրած էի արդեն, երկու օր առաջ քույրդ Մելինեն նշանեցինք Ռոտոսթոցի ծանոթ վաճառական Մարտիկ էֆ. Թռչնակերյանի հետ։ Մարտիկ էֆ. ազնիվ ձիրքերով օժտված երիտասարդ մըն է։ Հայրն ալ Ռոտոսթոյի մեջ փայլուն դիրք մը ունի։ Իմ քաղած ստույգ տեղեկություններուս նայելով 20֊25 հազար ոսկիի հաստատ հարստության տեր մեկն է եղեր և Մարտիկ էֆենտիեն զատ՝ միայն մեկ մանչ և երկու ամուսնացած աղջիկ ունի։

Շատ ցավ զգացինք, որ այս նշանտուքին դուն ալ ներկա չկրցար գտնվիլ։ Մոտերս Մարտիկ էֆ. իր առևտրական գործերուն համար Եվրոպա պիտի այցելե և Ժնևեն ալ պիտի անցնի ու քեզ տեսնե։ Անշուշտ պետք եղածին պես կը պատվես զինքը։ Առայժմ ուրիշ կարևոր գրելիք մը չունիմ։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

է. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Կը հաստատեմ 1908 մայիս 3 թվակիր նամակս։ Երկու օր առաջ քրոջդ՝ Մելինեին նշանածը ճամբա դրինք դեպի Եվրոպա։ Քանի մը օր Վիեննա մնալե ետքը, ուղղակի Ժնև պիտի գա՝ քեզ տեսնելու։ Այս առթիվ ներփակ 200 ֆրանքնոց պանքնոթ մը կը ղրկեմ, որպեսզի կարենաս զինքը պետք եղածին պես պատվասիրել։ Ավելորդ ծախքեր ընելու պետք չունիս, միայն կը փափաքիմ, որ զինքը մեկ քանի անգամ ճաշի հրավիրես ու թատրոն տանիս։

Ինք կ՚ըսե, որ առևտրական կարևոր գործերու համար Զվիցերիայեն պիտի անցնի. ջանա հասկնալ, թե ի՞նչ տեսակ գործեր են ատոնք և ինծի տեղեկացուր։ Եթե պետք ըլլա քու աջակցությունդ, ալ մի խնայեր իրեն։ Մարտիկ էֆենտին կատարյալ գործի տեր մարդ մըն է և մեծ ապագա կը խոստանա, միայն թե քիչ մը երիտասարդական մոլություններ ունի, որոնցմե անշուշտ պիտի հրաժարի, երբոր ամուսնանա. արդեն նշանվելեն ի վեր օրինակելի կյանք մը կը վարե, ինչ որ մեծ ուրախություն կը պատճառե ամենուս։ Սակայն կ՚ուզեի գիտնալ նաև, որ մենե հեռու ի՞նչ տեսակ վարք ունի և ասոր համեմատ կ՚ուզեմ որ գոնե Ժնև գտնված միջոցին, առանց հայտնի ընելու, հետամուտ ըլլաս տեղեկություններ քաղելու։ Կարծեմ դժվար բան մը չէ ասիկա քեզի համար, միայն թե ինք կասկածի երթալու չէ։ Խնդիրը քրոջդ երջանկության վրա է և ասոր համար պետք է որ դուն ալ քու ձեռքեդ եկածը ընես։

Այս օրերս դարձյալ խստությունները շատ ավելցած են Պոլսո մեջ և բազմաթիվ ձերբակալություններ կ՚ըլլան, թեև պարկեշտ ու պատվավոր մարդոց դպչող չի կա։ Կ՚ըսվի, թե կարգ մը բախտախնդիր դատարկապորտներ եկած են Եվրոպայեն և կ՚ուզեն նորեն բան մը ընել Պոլսո մեջ, իբր թե մինչև հիմա իրենց ըրածները չեն բավեր։ Ե՞րբ այս հիմարություններուն վերջ պիտի տրվին... Այս պակասամիտ հեղափոխականները չեն կրնար կոր ըմբռնել, թե ազգ մը միմիայն վաճառականությամբ կրնա հառաջադիմել, զորանալ ու բարգավաճիլ և վաճառականության համար ալ հանդարտությունը անհրաժեշտ է։ Քանի մը հոգիի գործած տղայական հիմարությունները ուրիշ արդյունք չեն ունենար, այլ առևտրական հարաբերությունները դժվարացնել։ Ատոնց երեսեն չէ՞ որ Անատոլուի հետ մեր վաճառականությունը գրեթե դադրած է բոլորովին։ Հայերը չեն կրնար ճամբորդել և հետևաբար առուտուր ընել։ Ո՞վ կ՚օգտվի ասկե. պարզապես հույները կամ հրեաները։ Ահա մեր հեղափոխականներուն տեսած գործը։ Հայերը մինչև հիմա վաճառականությամբ ապրեր են ու ասկե ետքն ալ իրենց համար ուրիշ ասպարեզ չի կա։ Այս ճշմարտությունը չեն կրնար կոր հասկնալ։

Այս բաները կը գրեմ քեզի, որպեսզի միշտ զգույշ ըլլաս և ուղիղ ճամբաեն չշեղիս։ Ամենափոքրիկ անխոհեմություն մը կրնա մեծ փորձանքներ հառաջ բերել, մանավանդ այս միջոցիս։ Վստահ եմ որ գրածիդ պես միշտ կը շարունակես հայերեն հեռու ապրիլ։ Եվրոպացիներու հետ բարեկամություն հաստատե որչափ որ կ՚ուզես, անկե վնաս առաջ չի գար, այլ ընդհակառակը՝ կ՚օգտվիս։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։ Նամակներդ անպակաս ըրե։

Հայրդ՝ Գոզմա

ը. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Վերջին նամակդ, մայիս 21 թվակիր, զոր երեկ իրիկուն ստացա, չափազանց հուզեց զիս։ Տված տեղեկություններդ այնքա՜ն անախորժ էին, որ չուզեցի կարդալ ոչ մորդ և ոչ ալ քրոջդ։

Կը հուսայի որ Մարտիկ էֆենտի, գոնե քու մոտդ, ավելի խոհեմ ընթացք մը պիտի ունենար։ Գինովության պարագան և այդ առթիվ երգեցիկ սրճարանին մեջ տեղի ունեցած կռիվը և ոստիկանական միջամտությունը, ճշմարիտը, շա՜տ ցավալի բան է։ Բարեբախտաբար զինքը ճանչցող չի կա այդտեղ և ոչ ոք գիտե մեր փեսացուն ըլլալը։ Տված ուրիշ մանրամասնություններդ ալ շատ ամոթալի են։ Լավ ես ըրեր, որ մերժեր ես իրեն ընկերանալու իր գացած տեղերը։

Ինչպե՞ս կ՚ըլլա, որ նոր նշանված մարդ մը, իր նշանածին եղբորը կ՚առաջարկե այդ տեսակ պտույտներ։ Ասով պարզապես անխոհեմության և անխելքության ապացույցը տված կ՚ըլլա. կ՚երևա, որ գինովության մեջ ըրած֊թողածը չէ գիտցեր։ Գոնե իր մոլությունները ծածկել գիտնար պետք եղած տեղը։ Վաճառականի մը վարկին ու համբավին համար որքան վնասակար են այս տեսակ ընթացքները։ Եթե գիտնայի որ ասանկ բաներ պիտի պատահեին՝ զինքը կը համոզեի Ժնևեն չանցնելու. գոնե այդ կերպով դուն չէիր տեսնար իր ընթացքը և մենք ալ չէինք իմանար։

Ամենեն ավելի ինծի վիշտ պատճառող պարագան սա եղավ, որ շաբաթ մը Ժնև կեցեր է առանց երբեք ոևէ գործով զբաղվելու։ Ուրեմն սո՞ւտ ըսավ ինծի, թե այդտեղ կարևոր գործեր ուներ կարգադրելիք։ Ցավալի՜, շա՜տ ցավալի բան։

Խորհուրդ կու տաս նշանտուքը ետ ընելու, բայց շատ դժվար բան է ատիկա, մանավանդ որ հիմա հարաբերություն հաստատեցինք իր հորը հետ, որ շատ պարկեշտ ու պատվավոր մարդ մըն է և մեծ համակրանք ցույց կու տա մեզի հանդեպ։

Քանի մը օր առաջ Պոլիս եկավ և մեզի հյուր եղավ։ Շատ ուրախություն հայտնեց, որ իր տղան մեզի պես ընտանիքի մը մեջ պիտի մտնար։

— Հիմա հույս ունիմ որ ձեր շնորհիվ կատարյալ մարդ պիտի ըլլա, ըսավ։

Եվ նույնիսկ հասկցուց, որ ամուսնութենեն ետքը միտք ունի մեծկակ դրամագլուխ մը տրամադրել իր զավկին, պայմանով, որ ինծի հետ ինկեր ըլլա և միասին գործենք։

Բոլոր ասոնք գեղեցիկ խորհուրդներ են, որոնցմե հրաժարիլը քիչ մը դժվար է անշուշտ։

Ասոր համար կը խնդրեմ որ այդ եղածները մոռնաս և մանավանդ Մարտիկ էֆենտիի մասին աննպաստ ակնարկություն մը չընես մորդ կամ քրոջդ նամակ գրած ժամանակ։ Երբ ոևէ մոլություն կամ ամոթալի արարք ծածուկ պահվի, կարելի է զայն չեղյալ համարել։ Պատռտած զգեստի մը վրայեն երբ նոր բալթո մը հագնինք ու կոճկվինք, ոչ ոք կրնա կասկածիլ, թե մեր ներքին լաթերը հին են։ Խնդիրը կոճակին ուշադրություն ընելու վրա է։ Քի՞չ վաճառականներ կան, որոնք առանց դրամագլուխ ունենալու վարկով գործերնին կը դարձնեն։ Բարոյականն ալ անանկ է. եթե դրամագլուխ֊բարոյական չունենա մարդ և կամ սպառի, կրնա ինքզինք փրկել վարկ֊բարոյականով, միայն թե վարպետությամբ շարժելու է։

Ահա այս նկատառումներով կը խնդրեմ որ Մարտիկ էֆենտիի ցավալի միջադեպերը մոռնաս ու ալ անոնց վրա չմտածես։ Կարծեմ գրեցի քեզի, որ հայրը 20֊25 հազար հաստատ հարստության տեր մարդ մըն է և Մարտիկ էֆենտիեն զատ միայն մանչ մը և երկու ամուսնացած աղջիկ ունի։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

թ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Երկու օրե ի վեր մեծ տագնապներու մատնված ենք և չենք գիտեր, թե վերջերնիս ինչ պիտի ըլլա։ Անշուշտ հեռագիրը արդեն ձեզի լուր բերավ։ Ուրբաթ առտու էր, երբ թերթերու մեջ կարդացինք, թե սուլթանը օսմանյան Սահմանադրությունը վերահաստատած էր և հրաման ըրած էր, որ անհրաժեշտապես երեսփոխանական ընտրություններու ձեռնարկվի։ Բնականաբար ափ ի բերան մնացինք ամենքս ալ և իսկույն կռահեցինք, որ խաղ մըն էր ասիկա, թեև միամիտներ գտնվեցան, որոնք հավատացին ասոր։ Երեկ թերթերը դարձյալ Սահմանադրության վերահաստատման մասին նորանոր տեղեկություններ կը հաղորդեին, իսկ այս առտու, կիրակի, կը հայտարարեն, թե գրաքննությունը ջնջված է, թե կատարյալ ազատություն կը վայելենք, թե խաֆիեները[128] վերցած են և այլն։

Այս բաները իմացվելով՝ ժողովուրդը խանդավառվեցավ և ցերեկեն ետքը թափորներ կազմվեցան, որոնք դրոշակներ պարզած սկսան փողոցները պտտիլ։

Ես այդ իրարանցումները տեսնելու պես տուն եկա ու ալ դուրս չելա։

Լրջամիտ, խոհեմ և փորձառու անձերուն կարծիքն այն է, որ բոլոր ասոնք պատրաստված խաղեր են, որպեսզի հասկցվի թե ժողովրդին մեջեն որո՞նք են, որ Սահմանադրության կուսակից են։ Դժբախտաբար շատերը այս բանը չեն հասկնար կոր, մանավանդ մեր անխոհեմ հայերը ինքզինքնին չափազանց կը վտանգեն կոր փողոցներու մեջ ցույցեր ընելով։ Շատ կը վախնամ, որ մեծ փորձանք մը կը պատրաստվի կոր ամենուս գլխուն։

Քիչ մը առաջ Մարկոս էֆենտին եկած էր մեզի, ինքն ալ այդ կարծիքը հայտնեց. «Սուլթանը դիտմամբ կ՚ընե կոր այս ամենը, ըսավ, կ՚երևա, որ պալատականները մտածեր են այս վարպետությունը՝ իրենց թշնամիները երևան հանելու համար»։ Շիտակը մեծ ճարպիկություն։ Գիտես որ Մարկոս էֆենտին ինչ լուրջ մարդ է և որքա՜ն կատարյալ կը մտածե ու որքա՜ն ալ հեռատես է, ինք կը խորհի, որ գոնե մենք վաճառականներս զոհ չերթանք ասանկ խաղի մը և ասոր համար միջոց մըն ալ մտածած է, այն է՝ հավատարմության թուղթ մը ստորագրել և պալատ մատուցանել՝ հայտնելով որ մենք Սահմանադրություն չենք ուզեր և թե գոհ ենք հին դրութենեն։ Եթե խաղը երևան չելած այսպիսի թուղթ մը տանք՝ շա՜տ մեծ ազդեցություն կ՚ընե և մեզի ուրիշ աչքով կը նային։

Մարկոս էֆենտին ուրիշ մեկ քանի բարեկամներ ալ պիտի տեսնա և անոնց կարծիքը առնելե ետքը, վաղը պիտի պատրաստենք այդ հավատարմության թուղթը։

Այս բաները մանրամասնորեն քեզի կը գրեմ, սիրելի զավակս, որպեսզի ստույգ գաղափար մը ունենաս մեր կացության մասին ու դուն ալ թերթերուն գրածներեն խաբվելով անխոհեմ քայլեր չառնես։ Անշուշտ միշտ հեռու կը մնաս կոր այդտեղի վտանգավոր հայերեն. այս միջոցիս մանավանդ խոհեմությունդ կրկնապատկե, որովհետև հոդ ալ հարկավ լրտեսներ կան, որոնք պիտի ուզեն հասկնալ, թե ո՞վ է Սահմանադրության համար ուրախացողը։

Ճիշտ այս տողերը գրած միջոցիս դարձյալ փողոցը աղաղակ մը բրթավ։ Հազարավոր անձեր թափոր կազմած դեպի վեր կ՚երթան կոր, նվագներու ընկերակցությամբ և «Կեցցե՜ Սահմանադրություն» պոռալով։ Ի՜նչ հիմարություն, աստված իմ. այդ մարդիկը կ՚երևա որ բնավ չեն մտածեր կոր, թե քանի մը օր առաջ Սահմանադրություն բառը արտասանողը աքսոր կ՚երթար։ Սուլթան Համիտի զորության վրա ալ կարծես գաղափար չունին, աստված խելք տա իրենց, աստված վերջերնիս բարի ընե։

Ամենքս ալ սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Անցած շաբաթվան նամակես ի վեր այնպիսի բաներ տեղի ունեցան, որ առանց քու նամակիդ սպասելու դարձյալ կը գրեմ։

Նախ ըսեմ, որ ասկե առաջ գրած նամակս չեղյալ համարե։ Կացությունը բոլորովին փոխվեցավ։ Մարկոս էֆենտին խալթ[129] է ըրեր, կեցցե՜ Սահմանադրություն, կեցցե՜ Ազատություն, կեցցե՜ Հեղափոխություն։ Տեսնաս ի՜նչ խանդավառ օրերու մեջ կ՚ապրինք կոր այստեղ, մեղք որ հոս չես, որպեսզի մասնակից ըլլաս մեր ուրախության։ Նորեն կը կրկնեմ, անցած շաբթու գրած նամակս պատռե նետե, չըլլա որ մեկու մը ձեռքը անցնի։ Ապուշի պես Մարկոս էֆենտիին խոսքերուն հավատացի և անոնց ազդեցության տակ հիմար բաներ գրեցի։ Այդ մարդը կ՚երևա որ պարզապես պունամիշ է եղեր[130]։ Արդեն վրան մեծ համարում մը չունեի՝ բայց հիմա համարումս բոլորովին վերցավ, կը զարմանամ թե այդ մարդը իր այս խելքով ինչպես կրցեր է գործ ընել, դրամ շահիլ։ Բարեբախտաբար իր տված խորհուրդը չի գործադրեցինք, եթե ոչ հիմա ամենուն քով խաղք ու խայտառակ պիտի ըլլայինք։

Չես գիտեր շաբաթվան մը միջոցին ինչե՜ր անցան։ Խաֆիեները խայտառակաբար վռնտվեցան. մեկ քանին սպանվեցան, շատերը ծեծ կերան, մեծ մասն ալ ձգեց փախավ։ Հապա՜ այն պալատականները, որոնց անունը բերաննիս առնելու կը վախնայինք. հազիվ կրցան Պոլիսեն հեռանալ յուհաներով[131]։ Տեսնելու է մեր թյուրք եղբայրներուն սերն ու համակրությունը հայերուն մասին։

— Սահմանադրությունը և ազատությունը դուք բերիք մեզի, կ՚ըսեն կոր արտասվալից աչքերով։

Իրավ ալ կ՚երևա, որ մեր հերոս հեղափոխականներուն գործն է եղեր այս։ Ես արդեն միշտ կ՚ըսեի, որ այդ մարդիկը անձնվիրաբար կ՚աշխատին. այս մասին շատ անգամ նույնիսկ կռիվ ըրած եմ Մարկոս էֆենտիին հետ։ Գիտե՞ս, որ երբ 1895֊ին հեղափոխականները դրամ կը հավաքեին՝ ես ալ երկու հարյուր ոսկի տվի, իրավ է, որ մահվան սպառնալիքով իրենք ուզած էին այդ գումարը, բայց ուրիշ հարուստներ գտնվեցան, որոնք սպառնագիր ընդունելով հանդերձ՝ դրամ չտվին։ Ես արդեն սկիզբեն համակիր եղած եմ հեղափոխական շարժումին։ Մենք ալ մեր ժամանակին, երիտասարդ եղած ատեննիս, հեղափոխական գործերու գլուխն էինք։ Կը հիշեմ, որ Բերայի եկեղեցիին մեջ «չհիշվի» պոռացած եմ Սարգիս Պատրիարքին համար։ Անգամ մըն ալ թաղականները հրաժարեցնելու համար խռովություն հանեցինք... ո՞ր մեկը հիշեմ։

Անշուշտ, սիրելի զավակս, ասկե առաջ գրած նամակներուս բուն ոգին հասկցած ես և ըստ այնմ վարված։ Ես ստիպված էի քեզ խրատել որ այդտեղի հեղափոխականներեն հեռու մնաս, բայց սրտանց շա՜տ գոհ էի, որ անոնց հետ հարաբերություն կը մշակես։ Վստահ եմ որ դուն ալ հեղափոխական եղած ես Եվրոպա երթալեդ ետքը։ Միայն ինծի իմացուր, որ դաշնակցակա՞ն ես, թե հնչակյան և կամ երկուքը միասին։ Հոս հիմա ամեն մարդ կամ դաշնակցական է և կամ հնչակյան։ Ես ալ անոնցմե մեկ հատին պիտի գրվիմ, բայց նախ կ՚ուզեմ հասկնալ, թե ո՞րն է լավագույնը։

Այս ազգությունը բարիք մը պիտի ըլլա հոս գործի տեսակետով։ Հիմա ամեն մարդ ազատորեն կրնա կոր ուզած տեղը երթալ գալ, բան մը որ հայերուն արգիլված էր ասկե առաջ։ Գիտես, թե որքան տուժեցինք մեր առևտուրին մեջ այս պատճառավ։

Այդտեղ «Դրոշակ» անունով հեղափոխական թերթ մը կը հրատարակվի եղեր, անպատճառ զիս բաժանորդ գրել տուր։ Եթե ուրիշ հեղափոխական թերթերու հասցեներ գիտես՝ անոնք ալ կը հաղորդես ինծի։ Ես հիմա միայն այդ տեսակ թերթեր կրնամ կոր կարդալ։ Հին ատենը զրկված էինք այս հաճույքեն, հիմա գոնե անոր տեղը լեցնենք։

Եթե այս միջոցիս Պոլիս գտնվիս, երբեք չպիտի ճանչնաս։ Ամեն օր հանդես, ամեն օր թափոր, ամեն օր բանախոսություն, ճառ, միթինկ, գումարում։ Մարդ իր գործին նայած չունի։ Ես անգամ հազիվ քանի մը ժամ գրասենյակը կը մտնամ և հետո փողոց կ՚ելլամ։ Ամբողջ քաղաքը կարծես հարսնիքի մեջ է և ամեն ժամ ուրախ լուրեր կը հասնին ամեն կողմե։ Մինչև իրիկուն թերթ կը հրատարակվի և ձեռքե ձեռք կը հափշտակվի։

Մասնավոր բարևներս հաղորդե այդտեղի հեղափոխական ընկերներուդ և իմ կողմես ճակատնին համբուրե։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժա. նամակ
ՍԻՐԵԼԻ ՄԱՐՏԻԿ ԷՖԵՆՏԻ ԹՌՉՆԱԿԵՐՅԱՆ

Ի Ռոտոսթո

Կը հուսանք, որ ձեր խոստման համեմատ՝ բացակայություննիդ կարճ պիտի տևեր և այս միջոցիս պիտի կրնայիք Պոլիս գտնվիլ։ Բայց ահա ամիսեն ավելի է, որ մեկնեցաք և տակավին գալու խոսք չեք ըներ ձեր վերջին նամակին մեջ։

Մյուս կողմե՝ անհաճո լուրեր լսեցի, որոնց որ աստիճան ճշմարիտ ըլլալը չեմ գիտեր, թեև հավաստի աղբյուրներե քաղած եմ։ Դուք խոստացած էիք, որ այդտեղի աղջկան խնդիրը մի անգամ ընդմիշտ պիտի կարգադրեք և ամեն հարաբերություն պիտի խզեք հետը վերջնականապես։ Արդ, հիմա կ՚իմանամ որ այս մասին ոչ թե բան մը չեք ըրած, այլ ընդհակառակը ձեր հարաբերությունները այդ անպատիվ արարածին հետ վերահաստատած եք։ Այսպիսի անխոհեմ արարք մը, ճշմարիտ խոսելով, չէի սպասեր ձենե, մանավանդ ճիշտ ամուսնական ու հարսանեկան պատրաստություններու միջոցին։ Ձեզի հայտնած եմ արդեն, որ Մելինեի հետ ձեր ամուսնությունը այդ խնդրին կարգադրությունեն կախում ունի։ Քանի առկախ մնա ատիկա բան մը չենք կրնար ընել։

Կը խնդրեմ որ լրջորեն մտածեք այս բաներուն վրա և ըստ այնմ գործեք։

Անշուշտ ձեր ամուրիի կյանքին մեջ ներելի բան մըն է այդ տեսակ հարաբերությունները և ինչպես բերանացի ալ ըսած եմ, երբեք դատապարտելի չեմ գտնար այդ տեսակ արարքները, երբոր գայթակղության տեղի չեն տար։ Բայց այս պարագային դժբախտաբար այնպես չէ. այլևս դուք ամուրի չեք կրնար նկատվիլ, քանի որ մոտ ժամանակեն պիտի ամուսնանաք։ Պետք է որ այժմեն խզեք ձեր հին կապերը և ամուսինի նոր կյանքին պատրաստվիք։ Այս խնդրին մեջ մանավանդ ծանրակշիռ բան մըն ալ կա, այն է՝ փոքրիկ մանչուն պարագան։ Ապագային համար շատ վտանգավոր է այդ տղան մորը քով ձգելը։ Ինչո՞ւ իբրև հայր չեք պահանջեր զայն ու քովեն առներ, որպեսզի ի հորե և ի մորե որբ, հոս տեղավորենք Փրկիչի հիվանդանոցը և միանգամայն ընդմիշտ խալսինք այդ փորձանքեն։

Այս կը պահանջե թե ձեր շահը և թե ամենուս շահը։

Շատ գոհ եղա այդտեղի առևտրական հրապարակին մասին ձեր տված տեղեկություններեն։ Հոս ալ, փա՜ռք աստծո, գործերը լավ են և ավելի լավանալու հույս կա։ Մենք, ինչպես գիտեք, Մեծ Կղզի կը գտնվինք և շատ լավ ժամանակ կ՚անցընենք։

Մեծ ուրախություն զգացի, լսելով, որ Հնչակյան կուսակցության անդամ գրվեր եք։ Ես ալ Դաշնակցական արձանագրվեցա և Միհրանիս ալ պիտի գրեմ, որ ինքն ալ ուրիշ կուսակցության մը արձանագրվի, այս կերպով ամենքը բռնած կ՚ըլլանք։

Իթթիհատի ալ անդամ գրվելու միտք ունիմ։ Պետք է ժամանակին հարմարիլ։

Աղեկ միտքս ինկավ։ Քանի որ հիմա հեղափոխական կուսակցության մը անդամ եք, չե՞ք կրնար ատկե օգուտ քաղել և սա աղջկան հետ ձեր գործը կարգադրել, տղան ձեռքեն առնելով ու զինքն ալ ստիպելով, որ անմիջապես ուրիշի մը հետ ամուսնանա։ Հիմա հոս գործ ունեցողը անոնց կը դիմե կոր գործը կարգադրելու համար և ամենուն ալ խոսքերնին կ՚անցնի կոր։

Այս ըսածիս վրա լրջորեն մտածեցեք։ Կարծեմ լավագույն միջոցը այդ է։

Առայժմ ուրիշ գրելիք չունիմ։ Ամենքս սիրով կը բարևենք ձեզի և ձեր ազնիվ ծնողքը, և անհամբեր կը սպասենք ձեր վերադարձին։

Ձեր անկեղծ բարեկամը՝
Գոզմա Դամիանոսյան

ժբ. նամակ
ՍԻՐԵԼԻ ԶԱՎԱԿՍ՝ ՄԻՀՐԱՆԻԿ

Ի Ժնև

Կը հաստատեմ օգոստոս 8 թվակիրս։ Ստացա քու օգոստոս 10 թվակիրդ։ Զարմանալի բան որ դուն անտարբեր ես մեր խանդավառության և նույնիսկ տեսակ մը հեգնություն ցույց կու տաս իմ գրածներուս մասին։ Շատ կը ցավիմ որ հարաբերություններդ այդպես բոլորովին խզեր ես հեղափոխական հերոսներուն հետ և կը գրես, թե հիմա այլևս չես կրնար վերահաստատել զանոնք։ Գոնե ջանա հեղափոխական ուրիշ կուսակցություններու հետ հարաբերության մտնելու, քանի որ այդ տեղինները, գրածիդ համեմատ, երես դարձուցած են քեզի։ Կատարյալ մարդը ոևէ հեղափոխական կուսակցության մը պետք է պատկանի, ես միշտ այս համոզումը ունեցած եմ։

Եթե այդ մարդիկը չըլլային, տակավին բռնակալության ճիրաններուն տակ պիտի չարչարվեինք ու չպիտի կրնայինք ազատորեն մեր առևտուրով զբաղելու։ Հազիվ ամիս մըն է որ ազատություն ունինք և արդեն գործերը բացվիլ սկսան։ Գավառներեն վաճառականները ազատ համարձակ կու գան կ՚երթան կոր, ապրանք կ՚առնեն, ապրանք կը բերեն կոր։

Սիրելի զավակս, ջանա, որ անպատճառ կուսակցության մը մեջ մտնես։ Ես հիմա թունդ Դաշնակցական եմ և քիչ օրեն ենթաքոմիթեի ալ անդամ պիտի ըլլամ։ «Ընկեր Գոզմա» կ՚ըսեն կոր ինծի և շատ կը հարգեն կոր։ «Դամիանոսյան» մականունը քիչ մը անհարմար կու գա կոր իմ հեղափոխական հանգամանքիս, բայց ի՞նչ ընեմ, դժբախտաբար վաճառական եմ ու չեմ կրնար ֆիրմաս դյուրավ փոխել։ Այսուհանդերձ վաճառականութենեն դուրս թուղթերու տակ երբեմն «Դամիասունի» կը ստորագրեմ կոր, բայց այդ ալ ականջի պաղ կը հնչե կարծեմ։

Տեսնես ի՜նչ պերճախոս մարդիկ ունինք մեր կուսակցության մեջ, ամեն օր միթինկներ կը գումարենք թաղերը և հազարավոր ժողովուրդ կու գա մտիկ ընելու։ Անգամ մը այդ միթինկներեն մեկուն ես նախագահեցի և քանի մը խոսք ըրի, որոնք բուռն կերպով ծափահարվեցան։

Այս հեղափոխության մեջ ամեն բան աղեկ է, բայց ընկերվարական սկզբունքները քիչ մը գործը կ՚ավրեն կոր, բայց ինչ ընենք, առանց փուշի վարդ չըլլար։

Քրոջդ Մելինեին հարսնիքը հավանորեն տեղի կ՚ունենա ամիսե մը։ Ամեն պատրաստություն տեսած ենք արդեն։

Կը փափաքեինք, որ դուն ալ ներկա գտնվեիր, բայց դժբախտաբար կարելի չպիտի ըլլա, քանի որ դասերդ երեսի վրա թողուլ չես ուզեր ու կը նախընտրես արձակուրդդ ալ այդտեղ անցընել։

Ամենքս ալ սիրով կը համբուրենք քեզ։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժգ. նամակ
ՆԱՄԱԿ ԱՌ ԳՈԶՄԱ ԷՖԵՆՏԻ ԴԱՄԻԱՆՈՍՅԱՆ

Ստորև կը հրատարակենք հետևյալ նամակը իր շահեկան պարունակությանը համար, դիտել տալով սակայն նամակագրին, թե մեր Գոզմա էֆ. Դամիանոսյանը վախճանած է արդեն, ինչպես նախապես ծանուցինք։ Այս մանրամասնությունը կ՚երևա թե մոռցեր է Գոզմայի պաշտոնյան։

Ազնվաշուք Գոզմա էֆենտի.

Թույլ տվեք, Նոր տարվա առթիվ, որ Ձեզ ներկայացնեմ իմ խորին երախտագիտությանս հավաստին, Ձեր այն բարձր հոգածության համար, որուն առարկա ըրիք զիս հինգ երկար տարիներե ի վեր։ Պարտականությունը կը ծանրանա վրաս, այս տեսակ օրերու առթիվ, ջերմապես աղոթել Ձեր թանկագին կյանքին ու Ձեր ազնիվ ընտանիքին երջանկությանը համար։

Համարձակությունը կ՚առնեմ այս առթիվ ձեզ հիշեցնելու, շատ խոնարհաբար, այն խոստումները, զոր բարությունը ունեցաք ինձ ընելու Ձեր քով պաշտոնավարությունս ստանձնած թվականիս, և որոնց գործադրությունը անկարելի դարձան դժբախտաբար կարգ մը ծանոթ պատճառներով. քանի մը տարիներե ի վեր հրապարակիս դրամական ու առևտրական տագնապը, Ձեր նորակառույց խաներու ծանր ծախսերը ու Ձեր շնորհալի դստեր, օրիորդ Մելինեի նշանտուքը, որուն առթիվ սրտագինորեն կը խնդակցիմ, ծանրաբեռնեցին ահագնորեն Ձեր պյուճեն ու, նկատի ունենալով բոլոր այս պարագաները, քաջությունը չպիտի ունենայի Ձեր բարեգութ ուշադրությունը հրավիրելու իմ վրաս, եթե այս պարագաներուն քով ուրիշներ չըլլային, աննախընթացորեն հասութաբեր. այսպես՝ ծանոթ տեղեն գտնված հնություններուն վաճառումը, Ամերիկայի մեջ, անհաշվելի գումարներու փոխարեն, որոնք Ձեզի առիթը տվին Ձեր խանը շինելու, վերջերս Պոլսո քարափին քով կեցած Բաուընթնի ընկղմումը, որուն վրա Ձեր ունեցած հազար ոսկիի ապրանքը հաջողեցանք կեղծ հաշվեգրով հինգ հազար ոսկի արժեցնել. վերջապես, Ձեր պաշտոնյա Ատոմի մահվամբը, իր հորմեն ժառանգած ու ձեր քով պահ դրած հազար օսմանյան ոսկի գումարին Ձեզ սեփականացումը, որուն առթիվ նվիրական պարտականություն մը համարեցի, Ձեր թելադրանքին վրա, կեղծ երդում ընել իր մոր բացած դատին առթիվ — ահավասիկ պարագաներ, ազնվաշուք էֆենտի, որոնց գումարը կը հասնի մոտ երեսուն հազար ոսկիի։ Թեև այդ գումարը մեծ կարևորություն մը չունենա Ձեզ համար, բայց ես չեմ կրնար ինքզինքս արգիլել ուրախությունս հայտնելու անոր հառաջ բերումին մեջ ունեցած մասնակցությանս համար։ Կը հուսամ թե անսահման բարությունը պիտի ունենաք նյութական վիճակս բարելավելու համար հինգ տարիներ առաջ Ձեր ըրած խոստումը վերհիշելու. ինչպես գիտեք, նույն թվականին հայտարարեցիք ինծի, թե դուք անուս պաշտոնյայի մը պետք ունիք, օրական մեկ քանի ժամվան համար, որ Ձեր գանձումները ու մանր մունր հանձնարարությունները կատարե, հետևաբար չպիտի կրնայիք իմ լեզվագիտութենես ու հաշվակալութենես օգտվիլ, այս առթիվ երկուք ու կես օսմ. ոսկի ամսական հատկացուցիք։ Ձեր քով պաշտոնավարութենես մեկ ամիս հետո Ձեր վաճառատան երեքլեզվյան թղթակցությունը ինձ հանձնեցիք ու շնորհակալ եմ, մանավանդ, որ վստահությունը ունեցաք Ձեր տոմարներն ալ ինձ հանձնելու, որոնց մասին ամեն ջանք ըրի, օրական տասներեք ժամ աշխատությամբ. Ձեզի գոհ ձգելու համար։ Դժբախտաբար սակայն, վերոհիշյալ ծանոթ տագնապները պատճառ եղան, որ միջոցը չունենաք իմ ամսականիս մասին խորհելու։ Ուստի ներկայիս կու գամ խոնարհաբար խնդրելու, որ այս տարի երկուք ու կես օսմ. ոսկի ամսականս չորսի բարձրացնեք, որպեսզի մեկ ու կես ոսկի հավելումով ի վիճակի ըլլամ խանգարված առողջությունս դարմանելու, այդ մեկ ու կես ոսկին բժշկի ու դեղերու հատկացնելու համար։

Կանխավ շնորհակալություններով՝

Ձեր անձնվեր պաշտոնյան

Ծանոթություն.— Ստորագրությունը զանց կ՚ընենք դնել, մանավանդ որ, ինչպես ըսինք վերը, այս նամակն ուղղված է հանգուցյալ անձի մը։

ժդ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Ստացած եմ գրած նոյ. 17, դեկտ. 12 և դեկտ. 28 թվակիր նամակներդ, բայց դժբախտաբար այնչափ զբաղած էի, որ չկրցա ամենուն ալ զատ֊զատ պատասխանել, ի փոխարեն մայրդ և Մելինեն գրեցին քեզի և անշուշտ իմաց տվին նաև, որ ամիսի մը չափ բացակա մնացի Պոլիսեն ու գավառները պտույտ մը ըրի թե՛ առևտրական գործերով և թե՛ մասնավոր դիտավորությամբ մը։

Այդ մասնավոր դիտավորությունս էր Օսմանյան խորհրդարանի անդամ ընտրվիլ, սակայն չհաջողեցա կարգ մը պատճառներով, որոնց վրա չեմ ուզեր ծանրանալ։ Սա չափը ըսեմ, որ հեղափոխական կուսակցությունները զիս հուսախաբ ըրին։ Եթե անոնք ուզեին՝ կրնային տեղե մը զիս ընտրել տալ, բայց չաշխատեցան և ասիկա պարզապես ապերախտություն էր։ Իրենց ամեն հանգանակություններուն մասնակցեցա, ամեն թերթերուն բաժանորդ գրվեցա, իրենցմե մեկ քանին տունս ճաշի հրավիրեցի, դուրսը պատահած ատենս միշտ պատվասիրեցի, իրենց գաղափարակից ձևացա, ճառերուն մտիկ ըրի, ծափահարեցի և այդ ամենուն փոխարեն զիս մեպուս[132] մը ընտրելու իսկ արժանի չտեսան։

Մելինեին հարսնիքը փառավոր կերպով կատարեցինք։ Բոլոր բարեկամներն ու ազգականները ներկա էին, դուն միայն կը բացակայեիր։ Այդ գործն ալ վերջապես լմնցավ, թեև ոչ բոլորովին ուզածիս պես։ Իբրև գործի մարդ, Մարտիկ էֆենտին շատ ճարպիկ ու վարպետորդի է և առևտուրի ամեն հնարքներուն տեղյակ, դյուրավ չխաբվիր և ինք գիտե ուրիշները խաբելու կերպը, ինչ որ վաճառականության մեջ մեծ հատկություն մըն է։ Բայց ափսո՜ս որ ներքին կյանքը շատ կանոնավոր չէ. կարգ մը թերություններ ունի, որոնք կրնան անհաճո հետևանքներ ունենալ։ Դուն ալ արդեն նշմարած էիր այդ բանը։ Բայց ես խորհեցա, որ դրամը շատ բան կը ծածկե և հետո, ժամանակ անցընելով, կարգ մը մոլություններ վերջ կը գտնեն. խնդիրն այն է, որ դրամական նեղություն չըլլա։

Հիմա Մելինեի հետ զատ տուն եղած են, թեև մեր մոտերը կը բնակին. քույրդ միշտ կու գա կ՚երթա մեզի։ Քանի մը օր առաջ նույնիսկ շաբաթի մը չափ մնաց։ Մեջերնին պզտիկ խնդիր մը ունեցած էին, ասոր համար Մելինեն մեզի եկած էր ու չէր ուզած ամուսնույն քով դառնալ։ Մարտիկ էֆենտին քիչ մը բարկացկոտ է, մանավանդ երբոր չափեն ավելի խմե. կ՚երևա որ մեջերնին վեճ մը ծագեր է և ինքզինք չկրնալով զսպել՝ Մելինեն ծեծեր է, բավական ծանր կերպով։

Բարեբախտաբար խնդիրը չիմացվեցավ և գործը անուշ տեղը կապեցինք ու համոզեցինք Մելինեն, որ իր տունը վերադառնա։ Եթե իմացվեր՝ ալ լրագիրներուն մեջ պիտի անցնեինք ու ամենուն բերնին ծամոց պիտի ըլլայինք։ Ասանկ բաները երբոր չիմացվին, կարևորություն չունին ու կը մոռցվին կ՚երթան։

Ես խրատեցի Մելինեն որ ոչինչ բաները խնդիր չընե ու էրկանը հետ աղեկ երթա, մանավանդ որ այս միջոցիս իր գործերը շատ աղեկ են ու լավ դրամ կը շահի կոր։ Հայրն ալ, ինչպես գրած եմ արդեն, հաստատ հարստության տեր է, այնպես որ ապագային խիստ փայլուն դիրք մը կրնա ունենալ Մարտիկ էֆենտին։

Այս իրողությունները քեզի կը գրեմ, որովհետև կ՚ենթադրեմ, որ Մելինեն իր նամակներուն մեջ դժգոհություն հայտնած ըլլալու է իր ամուսնական կյանքեն։ Ուստի կ՚ուզեմ որ ամեն բան տեղն ի տեղոք գիտնաս և ըստ այնմ խրատես զինքը, որ համբերող ըլլա։

Նոր տարին կը շնորհավորեմ և հաջողություններ կը մաղթեմ դասերուդ մեջ։ Կը հուսամ, որ միշտ աղեկ ու առողջ ես ու ինքզինքիդ հոգ կը տանիս։

Մեր քաղաքական կացությունը բավական խառնաշփոթ է այս միջոցիս. կուսակցությունները իրարու դեմ պայքար կը մղեն և նույնիսկ իրարու սպառնալիքներ կ՚ընեն։ Բայց, փա՜ռք աստծո, բռնակալության շրջանին մեջ չենք, թերթերը ազատորեն կը գրեն ամեն բան և երթևեկությունները միշտ ազատ են։

Ես դարձյալ միտք ունիմ մոտերս ներքին գավառները երթալու՝ գործերս ընդարձակելու համար։ Պետք է օգուտ քաղել առիթեն ու չքնանալ։ Մրցումը շատ մեծ է և վա՜յ ետև մնացողին։

Բացակայությանս միջոցին մայրդ կը գրե քեզի ու լուր կու տա ամենուն վրա, ես ալ եթե ժամանակ գտնեմ՝ կը գրեմ, բայց իմ վրաս շատ հույս մի դներ։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժե. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Նախ և առաջ ըսեմ, որ ամենքս ողջ և առողջ ենք, թեև շա՜տ մեծ տագնապ մը անցընելու վրա ենք։ Հեռագիրները անշուշտ այստեղ պատահածներուն լուրերը բերին և դուն ալ մտատանջության մեջ ըլլալու ես։

Հազիվ շաբաթ մըն է, որ Պոլիս վերադարձած էի, երբ այս մարտ 31֊ի դեպքը պատահեցավ։ Զատիկը քթերնուս բերներնուս եկավ։

Ահա պատահած դեպքը։

Թոփ Գափու Սարայի որսորդ զորքերը ոտքի կ՚ելլեն և երդում կ՚ընեն կառավարության կարգ կանոնը խանգարողներուն ձեռքեն իշխանությունը առնելու և շերիաթի գործադրությունը պահանջելու։ Հետո, հոճաներու առաջնորդությամբ Այա Սոֆիայի հրապարակը կը դիմեն, ուր կը գտնվի Խորհրդարանը։

Երբ լուրը իմացվեցավ՝ ամենքս սարսափի մատնվեցանք։ Ի՞նչ կար, ի՞նչ պիտի ըլլար։ Ընդհանուր իրարանցում մը կը տիրեր ամեն կողմ։ Փողոցները լեցուն զինվորներ կը տեսնվեին, առանց սպայի, որոնք դեպի Պոլիս, Այա Սոֆիայի հրապարակը կը դիմեին։ Այդ զինվորներուն միացած էր նաև փաթթոցավորներու ահագին բազմություն մը։

Այս զինվորական ապստամբության վրա՝ Պոլսո և Ղալաթիո բոլոր խանութները և մեծ հաստատությունները գոցվեցան։ Ես ալ գրասենյակս գոցեցի ու Բերա ելա։

Հետո իմացանք, որ Այա Սոֆիայի և սուլթան Ահմեդի հրապարակը հավաքված զինվորները կարգ մը պահանջումներ ըրած են, որոնց առաջին և գլխավորն է շերիաթի օրենքին անթերի գործադրությունը։

Կ՚ըսվի թե խառնաշփոթության միջոցին քանի մը երեսփոխաններ սպանված են, ինչպես նաև դատական նախարար Նազըմ Փաշա։

Երեկ առտու, զինվորական ապստամբության երկրորդ օրը, տակավին հանդարտությունը չէր տիրած ու անընդհատ հրացանի ձայներ կը լսվեին։

Ես Բերա մնացի և հազիվ համարձակեցա երթալ Թոքաթլյանի սրճարանը նստելու, ուր հավաքված էին բավական բարեկամներ։

Զինվորները Շիտակ ճամբեն կ՚անցնեին կը դառնային օդին մեջ հրացան պարպելով։ Վերջապես իմացանք, որ սուլթանը ընդունած է զինվորներուն պահանջումները և նոր դահլիճ մը կազմած Թևֆիք փաշայի նախարարապետության ներքև։

Եվ սակայն հուզումը չէր հանդարտած և սարսափելի բաներ կը պատմվեին։

Կ՚ըսվեր թե «Շուրայի Հյումմեթ»֊ի ու «Թանին»֊ի տպարանները ավարի տրված էին, թե շատ մը սպաներ մեռցված էին և այլն, և այլն։

Այսօր բավական խաղաղ վիճակ մը ունինք, թեև ես դարձյալ գրասենյակ չգացի։ Հրացանի անախորժ ձայները դադարեցին և կը հուսանք, որ շնորհիվ վեհափառ սուլթանին և ձեռք առնված միջոցներուն, ամեն բան կը կարգադրվի այսօր վաղը։

Շիտակը ըսելու համար, ես զինվորներուն և փաթթոցավորներուն կողմն եմ, ինչպես բոլոր լուրջ ու ողջախոհ մարդիկը։ Մարկոս էֆենտին ալ, որ փորձառու մարդ մըն է, կ՚ըսե թե՝ ամեն ազգ պետք է տեր ըլլա իր կրոնքին, պետությունը առանց շերիաթի չըլլար, փրկությունը շերիաթին մեջն է։ Շերիաթը արդեն Սահմանադրության դեմ չէ եղեր, այլ ընդհակառակը, բուն Սահմանադրությունը շերիաթին մեջն է եղեր։ Ասկե զատ, ատանկ չըլլա նե՝ ի՞նչ կ՚ըլլա։ Ութը ամիսե ի վեր Սահմանադրություն ունեցանք տե ի՞նչ եղավ։ Զիս մեպուս անգամ չուզեցին ընտրել։ Թող առևտուրը ազատ ըլլա, բավական է, Խորհրդարան, մամուլ և այլն, ի՞նչ կարևորություն ունին։ Արդեն հեղափոխական կուսակցություններն ալ համը կը փախցնեին կոր և ասանկ դաս մը պետք էր իրենց։ Ես աղեկ որ առաջին օրեն չխանդավառվեցա և շուտով հասկցա, որ ամենուն տակը պարապ էր։ Իմ ետևես շատ ինկան, որ կուսակցության մը անդամ գրվիմ, բայց մերժեցի։ Ո՜րքան խելացի վարվեր եմ։ Շնորհիվ շերիաթին՝ կը հուսամ որ ամեն բան կարգի կը մտնե և քիչ մը շունչ կ՚առնենք։ Վեհափառ սուլթանը շատ խելացի վարվեցավ այսպես նորելուկ մարդերը հեռացնելով։ Պետություն մը խոսքով կամ Սահմանադրությամբ չկառավարվիր, այլ ուժով, այսինքն՝ զորությամբ։ Երբեք կառավարություն մը, որ վախ չկրնար ազդել տալ, փարա չըներ։ Օրինակը ահա առջևնիս է։

Այս շերիաթ ուզողները կ՚երևա որ շա՜տ լուսավորյալ հոճաներ են եղեր և իրենց սկզբունքները շա՜տ հառաջադիմական։ Իրենց պահանջումներն ալ, ճշմարիտը խոսելու համար, շա՜տ օրինավոր, շա՜տ օգտակար, ամենքն ալ փորձառության, ողջամտության վրա հիմնված։

Մեկ խոսքով, թեև այս վերջին դեպքերեն բավական հուզում կրեցինք, բայց ի վերջո արդյունքը ամենքս ալ գոհացուց։ Միայն թե խնդիրն այն է, որ նոր դեպքեր չպատահին և կարենանք մեր գործերովը զբաղիլ, որովհետև եթե անիշխանական վիճակը շարունակե, առևտուրը բոլորովին պիտի դադրի, արդեն երեք օրե ի վեր բնա՜վ գործ մը տեսած չունինք։

Առայժմ կեցցե՜ շերիաթը և վեհափառ սուլթանը։

Ամենքս սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժզ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Կներես անշուշտ, եթե քիչ մը նամակս ուշացուցի այս անգամ։ Այնպիսի հուզումնալից շրջանի մեջ կ՚ապրինք, որ նամակ գրելու ժամանակ չենք կրնար գտնել։ Դուն ալ արդեն, այդտեղ, թերթերու միջոցավ ամեն օր տեղն ի տեղոք լուր կ՚ունենաս հոս եղած դեպքերուն մասին։ Նախ ըսեմ, որ ամենքս ալ ողջ առողջ ենք, թեև մեկ քանի օր երկյուղի մեջ անցուցինք, բայց փա՜ռք աստծո ոևէ վտանգ չպատահեցավ մեզի։ Իսկ Ազատարար բանակը Պոլիս մտնելեն ի վեր ա՛լ կատարյալ ապահովություն կը տիրե ամեն կողմ և ժողովուրդը ազատ համարձակ իր գործերով կը զբաղի ամենայն ուրախությամբ։

Իրարու հաջորդող դեպքերը կը շփոթեցնեն կոր ամենեն փորձառու, կատարյալ ու ողջախոհ անձերը անգամ և մարդ չգիտեր թե ի՞նչ դատաստան ընե կամ ի՞նչ վճիռ տա։ Ես, որ մինչև հիմա քիչ շատ անսխալ դատողության տեր կը կարծեի ինքզինքս, միջոց մը շվարեցա մնացի։

Կը հիշեմ, որ նախորդ նամակիս մեջ շերիաթի, Սահմանադրության, Խորհրդարանի, մամուլի ազատության, «Միության և Հառաջադիմության» Քոմիթեին, և այլնի վրա բաներ մը գրած էի, Մարկոս էֆենտիի խոսքերուն տպավորությանը տակ։ Հիմա կը զգամ, թե ո՜րքան հարևանցի դատողություններ ըրեր ու կարծիքներ հայտներ եմ օրվան դեպքերուն անմիջական ազդեցության հետևանքով։ Տես, ինծի պես մեկը, որ տարիներու փորձառությունը ունի, որ ճարպիկ վաճառականի համբավ կը վայելե և որուն կարծիքին կը դիմեն շատեր, ատեն կու գա, որ ինքն ալ կը սխալի։ Բայց խնդիրն այն է, որ իր սխալը զգացածին պես՝ իսկույն կարծիքը կը փոխե և զայն կը հարմարցնե օրվան կացության։ Համոզումներն ու կարծիքները հագուստի կը նմանին և եղանակին համեմատ պետք է որ փոխվին։ Ձմեռ ժամանակ մարդ ճերմակ հագուստներով փողոց չելլար, ոչ ալ օգոստոս ամսուն ֆանելա կամ բալթո կը հագնի։ Օդին փոփոխության համեմատ հագուստ կը փոխե։ Իմաստությունը այսպես կը պահանջե։ Այսպես ուրեմն, սիրելի զավակս, նախորդ նամակիս մեջ հագած կարծիքներս հիմա բոլորովին թոթափած եմ վրայես և անոր տեղ ավուր պատշաճի կարծիքներ առած եմ։

Այժմ իմ խորին համոզումս այն է, որ այս երկիրը միմիայն Իթթիհատի կուսակցության ձեռքեն կրնա փրկվիլ և ճիշտ ասոր համար պարտք համարեցի այդ հայրենանվեր կուսակցության Բերայի մասնաճյուղին անդամ գրվիլ։ Մարդս իբրև քաղաքացի պետք չէ, որ իր աջակցությունը զլանա հանրային գործերու, երբ մանավանդ համոզված է այդ գործերուն օգտակարությանը։

Մարկոս էֆենտին, իբրև փորձառու մարդ, ինքն ալ անմիջապես կարծիքն ու համոզումները փոխեց և այժմ Գատըգյուղի իթթիհատական քլյուպին ամենեն գործոն անդամներեն մեկն է։

Նախորդ նամակս կը վերջացնեի «կեցցե՜ վեհափառ սուլթանը» բառերով, միշտ օրվան չարաշուք ազդեցության ներքև։ Հիմա որ Ապտյուլ Համիտ գահընկեց եղավ և Սելանիկ աքսորվեցավ, միթե կարելի՞ է չհիշել անոր գործած անթիվ չարիքները, որոնք այս գեղեցիկ երկիրը կորստյան անդունդը բերին։ Այդ «կեցցե վեհափառ սուլթանը» բառերը ջնջե նամակիս մեջեն, կամ լավագույն է ամբողջ նամակը պատռե նետե, զայն չեղյալ նկատելով, ինչպես անշուշտ ըրիր ասկե ամիսներ առաջ գրած մեկ ուրիշ նամակս ալ։

Սխալիլը թերություն մըն է անշուշտ, բայց մեր սխալումներում ապացույցները պահելը ավելի մեծ թերություն մըն է, մինչդեռ ապացույցը մեջ տեղեն վերցնելով՝ սխալն ալ վերցած կ՚ըլլա։ Ամեն հիմարություն կարելի է գործել աշխարհիս վրա՝ պայմանավ որ անոնց հետքերը չթողունք։

Գործերը, որ վերջին շաբաթներս գրեթե դադրած էին բոլորովին, քաղաքական ծանր դեպքերու և իրարանցումներու հետևանքով, հիմա կրկին վերսկսան և կը հուսամ, որ այս անգամ, շնորհիվ ազատարար բանակին, ալ ամեն մարդ խաղաղությամբ իր առևտուրովը պիտի կրնա զբաղիլ։

Չմոռնամ ըսելու, որ նախորդ նամակիս մեջ մեր հայ կուսակցություններու մասին գրածներուս մեջ ալ չափազանցություններ կային։ Մարդիկը շիտակը շատ օգտակար գործունեություն մը ունեցան վերջերս, ասիկա անուրանալի է։

Ամենքս ալ սիրով կը համբուրենք քեզի։

Հայրդ՝ Գոզմա

ժէ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԱՐՏԻԿ

Ի Պուքրեշ[133]

Սիրելի փեսաս՝ Մարտիկ էֆենտի.

Վերջապես հաջողեցա հասցեդ ձեռք ձգել և կը փութամ անմիջապես գրելու քեզ։ Այս ինչ սարսափելի փորձանքներու մատնեցիր մեզի։ Միթե կը վայելե՞, որ քանի մը ամսվան ամուսնութենե ետքը, ճիշտ այն միջոցին, ուր կինդ հղի է, լքես ընտանեկան հարկը և լկտի երգչուհիի մը հետ փախչիս Պոլիսեն, երեսի վրա թողլով գործերդ։ Շատ լավ կ՚ըմբռնեմ, որ ամուրի մը ազատ է իր ուզածին պես կյանք վարելու և ոչ ոք իրավունք ունի խառնվելու իրեն, մանավանդ երբ ինք իր դրամը կը վաստկի ու կը ծախսե։ Բայց ամուսնացած մարդ մը, միթե կարելի՞ բան է։ Գայթակղությունը եթե իմացվի՝ ի՞նչ պիտի ըսեն ամենքը և ի՞նչ պիտի ըլլա մեր վարկը, մանավանդ որ հրապարակին վրա այնքան նախանձոտ հակառակորդներ ունինք։ Մինչև հիմա կրցանք գործը գաղտուկ պահել, բայց մինչև ե՞րբ։ Ամեն ժամ սիրտս դողի մեջ է, որ ճշմարտությունը կ՚իմացվի և թերթերուն բերանը կ՚իյնանք։ Երբեք չէի կարծեր, որ դուն այդպիսի թեթևություն մը կարող էիր գործել, ամուսնութենեդ անմիջապես ետքը։ Կ՚երևա որ այնքա՜ն աճապարանքով թողուցեր գացեր ես այդ անբարոյական կնոջ հետ, որ ժամանակ չես ունեցեր գրասենյակիդ գործերը կարգի դնելու և այս ամենեն աններելի հանցանքն է գործի մարդու մը համար։ Գոնե՞ պետք եղած անհրաժեշտ հրահանգները տայիր գրասենյակի պաշտոնյաներուդ։ Մարդիկը օրը տասը անգամ վրաս կը վազեն խորհուրդ հարցնելու համար։ Ես իմ գործերո՞ւս նայիմ թե քու գործերդ հոգամ։

Կ՚աղաչեմ, սիրելի Մարտիկ էֆենտի, այս հանձնարարված նամակս առնելուդ պես ճամբա ելիր ու Պոլիս վերադարձիր. եթե քիչ մըն ալ ուշանաս բոլոր գործերդ տակնուվրա պիտի ըլլան. մեղք չէ՞ միթե, մանավանդ որ հաջող ճամբու մեջ էին։ Եթե մենե կը քաշվիս, հոգ մի ըներ, մենք այս անգամ կը ներենք, եթե խոստանաս, որ կրկին ասանկ բաներ չպիտի ընես։ Մելինեն ալ կերպով մը կը համոզենք, արդեն խեղճը ամբողջ պատմությունը չգիտեր։ Այսինքն լուր չունի, թե երգչուհիի մը հետ փախած ես ու ամեն միջոց ձեռք առած եմ, որ ականջը չհասնի։ Միայն թե անմիջապես եկուր, եթե ոչ մեկ ժամեն մյուսը ամեն բան երևան կ՚ելլե և այն ատեն գործված չարիքը անդարմանելի կը դառնա։ Վաճառականի մը համար բարոյական վարկը նյութականին չափ կարևորություն ունի և պետք չէ որ զայն կորսնցնենք։

Նորեն կը կրկնեմ, շուտով վերադարձիր Պոլիս և մեկնումդ ալ հեռագրով իմացուր ինծի, որ շոգենավ գամ և քեզ դիմավորելով մեր տունը բերեմ, ուր այժմ կը գտնվի Մելինեն։

Ընդունե սիրալիր համբույրներս։

Ներողամիտ հայրդ՝ Գոզմա

ժը. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԱՐՏԻԿ

Ի Պուքրեշ

Սիրելի փեսաս՝ Մարտիկ էֆենտի.

Մինչդեռ անհամբեր ու ժամե ժամ քու վերադարձիդ կը սպասեի, երեկ իրիկուն ստացա նամակդ, որով տակավին մտադրություն չես հայտներ ընտանեկան հարկդ գալու։ Այս ընթացքդ մեծ հուսահատության մատնեց զիս և միանգամայն խոր վիշտ պատճառեց։

Հառաջ բերած առարկություններդ, ըստ իս, բնավ արժեք չունին և լուրջ ու գործը գիտցող կատարյալ մարդու առարկություններ չեն։ Կ՚ըսես թե այդ կնոջեն չես կրնար բաժնվիլ, թե պատրաստ ես ամեն բան զոհելու՝ անորմե չբաժնվելու համար, թե ո՛չ գործ, ո՛չ ընտանիք աչքիդ կ՚երևա և թե այլևս պետք է մոռնալ քեզ։ Կ՚ենթադրեմ, որ գրգռության վայրկյանի մը մեջ, կամ օտար թելադրության ազդեցություններու տակ այդ տողերը գրած ես ու առանց գոնե անգամ մը կարդալու ղրկած ես հոս։ Ուրիշ կերպ կարելի չէ մեկնել այս տարօրինակ ընթացքդ։

Հավանորեն հետո դուն ալ զղջացած ես այդ գրածներուդ, բայց ինչ օգուտ որ նամակը փոսթային հանձնված էր։ Այս միջոցիս ապահով եմ թե տրամադրություններդ բոլորովին փոխած ես և այս նամակս ծայիե ի ծայր պիտի կարդաս ամենայն պաղարյունով և նույնքան ալ պաղարյունով պիտի պատասխանես, առանց ուրիշի թելադրանքներուն ականջ կախելու։ Կատարյալ մարդ մը ուրիշե չազդվիր բնավ և միշտ անկախորեն կը մտածե ու կը գործե։ Տկարամիտներն են, որ օտար թելադրություններու մտիկ կ՚ընեն։ Դուն մինչև հիմա իբրև կատարյալ մարդ երևցած ես ինծի և ասկե ետքն ալ անշուշտ կատարյալ պիտի մնաս, հակառակ վայրկենական ու անցավոր թելադրություններու։

Նամակիդ մեջ երկար բարակ խոսքեր կ՚ընես սիրո, զգացումի և այլնի մասին, որոնք բնավ կապակցություն չունին մեր խնդրին հետ։ Գործին մեջ պարզապես նկատելիք երկու կետ կա։

Քու առևտրական դիրքդ և մեր ամենուս բարոյական վարկը։

Այս երկու բաներն այժմ վտանգված են քու գործած այս արարքովդ և պետք է զանոնք փրկենք վերջնական կործանումե։ Ահա ամբողջ խնդիրը։ Ասոր մեջ ոչ սեր կը մտնա, ոչ զգացում, այլ միայն հաշիվ և ճարպիկություն։ Քու բացակայությունդ թե՛ առևտրական գործիդ կը վնասե և թե՛ մեր բարոյական վարկին, ուստի անհրաժեշտ է, որ վերադառնաս Պոլիս։ Այս կետը արդեն շեշտած էի նախորդ նամակիս մեջ։ Ի՞նչ կը պատասխանես դուն. թե Պոլիս գալդ անկարելի է, ինչո՞ւ համար, որովհետև չես կրնար բաժնվիլ այդ կնոջմեն։ Ի՜նչ տղայական մտածում, ինչ տարօրինակ տրամաբանություն։

Ո՞վ ըսավ քեզի, թե այդ կնոջ հետ անպատճառ պետք է հարաբերություններդ խզես, թե անկե բաժնված ապրիս։ Քու տեղդ եթե կատարյալ մարդ մը ըլլար, ահա ինչ կ՚ըներ։ Նախ անմիջապես կը վերադառնար Պոլիս ու գործին գլուխը կ՚անցներ, հետո իր կնոջ հետ կը հաշտվեր ու ընտանեկան հարկը կը բնակեր։ Գալով այդ երգչուհիին՝ միթե դժվա՞ր բան էր միասին բերել ու զայն առանձին տան մը մեջ տեղավորել։ Ասով ամեն բան կը կարգադրվեր ու քու գործդ ու մեր բարոյական վարկը չէին վնասվեր։ Կը կարծեի, որ այսքան տարրական բան մը դուն քենե պիտի մտածեիր և չպիտի ստիպեիր զիս, որ այս միջոցները սորվեցնեմ։

Բայց, ինչպես ըսի, կ՚երևա որ ջղագրգիռ վիճակի մը մեջ գրած ես իմ նամակիս պատասխանը։ Ինչ որ է, եղածը եղած է, հիմա այլևս անոր վրա չխոսինք ու ջանանք չարիքը դարմանել, երբ տակավին ժամանակ կա, որովհետև, եթե այս վիճակը քանի մը օր ալ տևե, ալ ամեն բան երևան պիտի ելլե ու այն ատեն ինչ որ ալ ընենք՝ օգուտ մը չունի։

Ուստի լավ մտիկ ըրե ըսելիքներուս։ Այս նամակս առնելուդ պես շոգեկառք կը նստիս ու ճամբա կ՚ելլես, եթե հարկ է, այդ կնոջ հետ ու ինծի ալ երկու բառով կը հեռագրես։ Ես անմիջապես Բերայի մեջ, հարմար տեղ մը կը գտնամ ու կը պատրաստեմ իրեն համար և հոս հասնելուդ, ուղղակի զայն հոն կը փոխադրես ու կը տեղավորես, առանց մեկուն իմանալուն։ Այս կերպով ամեն բան մութին մեջ կը մնա և ոչ ոք կրնա մեզի դեմ բան մը խոսիլ։ Երևույթները փրկենք, կարևորն այս է։ Վստահ եմ, որ այս գրածներս լուրջ նկատողության պիտի առնես և ըստ այնմ գործես։ Ալ բա՜վ է այս եղածները։ Մելինեին հետ կենակցությունդ, ներկա պարագաներուն ներքև, իրավ է, որ երկուքիդ համար ալ դժվար պիտի ըլլա, այսուհանդերձ կամաց֊կամաց կը վարժվիք, խնդիրը այն է, որ երեսանց իրարու հետ սիրով ու համերաշխ ցույց տաք, մնացածը կարևորություն չունի։ Ես հանձն կ՚առնեմ Մելինեն համոզելու, որ աչք գոցե եղածներուն, պայմանավ որ դուն ալ քու հարաբերություններդ այդ կնոջ հետ ծածուկ պահես։

Ամենեն ավելի ինծի ցավ պատճառող կետը սա է, որ այս միջոցիս առևտրական հրապարակը շատ բանուկ է և դուն չես կրնար կոր օգտվիլ առիթեն։ Հույները և հրեաները աչքերնին չորս բացած են՝ վաճառականությունը մեր ձեռքեն խլելու համար, մրցումը շատ մեծ է և շատ ճարպիկություն և գործունեություն պետք է, ձեռքերնիս եղած դիրքը պահելու համար։ Այսպիսի ժամանակ մը կնոջ մը համար բան զոհելը պարզապես հիմարություն է, մանավանդ որ այսպիսի զոհողության մըն ալ պետք չի կա։ Կրնաս այդ կինը ունենալ առանց գործիդ վնաս բերելու։ Թերևս ենթադրեցիր, որ իբրև խավարյալ մարդ մը արգելքներ պիտի հարուցանեի և ասոր համար այդ ընթացքը բռնեցիր։ Հիմա որ իմ գաղափարս անկեղծորեն հայտնեցի, կարծեմ այլևս որոշումդ անմիջապես կու տաս և 3֊4 օրեն քեզ այստեղ տեսնելու բախտն ու երջանկությունը կ՚ունենանք։

Անհամբեր կը սպասեմ գալստյանդ հեռագրին և սիրով կը համբուրեմ քեզ։

Ներողամիտ հայրդ՝ Գոզմա

ժթ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Նամակդ մեծ ուրախություն պատճառեց ամենուս։ Դպրոցական հաջողություններդ գովեստի արժանի են և կը շնորհավորեմ քեզի։ Զիս մասնավորապես ուրախացնող կետը սա է, որ քեզի համար ծախսված դրամները պարապ չպիտի երթան և օր մը պիտի արդյունավորվին։

Ես միշտ այնպես նկատած եմ թե՝ հայր մը իր զավակը պետք է կրթե խնայասիրական տեսակետով և անկե օր մը շահ սպասելու հուսով։ Ըստ իս, դպրոցի տրված դրամը վաշխով տրված դրամ մըն է, որ պետք է հարյուրին հարյուր շահ բերե։ Բայց ինչպես երբեմն վաշխառուներ կան, որոնք իրենց դրամը պաթախճիներու[134] վրա կը կորսնցնեն, անանկ ալ հայրեր կան, որոնք դպրոցի համար տված դրամնին կը կորսնցնեն ծույլ կամ անկարող տղոց երեսեն։ Ահա ասոր համար գոհ եմ, որ իմ դրամս չպիտի կորսվի, քանի որ հետզհետե կը հառաջադիմես և մրցանակներու կ՚արժանանաս։

Գրած նամակեդ այնպես կը հասկնամ որ Մելինեն իր ամուսնական վիճակեն դժգոհություն հայտնած է քեզի և ըսած է, թե դժբախտ է։ Կարծեմ քրոջդ գրածներուն մեջ չափազանցություն կա։ Կյանքի մեջ իրական դժբախտությունը դրամ չունենալն է. երբ դրամ ըլլա մեջ տեղ ամեն դժբախտության առաջքը կ՚առնվի։ Կիները, մանավանդ երբ երիտասարդ են, այս ճշմարտությունը չեն կրնար ըմբռնել, երազներու հետևե կը վազեն ու բնականաբար շուտով հուսախաբ կ՚ըլլան։ Չեմ ըսեր թե Մարտիկ էֆենտի տիպար ամուսին մըն է, որ իր կինը կրնա բացարձակապես երջանիկ ընել, բայց ի փոխարեն, առևտուրի մեջ շատ ճարպիկ է, ինչ որ մեծ հատկություն մըն է ամուսնացած մարդու մը համար։ Գալով Մելինեին՝ երբ տարիքը առնե ու կյանքի փորձառությունը ստանա, այն ատեն պիտի տեսնե թե ինչ բանի մեջ կը կայանա դժբախտությունն ու երջանկությունը։ Ընտանիքի մը գերագույն երջանկությունն այն է, որ պախալն ու խասապը[135] առնելիքնին պահանջելու համար տան դուռը ափ չեն առներ։

Սիրով կը համբուրենք քեզ ամենքս ալ։

Հայրդ՝ Գոզմա

ի. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՂՈՒԿԱՍ

Ազնվաշուք Ղուկաս էֆենտի Մեծամեծյան։

Սիրելի բարեկամ.

Ստացա ձեր հունիսի 7 թվակիրը և պարունակությանը տեղեկացա։

Կառաջարկեք զիս ձեր թեմեն Ազգային երեսփոխան ընտրել և այս մասին նախապես իմ հավանությունս կ՚ուզեք ստանալ։

Շնորհակալ եմ իմ հայրենակիցներուս՝ իմ մասին ցույց տված այս վստահության և համակրության համար, բայց կը խոստովանիմ որ ինծի առաջարկված պաշտոնը շատ հաճույքով չէ՝ որ պիտի ընդունիմ։

Ազգային երեսփոխանությունը, իբրև անվճար պաշտոն մը, բնականաբար պարզ ժամավաճառություն է գործի մարդու մը համար։ Բայց մյուս կողմե՝ չեմ ուզեր ձեզ վշտացնել և քանի որ ուղղակի դուք եք առաջարկողը, հանուն մեր հինավուրց բարեկամության և առևտրական հարաբերություններուն, կ՚ընդունիմ զայն և կը ջանամ օգտակար ըլլալ իմ պաշտոնիս։

Ես Ազգային երեսփոխանի պաշտոնին ու պարտականություններուն մասին որոշ գաղափարներ ունիմ, որոնց մասին կարծեմ դուք ալ համակարծիք եք։

Երեսփոխան մը, ըստ իս, պետք է անկախ դիրքի տեր ըլլա, այսինքն վաճառական կամ կառավարական պաշտոնյա ըլլա, որպեսզի կարենա օգտակարապես իր պաշտոնը կատարել։ Ինծի համար անկախ չէ նույնիսկ բժիշկն ու փաստաբանը, մեկը իր հիվանդներեն, մյուսը իր հաճախորդներեն կախված ըլլալով։ Ալ ուր կը մնան վարժապետները և խմբագիրները կամ գրագետները, որոնցմով դժբախտաբար լեցված է մեր Ազգային ժողովը։ Կուսակցականներն ալ, մասնավորաբար, պետք չէ որ երեսփոխան ըլլան։ Այդ մարդիկը այնքան ազգակործան սկզբունքներ ունին, որ վնասե զատ ուրիշ արդյունք մը չեն կրնար տալ։

Երեսփոխանական ժողովը, որ մեր ազգը վարելու կոչված է, ամեն բանե առաջ պետք է իր մեջ պարունակե կրոնասեր և բարոյականի տեր անդամներ։ Առանց կրոնքի և առանց բարոյականի ազգ մը չկրնար ապրիլ։ Դժբախտաբար այդ կրոնական զգացումը կը պակսի մեր նորելուկ երեսփոխաններուն քով։ Անշուշտ ես ալ կրոնամոլ մը չեմ, տարին քանի մը անգամ միայն եկեղեցի կ՚երթամ և քահանաներուն շատ երես չեմ ի տար, բայց մեր դիրքը տարբեր է։ Մենք իբրև վաճառական մեր գործը ունինք, դիրքի ու դրամի տեր ենք ու կրնանք ինքզինքնիս կառավարել. բայց առանց դրամի կամ որոշ կացության տեր մարդ մը, եթե կրոնք չունենա, ինչպե՞ս կրնա ապրիլ։ Միթե այդ անկրոնության հետևանքը չէ՞ այսօրվան սոսիալիստական գաղափարները, որոնք մեր մեջն ալ տարածվիլ սկսած են և որոնք ուրիշ նպատակ չունին, այլ եթե մեր հարստության աչք տնկել ու զայն հափշտակելու աշխատիլ։ Անկրոնության անմիջական հետևանքն է նաև անբարոյականությունը, որ նույնպես տարածվիլ կը սկսի մեր մեջ։ Հարուստ մարդ մը բարոյականի պետք չունի այնչափ, որքան դրամ չունեցողը, որովհետև հարստությունը բարոյականի տեղը կը բռնե։ Օրինակի համար, բարոյական չունեցող հարուստ մը, ըլլա էրիկ մարդ, ըլլա աղջիկ, կրնա իր դրամին շնորհիվ շնորհքով ամուսնություն մը կնքել, դիրք գրավել, բարձր ընկերություններու մեջ փայլիլ, հարգանք ու պատիվ ընդունիլ ամենեն։ Իսկ բարոյական չունեցող աղքատի մը վիճակը ի՞նչ կ՚ըլլա։ Դժբախտաբար շատեր այս ճշմարտությունները չեն ըմբռնած։ Ըստ իս, Ազգային երեսփոխանի մը գլխավոր պարտականություններեն մեկն է աշխատիլ, որպեսզի դիրքի տեր չեղողները կրոնք և բարոյական ունենան։

Տեսնելու բան է ներկա ապականված բարքերը։ Ակնածություն, հարգանք, պատկառանք վերցած են բոլորովին։ Անիշխանություն մըն է, որ կը տիրե մեր ազգային գործերուն մեջ և որուն անունը ազատականություն դրեր են։ Քսան հազար ոսկիի տեր վաճառականին քովը՝ ամսական հինգ ոսկի վաստկող վարժապետը ոտքը ոտքին վրա կը նստի։ Ասիկա բան մը չէ, ավելին կա։ Վաճառականը կարծիք մը կը հայտնե և ահա այդ վարժապետը կ՚ելլա անոր ըսածը հերքելու։ Ո՞ւր տեսնված է ասանկ բան... ամիսը հինգ հարյուր ոսկի վաստկողի մը խոսքը՝ ամիսը հինգ ոսկի վաստկող մը քննադատե։

Եվ ասոր արդյունքը աչքերնուս առջևն է։ Դիրքի տեր շնորհքով մարդիկը կամ բոլորովին քաշված են ազգային գործերե և կամ կը զգուշանան խոսքի խառնվելե։ Ու գրպանը ծակ մարդիկն են, որ ազգը կառավարելու ելեր են։

Ըստ իս, մեկը պետք չէ որ երեսփոխան ընտրվի, եթե առնվազն հինգ հազար ոսկիի վարկ չունի հրապարակին վրա։

Շատ անգամ թերթերուն մեջ կը կարդամ Ազգային ժողովին նկարագրությունները և պարզապես կը զզվիմ։

Եթե ժողովին մեջ խոսողներուն ամենուն մեկեն գրպանի դրամը հավաքես՝ տասը ոսկի չըլլար, մինչ անդին գրպանը պանքնոթով լեցուն վաճառականը լուռ ու մունջ կը մնա։

Ես եթե ժողովին ատենապետ ըլլայի՝

Խոսք կ՚ուզեմ — պոռացող երեսփոխանին կը հարցնեի.

— Նախ՝ ըսե թե գրպանդ քանի՞ ոսկի ունիս։

Եթե կանոն մը դրվեր, թե ժողովին մեջ խոսիլ ուզող երեսփոխանը նախապես դիվանին հիսուն ոսկի ավանդ պիտի թողու, որքա՜ն կանոնավոր պիտի ըլլային մեր նիստերը և որքա՜ն անօգուտ վիճաբանություններ տեղի չպիտի ունենային, որովհետև այն ատեն միայն ունևորները պիտի կարենային խոսիլ և կարծիք հայտնել։

Ուրիշ տարօրինակ բան մըն ալ կը պատահի հաճախ մեր ժողովներուն մեջ։

Հրապարակին վրա ծանոթ, դիրքի ու վարկի տեր երեսփոխան մը բանաձև մը կը ներկայացնե ու կը մերժվի, մինչդեռ անդին որոշ գործ չունեցող կուսակցականին բանաձևը մեծամասնությամբ կ՚ընդունվի։ Ասանկ խաղքություն կ՚ըլլա՞։

Ըստ իս, բանաձևերը պետք է աճուրդի դրվին դիվանին կողմե և անոնց տերերը գին ավելցնեն և ամենեն շատ վճարողին բանաձևը ընդունվի։ Տեսնենք այն ատեն որո՞ւն խոսքը կ՚ըլլա։

Ահա բոլոր այս բաներուն մոտեն ականատես ըլլալով, ճշմարիտը՝ դժկամություն կը զգամ ձեր ինծի առաջարկած պաշտոնը ընդունելու, մանավանդ որ բնությամբ քիչ մը ջղային ու անհամբեր եմ և երբ ասանկ բաներ տեսնեմ ժողովին մեջ, չպիտի կրնամ ինքզինքս զսպել ու միջամտել պիտի ուզեմ։

Բայց ինչ որ է, խոսք տվի և չեմ կրնար այլևս խոսքս ետ առնել։ Եվ հետո կը վախնամ որ իմ տեղս կ՚ելլեք ոչինչ մեկը կ՚ընտրեք և ես կ՚ըլլամ պատասխանատուն։

Ամեն պարագային՝ այժմեն միտքս դրած եմ անգործ երեսփոխան մը չըլլալ։ Անիշխանությունը գլուխը առեր կ՚երթա և պետք է չարիքին առջևը առնել։ Այս հեղափոխական կուսակցությունները պարզապես փորձանք եղան մեր գլխուն։ Քթերնին ամեն բանի մեջ խոթել կ՚ուզեն, մանավանդ իրենց աչքը ազգային եկամուտներուն վրա է։ Բացե ի բաց չեն համարձակիր կոր հայտարարել, բայց բռնած ճամբանին դեպի հոն կ՚երթա։

Ջանացեք որ ընտրությունս միաձայնությամբ կատարվի, որպեսզի դիրքիս ոևէ արատ մը չի գա։ Ընտրությունը կատարվելուն պես հեռագրով թերթերուն ծանուցեք ու հեռագրի ծախքերը իմ հաշվույս անցուցեք։

Հավանորեն երեսփոխան ընտրվելե ետքը Քաղաքական ժողովին ալ պիտի անդամակցիմ և այն ատեն կը հուսամ որ օգտակար պիտի կրնամ ըլլալ սիրելի հայրենակիցներուս, որոնց խորին շնորհակալություններս կը հայտնեմ իմ մասիս իրենց ցույց տված այս վստահության համար։

Հարգալիր բարևներով՝
Ձերդ Գոզմա Դամիանոսյան

իա. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Վերջին նամակդ շիտակը զիս շատ դժգոհ թողուց, թեև պետք է ըսել որ ասոր հանցանքը քուկդ չէ այլ քրոջդ՝ Մելինեին, որ քեզի մանրամասնապես հաղորդեր է կարգ մը դեպքեր, որոնք կրնային գաղտնի մնալ, մանավանդ որ, փա՜ռք աստծո, ամեն բան կարգադրված է այժմ։

Մարտիկ էֆենտին շաբաթե մը ի վեր վերադարձած է Պոլիս և իր ընտանեկան հարկին մեջ վերահաստատված քրոջդ հետ։ Այս կարգադրությունը անշուշտ բավական դժվարությամբ եղավ, բայց խնդիրն այն է որ հաջողեցանք դեպքը ծածուկ պահել և հազիվ մեկ քանի հոգիի ականջը հասավ եղելությունը։ Քիչ ատենեն ամեն բան կը մոռցվի և այդ տխուր իրողություններեն բնավ հետք մը չմնար։

Այս այսպես ըլլալեն ետքը, շատ տարօրինակ կը գտնեմ քրոջդ և քու բռնած ընթացքը։ Խնդրին այնպիսի մեծ համեմատություն մը կու տաք որ երբեք չհամապատասխաներ իրականության։

Երիտասարդական խենթության մը համար այնքան աղմուկ հարուցանել չարժեր։ Կ՚ըսես թե քրոջդ երջանկությունը իսպառ ջախջախված է, քանի որ իր ամուսնույն անհավատարմությունը գիտնալով այլևս չպիտի կրնա սիրել զայն և թե ասկե ետքը, նույնիսկ եթե իրարու քով ապրելու հավանին, իրենց կյանքը ամենօրյա կեղծիքի վրա հիմնված պիտի ըլլա։ Այդպիսի դատաստան մը պարզապես կյանքի անգիտակցություն կը նշանակե և արժանի չէ գործնական ու կատարյալ մարդու մը, մանավանդ մեկու մը համար, որ առևտրական աշխարհին մեջ կ՚ապրի և որուն համար ամեն բան հաշիվի վրա հիմնված ըլլալու է։

Նախ՝ սիրո խնդիրը բոլորովին տարօրինակ կը գտնեմ։ Մի՞թե Մելինեն և Մարտիկ էֆենտի իրարու սիրահարելո՞վ ամուսնացան։ Բնավ երբե՛ք։ Այդ ամուսնությունը հարմար դատվեցավ կարգ մը նյութական պատճառներու համար, որոնց առաջինն է Մարտիկ էֆենտիի հրապարակին վրա գրաված դիրքը և իր հոր հաստատուն հարստությունը։ Մելինեի ամուսնության և ապագա երջանկության երկու հիմերը ատոնք էին, և փա՜ռք աստծո, այդ հիմերը անխախտ կը մնան։ Ուրեմն ինչ կա իրար անցնելու։ Մարտիկ էֆենտին հիմարություն մը գործած է եղեր, ատոր համար ամբողջ ապագա մը խորտակելո՞ւ է։

Երբեմն կը պատահի որ ամենեն ճարպիկ վաճառականը կը սխալի և վնասաբեր առուտուր մը կ՚ընե։ Միթե ասոր համար իր գրասենյակը գոցելու և գործե քաշվելո՞ւ է «ես սխալեցա» ըսելով, կամ իրեն հետ գործ ունեցողները երես դարձնելո՞ւ են իրմե, անգամ մը սխալած ըլլալուն համար։

Սիրելի զավակս, ամեն խնդրի վրա վաճառականի աչքով նայե և այն ատեն քու դատաստաններդ ճիշտ պիտի ընես։ Օդային սկզբունքներով կարելի չէ իբրև կատարյալ մարդ ապրիլ։ Ամուսնական կյանքի մեջ սերը ամենեն կործանարար բանն է, որովհետև մեզ կրնա շատ սխալ ու վնասաբեր ճամբաներու առաջնորդել։ Եվ, այս ելակետով, գրեթե գոհ եմ, որ այս դեպքը տեղի ունեցավ և ավելի գործնական ձև մը տվավ Մելինեի ու Մարտիկ էֆենտիի ամուսնության, զայն վերստին հաստատելով սերե դուրս տարբեր և ավելի դրական նկատումներու վրա։ Ասիկա թերևս չափազանցություն նկատես սակայն իմ անկեղծ համոզումս է։

Անգամ մը որ Մելինեն որոշում տա թե՝ իր ամուսնույն հետ կապված է միմիայն նյութական շահերով և այդ համոզումը գոյացնե, այն ատեն այլևս ամեն թյուրիմացություն կը վերնա մեջերնեն և, եթե Մարտիկ էֆենտի երկրորդ անգամ նմանօրինակ հիմարություն մը գործե՝ ոչ մեկ կարևորություն կ՚ունենա։

Խնդիրը այս տեսակետով քննե և այն ատեն դուն ալ ըսածիս պիտի համոզվիս։

Գալով Մելինեին դժբախտ ըլլալու խնդրին, ասիկա լոկ երևակայական է։

Երջանկությունը ի՞նչ բանի մեջ կը կայանա. նախ՝ աս պետք է որոշել։ Դուն կ՚ըսես թե ամուսնության մեջ երջանկությունը կը կայանա փոխադարձ սիրո և հավատարմության մեջ։ Ասիկա համոզում մըն է, որ քեզի պես անվարձ երիտասարդները կ՚ունենան մինչև իրենց ամուսնության առաջին գիշերը, իսկ կիները քիչ մը ավելի երկար ժամանակ։ Բայց և այնպես այդ համոզումը չդադրիր սխալ ըլլալե։ Ամուսնության մեջ, սիրելի Միհրանիկ, իրական երջանկությունը նյութական ապահովությունն է։ Այս ըսածներս թերևս հիմա ուղիղ չգտնես, բայց օր մը պիտի համոզվիս անոնց ճշմարտության, երբ կատարյալ մարդ ըլլաս։

Կը գայթակղիս նաև ըսելով որ Մարտիկ էֆենտի իր հոմանիեն բաժնվիլ չուզեր և Պոլիս վերադառնալու համար կը պահանջն, որ այդ կինն ալ միասին բերե։ Այդ պարագան թեև զիս ալ նախապես քիչ մը վրդովեց, բայց հետո խորհելով համոզվեցա որ ուրիշ ճամբա չի կար և թե լավագույն միջոցը այդ էր։ Եթե առանց այդ կնոջ Մարտիկ էֆենտի Պոլիս գար, խելքը միտքը դեպի անոր պիտի ըլլար ու չպիտի կրնար շենք շնորհք իր գործերուն պարապիլ, որոնք, անցողակի ըսեմ, շատ լավ և բարգավաճ վիճակի մեջ են։ Հետո, ուրիշ անպատեհություն մըն ալ կրնար ծագիլ, այն է՝ թե Մարտիկ էֆենտի կրնար նոր կնոջ մը սիրահարիլ և վերսկսիլ իր շահատակությունները, գործերը երեսի վրա թողլով։ Ահա այս նկատառումներով ես իսկ ի վերջո ուզեցի, որ կինը միասին գա և նույնիսկ իմ ձեռքովս զայն տեղավորեցի տան մը մեջ, որովհետև խիղճս հանդարտ էր և գիտեի որ օգտակար գործ մը կը տեսնեի։

Այս մանրամասնությունները քեզի տալով, սիրելի զավակս, երկու նպատակ ունիմ. նախ՝ սխալ դատումներդ ուղղել և քու անփորձություններդ դարմանել և երկրորդ՝ հորդորել քեզ, որ այս ուղղությամբ խորհուրդներ տաս Մելինեին՝ փոխանակ իրեն հետ համակարծիք ըլլալու։ Ես այս խնդիրներուն համար իրեն երեսը չեմ տեսած՝ ուստի չեմ կրցած իմ կարծիքներս պարզել։ Թեև մորդ միջոցավ ջանացի զինքը բավական համոզել, բայց կ՚երևա, որ ինք նորեն կը համառի իր գաղափարներուն մեջ, քանի որ քեզի գանգատ կը հայտնե։

Սիրով կը համբուրենք քեզ ամենքս և անհամբեր կը սպասենք վերադարձիդ։

Հայրդ՝ Գոզմա

իբ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Նամակդ ստացա, ինչպես նաև ներփակյալ վիճակացույցը։ Շատ գոհ եմ որ դասերուդ մեջ հաջող ես, բայց կ՚ուզեմ այս մասին դիտողություն մը ընել։ Ստացած թիվերեդ տեսա, որ ավելի վերացական բաներու ուժ տված ես, քան բուն դրական ուսումներու։ Ես կը փափաքեի որ առաջին հանդիսանայիր թվաբանության և տոմարակալության մեջ, որոնք աշխարհիս երկու առանցքներն են։ Տոմարակալությունը վաճառականության հոգին է և լավ տոմարակալ մը շնորհքով դրամագլուխ մը կ՚արժե։ Իսկ առանց թվաբանության՝ տոմարակալություն կարելի չէ։

Դուն ընդհակառակը, առաջին հանդիսացեր ես գրականության և պատմության մեջ։ Քանի՞ փարա կ՚ընեն ատոնք։ Մասալներով[136] մարդուս փորը կը կշտանա՞։ Պախալն ու խասապը գրականություն կ՚առնե՞ն կամ կը ծախե՞ն։ Կատարյալ մարդ մը պետք չէ որ այդ տեսակ բաներու համար ժամանակ զոհե, երբ այնքա՜ն կարևոր բաներ կան սորվելիք։

Անցածները իմ բարեկամներես մին սնանկացավ։ Ամենքս ալ գիտեինք որ այդ սնանկությունը կեղծ էր և մեկ քանի Եվրոպական գործարաններ տոլապը[137] դնելու համար պատրաստված, բայց մարդը անանկ մը հաշիվները կարգի դրած էր, շնորհիվ իր ճարպիկ տոմարակալին, որ նույնիսկ եվրոպացի էքսբերներ[138], որոնք տետրակները քննեցին, չկրցան թերություն մը գտնել և մարդը իր օձիքը պատվավոր կերպով ազատեց, 10֊12 հազար ոսկի ներս նետելով։

Ահա բուն գրականությունը, սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ։

Միշտ պետք է խորհիս որ դուն վաճառական պիտի ըլլաս և ատոր համեմատ պետք է պատրաստվես։ Անշուշտ այս գրածներես չես վշտանար և կ՚ըմբռնես, որ փորձառու մարդու խորհուրդներ են։ Աշխարհի մեջ ավելի գեղեցիկ բան չի կա, քան հավելումն ու բազմապատկությունը։ Երեք՝ երեք ալ վեց, վեց անգամ վեց երեսուն վեց. քու ո՞ր բանաստեղծությունդ կ՚արժե ասիկա։ Ուրեմն, զավակս, կը խնդրեմ որ ուժ տաս այս անհրաժեշտ ճյուղերուն և ջանա հառաջիկային անոնց մեջ առաջին հանդիսանալ ու մխիթարել հայրդ, որ իր պարագային ամբողջ հույսը քու վրադ դրած է։

Այսօր շատ ժամանակ չունիմ գրելու։ Գավառեն մեկ քանի վաճառականներ եկած են, որոնց հետ ժամադրություն ունիմ և պետք է, որ աճապարեմ, որովհետև գործի համար է։

Հաջորդ անգամուն ավելի երկար կը գրեմ, և մեր մասին տեղեկություններ կու տամ։ Առայժմ ըսեմ, որ ամենքս ալ ողջ առողջ ու հանգիստ ենք։ Մոտ օրեն Մելինեն զավակ պիտի բերե և կը հուսամ անվտանգ կ՚անցնի ամեն բան։ Մարտիկ էֆենտին քանի մը օրվան համար Ռոտոսթո գացած է, բայց շուտով պիտի վերադառնա։

Սիրով կը համբուրենք ամենքս ալ։

Հայրդ՝ Գոզմա

իգ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Քաղաքական կացության վրա տեղեկություն կը հարցնես վերջին նամակիդ մեջ։ Ի՞նչ կ՚ուզես որ գրեմ։ Ներկա կացությունը այնքան խառնաշփոթ է, որ կարելի չէ դատաստան մը ընել կամ որոշ տեսություն մը պարզել։ Նույնիսկ Քեչյան էֆենտին երբեմն չկրնար կոր այս քաղաքական կացության մեջեն ելլել։ Եվ հիմա որոշած եմ բոլորովին մեկ կողմ քաշված մնալ և բնավ այդ տեսակ խնդիրներու չմասնակցիլ։ Մ. և Հ. Քոմիթեի մասնաճյուղեն ալ կամաց մը հրաժարեցա և շատ գոհ եմ, որովհետև հիմա իշխանության գլուխն անցած է հակառակ կուսակցությունը։ Թեև խոհեմությունը կը պահանջեր, որ այժմ ալ իրենց մասնաճյուղին անդամ արձանագրվիմ, բայց չուզեցի այդպիսի բան մը ընել, որովհետև անոր տևականությանը մասին ալ հավատք չունիմ։ Լավագույնը հեռու մնալն է։ Երբ վերջնականապես երկու կողմերեն մին հաղթող հանդիսանա, այն ատեն բնականաբար մենք ալ մեր բռնելիք ուղղությունը կ՚որոշենք։

Կատարյալ վաճառական մը նախ իր գործը նայելու է և հետո քաղաքականությամբ զբաղելու է։ Մեր քաղաքականությունը աժան առնել և սուղ ծախելուն մեջ կը կայանա։ Ասով ըսել չեմ ուզեր թե՝ վաճառական մը բնավ հետաքրքրվելու չէ քաղաքականությամբ։ Ընդհակառակը պետք է ուշադիր հետևի անոր, քանի որ առևտուրը սերտորեն կապված է երկրի մը քաղաքական կացության հետ։ Նույնիսկ հարկը պահանջած ատեն գործոն դեր մըն ալ պետք է ունենա, միայն թե ինքզինք վտանգելու աստիճան չէ։

Սաչափը ըսեմ, որ քու հայտնած երկյուղներդ անհիմն են։ Կ՚երևա, որ այդտեղի թերթերը իրողությունը չափազանցնելով կը ներկայացնեն ընթերցողներին։ Մենք այստեղ երբեք մտատանջվելու պատճառ մը չունինք։ Մեր առևտուրովը կը զբաղինք և ոչ ոք մեզ անհանգիստ կ՚ընե։

Վերջերս մեր հայրենակիցները զիս Ազգային երեսփոխան ընտրած էին և անցած շաբթու, առաջին անգամ ըլլալով՝ ներկա գտնվեցա ժողովին։ Թեև զբաղումներս շատ են, բայց չուզեցի մերժել այս պաշտոնը, նախ՝ հայրենակիցներս չվիրավորելու համար և երկրորդ՝ որովհետև ես այն համոզումը ունիմ, որ մարդ ձեռքեն եկած ծառայությունը զլանալու չէ իր ազգին, մանավանդ, երբ միայն բարոյական օժանդակություն մը կը խնդրվի իրմե։ Մեր խելքեն ինչո՞ւ բաժին մըն ալ չհանենք մեր ազգին համար, երբոր առիթը կը ներկայանա։ Լավ և օգտակար թելադրություն մը ընելով ի՞նչ կը պակսի մեր քասայեն։ Այս նկատումներով ահա ընդունեցի երեսփոխանի պաշտոնը։ Բայց կը խոստովանիմ որ ժողովին ներկա գտնվելով, առաջին տպավորությունս շա՜տ անհաճո ու աննպաստ եղավ։ Հեղափոխական տարրերը, որոնք եկեր մտեր են այդ ժողովին մեջ ա՛լ, բոլորովին կը խանգարեն կոր անոր ներդաշնակությունը։ Իմ նպատակս է, եթե կարելի ըլլա, զորավոր թումբ մը կանգնել այդ վնասակար հոսանքներուն դեմ։ Մեր ազգը երեք հիմերու վրա կանգնած մնացած է մինչև այսօր. կրոնք, ընտանիք, բարոյական։ Այս երեք հիմերը եթե խախտին՝ ամեն բան կը կործանի և ցավալին այն է որ այս նորելուկ հեղափոխականները այդ երեք սրբությունները քանդել կ՚ուզեն։ Առանց կրոնքի ի՞նչպես կրնա ապրիլ ժողովուրդ մը։ Անշուշտ ես ինծի կամ մեզիպեսներուն համար չէ որ կը խոսիմ։ Ես ոչ թե մոլեռանդ չեմ՝ այլ կարևորություն ալ չեմ ի տար այդ տեսակ ունայնաբանություններու, բայց վերջապես պետք է փրկել երևույթները, պետք չէ գայթակղեցնել տգետները։ Մենք կրոնքի տեղ մեր դիրքն ու դրամը ունինք ու անով կը բավականանանք, բայց աղքատ ժողովո՜ւրդը. անոր միակ հույսն ու հարստությունը իր կրոնքն է, եթե այն ալ հափշտակենք՝ ի՞նչ կ՚ընե... պարզապես մեր դիրքին ու դրամին աչք կը տնկե։ Եվ ահա կը ծնին ընկերական բարդ խնդիրներ, ըմբոստություն, կռիվ, անիշխանություն։ Բարոյականն ալ նույնքան անհրաժեշտ է աղքատ ժողովուրդին։

Օրինակի համար, մեր փեսան, Մարտիկ էֆենտի, կարգ մը արարքներ գործեց, որոնք կրցանք պարտկել մեր դրամին ուժովը և մաքուր պահել մեր պատիվն ու համբավը։ Բայց ենթադրենք, որ այդ դրամը պակսեր մեզի, ի՞նչ պիտի ըլլար մեր վիճակը, ամբողջ խաղքությունը մեջ տեղ պիտի ելլեր և մենք պատիվնիս ու համբավնիս վրա տալով՝ չպիտի համարձակեինք մարդու երես նայիլ։ Ահա թե ինչո՞ւ դրամ չունեցողը պետք է անպատճառ բարոյական ունենա։ Բարոյականը իր դրամագլուխն է։ Եթե աղքատ մը Մարտիկ էֆենտիի ըրածներուն կեսը ըներ, ես զայն իբրև սպասավոր իսկ չպիտի քովս պահեի, մինչդեռ Մարտիկ էֆենտին իբրև փեսա կ՚ընդունիմ, կը հարգեմ ու կը պատվեմ, որովհետև դիրք ունի, հարստություն ունի։ Ահա քեզի բարոյականության պզտիկ դաս մը, սիրելի զավակս, որմե ամբողջ կյանքիդ մեջ կրնաս օգտվիլ։

Ազգային ժողովին երեսփոխանությունը ընդունելով, իմ գլխավոր նպատակներեն մեկն ալ այս սկզբունքները արմատացնել պիտի ըլլա՝ մանավանդ նոր սերունդին մեջ, որ ափսո՜ս նորելուկ և վնասակար գաղափարներով կը տոգորվի հետզհետե։

Հիմա գանք ավելի կարևոր խնդրի մը։ Նամակիդ մեջ խոսքը կ՚ընես Զվիցերիացի ընտանիքի մը, որուն տունը կը հաճախես եղեր շատ անգամներ և կը գրես, որ շատ բարեկեցիկ, շատ պատվավոր ընտանիք մըն է։ Հետո կը խոսիս՝ իրենց աղջկան, օր. Ժանեթի վրա, որուն ներբողը կ՚ընես մասնավորապես թե՛ իր գեղեցկության, թե՛ համեստության, թե՛ ուսման և թե՛ վարք ու բարքի մասին։ Առաջին անգամ չէ, որ այդ ընտանիքին ու Ժանեթին անունները գրչիդ տակ կու գան և այս բոլոր գրածներդ իրարու միացնելով՝ սա կասկածը կ՚ունենամ թե՝ օր. Ժանեթի մասին հատուկ խորհուրդ մը ունիս, մեկ խոսքով՝ ամուսնության ծրագիր մը կը պատրաստես։ Վերջին նամակդ այդ մասին գրեթե տարակույս չէր թողուր։ Լավագույն է որ դիտավորությունդ բացեիբաց հայտնես։ Եթե ատանկ միտք ունիս, գրե ինծի և մանրամասն որոշ տեղեկություն տուր սա կետերուն մասին։

Աղջկան հայրը ի՞նչ գործ կ՚ընե, նյութական ի՞նչ վիճակ ունի։

Ընտանիքը պատվավոր համարվա՞ծ է։

Աղջկան հնչուն ու պատրաստի օժիտը ի՞նչ է։

Քանի՞ եղբայր կամ քույր ունի։

Ազգականներ ունի՞։ Հարո՞ւստ են, թե աղքատ։

Ես թեև սկզբունքով հակառակ եմ օտարազգիներու հետ ամուսնանալու, բայց եթե տալիք տեղեկություններդ գոհացուցիչ ըլլան՝ բնական է որ չեմ հակառակիր այս տեսակ միության մը։ Մայրդ, որուն այս մասին խոսեցա, շատ դժգոհություն հայտնեց, ես ջանացի զինքը համոզել՝ ըսելով որ եթե այդ աղջիկը փայլուն դիրքի տեր է, հիմարություն կ՚ըլլա առիթեն օգուտ չքաղելը։ Բախտը ինչ ձևով ալ մեզի ներկայանա՝ պետք չէ ձեռքե փախցնել։ Կատարյալ վաճառական մը ամեն դիպված, ամեն առիթ պետք է շահագործել գիտնա։

Ինչպես աֆիոնի, բամպակի կամ խահվեի վաճառականությունը, ամուսնությունն ալ գործ մըն է, որ կրնա երբեմն մեծապես շահավոր ըլլալ և երբեմն ալ վնասներ պատճառել։ Բայց խելացի ու կատարյալ մարդը, երբ ամեն բան կշռելով, ամեն հավանականություն աչքի առաջ ունենալով գործ կը տեսնե՝ հաջողության մասին ապահովություն կրնա ունենալ։

Կարելի եղածին չափ դիպվածի խաղերուն դեմ պետք է միջոցներ ձեռք առնել։

Այսպես ուրեմն, սիրելի զավակս, ամեն բան լավ մը կշռելե ետքը, եթե համոզում գոյացնես, որ քու ապագայիդ համար լավ պիտի ըլլա այդ տեսակ ամուսնություն մը, թե անով դիրքդ պիտի կրնաս ավելի ապահովել, այն ատեն իմ հարցումներուս մանրամասն պատասխանները գրե։ Վստահ եղիր որ եթե ես ալ այս գործին մասին լավ համոզում գոյացնեմ՝ ոչ թե արգելք չեմ ըլլար, այլ կ՚աշխատիմ հաջողությունը դյուրացնել։ Ինծի համար էականը այն է, որ սակարկության մեջ խաղի չի գանք. չըլլա որ թե վրա տանք և թե վրանիս խնդացնենք։

Կարծեմ Զվիցերիացիները ընդհանրապես բողոքական կ՚ըլլան. ասիկա պզտիկ անպատեհություն մը պիտի ըլլա, քանի որ աղջիկը պիտի ստիպվի հայաստանյաց եկեղեցիին դավանությունը ընդունելու, որովհետև անկարելի է որ դուն հեռանաս քու եկեղեցիեդ։ Տարբեր բան, եթե բացառիկ պատճառներ ըլլան ասոր համար։ Այսինքն՝ եթե աղջիկը մեծ հարստության մը տեր ըլլա և պահանջե որ անպատճառ իր դավանությունը ընդունիս։

Բայց բոլոր ասոնք ետքի խնդիրներ են։ Նախ քու դիտավորությունը պետք է գիտնամ որոշապես, հետո հարցումներուս պատասխանները ստանամ, անկե ետքը մնացածը կարգադրել դյուրին է։

Քրոջդ, Մելինեի, գրած նամակիդ մեջն ալ երկարորեն խոսած էիր օր. Ժանեթի վրա և նույնիսկ ըսած էիր, որ հաճախ առանձին պտույտներ կ՚ընեք ու ամբողջ կիրակիներ միասին կ՚անցընեք, գյուղերն ու լեռներուն վրա երթալով։

Ասիկա քիչ մը տարօրինակ թվեցավ ինծի, բայց կ՚երևա որ այդտեղի սովորություններին կը պատշաճի։ Ինչ որ ալ ըլլա, եթե իրապես ամուսնանալու դիտավորություն ունիս հետը, նայե որ քիչ մը շրջահայեցությամբ շարժիս և ինքզինքդ շատ դյուրամատույց ցույց չի տաս։ Աղջիկը պետք է քեզի սիրահարի և ոչ թե դուն անոր։ Սիրահար մը հաշիվով չկրնար գործել և հաճախ քիթեն կը բռնվի. այս ճշմարտությունը միշտ աչքի առջև ունեցիր։ Ինքզինքդ ծանր ծախե, ահա իմ հայրական խրատս։

Անհամբեր նամակիս պատասխանին կը սպասեմ։ Սիրով կը համբուրենք քեզ ամենքս ալ։

Հայրդ՝ Գոզմա

իդ. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԵԼԻՆԵ

Ի Պրուսա[139]

Սիրելի աղջիկս՝ Մելինե.

Մայրդ կը գրե որ ձեր ճամբորդությունը և օդափոխությունը մեծապես օգտակար եղած են և մեկ քանի շաբթվան մեջ գրգռված ջիղերդ հանդարտեր են։ Արդարև կրած վերջին հուզմունքներդ սաստիկ էին և պետք ունեիր այսպիսի փոքրիկ ուղևորության մը։ Հիմա մորդ գրածին համեմատ, ինքզինքդ գտած ես, կրնամ լրջորեն խոսիլ կարգ մը խնդիրներու մասին, որոնք պատճառ տվին քու հանգիստդ խռովելու։

Եվ սակայն եթե պաղարյունով և իբրև կատարյալ մարդ մտածենք, եղածը մեծ բան մը չէ ու ամեն օր այդ տեսակ դեպքեր կը պատահին ընտանիքներու մեջ։

Իրավ է որ այդ Ռոտոսթոցի փոստալին[140] աղջիկը առնելով տունդ գալը և հոն պոռալ կանչելը անվայել խաղքություն մըն էր, բայց գործին մեջ դուն ալ քիչ մը հանցանք ունիս, փոխանակ զայն քովդ առնել խոսեցնելու՝ ծառային ձեռքով վռնտել տալու էիր, դուն ոչ թե ատանկ չըրիր, այլ ելար այդ լկտի կնոջ իրավունք տալու և էրիկդ դատապարտելու։ Եվ այս կերպով գործը մեծցուցիր։ Մայրդ կը գրե որ զիս ալ հանցավոր կը նկատես եղեր, այդ ամեն բաները նախապես գիտնալով՝ քեզ Մարտիկ էֆենտիին հետ ամուսնացնելուս համար։

Բայց որո՞ւ մտքեն կ՚անցներ, որ այդ ստորին արարածը օր մը պիտի ելլար Պոլիս գար ու այսպես համարձակեր գայթակղություն հանելու։ Իրավ է որ ես առաջուց իմացեր էի այդ խնդիրը, բայց մեծ կարևորություն մը չէի տվեր։ Մարտիկ էֆենտին նյութական այնպիսի դիրք մը ուներ, որ այդ տեսակ չնչին բաներու համար խնդիր հարուցանել չէր արժեր։ Դրամը, սիրելի աղջիկս, այդ տեսակ արարքները կը սրբե, կը մաքրե, միայն թե մենք ալ մեր կողմե պետք էր որ խելացությամբ վարվեինք և ոչ թե բեյի պես կրակի վրա յուղ լեցնենք։

Տես, քու մեկնելեդ ետքը մենք ինչպես խնդիրը մարեցինք և կը հուսամ որ քանի մը օրեն ալ վերջնականապես կը կարգադրենք։ Հիմա կ՚աշխատինք կոր այդ էտեպսիզը[141] հիվանդանոցի անառականոցին մեջ բանտարկել տալ ու փիճն ալ որբանոցը դնել։ Հոգաբարձուները բարեկամ մարդիկ են և խոստացան ձեռքերեն եկածը ընել։ Խնդիրը զիրենք մինչև հիվանդանոց նետելն է, քիչ մը դրամ խաղցնելով՝ կը հուսամ, որ այս ալ կը հաջողինք ընել։ Մարտիկ էֆենտին, շիտակը, ձեռքեն եկածը կ՚ընե կոր պատիվին արատ մը չբերելու համար։

— Հարյուր ոսկի աչքես հանած եմ այդ փոստալին արժանի պատիժը տալու համար, ըսավ առջի օր ինծի։

Կը տեսնաս որ հուզվելիք բան մը չի կա։ Անցածը անցած է և մեյմըն ալ չպիտի կրկնվի։ Գալով բերնե բերան շրջած զրույցներուն, անոնց ալ մեծ կարևորություն տալու չէ։ Ո՞ր ընտանիքը իր մեջ ասանկ խնդիրներ չունի, թող բամբասողները տեղերնին ծանր նստին։ Եթե ամեն մարդ դիմացինին աղտոտությունները մեջ տեղ դնե՝ դարձյալ մենք ամենեն մաքուրը կ՚ելլանք։ Մեզի բամբասողները քանի՞ փարայի մարդիկ են, ի՞նչ վարկ ունին հրապարակին վրա, ես այն մարդուն խոսքին կարևորություն կու տամ, որ քասան բացած ատենք սանկ պանքնոթներու դեզեր կը ցուցունե։

Քու բռնած դիրքդ շատ վշտացուցեր է Մարտիկ էֆենտին և այս մասին քանի մը անգամ իր դժգոհությունը հայտնեց ինծի։ Արդարև տարօրինակ բան է որ կ՚ելլես այդ լկտի կնոջ պաշտպանությունը կ՚ընես և ամուսինդ կը դատապարտես։ Ընդհակառակը, Մարտիկ էֆենտին շատ ներողամտությամբ և բարեսրտությամբ վարված է այդ ստորին արարածին հետ և հիմա ատոր պատիժն է որ կը կրե։ Մինչև վերջերս դրամական նպաստ մը կու տա եղեր և միայն երկու ամիս առաջ նպաստը կտրեր է։ Արդեն ատոր համար բոլոր այդ խաղքությունները պատահեցան։ Ես եթե իրեն տեղը ըլլայի՝ առաջին օրեն ամեն հարաբերություն կը խզեի հետը և եթե համարձակեր ձայն հանելու՝ ոստիկանության կը հանձնեի, ասանկներուն հախեն այս կերպով կու գացվի։ Բայց մեր Մարտիկ էֆենտին, թեև խելացի մարդ, քիչ մը չափազանց միամիտ ու բարեսիրտ է։ Մարդ բարեսիրտ ըլլալու է իրեն հավասարներուն կամ իրմե բարձր մարդերու հանդեպ և ոչ թե իրմե ստորիններուն՝ որոնք բարեսրտությունը անխղճորեն կը շահագործեն։

Գալով մյուս եվրոպացի կնոջ խնդրին՝ ատոր համար խոսք ընել անգամ չարժեր, քանի որ մենե զատ մարդ չգիտե Մարտիկ էֆենտիի այդ հարաբերությունը և կինն ալ, ճշմարիտը խոսելու համար, մինչև հիմա անվայել ընթացքի մը մեջ չգտնվեցավ։

Անշուշտ լավագույն կ՚ըլլար, որ դուն չգիտնայիր այդ հարաբերությունը, բայց քանի որ իմացեր ես՝ խելացություն է ձայն չհանել և համակերպիլ։ Միթե միայն քու ամուսի՞նդ է, որ հոմանուհի մը կը պահե. եթե կ՚ուզես, ես քեզի հարյուրներով համրեմ։ Կատարյալ կին մը ատոր համար իր ամուսնույն հետ խնդիր չպիտի հաներ։

Հիմա նույնիսկ բժիշկները երբեմն խորհուրդ կու տան ամուսիններուն հոմանուհի մը ունենալ, երբ իրենց կիները փափկակազմ են։ Եվ դուն ալ, սիրելի Մելինես, զորավոր առողջություն մը չունիս։ Գոնե առողջապահական տեսակետով գոհ ըլլալու ես ամուսնույդ ընթացքեն։

Այս գրածներուս վրա պաղարյունությամբ և լրջորեն մտածե, և պիտի համոզվիս, թե ո՜րչափ իրավունք ունիմ։

Դյուրագրգռությունը մեզի հաճախ սխալ քայլերու կ՚առաջնորդե։ Կատարյալ մարդ մը պետք է իշխե իր ջիղերուն։ Ինչպես առևտրական կյանքին, նույնպես ամուսնական կյանքին մեջ ամեն բան լավ մը կշռելով պետք է գործել։ Փորձառու հոր մը այս խրատներուն մտիկ ըրե, սիրելի աղջիկս, և այն ատեն երջանիկ պիտի ըլլաս։

Ձեզի խորհուրդ կու տամ շուտով վերադառնալու։ Լավ չըլլար որ Մարտիկ էֆենտի երկար ատեն առանձին մնա։ Քու բացակայութենեդ ի վեր կը տեսնեմ որ շատ անկանոն կյանք մը կը վարե և ասիկա կրնա վնասակար ազդեցություն մը ունենալ իր գործերուն վրա։ Այս կետն ալ մոռնալու չէ։

Կատարյալ կին մը միշտ ջանալու է իր ամուսնուն օգտակար ըլլալու և անոր աշխատությունները կանոնավորելու և ոչ թե զայն անկարգության մղելու։

Երբ մարդու մը գործերը հաջող են՝ ամեն պակասություն կը դարմանվի և իր պատիվը նաև անաղարտ կը մնա, բայց երբ գործերը խանգարվին՝ այն ատեն ամենափոքր պակասությունները մեյմեկ անքավելի մեղքեր կը դառնան։ Պետք է գիտնաս որ այս միջոցին Մարտիկ էֆենտիի կացությունը շատ փայլուն է և պետք չէ որ քու պատճառավդ այդ կացությունը վտանգվի։

Ընդունեցե՛ք սիրալիր բարևներս։ Մորդ ալ առանձին պիտի գրեմ վաղը։

Հայրդ՝ Գոզմա

իե. նամակ
ԳՈԶՄԱ ԱՌ ՄԻՀՐԱՆ

Ի Ժնև

Սիրելի զավակս՝ Միհրանիկ.

Ստացա նամակդ, որ շատ դժգոհ թողուց զիս։ Որոշ տեղեկություններ կը սպասեի քենե և դուն վերացական խոսքերով լեցուն նամակ մը կը գրես ինծի։ Օտար աղջկան մը հետ ամուսնանալու խորհուրդ կ՚ունենաս և երբ այս առթիվ քենե տեղեկություն կ՚ուզեմ աղջկան նյութական կարողությանը մասին՝ կ՚ելլես կը պատասխանես, թե «ի՞նչ նշանակություն ունի նյութական ճղճիմ հաշիվները մաքուր ու անկեղծ սիրո քով»։

Չեմ գիտեր, թե այդ մաքուր ու անկեղծ սերը պախալն ու մսավաճառը կ՚առնե՞ն ու փոխարեն ուտելիք կու տա՞ն։ Շատ կը կասկածիմ, որ չէ՛։

Ցավալին այն է որ այդքանով գոհ չես ըլլար և կ՚ելլես տեսակ մը սպառնալիքներ ալ կ՚ընես, ըսելով որ անպատճառ պիտի ամուսնանաս այդ աղջկան հետ և եթե մենք հակառակինք այդ միության, կրնա անհաճո բաներ պատահիլ։ Չկրցա հասկնալ, թե որո՞նք են այդ անհաճո բաները։ Ըստ իս, միակ անհաճո բանը՝ այդ կերպ ամուսնությունն է, որ ուրիշ բանի չկրնար ծառայել, այլ եթե ապագային համար դժբախտություններու դուռ բանալ։

Հետո, սիրելի զավակս, ի՞նչ պետք ունիս այդքան բորբոքելու և այդ ոճով նամակ մը գրելու։ Մի՞թե ես բացարձակ ընդդիմությո՞ւն ցույց տվի քու ամուսնական առաջարկությանդ մասին։ Ընդհակառակը, հավանությունս հայտնեցի միայն թե ուզեցի հասկնալ աղջկան և իր ծնողքին նյութական վիճակը։ Ոևէ հեռատես ծնողք նույն բանը պիտի ըներ և ասոր համար բնավ իրավունք չունիս նեղանալու։

Կառարկես, թե նամակներուս մեջ բնավ զգացում չեմ դներ, թե ամեն խնդրի վրա վաճառականի աչքով կը նայիմ, թե չեմ ուզեր ընդունիլ որ դրամեն ու կրկնատոմարեն դուրս ալ բաներ կրնան գոյություն ունենալ։

Ահա հանդիմանություններ, որոնց բնավ չէի սպասեր։ Արդյոք կ՚ուզեիր որ նամակներս ոտանավո՞ր գրեի քեզի. դժբախտաբար կարողութենես վեր է այդ բանը, նույնիսկ եթե ոտանավոր գրեի՝ կրնաս վստահ ըլլալ որ նույն բանը պիտի ըսեի դարձյալ։

Սիրելի զավակս, նայե որ մեկ կողմ թողուս այդ տեսակ գաղափարները, որոնք կյանքի մեջ երբեք օգտակար չեն կրնար ըլլալ քեզի։

Առանց դրամի զգացումը մարդուս թշվառությունը կը կրկնապատկե։ Զգացումն այն ատեն վայելք մը կ՚ըլլա, երբ առատ դրամ ըլլա մարդուս գրպանը։ Եվ դրամ վաստկելու լավագույն կերպն ալ վաճառականությունն է, ասոր համար պետք չէ որ այդքան արհամարհանքով խոսիս վաճառականության մասին, մանավանդ որ դուն ալ օր մը վաճառական ըլլալու սահմանված ես, թեև չեմ գիտեր, թե այս ասպարեզին մեջ ո՞րչափ պիտի կրնաս հաջողիլ այդ տեսակ գաղափարներով։

Եթե վաճառականության մեջ ալ զգացումը դրամագլուխ ընելով գործ պիտի տեսնաս՝ գիտցած եղիր որ շուտով կը սնանկանաս և «մաքուր ու անկեղծ սերը» չկրնար բացդ գոցել։

Բայց պարապ խոսքերով ժամավաճառ չըլլանք և բուն խնդրին դառնանք։ Եթե այդ Զվիցերիացի օրիորդը շնորհքով դրամօժիտ մը չունի՝ երբեք չեմ կրնար հավնիլ ձեր միության։ Իսկ եթե հակառակ իմ կամքիս դուն ամուսնանալ ուզես, այն ատեն պետք է գիտնաս որ բնա՜վ հույս դնելու չես իմ վրաս և գլխուդ ճարը նայելու ես։ Ասիկա իմ վերջնական խոսքս է, լավ գիտցած եղիր և ըստ այնմ գործ տես։ Գալով քու օդային սպառնալիքներիդ՝ անոնց բնավ կարևորություն տվող չի կա, կրնաս վստահ ըլլալ։

Ընդունե մեր սիրալիր համբույրները։

Հայրդ՝ Գոզմա

1914

ԵՐԳԻԾԱԿԱՆ
ԵՎ ԱՅԼ
ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ՎԱՇԽԱՌՈՒՆ
(նորավեպ)

Ա.

Բաղչե Գափու, թրանվեյի ճամբուն վրա, այլանդակ ճաշարան մը, այլանդակ իբրև շենք։ Ծուռումուռ սրահ մը, մեկ կանգուն թանձրությամբ հաստ պատերով, կամարաձև ձեղունով բաղնիք մը՝ որ ճաշարանի վերածված է։ Պատուհանները շատ բարձր, ապակիներեն մեկ քանին կոտրած ու տեղը թանձրաքարտ[187] փակցված, մռայլ, տխուր գետնադամբան մըն է կարծես։ Լույսը մեծ ջանքեր ընելու ստիպված է մինչև սրահին մեջերը սպրդելու համար. և այդ լույսն ալ աղտոտ ապակիներե անցնելով ու գորշ պատերու վրայեն անդրադառնալով՝ ինքն ալ աղտոտած, մռայլած է սրահին պես։ Հինգ մեծ սեղաններ տասնական սպասով կը լեցնեն սրահը, հազիվ անցուդարձի նեղ ճամբա մը թողլով։ Պատերը իբր թե զարդարված են մեկ քանի հայելիներով, թափթփած շրջանակներու մեջ, որոնց հնությունը ուզած են ծածկել կարմիր շղարշներու տակ։ Քանի մը գունավոր պատկերներ, հոս ու հոն, Մովսես՝ պատվիրաններու տախտակը ձեռքը բռնած, անդին Ահարոն՝ որ ամանի մեջ բան մը կ՚եփե, Նաբոլեոն ձիու վրա, հոլանի կին մը որ դափ կը զարնե, շուներե հալածվող կինճ[188] մը։ Ճոճանավոր հին ժամացույց մը որուն թիք թաքը անտանելի է։

Բայց այս տխրադեմ սրահին մեջ անսովոր կենդանություն մը կա ցերեկվան այս ժամուս,— կես օրին։ Հաճախորդներու մասնակի խոսակցություններե գոյացած ընդհանուր շշնկոցեն զատ, ծառաներուն խոհարարին ուղղած բարձրագոչ հրամանները, անդադրում երթևեկը, պնակները առնելու և տալու համար ըրած աճպարարական շարժումներն ու աճապարանքեն առաջ եկած աղմուկն ու ժամերե ի վեր կերակուրի գալուն սպասողներու պոռչտուքն իրարու միանալով խլացուցիչ, տաժանելի բան մը կը դառնային, երբ ճենճերու հոտն և սիկարայի ու կերակուրներու մուխն ալ, իբրև արվեստական գարշելի ամպ մը, կ՚ոլրտկեր ամբողջ սրահին մեջ։

Սրահին խորը, սեղաններեն մեկուն ծայրը, երկու հոգի նստած են։ Մեկը, ճաշն ավարտած, սիկարա կը ծխե, մեկալը տակավին կ՚ուտե։ Հիսուն տարեկան մը կա ծխողը, ընքուիները սև, բայց մազերն ու պեխերը ալ գրեթե ալևորած, բարի, միամիտ դեմք մը ունի։ Բարակ, երկայն վերարկու մը, հինցած ու բաց կանաչ գույն մը առած, իր տակի հագուստները կը ծածկե. միայն սև տափատին ստորիէ ծայրերը կ՚երևան, ու կոշիկները՝ որոնց առաձգակները իրենց ուժը կորսնցնելով ալ թուլցած, լխկած են բոլորովին։ Ձախ ձեռքը կես մը ֆեսին մեջ խոթած ատեն ատեն հառաչանք մը կ՚արձըկե, որ եթե ոչ բոլորովին բնական, շատ ալ կեղծ չէ։ Հայտնի կ՚երևա որ մտմտուք մը, փորի ցավ մը ունի, որուն դարմանք դիմացը նստող սեղանակցին ձեռքն է։

Մեծ շունչ մը առնելե և օ՜ֆ մը ընելե ետքը, ըսավ՝ ցած ձայնով՝ նայվածքը գաղտուկ չորս կողմ ժուռ ածելե ետքը.

— Հակոբ աղա, աս գործը այսօր լմնցնելու ես, ամա՜ն հա։

Այն, որու կ՚ուղղվեին այս խոսքերը, հավի ոտք մը կրծելու հետ էր։ Միջահասակ գեր մարդ մըն էր, Փարավոնին երազին մեջ տեսած յոթը պարարտ կովերեն մեկը։ Խոշոր ֆեսը մինչև ականջները իջած, մեծ֊մեծ աչքեր, սասանած նայվածքով, նրբին փոթփոթներու շրջանակի մը մեջ, քիթը լայն ու մսեղ, կարճուկ պեխեր երկու ծայրերը կտրված և ոլորուն, շրթունքներ՝ կաս֊կարմիր, ամբողջ դեմքին վրա հայրատ, լկտի բան մը՝ որ զզվանք կ՚ազդե մարդուս։ Հավի պնակին վրա ծռած է, որչափ որ կրնա ծռիլ մեծ֊փոր մեկը։ Ծանրկեկ գործ մըն էր այդ հավն ստըկել ուտելը։ Պատառաքաղն ու դանակը մեկ կողմ թողած, ձեռքին բութամատը, ցուցամատն ու միջնամատը միայն գործածելով, Հակոբ աղա թաղված էր այս գործին մեջ։ Ատեն ատեն գլուխը վեր կ՚ըներ, մատերը աղեկ մը կը լզվռտեր ու ձեռքերը բաց, աղոթողի մը պես, պահիկ մը շունչ կ՚առներ։ Այդ միջնարարներեն մեկուն սպասեց պատասխանելու համար դիմացինին.

— Ճանըմ, հա՛ ըսինք, ժամը տասնին երկու օդան լմնցունենք։

Եվ կրկին ծռեցավ քթին տակեն բաներ մը մռմռալով։

Մյուսը ոտք ելավ, խուզարկու աչք մը պտըտցուց բոլորտիքը, անձրևոցը գտավ ու թևին տակ զարնելով ըսավ.

— Անանկ է նե, ժամը տասնին կը տեսնվենք։

Հակոբ աղա գլխու հաստատական շարժում մը ըրավ։

Դուրսը սոսկալի օդ մը կար, դեկտեմբեր ինքզինքը կը ցուցաներ։ Շաբաթե մը ի վեր արևի երես տեսնող չկար. անդադրում անձրև օրն ի բուն. ա՛լ ամեն ջրամբար լեցած էր ու ամեն մարդ իր տան կամ խանութին ջրի խողովակները դարձուցեր էր դեպի փողոց՝ որոնց մեջեն ջուրը վար կը թափեր շառաչաձայն։ Պաղ, անկանոն հով մը կը փչեր, շոգենավներու մուխը ոլոր մոլոր մինչև ցամաք բերելով ու վառարաններու հողմացույցները տեղերնեն հանելու չափ տատանելով։ Ճնշող, թանձր ու թուխ չարաշուք գույնով դեզ֊դեզ ամպեր ծածկած էին երկինքը։ Սև, աղտոտ ջուր մը կը վազեր կ՚անցներ մայթերու եզերքեն, մինչ փողոցին քարերը փակչտան ցեխին տակ աներևույթ եղած էին։ Լլկիչ, լալկան բան մը բոլոր մթնոլորտին մեջ որ մարդուս կը փոխանցե և հոգիին խորը կը թափանցե վհատություն, տաղտուկ, զզվանք բերելու չափ։

Բ.

Կարապետ աղա օդեն ազդվելու պետք չուներ տխուր ըլլալու համար։ Ճաշարանեն ելավ, վհատ, սրտաթափ։ Անձրևոցը բացավ ու գլուխը կախ, իբր թե բան մը վրան պիտի իյնար, Մահմուդ փաշայի կողմը դիմեց։

Դեռ քանի մը տարի առաջ քիչ շատ բարեկեցիկ վիճակ մը ուներ։ Գատըգյուղ երկու տուն և չուխայի բանուկ խանութ մը շուկան. ընտանիքը հանգիստ ապրեցնելու չափ բան վերջապես։ Այս փոքրիկ ապրուստն ինքնիրեն շինած էր Կարապետ աղա։ Իր ուշիմությա՞մբ կամ աշխատասիրությամբ ու խնայողությա՞մբ,— չէ, այլ դիպվածով, առանց գիտնալու, առանց իր կողմեն խելացի միջոց մը, մեծ ճիգ մը ընելու։ Տասներկու տարեկան հասակեն շուկայի մարդ, կամաց֊կամաց և անգիտակցաբար խելամուտ էր եղել իր գործին հնարքներուն։ Իրեն տարեկից, գեղեցկութենե զուրկ, սակայն՝ իբր օժիտ՝ Գատըգյուղ երկու տուն ունեցող աղջկան մը հետ կարգված ու երկու զավակի տեր եղած էր, Ջարուհի և Նունիկ։ Առջինեկը հիմա տասնութ տարեկան կայտառ աղջիկ մըն էր, արևի պես գեղեցիկ, շեն ու զվարթ բնությամբ, մեկալը տասներկու տարեկան հիվանդոտ խեղճ աղջիկ մը։ Ո՞վ կ՚ըսեր որ անանկ պիտի ըլլա։ Դեռ չորս֊հինգ տարի առաջ կրակուբոց տղա մըն էր, երբ օր մը, սև օր, պաղ առնելով թոքատապ ունեցավ։ Առաջին անգամն ըլլալով հիվանդությունը կը մտներ այդ տունը. անփորձ ծնողքը սահմռկած, շվարած, ամեն օր նոր բժիշկի, ամեն օր նոր դեղի կը դիմեր ու ստակը կ՚երթար ջուրի պես։ Կարապետ աղայի բախտին առաջին ձախողանքն, իր պզտիկ հարստության քայքայումին առաջին նշանը եղավ այս։ Հազիվ թե Նունիկ անկողնեն ելեր էր և ահա կրակն եկավ լափեց Կարապետ աղայի տուները։ Ընտանիքը տակնուվրա եղավ. գիշեր ատեն, ցուրտ օդով, փողոց նետվեցան, կես հագված, սիրտերնին ահ ու դողով լեցուն, բարեկամի մը տուն պատսպարվելով։ Բայց այդ իրարանցումին մեջ Նունիկի հիվանդությունը կրկներ էր։ Այս անգամ ապաքինումը ավելի երկար տևեց կամ մանավանդ ալ չաղեկցավ։ Հալեր մաշեր էր խեղճ աղջիկը. գունատություն մը, ծայրահեղ դեղնություն մը բոլոր դեմքին վրա տարածված էր, ուժաթափ, վտիտ. ալ բարակցեր՝ մոմ էր դարձեր։ Կարապետ աղա մեկ կողմեն նոր տուն֊տեղ կը շտկեր, մյուս կողմեն Նունիկի առողջության համար դեղի, օդափոխության ստակ կը վատներ։ Վաճառականի մը սնանկությունն, որուն հետ գործ ուներ Կարապետ աղա, եկավ անոր փոքրիկ հարստության վերջին հարվածը տալու։ Արդ, անճարակ մարդ մը, բոլորովին շփոթեցավ։

Իր կինը, Թագուհի հանըմ, որ մինչև այն ատեն հլու, հնազանդ, կրավորական ընթացք մը ուներ, գլուխ վերցուց.— «Չէ, ա՛լ Կարապետ աղա գործի մարդ չէր, քիչ մը ստակ ունեին դեռ, անով պետք էր տուն մը ծախու առնեին, մեյ մը վարձքեն ազատեին ու գլուխնին դնելու տեղ մը ըլլար»։ Օրինավոր խորհուրդ մըն էր այս, Կարապետ աղա խանութին ապրանքները ծախեց, ասդին անդին եղած պարտքերը մաքրեց ու մնաց 300 ոսկիովը Սամաթիա կոկիկ փայտաշեն տուն մը առավ, ուր գացին հաստատվեցան։

Անկումը՝ դյուրակեցութենե դեպի նեղություն՝ քիչ մը գահավեժ եղած էր, բայց Կարապետ աղա և ընտանիքը վերջապես համակերպվեցան, վարժվեցան անոր։ Զարուհի մանավանդ ա՛լ երջանիկ էր։ Սամաթիա գալերնեն քանի մը տարի ետքը նշանված էր երիտասարդի մը հետ՝ որ թեև գրպանը պարապ, բայց մտքով ու սրտով զեղուն, հրապուրիչ երիտասարդ մըն էր։ Հարուստ վաճառականի մը քով գրագիր, Վահան կ՚աշխատեր քիչ մը վիճակը շտկելու, որպեսզի ամուսնությունը կատարե։ Զարուհիի ծնողքն ալ չէր աճապարեր այս մասին, դեռ երկուքն ալ խիստ երիտասարդ էին ու կրնային սպասել. ասկե զատ, քանի որ ճշմարտությունն ըսելու է, շատ բանի տեղ չէին դներ իրենց փեսացուն, տիպար փեսացու մը չէր. անշուշտ գեղեցիկ, առողջ, խելացի, պարկեշտ, գործունյա տղա մըն էր, ասոր ըսելիք չկար, բայց ո՞ւր էր թե այդ հատկություններուն տեղ քիչ մը գրպանը լեցուն ըլլար։

— Երկու մերկ բաղնիքը կը վայելեն, կ՚ըսեր շատ անգամ Թագուհի հանըմ, որուն ստակի համար ունեցած պաշտամունքը ավելցած էր իրենց հասած ձախողանքեն ի վեր։

Բայց Զարուհի կը սիրեր իր նշանածը, զիրար կը պաշտեին։ Ամեն կիրակի Վահան կու գար այցելության և մինչև իրիկուն միասին կ՚անցընեին, խոսելով, պտըտելով, անհոգ, երջանիկ։

Գ.

Կարապետ աղա միայն վարդագույն չէր տեսներ ամեն բան։ Փեսացուն ամսականեն զատ կուտ մը չուներ. ինք ըսես՝ քանի տարի է պարտքով կ՚ապրեր, բայց կը զգար թե այդ անել ճամբա մըն է։ Ծուլության վարժված, գործի մը ետևե իյնալու չէր մտածեր. ասկե զատ առանց դրամագլխի ի՞նչ կրնար ընել, բան չիյտեր որ ամսականով գործ մը գտնար։ Սկիզբները շուկայի բարեկամներուն դիմած էր, որոնք փոքրիկ փոխատվություններով օգնած էին անոր, սակայն օր մըն ալ բարի եկարը դրեր էին։

Ի՞նչ ըներ Կարապետ աղա, որո՞ւ դիմեր։ Բան մը ժամանակե մը ի վեր կը փորձեր զինքը. Բաղչե Գափու խանութ մըն էր՝ որու ճակատը Հակոբ Մելիքյան բառերը կը կարդար։ Ամեն անգամ հոնկե անցնելուն քայլերը կը թուլացներ, ներս կը նայեր, վարանոտ նայվածքով մը ու կը հեռանար։ Բայց օր մը՝ երբ տունն ալ խահվե, շաքար չէր մնացեր առտվան սուրճը եփելու համար, ալ ծխավաճառը ապառիկ չէր իտար ու մոտակա գինետան տերն ալ օղիեն առնելիքը կը պահանջեր լրբենի եղանակով մը, Կարապետ աղա որոշեց մտնել այդ խանութը։

— Օ՜, Կարապետ աղա՛, հրամմեցե՛ք, ինչպես եք, աղե՞կ եք, հանըմը ինչպե՞ս է, ի՞նչ կա չի կա Սամաթիա։

Կարապետ աղա քաջալերվեցավ։ Գտնելիք ընդունելությանը վրա քիչ մը կասկած ուներ, շատ աղեկ չէին նկարագրած իրեն Հակոբ աղան. քիչ մը խիստ ու կոպիտ է, կ՚ըսեին. բայց չէ՜, շենքով շնորհքով մարդ մըն էր, քաղաքավար, զինքն ալ կ՚երևար թե կը ճանչնար, թերևս հին բարեկամ մը կամ նույնիսկ հեռավոր ազգական մը ըլլար։ Ինչ որ է, Կարապետ աղա նստեցավ։ Հակոբ աղա գրագիրեն սիկարա մը ուզեց, ինք նառկիլե կը գործածեր, ու Կարապետ աղային հրամցուց։

Հակոբ աղա սեղանավոր անվան տակ ծածկված ամենե ցած տեսակե վաշխառու մըն էր, գավառական անծանոթ անկյունե մը Պոլիս ինկած։ Իր քրոջ հետ Յենի Գափու կը բնակեր տարիներե ի վեր։ Շոգեկառքին մեջ շատ անգամ հանդիպած էր Կարապետ աղային, անոր կերպարանքին մեջ որս մը տեսեր էր, և տեղեկություն հավաքելով աղեկ մը ծանոթացած անոր անցյալ ու ներկա վիճակին։ Գիտեր որ տուն մը և բավական կահ֊կարասի ուներ և պարտք ալ չուներ, միայն թե պետք էր որ թակարդն իյնար։ Ասոր կը սպասեր վստահ համբերությամբ, իր խանութին մեջ դարանակալ։ Երբ Կարապետ աղա խանութը մտավ, Հակոբ աղա շարժում մը ըրավ որ կրնար նշանակել.— Վերջապե՜ս։

Ուրիշ բան մըն ալ Հակոբ աղայի միտքը գրաված փափաքելի ըրած էր Կարապետ աղայի մերձեցումը. անոր աղջիկը, Զարուհին, զոր քանի մը անգամ տեսած էր Սամաթիայի և Յենի Գափուի զբոսավայրերը և որու լեցուն կուրծքն ու լայն ազդրերը զինքը կը գրգռեին այն աստիճան, որ երբ Կարապետ աղա ներս մտավ՝ անոր տան պատկերին հետ Զարուհիի պատկերն ալ Հակոբ աղայի աչքին առջև եկավ։

— Հակո՛բ աղա, կ՚երևա որ իս արդեն կը ճանչնաք, ես պատիվ չունեի մինչև հիմա... կմկմաց Կարապետ աղա, բայց վաշխառուն խոսքը կտրեց.

— Ի՞նչ ըսել է, գեղացի ենք։

— Վա՞յ դուք ալ Սամաթիա կը բնակիք։

— Չէ, Յենի Գափու, միևնույն բանն է։

Եվ այսպես խոսակցելով կամաց֊կամաց եկան խնդրին. Կարապետ աղա 20֊25 ոսկի փոխ կ՚ուզեր տարիե մը հատուցանելու պայմանով։

Երբ այս առաջարկն ըրավ, Հակոբ աղա վայրկյանն եկած համարեց այս առթիվ իր սովորական ճառն արտասանելու, որուն մեջ նախ ըսավ թե մարդս կրցածին չափ հեռու փախչելու է պարտքե, մանավանդ սարաֆներու հետ բնավ գործ ընելու չէ, թե ինք ալ զզված է այդ գործեն, թե ժամ առաջ գործերը կարգադրել ու քաշվիլ, ուրիշ բանի ձեռք զարնել կը փափաքի, թե ա՛լ բավ են այս գործին երեսեն տեսած վնասներն ու նեղությունները, թե սարաֆեն առնված ստակը ո՛չ առնողին ո՛չ ալ տվողին խեր ունի և թե վերջապես ինք, իբր փորձառու մարդ, բարեկամաբար կը խրատե Կարապետ աղան, որ ետ կենա այդ փոխառութենեն։

Կարապետ աղա ապուշ֊ապուշ մտիկ կ՚ըներ այս խոսքերուն՝ առանց անոնց տակ ծածկված կեղծիքն ու հնարքը նշմարելու։ Եթե հետին կարոտության մեջ չըլլար, պիտի ելլեր երթար, բայց չէ, պետք էր որ այդ օրը քիչ մը ստակ տուն տաներ։ Ու կը մտածեր։ Հակոբ աղա, տեսնելով անոր երկմտությունը, հարեց.

— Կարապետ աղա, ըսածներս սխալ չմեկնվին, ես ձեր վրա վստահ եմ, ուզածնիդ այդ ըլլա, բայց, գիտեք ա՛, մեր տոկոսը քիչ մը ավելի է, ինչ ընենք, բռնի չէ ա՛, ուզողը կ՚առնե, չուզողը չառներ, թո՛ղ բնավ չառնեն, ավելի աղեկ, մենք գոհ կ՚ըլլանք։

Կարապետ աղա վաշխառուին խոսքերուն համար շնորհակալություն հայտնելով, ըսավ թե անպատճառ 20 ոսկիի պետք ուներ։

Հակոբ աղա մատիտն առավ ու ինկավ թուղթին վրա տոկոսին հաշիվը գտնելու համար։ Հարյուրին վաթսունեն էր իր տոկոսը։ Վերջապես 5370 ղրուշի պարտամուրհակ մը գրեց և ստորագրել տվավ ու 20 ոսկին վճարեց, ավելցնելով.

— Թեև ճիշտը 5375 ղրուշ կ՚ընե, բայց վնաս չունի, 5 ղրուշը վար կ՚իջնամ, ինչպես նաև փուլի[189] փարան։

Նորեն շնորհակալ ըլլալով՝ Կարապետ դուրս ելավ։ Ա՛լ բռնված էր խեղճ մարդը։ Այդ ստակը զոր առանց երկար բարակ աղաչանքներու առած էր, շուտ մը վատնեց. կրկին ու կրկին պարտք ըրավ և դեռ երկու տարին չլմնցած, Հակոբ աղայի առնելիքը 200 ոսկին անցեր էր։ Հակոբ աղա սկսած էր դժվարություններ հանել նորեն փոխ ստակ չտալու համար, տրտնջալ, առնելիքը պահանջել, դատի սպառնալիքներ ընել ևն։ Կարապետ աղա իրար անցեր, բարեկամներու դիմեր էր հասկնալու համար թե տունը ձեռքեն կրնայի՞ն առնել. ոմանք՝ չէ կ՚ըսեին, ոմանք՝ այո։ Խիզախները «Մի վախնար, բան մը ընելու կարող չէ» կը գոչեին. երկչոտները՝ «ինծի կը հարցնես նե՝ անուշ տեղը կապելդ նայե, գեշ մարդուն հետ գլուխ չելլվիր» կը փսփսային։

Այս էր Կարապետ աղայի կացությունը աղջիկը նշանելեն քանի մը ամիսը վերջը։ «Անուշ տեղը կապել» ըսելը դյուրին է, բայց ինչպե՞ս ընելու էր։ Այս վիճակին մեջ իրիկուն մը տուն մտնելով իմացավ թե Նունիկ՝ իր հիվանդ աղջիկը, նոր տագնապ մը ունեցեր էր. վեր ելավ, տեսավ հիվանդը, մահն էր որ կու գար այս անգամ։ Բժիշկը կանչեցին, նոր դեղեր, նոր պատվերներ։

— Ի՞նչպես է, տոքտոր։

— Ո՜վ գիտե, թերևս այս անգամ ալ կ՚անցընե։

Կարապետ աղայի քով ստակ չկար, հետևյալ առտուն իջավ Պոլիս, գնաց Հակոբ աղան գտնելու, խանութը չէր, սպասեց և վերջապես ճաշարան երթալով գտավ, պատմեց գլխուն եկածը, խնդրեց, պաղատեցավ և համոզեց որ, վերջին անգամ ըլլալով, դարձյալ պզտիկ փոխատվություն մը ընե։ Հակոբ աղա պաղատանքե կակուղցող մարդ չէր, բայց ան ալ իրեն համար նպատակ մը ուներ և հավանեցավ։ Ճաշարանին մեջ եղած որոշման համեմատ, ժամը տասնին Կարապետ աղա գնաց վաշխառուին խանութը. գործը կարգի դրավ, մուրհակը նորոգեց և գրպանը քիչ մը պարարտացած՝ Սիրքեջիի կայարանին ճամբան բռնեց։

Դ.

Նունիկի կյանքը, չորս տարիե ի վեր, երկայն հոգեվարք մըն էր։ Թոքատապին կրկնումը քայքայեր էր կազմվածքը և հյուծախտը բույն դրեր էր անոր թոքերուն մեջ։ Աղվոր, կարմրուկ աղջիկը նիհարցեր, տժգուներ, չորցած տերև մը դարձեր էր. մազերը միայն, իր երկայն, դեղձան մազերը, անայլայլ մնացեր էին, որոնք իբրև ալեծուփ ոսկեզօծ շրջանակ մը՝ կը պատեին իր հիվանդ, ավերակ դեմքը, ալ ավելի աղոտ, ալ ավելի սրտաճմլիկ տեսք մը տալով անոր։

Օրն ի բուն բազմոցին վրա նստած կ՚անցուներ խեղճ Նունիկ, ամենափոքր շարժումե մը հոգնելով, քրտնելով։ Տխուր, դյուրազգաց, նեխասաստ[190] բնություն մը եկած էր վրան, պզտիկ բանե մը կ՚առնվեր, կերակուրի չէր հավներ, դեղերը խմելու կը դժկամակեր. անտանելի աղջիկ մը եղեր էր որ ամենքը իրմով կը զբաղեցներ ու ամենուն հետ քենով էր։ Հաճի Տյուրիկ շատ անգամ, սրտմտության վայրկյաններուն, երբ ալ համբերությունը կը հատներ, կը գոչեր.

— Վո՜ւյ, չի մեռավ որ մենք ալ ազատեինք, ինք ալ ազատեր։

Հաճի Տյուրիկ Կարապետ աղայի աղջիկներուն ծծմայրն եղած և ետքն ալ իբրև աղախին տուներնին մնացեր էր։ Երբ Սամաթիա հաստատվեցան՝ ուզեցին ճամբու դնել զինքը, առարկելով թե կարողություննին չէր ներեր աղախին պահելու, բայց հաճի Տյուրիկ չգնաց։ Անոնց աղեկ օրերուն հացերնին էր կերեր ու հիմա չէր կրնար ձգել երթալ. հանձն առավ ձրի ծառայելու։ Այս անձնվիրության մեջ անշուշտ քիչ մըն ալ հաշիվ կար. ինք ալ առջի քաջառողջ կնիկը չէր, շատ հոգնեցուցիչ գործերու չէր ի գար. Կարապետ աղայենց տունը հանգիստ էր, գրեթե ալ նույնացեր էր անոնց հետ, ընտանիքի անդամ մը կը սեպվեր և ավելի օգնական մըն էր քան աղախին։ Տան գործերուն կարգադրությունը իրեն կամքին ձգված էր, ուզած օրը լվացք կ՚ըներ, ուզած օրը ավլտուք։ Կատարելապես երջանիկ պիտի համարեր ինքզինքը, եթե սա Նունիկին հիվանդությունը չըլլար։

Հաճի Տյուրիկ մինակ ինք չէր Նունիկեն գանգատող, տանը մեջ ամեն մարդ ձանձրացեր էր անկե, մայրը ամեն քմահաճույքները կը կատարեր, գորովե ավելի եսասիրութենե մղված.— «թեք ձայնը չելլա նե, գլուխս դինճ[191] նստիմ» ըսելով։ Զարուհի միայն, նշանվելեն ի վեր, քաղցրությամբ, սիրով կը վարվեր հետը։ Երբ մարդ երջանիկ է՝ բարի, երկայնամիտ, գթած կ՚ըլլա։ Ժամերով կ՚առներ կը նստեր քույրը, անոր ամենեն անհեթեթ քմուշները[192] կատարելով անտրտունջ։ Թուղթ խաղալը մեծագույն զբաղմունքն էր Նունիկին, միասին բեզիկ[193] կը խաղային և հարկ էր, որ Զարուհի միշտ կորսնցներ խոզը[194], Նունիկ միայն իրավունք ուներ բանալու, եթե 250 գրելու համար թուղթ մը պակսեր՝ ազատ էր այդ թուղթը առնելու և հակառակ այդ առանձնաշնորհներուն շատ անգամ կը բարկանար։ Կը ճղար, կու լար, Զարուհիին ալ համբերությունը հատցնելու չափ։

Այսպես խեղճ Նունիկ տանը մեջ անտանելի բեռ մը դարձած էր. բարեբախտաբար իր օրերը համրված էին և ետքի անգամ՝ հիվանդությունը ծանրանալուն՝ երբ բժիշկը եկավ, ինչպես ըսինք, գրեթե անհույս մեկնեցավ։ Քանի մը օր ետքը կրկին եկավ և այս անգամ մեկնած ատեն Կարապետ աղային կամաց մը ըսավ.

— Ալ լմնցած է, երկու օր հազիվ ունի։

Արդեն հասկցեր էին։ Կարապետ աղա պարագային հարմար լուրջ դեմք մը առավ, բազուկները բացավ և հարեց.

— Աստուծո կամքը ինչ է նե, ան ըլլա։

Եվ ներս մտնելով, լռիկ, կծկվեցավ բազմոցին անկյունը։ Հոգեկան մռայլ ձանձրույթ մը կը տիրեր ամենուն վրա։

Հետևյալ օրը վերջին օրն եղավ Նունիկի կյանքին։ Իրիկվան դեմ հոգեվարքն սկսավ։ Նստած սենյակնին՝ որ մեծագույնն էր՝ հատկացուցած էին իրեն, բազմոցը անկողնի վերածելով։ Գարշելի հոտ մը կ՚ընկրկեր սենյակ մտնել ուզողը։ Ծնողքը և քույրը սիրտ չէին ըներ վերջին ժամերուն մոտենալու իրեն, հաճի Տյուրիկ երբեմն կը մտներ կ՚ելլեր, իսկ քովը Սուրբիկ տուտուն կեցած էր, դրացի մը, որ նեղ սահաթներու[195] միշտ կը հասնի։ Նունիկի դեմը, աթոռի վրա նստած, կը դիտեր պզտիկ մահամերձը։ Իր նայվածքին մեջ հետաքրքրություն մը կար. բերկրանք մը՝ պիտի ըսեի, այն անխոստովանելի բերկրանքը, որ կը զգա մարդ ամեն անգամ, երբ ներկա կը գտնվի իր մերձավորին այնպիսի մեկ դժբախտությանը՝ որմե ինք զերծ է բոլորովին։

Հոգեվարքին հետին տագնապը կը սկսեր. շնչառությունը խռպոտ, բռնված շնչառություն մըն էր հիմա, դեմքը դեղնորակ, տմույն, չարաշուք տեսք մը առած էր, աչքերը խորունկն ինկած, անփայլ, անորոշ նայվածքով. քիթը բարակ, կծկված, կարծես շինծու թուղթե քիթ մըն էր։ Ատեն ատեն սարսուռ մը ամբողջ մարմինը կը ցնցեր։

Սուրբիկ տուտու կը սկսեր հուզվիլ, խորհրդավոր արհավիրք մը կը զգար ու աչքն գետնին ուղղած՝ կ՚աղոթեր։ Հանկարծ ցնցում, հեծեծանք, շնչառություն դադրեցան, Սուրբիկ տուտու գլուխը վերցուց, Նունիկ մեռած էր։ Կամաց մը ելավ, մոտեցավ մեռելին, անոր աչքին կիսաբաց կոպերը գոցեց, ձեռքերը կուրծքին վրա դրավ խաչաձև և մրմնջեց.

— Երնեկ արդար հոգուն։

Հետևյալ օրը թաղումն ըրին։ Սամաթիա որչափ որ բարեկամ ունեին, եկած էին մխիթարանքի։ Կնիկները զատ սենյակ մը ժողովված, էրիկ մարդերը զատ։ Կնիկները կու լային ընդհանրապես իրենց հին մեռելները հիշելով այս առթիվ, էրիկ մարդերը կը ծխեին, թաղային գործերու և առևտրի վրա վիճաբանելով։ Թագուհի հանըմ սրտաբեկ մտիկ կ՚ըներ իրեն ուղղված մխիթարանքները։ Կարապետ աղա, տրտում տխուր, կ՚երթար կու գար, կարգադրություններ ընելով։ Զարուհի նշանածին հետ անկյուն մը քաշված հուշիկ կը հեծկլտար, թաշկինակը քթին բռնած, մինչ Վահան իր մխիթարիչի դերեն հափշտակված, Ջարուհին ականջն ի վար գողտրիկ խոսքեր կը փսփսար։

Ե.

Երկու ամիս ետքը Նունիկի մահեն, փետրվարի մեջ, օր մը, Հակոբ աղայի գրագիրը՝ պարոն Տիգրան եկավ Կարապետ աղային ըսավ. «Հակոբ աղան հատուկ բարև կ՚ընե, վաղը ժամը վեցին անպատճառ երթաք զինքը տեսնաք»։

Կարապետ աղա այս հրավերեն շատ չախորժեցավ, մանավանդ որ գրագրին շեշտին մեջ անհաճո բան մը կար, բայց պատասխանեց.

— Շա՛տ աղեկ, վաղը կը հանդիպիմ։

Երբ մյուս օրը Կարապետ աղա վաշխառուին սենյակը մտավ, վաշխառուն մտազբաղ գտավ. նառկիլեն ձեռքը, տետրակներուն մեջ թաղված կ՚երևար, հոնքերը պռստած՝ դաժան կերպարանքով. ամեն անգամվան Հակոբ աղան չէր։ Գլխի շարժումով մը բարևեց Կարապետ աղան և չոր կերպով որպիսությունը հարցուց և ապա կրկին ծռեցավ տետրակներուն վրա։ Կարապետ աղա կռահեց, որ վճռական բան մը տեղի պիտի ունենա և սպասեց։ Վերջապես վաշխառուն խոսքը բացավ։

— Քեզ տեսնել ուզելուս պատճառը ուրիշ բան մը չէր, ըսավ տաճկերեն լեզվով, բայց միայն սա մեր հաշիվներուն կարգադրությունը. մարտը եկավ և ա՛լ կ՚ուզեմ հաշիվներս մաքրել. քանի քանի անգամ ըսինք քեզի, ականջ չկախեցիր, բայց ա՛լ չեմ կրնար սպասել, ողորմություն չպիտի տաս ա՛, պարտքդ պիտի տաս. քեզի առաջի օրեն խրատեցինք որ պարտք չընես, դուն ըսե, չըսի՞։ Ես ալ մեղք եմ, հերիք աս գործին երեսեն տեսած վնասս. կործանեցա գնաց։ Ստակը առնելու համար հազար պաղատանքը մեկ ըրիր, հիմա կարգը վճարելու որ եկավ երեսդ կը պահես։ Ըսե նայինք, միտքդ ի՞նչ է, պարտքդ պիտի տա՞ս, չէ նե ուրիշ միջոց մտածենք, ալ չեմ կրնար համբերել։

Կարապետ աղա, շվարած՝ ընդունեց այս տարափը գլխուն վրա։ Վաշխառուն իրավ բարկացած կ՚երևար. առջի Հակոբ աղան չէր, անուշ, հեզաբարո մարդը՝ որ իբրև մտերիմ բարեկամ՝ օգնության ձեռք կը կարկառեր իրեն ամեն անգամ, որ նեղ վիճակի մը մեջ կը գտնվեր, և քանի մը տարիե ի վեր ե՞րբ լայն վիճակ մը ունեցած էր. հիմա բուն վաշխառուն, ցած, դաժան, կտրուկ մեջ տեղ կ՚ելլեր, ձեռքը 280 ոսկիանոց մուրհակով մը՝ որուն կեսը տոկոս էր։

Կարապետ աղա աթոռը քաշեց վաշխառուին քով, ծխատուփը հանեց և սիկարա մը պըլորելով կամաց֊կամաց, քաղցր, համոզիչ շեշտ մը տալով իր բառերուն, բացատրեց իր վիճակը, ըսավ, որ ամեն բան պիտի կարգադրե, միայն թե քիչ մը ժամանակի պետք ունի, թե փեսացուին հետ որոշած են որ գա իրենց տունը նստի ամուսնանալեն ետքը և ի փոխարեն տան ծախքը ան ընե, հետևաբար ալ ինք նորեն պարտքի տակ իյնալու չպիտի հարկադրվի, թե միտք ունի տունն ալ գրավի դնել բարեկամ վաճառականի մը քով և առնելիք ստակովը Հակոբ աղային ունեցած պարտքին մեկ մեծ մասը մաքրել և մնացածն ալ կամաց֊կամաց վճարել. թե կը հուսա, որ Հակոբ աղան ալ քիչ մը զեղչ պիտի ընե իր առնելիքներեն ևն։

Վաշխառուն Կարապետ աղային ամեն մեկ խոսքը կ՚ընդմիջեր անհամբերությամբ.— «Ես առնելիքս կ՚ուզեմ, պարապ խոսքեր մտիկ ընելու ատեն չունիմ, կամ հա՛, կամ չէ՛ ըսե» կը պոռար։

Կարապետ աղա լռեց, տեսավ որ անօգուտ էր շունչ հատցնել։ Վաշխառուն քիչ մըն ալ լեզվին տվավ և վերջապես սպառնացավ թե անմիջապես դատարանին պիտի դիմեր։ Այս սպառնալիքն ընելե ետքն ինքն ալ լռեց, աչքին ծայրովը սակայն քննելով իր վերջին խոսքերուն ազդեցությունը Կարապետ աղայի վրա որ, գլուխը կախ, սիկարան կը ծխեր, երկարատև փչումով մը մուխը դուրս հանելով բերնեն։

Քանի մը վայրկյան տևեց լռությունը։ Վաշխառուն նախ խզեց զայն.

— Կարապետ աղա, կ՚ուզե՞ս որ աս գործը անուշությամբ լմնցնենք։

Այս հարցումը զարմացուց Կարապետ աղան, «անուշությամբ լմնցնել», ինչպե՞ս կարելի էր այս։

— Հարկավ կ՚ուզեմ, ի՞նչ ըսել է, բայց...

Վաշխառուն ձեռքի շարժումով մը կեցուց Կարապետ աղայի խոսքը և իր գրագրին դառնալով հարեց.

— Քիչ մը մեզ մինակ ձգե։

Գրագիրը, որ առտուն «Սաատեթ»֊ը կը կարդար, լրագիրն առավ ու դուրս ելավ։

— Հիմա իս մտիկ ըրե, Կարապետ աղա, ըսավ վաշխառուն, որ իր առջի խիստ կերպարանքը թողած՝ հին օրերու անուշ լեզվով սկսած էր խոսիլ. մեր գործը անուշությամբ կարգադրելու միջոց մը կա։ Դուն աղջիկ մը ունիս, Զարուհի հանըմը, քանի մը անգամ տեսա ասդին անդին, սիրտս սիրեց, ես ալ ամուրի մարդ մըն եմ, եկուր ինծի տուր աղջիկդ, ես փեսադ կ՚ըլլամ, դուն ալ աներս, ա՛լ առնելիք տալիքի խնդիր չմնար։

Այս անակնկալ առաջարկը տակնուվրա ըրավ Կարապետ աղան, որ խնդրին այս կերպ լուծումին բնավ չէր սպասեր։

— Բայց աղջիկս նշանված է, առարկեց։

— Գիտե՛մ, շարունակեց վաշխառուն, գիտեմ որ նշանված է Վահան անունով երիտասարդի մը, որ ամսականով գրագիր է վաճառականի մը քով. ի՞նչ կ՚ելլա ատկե, բնավ նշանը ետ չըլլա՞ր. ատկե զատ ի՞նչ պիտի ընես ատանկ փեսան, դեռ ինքզինքին չբավեր մեյ մըն ալ ընտանի՞ք պիտի պահե։ Հիմա ինծի նայե, ի՞նչ պետք է երկայն խոսք, աղջիկդ ինծի կու տաս, աղվոր հարսնիք մը կ՚ընենք, իմ տունս բավական մեծ է, ամենքս ալ կը սղմինք, դուք ալ կու գաք միասին կը նստինք, ձեր տունն ալ վարձու կու տաս, մանր մունր ծախքերը կը հոգաս, քեյֆդ կը նայիս, դուն ալ ծեր մարդ մըն ես, հանգստության պետք ունիս։

— Աղեկ, բայց աղջիկս կը սիրե իր նշանածը։

— Ատ ի՞նչ պարապ խոսք, ըսավ վաշխառուն քմծիծաղով մը, կը սիրե եղեր, սերը փոր չկշտացներ, հացագործը, մսավաճառը փարա՛ կ՚ուզեն, փարա՛։

Կարապետ աղա ուշաթափ եղած էր, ինչ ըսելիքը չէր գիտեր, կը զգար որ բացարձակ մերժումը փոթորիկ մը առաջ պիտի բերեր՝ որուն տոկալու զորություն չուներ։

— Հակոբ աղա, պետք է որ կնոջս ու աղջկանս հետ մեյ մը խոսիմ, անոնց հավանությունն ալ առնեմ, ես մինակ բան մը չեմ կրնար ըսել, ըսավ Կարապետ աղա ոտքի ելլելով։

— Շաբթուս մեջ կամ հա՛ կամ չէ՛, պատասխանը բեր, որ ես ալ ընելիքս գիտնամ, հարեց վաշխառուն, վերջին բառերը շեշտելով։

Զ.

Վագոնին մեջ, անկյուն մը քաշված, Կարապետ աղան կը մտածեր ու կը մտածեր։ Հոն, վաշխառուին խանութի մեջ վայրկյան մը միտքեն չանցավ թե իրեն եղած առաջարկը կրնար ընդունվիլ և վերջի խոսքերը, կնոջն ու աղջկանը կարծիքն իմանալու մասին, լոկ փախուստի ճամբա մըն էր, կծիկը դնելու պատրվակ մի։ Կրկին հանդարտ միտքով մտածելով այդ խորհուրդին վրա, անկարելի բան մը չէր երևար աչքին, մանավանդ թե միակ հնարավոր միջոցն էր զինք անել ճամբայեն փրկելու։ Եթե մերժեր՝ Հակոբ աղա դատի պիտի ելլեր, տունը ձեռքեն պիտի երթար, եթե տունը ձեռքեն երթար՝ Զարուհիին ամուսնությունը Վահանի հետ անկարելի կ՚ըլլար գրեթե, քանի որ իրենց կազմելիք նոր ընտանիքին մեկ էական պայմանը, անոր անկյունաքարը պիտի ըլլա այդ տունը. ուրեմն մերժելով Հակոբ աղայի խնդիրքը գոնե իր աղջկան երջանկությանն ալ նպաստած չպիտի ըլլար։ Եվ իրենց վիճակը, տունը ձեռքերնեն երթալեն ետքը, ի՞նչ պիտի ըլլար, ալ ուրկե՞ կրնային բան մը հուսալ։ Ա՜խ սա Հակոբ աղան, ուսկի՞ց ալ դեմն ելավ, փարաները տվավ և հիմա ասանկ քիթեն բռնեց, անիծած մարդը։ Իսկ եթե Զարուհին հավաներ, կը խորհեր Կարապետ աղա, Վահանը զոհելու Հակոբ աղային, այն ատեն ամեն բան կարգին կը մտներ, միայն թե պետք էր համոզել։ Մայրը, Թագուհի հանըմ, իր կողմը շահելը դյուրին էր, արդեն մեծ համակրանք մը չուներ փեսացուին վրա. և այնպես մտածելով հասավ վերջապես Սամաթիա։ Տուն երթալե առաջ գինետուն մտավ, քանի մը գավաթ օղի ճնկելու համար. մղելիք պայքարին համար զորություն պետք էր առներ և օղին հանդգնություն կու տա։

Երբ տուն հասավ Կարապետ աղա, միտքը զվարթ ու կայտառ էր, օղին իր խորհուրդներուն շպար մը, փայլուն գույն մը տված էր։

— Ա՛ս բանը երկինքեն եղավ, կը խորհեր, Հակոբ աղայի ըրած առաջարկը մտքին մեջ պտտցնելով։

Թագուհի հանըմ, ինչպես արդեն Կարապետ աղա կը հուսար, չհակառակեցավ այս խորհրդին և երկուքը մեկեն որոշեցին իրենց ամեն ջանքն ու իշխանությունը գործածել Զարուհին համոզելու համար։ Խեղճ աղջիկը լռիկ ականջ դրավ հորն ու մոր երկայն պատճառաբանություններուն։ Կարապետ աղա նկարեց իրենց անձուկ վիճակին պատկերը, ամենաթուխ գույներով, իրականեն ավելի տխուր, ավելի մռայլ։ Հետո, էրիկ կնիկ սկսան վար զարնել Վահանը, թերություններ գտնել վրան, ըսել թե կարգվելու միտք չունի, այլ միայն կ՚ուզե ատեն անցընել իրենց աղջկանը հետ, թե իր վրա աննպաստ խոսքեր լսած են ևն, որոնց դեմ Զարուհի ալ չդիմացավ, բողոքեց, պաշտպանեց իր նշանածը հոգիին բոլոր զորությամբը, սիրտը լեցած, գրեթե լալով։ Իսկ երբ Հակոբ աղայի գովեստն ըսկսան ընել, Հակոբ աղայի, որ քանի մը անգամ տեսած էր ինք, և որուն կերպարանքը, խոսվածքը, անասնական նայվածքը պժգանք ազդած էին իրեն, ոտք ելավ բարկությամբ և ձգեց գնաց իր սենյակը։

— Թող քիչ մը մինակ գլխուն մտածե, ինք ալ կը համոզվի, մռմռաց Կարապետ աղա փիլիսոփայաբար։

* * *

Այն գիշերը իրավ շատ մտածեց Զարուհի։ Առջի բերան հուզյալ մտավ սենյակը, երեսները կաս֊կարմիր, ջիղերը թունդ ելած. բայց գավաթ մը ջուր, զով օդը՝ որ բաց պատուհանեն կու գար և առանձնությունը, հանդարտեցուցին զինքը։ Խնդիրը պաղ արյունով նկատեց, ինչպես կ՚ըսեն, զուգակշիռ մը ըրավ Վահանի և Հակոբ աղայի միջև և հետևությունը Հակոբ աղայի նպաստավոր եղավ։ Ինք ալ հասկցավ, թե Վահանի հետ ամուսնությունը գրեթե անկարելի էր՝ Հակոբ աղայի սպառնալիքներեն ետքը. ասկե զատ, կը մտածեր Զարուհի, Հակոբ աղա հարուստ է, փարա ունի, տգեղ է եղեր, տարիքոտ է եղեր, ի՞նչ կ՚ըլլա. իրեն պետք եղածը էրիկ մըն է. գավառացիները զորավոր կազմվածքի տեր կ՚ըլլան։ Ո՞ւր էր թե Վահան հարուստ ըլլար, այն ատեն բնավ չպիտի վարաներ ընտրության համար։ Ճշմարիտ է, թե Հակոբ աղա տգեղ ու անկիրթ է, բայց պետք չէ այդ թերություններուն իրենց բուն արժեքեն ավելի կարևորություն տալ, ստակը կը ծածկե ամեն բան։ Եվ մի՞թե ինք պարտավորա՞ծ է ամբողջ ժամանակը անոր հետ անցընելու, չէ՞ մի որ առտուն կանուխ գործին պիտի երթա ու իրիկունը ուշ ատեն գա։

Հապա՞ այն պատկերը որ Հակոբ աղայի հարստությունը թող կու տար իրեն ընդնշմարելու։ Պարտապահանջներու պոռչտուքներեն ականջը հանդարտ, տան հոգերեն ազատած, քիչ շատ ճոխ կյանք մը, հեշտ բնակարանի մը մեջ, արդուզարդի համար ունեցած տենչանքը գոհացնելով, անդորր, անձնդյուր[196]։ Իսկ Սե՞րը։ Սերը ամեն ատեն կրնար գտնել, եթե ուզեր, բայց ստակը ոչ։

1893

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐԸ

1898֊1899

Ա. Արտասահմանի գործիչը

Բ. Խմբագիրը

Գ. Որ մենք հերոս...

Դ. Նախկին գործիչը

Ե. Կեղծ լրտեսը

Զ. Անվավեր հերոսներ

Է. Հակահեղափոխականը

Ա. ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԻ ԳՈՐԾԻՉԸ

Ութ տարիե ի վեր ասդին֊անդին տեսած ու լսածներովս կրցած էի քիչ շատ գաղափար կազմել մեր մեջ հեղափոխական շարժումեն ծնած կարգ մը հարանուններու նշանակության մասին: Այսպես՝ գիտեի, թե ի՛նչ է տեռոր մը, գործիչ մը, հերոս մը, ընկեր մը, խմբապետ մը, հայդուկ մը, ավազակապետ մը և այլն, և այլն: Ինչ որ չէի կրնար ըմբռնել կամ չէի ըմբռնած տակավին, ան ալ «Արտասահմանի գործիչ»֊ն էր, և ասիկա բնական է, որովհետև ինչպես անունեն ալ կ՚երևնա, այդ տիպարն անկարելի էր Տաճկաստանի մեջ գտնալ: Երբ պարագաները զիս դուրս նետեցին Վոսփորի ափերեն, եթե ոչ առաջին՝ գոնե հետին մտածումներես մին եղավ.— «Լա՛վ հիմա պիտի կրնամ վերջապես տեսնել արտասահմանի գործիչ մը»:

Աթենք գտնված միջոցիս հոնտեղի ծանոթներուս հարցուցի.

— Ձեր մեջը բնավ արտասահմանի գործիչ չի կա՞:

— Չէ՛, հատ մը կար, գնաց:

— Ի՞նչպես մարդ է արտասահմանի գործիչը, ի՞նչ կ՚ընե, հարցուցի միամտորեն:

— Մեզի պես մարդ է, քիթ ունի, ականջ ունի, բերան ունի, կ՚ուտե, կը խմե, կը պառկի, պատասխանեցին խնդալով:

Այս բացատրությունը գոհացուցիչ չէր, ու միշտ անորոշության մեջ մնացած էի արտասահմանի գործիչին մասին:

Ամիսներ ետքը, երբ Եգիպտոս կ՚երթայի, շոգենավին մեջ աղոթքի մը պես կ՚ըսեի մտքես. «Ա՜խ, իցի՜վ թե սատանան զիս արտասահմանի գործիչի մը դեմ հաներ»:

Աստուծմե հույսս կտրած ըլլալով, ժամանակե մը ի վեր, երբ խնդիրք մը ունենամ, ուղղակի սատանային կը դիմեմ: Արդ, դուք ալ անանկ ըրեք, որովհետև, երբ Ալեքսանդրիա ելա ու հարցուցի, թե արտասահմանի գործիչ մը կա՞ր քաղքին մեջ՝

— Հապա՜, պատասխանեցին միաձայն:

— Ո՞վ է:

— Կակայանցը:

— Կովկասցի՞ է:

— Այո՛:

Պարագաներ կան, ուր մարդ որչափ ալ պաղայրունությունը պահել ուզե՝ չի կրնար իր խանդը զսպել: Գլխարկս օդը նետեցի ու գոչեցի.

— Կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն:

Կը հասկնաք անշուշտ, որ ուրախությունս չափ չուներ, գտած էի արտասահմանի գործիչ մը և անիկա Կովկասցի՜ էր... այսինքն՝ փնտռած տիպարիս կատարելագործյալը:

Գալով արձակած բացագանչությունս՝ կարծեմ անհրաժեշտ է բացատրություն մը տալ, քանզի ընթերցողը կրնա տարօրինակ կամ անհարկի նկատել «կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն»֊ը:

Նախ ըսեմ, որ հայերու ժամադրավայր եղող սրճարանի մը մեջ կը գտնվեի և հետո նույն օրը հասած էի Ալեքսանդրիա, այնպես որ չէի ճանչնար տակավին սեղաններուն շուրջը հավաքված ու նարտ խաղալու զբաղված պատվարժան անձերուն տրամադրություններն ու կարծիքները: Վախեցա, որ մեծամասնությունը թշնամանած կ՚ըլլամ գուցե, եթե «կեցցե՛ հնչակ» կամ «կեցցե՛ Դրոշակ», կամ «կեցցե՛ միություն», կամ «կեցցե՛ հեղափոխություն» պոռամ, մինչդեռ համերաշխ գործունեությունն այն գեղեցիկ, առաձգական ու անիմաստ բանաձևերեն մեկն է, զոր կարելի է գործածել առանց վիրավորանքներե կասկածելու:

«Կեցցե՜ համերաշխ գործունեություն»:

Ահա բացագանչություն մը, զոր կրնաք արձակել ամեն վայրկյան ու ամեն տեղ, հեղափոխականներու կամ պահպանողականներու, վաճառականներու կամ ավազակներու խմբի մը մեջ հավասարապես:

Արդեն «կեցցե»֊իս արդյունքն անմիջական եղավ և անգամ մըն ալ հաստատեց զիս այն համոզումին մէջ, թե անիմաստ խոսք մը միշտ լավագույն ազդեցությունը կ՚ընե ամբոխին վրա: Քանի մը սեղաններե հրավերներ ուղղվեցան ինծի: Ընդունեցի մոտավորագույն սեղանին հրավերը, որուն քով նստած էին երկու տարիքոտ անձեր:

— Համերաշխ գործունեությո՛ւն, ըսավ մին, աթոռ մը ցույց տալով ինծի. այո՛, ճիշտ ասիկա է, որ կը պակսի մեզի, մատներիդ բուն վերքին վրա դրիք: Նո՞ր եկաք Ալեքսանդրիա:

— Այս առտու:

Խոսակցության սկսանք, մինչ հետզհետե մյուս սեղաններեն մարդիկ անջատվելով կու գային կը միանային մերինին, նոր հասած օտարականի մը հրապուրանքեն բռնված:

— Կակայանցն ո՞ւր է, հոս չի՞ գար, հարցուցի միջոց մը:

— Կու գա, բայց իրիկունն ուշ ատեն, ցերեկները կը քնանա:

— Ի՞նչ գործ կ՚ընե հոս:

— Բան մը չըներ. հեղափոխական է:

— Ձգեցե՛ք սա պարապ մարդը, գոչեց ներկաներեն մին, որուն անմիջապես ուրիշ ձայն մը պատասխանեց.

— Կը ներես, պարոն Կակայանցը պարապ մարդ չէ:

— Շատախոսին մեկն է:

— Շատ կը խոսի, այո՛, բայց տրամաբանությամբ կը խոսի:

Ու ահա՛ վիճաբանությունը տաքնալ սկսավ: Իբրև նորեկ և խնդրի առարկա եղող անձին բոլորովին անծանոթ, բնականաբար իմ դերս բացարձակ չեզոքութենե տարբեր բան չէր կրնար ըլլալ: Լռեցի և թող տվի, որ կիրքերը խոսին:

— Մարդը շեն֊շնորհք համալսարանական է, հինգ տարի Ժնև մնացեր է:

— Ան ըսավ, դուն ալ հավատացի՞ր:

— Եղբայր, ալպոմ մը ունի քովը, մեջը բոլոր Ժնևի պատկերները կան:

— Աղեկ գործ մը գտանք իրեն, ֆրանսերեն քննություն մը չկրցավ տալ, որ ընդունվեր. ա՞տ է համալսարանականդ:

— Դուք ի՛նչ հաստագլուխ մարդիկ եք, լեզվագիտությունն ուրիշ բան է, անոր սորվածն ուրիշ բան:

— Ի՞նչ է սորվածը, անուն չունի՞:

— Ըսավ անունը, բայց մտքես ելավ. հիմա գա նե՝ կը հարցնենք: Լոկի֊ով կը վերջանա, բայց սկիզբը չեմ գիտեր:

— Ինչպե՜ս կ՚ապրի՝ խելք չի հասնիր, ըսավ ուրիշ մը, գործ մը չունի ու մենե աղեկ կ՚ուտե կը խմե:

— Քենե դրամ ուզե՞ց:

— Չէ, բայց...

— Ուրեմն լռե՛:

Ու այսպես վեճը տևեց երկու ժամ, մինչև որ մեջերնես մին գոչեց հանկարծ.

— Կու գա կոր, կա՛րճ կապեցեք:

Կակայանցն էր...

* * *

Եթե ըսեմ, որ Կովկասցի հեղափոխական մըն էր ներս մտնողը, կարծեմ պետք չի մնար նկարագրելու իր դեմքը: Անմիջապես կ՚երևակայեք ջրվեժացյալ մորուքով, գիսախռիվ մազերով, լայնեզր գլխարկով երիտասարդ մը սևազգեստ ու ձեռքը հաստ գավազան մը բռնած: Երկու տեսակ Կովկասցի չի կա. ամենքն ալ Կակայանց են: Այդ մարդոց մազն ու մորուքը երբեք չեն զգացած մկրատի շփումը, և եթե ամեն մարդ Կովկասցի ծներ աշխարհի երեսը, սափրիչները պիտի ստիպվեին հեղափոխական ըլլալ՝ ապրելու համար:

Երբ սրճարան եկավ՝ ճառագայթում մը կար դեմքին վրա:

— Մի լավ ավետիս, գոչեց խոսքն ամենուս ուղղելով, պատերազմ պետք է ծագի հույնին ու թյուրքին մեջ: Այժմ ժամանակը հասել է գործելու. պետք չէ կորցնել մի րոպե:

Լռեց: Երկու ձեռքով բռնեց հաստ գավազանը, վրան ծռեցավ քիչ մը, իյնալու ձևով, դեպի փողոց դարձուց գլուխը և երազուն նայվածքով մը շարունակեց իր խոսքը, ավելի ցած ձայնով, իբր թե ինքն իրեն խոսեր.

— Բայց ափսո՜ս, մարդ չունենք... կռվի մարդ... ջիղ ունեցող, արյուն թափող մարդ: Կազմակերպյալ խմբեր թեև կան... բայց ոչ բավականաչափ:

Ապա դեպի մեզ դարձավ:

— Ինչ որ է, ես անմիջապես, երբ պատերազմի լուրը բերող հեռագիրը կարդացի՝ գրեցի մեր ընկերներին, հուսամ նկատողության կ՚առնվի իմ գրածները: Պետք է շարժիլ... պետք է շարժիլ...

— Պարոն Կակայանց, եկուր քեզի հետ երթանք կռվելու, ըսավ երիտասարդ մը ոտք ելլելով, իբր թե նույն վայրկյանին իսկ մեկնելու պատրաստվեր:

— Հերն եմ անիծել այն րումաթիզմային[142], որ զիս գամել է այստեղ, առանց դորան ես այս րոպեիս պետք էր լինեի Մասիսի գագաթում, պատասխանեց Կակայանց և աթոռ մը առնելով եկավ նստավ քովերնիս:

Քիչ մը ատեն ալ շարունակեց Կակայանց իր տեսությունները պարզել թյուրք և հունական պատերազմին հետևանքներուն վրա ու հետո խորհրդավոր կերպով մը հաղորդեց մեզի,— խնդրելով, որ խոսքը մեջերնիս մնա,— թե Կոմիտեթն արդեն պատրաստություններ ունի ժամանակը եկած ատեն «մի ընդհանուր շարժում առաջ բերելու Թյուրքահայաստանի գավառներում»:

Այս սրտապնդիչ տեղեկությունը մեզի տալե ետքը՝ Կակայանց ավելցուց.

— Է՜, ինձ մի բան չե՞ք հրամցնե:

Գարեջուր մը բերել տվին իրեն:

Հետո անխուսափելի վիճաբանությունը բացվեցավ օրվան խնդրին վրա. միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացում և այլն: Կակայանց կը խոսեր լիաբերան՝ անընդհատ ծխելով։ Որովհետև տակավին չէի գիտեր ո՛ր կուսակցության պատկանիլը, հետևաբար չկրցա հասկնալ, թե կեդրոնացո՞ւմը կամ ապակեդրոնացումը կը պաշտպաներ:

Երբ ընթրիքի ժամը մոտեցավ ու ամեն մարդ կը պատրաստվեր մեկնելու՝ Կակայանց կեցուց մեզ՝ ըսելով.

— Պահ մը կացեք, մի բան պիտի ըսեմ ձեզ:

Եվ սկսավ պատմել, թե երիտասարդ մը, որ հաճի Մարկոսի կամ Կիրակոսի խմբին մեջ կը գործե եղեր, բռնվեր, երկու տարի բանտ մնացեր, հետո փախեր ու Կիպրոս ապաստաներ է, ուր հիվանդ ու չքավոր վիճակի մեջ կը գտնվի եղեր: Կակայանցի բարեկամներեն մին՝ «մի անձնվեր ընկեր», որ Կիպրոս է եղեր «գաղտնի պաշտոնով», հաղորդեր է իրեն այդ «նախկին հերոսի» տխուր վիճակը, մի անմիջական օգնություն խնդրելով:

— Պետք է նրան մի պահ վճարեք, որ ղրկեմ վաղվա պոստով, դա անհրաժեշտ է, ավելցուց Կակայանց իբրև վերջաբան իր պատմության:— Այդ երիտասարդը մի այնպիսի հերոս է, որի նման եթե մի քիչ ավելի գտնվեր մեր ազգում, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Վեց հոգի հինգական ղրուշ տվին: Կակայանց դժգոհ կերպարանքով մը դրամը գրպանեց ու ելավ գնաց:

* * *

Ամիս մը ետքը, երբ Գահիրե կը գտնվեի, հայկական սրճարանի դիմացեն անցած միջոցիս նշմարեցի Կակայանցը, որ հոն նստած կը խոսեր, գլուխը խումբ մը մարդ հավաքած:

Որովհետև լավագույն բան մը չունեի ընելիք՝ ներս մտա:

Հարկ չի կա կարծեմ ըսելու, որ Կակայանց կը խոսեր միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացում և այլն խնդիրներու վրա:

Ես ալ մասնակցեցա վիճաբանության, պաշտպանեցի միության գաղափարը, հետո ցույց տվի, որ անջատ գործունեությունը լավագույնն էր, կեդրոնացումին ի նպաստ խոսեցա և վերջացուցի խոսքս ապակեդրոնացումի առավելությունները պարզելով: Գիշերը վրա հասավ և միաբերան վճռեցինք, թե հարկ չի կար վիճաբանությունը շարունակելու, քանի որ ամենքս ալ համակարծիք էինք և փորերնիս անոթեցած էր:

Մեկնելու մոտ պարոն Կակայանց ըսավ:

— Կացեք մի քիչ, մի կարևոր պան ունեմ ձեզ ասելու:

Եվ պատմեց, թե «մի նախկին տեռոր», որ այժմ Վառնա կը գտնվի եղեր, շատ խեղճ վիճակի մեջ, դիմում ըրեր է իրեն, որպեսզի քանի մը ոսկի ճարե ու ղրկե: Կակայանց իր ժամացույցը — մի լավ ժամացույց Ժնևի լավագույն գործարաններից մեկից — վիճակահանության դրեր է այս նպատակով:

— Պարոննե՛ր, պետք է մի բան վճարել, դա մի հերոս է, որի նման եթե մի քիչ ավելի գտնվեր մեր ազգում, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Եվ գրպանեն հանեց թուղթ մը, ուր արդեն նշանակված էին նվիրատուներու անուններ. Ռումբ՝ չորս ղրուշ, Կայծակ՝ երեք ղրուշ, Պատուհաս՝ մեկ ղրուշ, Սուլթանի թշնամին՝ վեց ղրուշ, Վառոդ՝ հինգ ղրուշ և այլն: Մենք ալ ստիպվեցանք մեյմեկ պզտիկ գումար վճարել կեղծանուններով: Ես չորս ղրուշ տվի և ստորագրեցի «Նիդրո֊Կլիսերին»[143]:

— Մեկտեղ ճաշենք այս իրիկուն, ըսի Կակայանցին, երբ դուրս կ՚ելլեինք սրճարանեն:

— Շատ լավ:

Եվ ուղղվեցանք Բաբ էլ Բահրի ճաշարաններեն մեկը: Քանի մը գավաթ գինի պարպելե ետքը՝ հանկարծ ըսի իրեն.

— Պարոն Կակայանց, ինչո՞ւ եկած ես Եգիպտոս:

— Ե՞ս, զարմա՜նք, պրոպականտի համար;

— Բայց հոս ի՞նչ օգուտ ունի քո պրոպականտդ, արտասահմանի հայերուն մեջ հեղափոխական թերթերը կրնան ազատորեն պրոպականտ ընել, պետք է Թյուրքիա երթալ, հոն ավելի օգտակար է, ավելի կարևոր է:

— Թյուրքիա՞, չեմ կարող այդ բարբարոս թյուրքերի երեսը տեսնել, թե մի հատ հանդիպեմ նրան՝ հենց այն րոպեին պետք է սպանանեմ...

— Լա՛վ, սպանանի՛ր:

— Ինչ հեշտ ես ասում որ, այդ կարելի՞ է:

— Եթե կարելի չէ՝ մի՛ սպանաներ, բայց գնա՛ Թյուրքիա:

— Դուք թրքահայերդ լոկիայով[144] չեք խոսում, ամեն բան թեթևությամբ եք դատում, պատասխանեց Կակայանց: Քո ասածի մեջ իմաստ չի կա, այդ սոֆիզմ է:

— Ուրեմն երթանք քիչ մը ժուռ գալ:

* * *

Անցավ քանի մը շաբաթ։ Առտու մը փողոցին մեջ հանդիպեցա Կակայանցին, որ զիս տեսնելուն պես՝ քովս վազեց:

— Պետք է այս գիշեր ժամը 9֊ին գտնվես Ապպասիե, պարոն Վարդանի տանը: Մի բանախոսություն պիտի անեմ, ըսավ, մի քանի կարևոր հարցի մասին:

Գիշերը գացի նշանակված տունը, ուր բավական մեծկակ սենյակի մը մեջ հավաքված էին արդեն տեղացի ու փախստական երեսունի չափ հայեր:

Կակայանց երկու ժամ խոսեցավ միությո՞ւն՝ թե անջատ գործունեություն, կեդրոնացո՞ւմ՝ թե ապակեդրոնացումի վրա: Իր խոսքը լմնցնելե ետքը՝ բանաձև մը ներկայացուց, իբրև եզրակացություն իր ըսածներուն, և ուզեց, որ քվեարկվի, ղրկվելու համար զանազան կուսակցություններու կեդրոններուն: Անկարելի եղավ: Հոն գտնվող երեսուն հոգին ալ երեսուն տեսակ հատուկ կարծիքներ ունեին միության, անջատ գործունեության, կեդրոնացումի և ապակեդրոնացումի մասին: Նորանոր բանաձևեր առաջարկվեցան, որոնք ամենքն ալ մերժվեցան: Վերջապես, հազիվ կարելի եղավ վեց ձայն հավաքել հետևյալ բանաձևին շուրջը.

«Եգիպտաբնակ հայերը կը խնդրեն մեր հեղափոխական կուսակցություններու կեդրոններեն, որ ի սեր ազգային փրկության դատի, հեռի վանեն ամեն անձնական նկատողություն, և անցյալին տխուր փորձերեն խրատված՝ այսուհետև անջատ միությամբ և ապակեդրոնացյալ կեդրոնացման դրությամբ առաջ վարեն Սուրբ Գործը: Հակառակ պարագային, եգիպտաբնակ հայերը որոշած են, ի սեր միության, բաժնվիլ և որ կուսակցություն մը հիմնել վերոհիշյալ սկզբունքներուն վրա հաստատված»:

Սենյակին մեջ մոմերը սպառելու մոտ էին ու տանտերը՝ Վարդան, կը մրափեր:

— Երթա՛նք...

— Խնդրեմ, պարոննե՛ր, կացեք մի րոպե, մի կարևոր պան ունիմ ասելիք, ըսավ Կակայանց:

— Հասկցանք, մռմռացին մեկ քանիներ ու սենյակեն դուրս սպրդեցան, իրանց հետ քաշելով ուրիշներ ալ:

— Խնդրե՛մ, կացե՛ք մի րոպե...

— Հոս ենք, կու գանք կոր:

Ո՞վ խենթեցեր է, որ մնա:

Հինգ հոգի հազիվ մնաց, որոնց մեկն ալ կը մրափեր, լսելու համար տխուր պատմությունը «մի նախկին հայդուկ»֊ի, որուն գնդակը տարիներով «սարսափ էր սփռել քրդերին մեջ» և որ հիմա գրեթե անոթի կը թափառեր եղեր Ռուսճուք:

— Պետք է մի պան վճարել նրան, եթե մի քիչ ավելի գտնվեր նրա պես հերոսներ, փրկության գործը տարբեր հանգամանք էր առնում:

Զարմանալին այն էր, որ գտնվեցան դեռ մեր մեջ երեք հոգի, որոնք հինգական ղրուշ տվին, միայն թե ավելցնելով.

— Ալ աս վերջինն է:

Եվ իրավ վերջինը եղավ:

Կակայանց քանի մը օր ետքը անհայտ եղած էր Եգիպտոսեն:

* * *

Բավական ժամանակ ետքը շրջաբերական մը ցույց տվին ինծի «պաշտոնական կնիքով»: Այդ շրջաբերականը կը հայտներ, որ իմացված էր, թե Կակայանց անունով մարդ մը, Եգիպտոսի մեջ դրամ հավաքած է հեղափոխական նպատակի համար՝ զանազան խաբեբայական միջոցներով, և դրամը չէ ղրկած կեդրոնական սնտուկին, հետևաբար այդ անձն արտաքսված է կուսակցութենեն:

Հիմա հասկցած եմ, թե ինչ է «Արտասահմանի գործիչ» մը:

Բ. ԽՄԲԱԳԻՐԸ

Կարճուկ, շա՜տ կարճուկ մարդ մը: Քառակուսի: Կատարելապես քառակուսի դեմքով մը, որուն ճակատը թուշին կը միանա ուղիղ, բացարձակապես ուղիղ գծով մը: Քիչ մը պեխ, աղտոտ հագուստներ, պզտիկ շուն մը ետևեն, ու ահա նույն ինքն պարոն Զաքեոս:

Զինքը ճանչցա պալքանյան պետության մը քաղքին, մեղա՜, մայրաքաղաքին մեջ:

Երբ իրեն հետ տեսնվելու պատիվն ունեցա, արդեն խմբագրության սկսած էր և իր թերթին, «Համերաշխություն»֊ի, երկրորդ թիվը շարելու վրա էր: Ա՜խ, այդ գիրերը շարելու գործողությունը. ի՜նչ տանջանքներ տված էր իրեն: Հազիվ հաջողված էր գտնալ նախկին դերասան մը, որ լուսանկարչություն կ՚ըներ այդ քաղքին մեջ, համոզելու համար զինքը, որ իր կոչումը գրաշար ըլլալու է: Նախկին դերասանը, որ տասներեք անգամ ըլլալով իր անունը փոխած և Փայլակյան հեղափոխաշունչ անունն առած էր, հավաներ էր իր աջակցությունը նվիրել այդ թերթին, որուն իբր թե նպատակն էր միություն առաջ բերել մեր հեղափոխական կուսակցություններուն մեջ:

* * *

Սեպտեմբերին, իրիկուն մը, պ. Զաքեոս բռնեց օձիքես ու ստիպեց, որ միասին երթանք գարեջուր խմելու առանձին տեղ մը, քաղաքեն դուրս, հեռավոր պարտեզի մը մեջ:

— Քանի՞ տարիե ի վեր հոս ես, հարցուցի իրեն, երբ կ՚երթայինք ծառազարդ ճամփայե մը դեպի մեր նպատակակետը:

— Տասնըչորս տարիե ի վեր:

— Ինչո՞ւ ձգեցիր Պոլիսը:

— Ա՜խ, իմ պատմությունս երկար է: Պոլսեն փախա ճիշտ այն միջոցին, ուր զիս տասնըհինգ տարվան տաժանակիր աշխատության պիտի դատապարտեին: Եվ դատապարտեցին՝ «ի բացակայության»:

— Վատե՜րը, գոչեցի, ի՞նչ սուտ ամբաստանությամբ քեզ դատապարտեցին: Հեղափոխակա՞ն գործի համար:

— Չէ՛, պատասխանեց պ. Զաքեոս, չէ՛, այն ատեն դեռ հեղափոխություն չի կար. պարզապես... հրձիգության համար:

— Վատե՜րը, ի՜նչ սոսկալի զրպարտություն:

— Զրպարտություն չէր, անհերքելի վկայություններ կային ինծի դեմ:

Լռեցի: Դեմինս «անկեղծ» հրձիգ մըն էր:

Լռությունը, որ տևեց մեր մեջ, պաղ էր, ինչպես հովը, որ կը փչեր դեկտեմբերին, Աթենքի մեջ, Հիմեթ լերան կողմեն:

— Պոլիսեն փախա, շարունակեց Զաքեոս, և գացի Թրիեսթե, անկե եկա հոս, ուր կը գտնվիմ տասնըչորս տարիե ի վեր:

— Ինչպե՞ս թերթ հրատարակելու գաղափարն ունեցար:

— Մարդ մը, որ կը ծնի, պետք է ապրի մինչև իր մեռած օրը, պատասխանեց Զաքեոս վճռաբար: Եթե հրձիգության փորձս հաջողեր, դիտավորությունս էր Պոլսո մեջ նպարավաճառի խանութ մը բանալ. դժբախտաբար չեղավ: Երբ հոս եկա, քովս քիչ մը ստակ կար, անով վիմագրատուն մը հաստատեցի և սկսա ապրիլ: Արդ, վիմագրատունեն խմբագրություն քայլ մը միայն կա և այդ քայլը առի շնորհիվ Խազապբեկյանի:

— Խազապբեկյան՞:

— Այո՛, Խազապբեկյանի, զոր հոս ճանչցա և որուն «Զանգակ» թերթին հասցեները ես կը գրեի: Այն ատեն տեսա, որ ատ մարդը, ինե ավելի վարպետ, հրձիգութենե շահավետ գործ մը գտած էր՝ հեղափոխական թերթ մը հրատարակելով և կուսակցություն կազմելով: Բայց Խազապբեկյան տիրած էր հրապարակին և անկարելի էր հետը մրցիլ: Հիմա կուսակցական երկպառակություններուն պատճառավ, հարմար ատենն էր մեջ տեղ նետվելու և նետվեցա:

Ինչպես կը տեսնաք, պ. Զաքեոս անկեղծ էր իր խոսքերուն, ինչպես հրձիգության մեջ:

* * *

«Համերաշխություն»֊ի երրորդ թիվը հրատարակվեցավ և հետզհետե, ամեն ամիս, կանոնավորապես թերթերը լույս կը տեսնեին: Թերթը հաջողություն կը գտներ. աշխարհքի չորս կողմեն «Համերաշխություն» կ՚ուզեին և եթե այսպես շարունակվեր, խե՜ղճ Զաքեոս, հագուստներեն ետքը, կոշիկն ու գլխարկն ալ ծախելու պիտի ստիպվեր՝ թերթը հրատարակելու համար, որովհետև «Համերաշխություն»֊ը... ձրի կը տրվեր և ճամփու ծախքը խմբագրության վրա էր...

Այո, պ. Զաքեոս, որ թեև Ավետարանի իր անվանակցին հասակը ուներ, բայց ոչ անոր հարստությունը, իր հույսը դրած էր նվերներու վրա միայն: «Թերթը ձրի է, բայց նվեր շնորհակալությամբ կ՚ընդունենք», կը գրվեր ատեն ատեն, մինչև «Համերաշխություն»֊ի համակիրները թերթը կ՚ուզեին... բայց նվեր չէին ղրկեր հաճախ:

— Ա՜խ, այդ Խազապբեկյանը, նվերի աղբյուրները բոլոր իրեն կը քաշե տակավին, կը գոչեր խեղճ Զաքեոս, երբ ձեռնաթափ կը դառնար նամակատունեն, ուր հերոսական անպարտելի հույսով մը կը շարունակեր երթալ օրը երկու անգամ, նույնիսկ երբ վստահ էր, թե թղթաբերը եկած չէ:

Ու նվերները, որ կու գային ցանցառ֊ցանցառ, չեմ գիտեր ինչ հրաշքով, ճղճիմ բաներ էին: Երեք ֆրանք Պուլկարիայեն, կես տոլար Ամերիկայեն, հինգ ղրուշ Եգիպտոսեն, զորս գանձելու համար ամոթով կը մոտենար խեղճը՝ դրամ վճարող պաշտոնյային, որ ծաղրական ժպիտ մը շրթունքին վրա կու տար իրեն, ողորմության մը պես, այդ ֆրանքները կամ կես տոլարը, կամ հինգ ղրուշը:

* * *

Որո՞ւ պիտի բավեին այդ խղճուկ նվերները, լուսանկարչությունը ձգող նախկին դերասան գրաշարին պահա՞նջքը կարգադրելու, Քոլոքոթրոնիս փողոցը գտնվող սափրիչի՞ն, լեղա՜կ աչքերով կնոջ՝ Ելենիի՝ տարիե մը ի վեր խոստացած գուլպանե՞րը գնելու, ճաշարանին հաշի՞վը մաքրելու, տան վա՞րձքը տալու, շունին ոսկո՞ր գնելու, որո՞ւն պիտի բավեր երեք ֆրանքը, կես տոլարը կամ հինգ ղրուշը:

Ու Զաքեոս՝ հուսահատ՝ «ապերա՜խտ ազգ» գոչելով թղթատունեն կը մեկներ գանձած քիչ մը դրամովը ու շունչը կ՚առներ գինետուն, ըստ խրատու առակողին, թե «օղին կորսվելու վրա եղողին ու գինին դառնահոգիներուն տվեք, որ անոնք խմեն ու իրենց աղքատությունը մոռնան և իրենց նեղությունը մեյ մըն ալ չհիշեն»: Երբեմն մեզի ալ կը հրավիրեր.

— Եկե՛ք, սանկ քանի մը հատ ճնկենք, անանկ ալ կործանեցա, ասանկ ալ:

Ու այս փիլիսոփայական մտածումով զորացած կը մտներ գինետուն, ուր րեչինան[145]՝ այդ Հոմերոսեն երգված գինին՝ կը մոռցներ պահ մը իր կյանքին տխուր իրականությունները:

Հոն, սեղանին առջև, մեծ ու պզտիկ տակառներու դրացությամբ, Զաքեոս կամաց֊կամաց կը խանդավառեր ու կը սկսեր անկեղծ շատախոսությամբ մը դուրս տալ սրտին մեջ եղածները:

Դեկտեմբերի մեջ, ցուրտ ու անձրևոտ իրիկուն մը, երեք բարեկամ նստած էինք նպարավաճառ֊գինետան մը անկյունը, երբ Զաքեոս ներս մտավ հաղթական ձևով մը:

— Րեչինա՞ թե ուզո, գոչեց խոսքը մեզի ուղղելով, երբ տեսավ, որ սեղաննուս վրա տակավին գավաթներ չէին երևցած:

— Րեչինա:

Հարկ եղած հրահանգները տալե վերջ՝ եկավ քովերնիս:

— Թղթատունե՞ն կու գաս կոր, հարցուցինք:

— Ձգեցեք սա թղթատունը, պոռաց Զաքեոս արհամարհոտ ձևով մը թևը կես մը բարձրացուցած:

— Ուրեմն ինչպե՞ս պիտի խմենք րեչինան:

— Արաբկիրցի հարուստ մը, շարունակեց Զաքեոս, որ հոս կը գտնվի եղեր, գործ մը ունեցել է պանքային հետ ու լեզու չգիտնալուն ստիպվեր է գալ զիս փնտռել, որպեսզի մեկտեղ երթանք գործը կարգադրենք: Գացինք կարգադրեցինք. մարդը հանեց տասը ֆրանք նվեր տվավ: Ըսի իրեն, որ ես երբեք նվեր չեմ ընդունիր, բայց «Համերաշխություն»֊ի համար կ՚ընդունիմ: «Առ տե, ինչի համար կ՚ուզես առ», ըսավ ու ձգեց գնաց: Ես ալ ութ ֆրանքը տպագրիչին տվի ու երկուքն ալ մեր Միչոյին պահեցի:

«Մեր Միչոն» գինեպանն էր:

* * *

Երբ րեչինային առաջին շիշը պարպվեցավ, Զաքեոս գլխարկը դեպի ետև քշեց, քիչ մը ճակատը քերեց, ձեռքը զարկավ սեղանին ու գոչեց.

— Ո՜ւշ հասա, ո՜ւշ: Եթե վեց֊յոթը տարի առաջ գործի սկսեի՝ հիմա դիրքս շինած էի: Ես ալ եղած էի Խազապբեկ մը...

— Նորեն կ՚ըլլաս, մի՛ հուսահատիր:

— Չէ՛, ալ լմնցավ, կը տեսնամ, որ ժողովրդին աչքը բացվեցավ... ա՛լ առջի միամիտները չեն: Տեսնելու բան էր Խազապբեկին հոս եղած ատենը, երբ միասին փոսթան[146] կ՚երթայինք, ամեն կողմե անձրևի պես կու գար դրամները, շաբաթը երբեմն հարյո՜ւր ոսկի կ՚ըլլար... հարյո՜ւր: Միչո՛, սա շիշը վերցուր և ուրիշ մը բեր:

Զաքեոս շարունակեց.

— Ա՜խ, այդ տեղատարափ նվերներն էին, որ իմ ալ գլուխս դարձուցին: Այն օրերեն միտքս դրի ես ալ հեղափոխական թերթ հրատարակել, կուսակցություն կազմել ու այդ նվերներուն գոնե հարյուրին տասը ձեռք անցընել: Հիմա չափս առի:

— Կամաց֊կամաց:

— Է՜հ, եթե քիչ մը դրամագլուխ ունենայի տարի մը դիմանալու չափ, բայց, ա՜խ, չեք գիտեր վիճակս: Ամեն օր նոր֊նոր պարտքեր ընելու վրա եմ, ալ քաղքին մեջ մարդ չպիտի մնա, որ ինծի ապառիկ տա: Երեկ խանութիս տերը վերջնականապես ըսավ, որ ամսու գլխուն եթե պարտքս չվճարեմ, զիս դուրս պիտի նետե...

— Բե՛ր սա գավաթդ լեցունեմ:

— Աս «Համերաշխություն»֊ը խերս անիծեց, մեջքս կոտրեց, եղբայր: Քանի մը ոսկի խնայողություն ըրած էի, ան գնաց... պարտքի սկսա, և ի՜նչ խայտառակ պարտքեր, հինգ ղրուշ մեկեն, տասը ղրուշ մեկալեն... քեփազե[147] եղանք ամենուն քով: Ձեռք մը նոր լաթ ունեի՝ ան ալ ծախեցի, «Համերաշխություն»֊ը հոս հասցուց ինծի: Նայեցեք սա բանթալոնիս ու բալթոյիս վիճակը, սա գլխարկս... հապա՜ կոշիկներս... ոտքս ջուրերուն մեջն է: Տարի մը առաջ տեսնելու էիք ինծի, դեռ մարդու շնորք կար վրաս... հիմա կ՚ամչնամ կոր հայելին նայելու... ապերա՜խտ ազգ: Միչո՛, սա շիշը վերցուր ուրիշ մը բեր:

Ա՛լ լռեց:

Գրգռված էր ու տխրություն մը եկած էր վրան, այն տեսակ մը ծանր տխրություններեն, որոնք երբեմն կ՚իյնան հոգիին վրա ու կը ճնշեն զայն: Լռությամբ պարպեց վերջին շիշը:

— Այս իրիկուն րեչինան փոխանակ քեզ զվարթացնելու՝ ավելի տխրեցուց, ըսի:

— Այո՛, պատասխանեց վհատ ձայնով մը, մատնի՜չը... ան ալ զիս լքանել սկսավ:

Ոտքի ելանք: Դիաբեզային[148] առջև Զաքեոս մաքրեց րեչինաներու հաշիվը, կես ֆրանքի չափ ավելցավ:

— Քոնյաք մը տուր: Հատ մըն ալ:

Երկու քոնյաքը երբ խմեց, փողոց ելանք: Զաքեոս սկսած էր սայթաքել:

Դուրսը, տխո՜ւր, անձրևոտ գիշեր մըն էր, ցո՜ւրտ, հուսահատական:

— Գիշեր բարի, ըսավ Զաքեոս ու մխրճվեցավ՝ գայթ ի գայթ՝ դիմացի փողոցին մեջ, մինչև անձրևը կը ծեծեր իր աղտոտ գլխարկը ու հին լաթերը: Իր շունը՝ Գանելան՝ պոչը կծկած ետևեն կ՚երթար...

* * *

Հիմա երկու տարիեն ետքը աչքիս առջևն է տեսարանը: Դեկտեմբերի այդ անձրևոտ պա՜ղ գիշերը, ու կարճուկ ստվերը Զաքեոսին, որ պատն ի վեր, կազի հարաշարժ լույսին տակ, խոլական ձևեր կ՚առներ, ու այդ չա՜ր անձրևը, որ կարծես անձրևանոց չունեցող գլուխներուն վրա կ՚իջնա՝ հատկապես՝ անգութ համառությամբ մը, ու անմեղ նահատակ իր տիրոջ փառատենչ անուրջներուն՝ Գանելան, որ գուցե օրն ի բուն ոսկոր չէր գտած կրծելու և հիմակ, ջուրին տակ խխում եղած, կը հետևեր՝ ստոյիկ համակերպությամբ մը՝ իր տիրոջ, որ գայթ ի գայթ կ՚երթար պատն ի վեր:

— Խե՜ղճ Զաքեոս, ըսինք ամենքս միաբերան, երբ ջրաթաթավ ստվերը ալ խառնվեցավ մթության հետ:

Տգետ, անխելք, նյութապես անկարող, ֆիզիքապես անշնորհք, ամենեն արհամարհված, երկչոտ մարդ մը՝ անծանոթ մնալու բոլոր օգուտներով օժտված, որ ինքզինքը հանձնարարելու համար բան մը չունի, որ իր ոչնչության գիտակցությունը ունի և որ սակայն կ՚ուզե հանրային դեր մը խաղալ, թե՜րթ հրատարակել, կուսակցություն կազմել, հրամանին տակ մասնաճյուղեր ունենալ, հրահանգներ տալ և... նվերներ առնել, վերջապես, մակաբույծ մը, բայց մեծկա՜կ մակաբույծ մը ըլլալ: Արդարև, խե՜ղճ մարդ:

Իր անհաջողության պատճառները երբեմն կը փնտռեր Զաքեոս.— «Նախ ժողովուրդը առաջինը չէ, կ՚ըսեր, հետո ես գեշ ըրի. գործի սկսելե առաջ՝ պետք էր տարիի մը չափ գավառները երթալ, սանկ, ինչպե՞ս ըսեմ, նախկին գործիչի մը համբավ շինել և ետքեն թերթ հրատարակել: Հեղափոխական կյանք չունենալս շատ սախտե[149] կու տա կոր ինծի... Ասկե զատ, շիտակը ըսե՞մ, հասակիս կարճությունը և կզակիս ձևը գործը կ՚ավրեն կոր. ո՞ւր էր, որ երկայնահասակ մեկը ըլլայի, առատ մազերով, խոշոր մորուքով... Խազապբեկին պես բան մը: Հետո, հետո... մեյ մը Ժնև գացած չըլլալս... ի՞նչ կ՚ըլլար, փոխանակ Թրիեսթեեն ուղիղ հոս գալու, Ժնևի ճամփով դառնայի... ան «սոցիալ֊դեմոկրատի»[150] պես բառերը տեսա՞ր մի, ահա անոնք են քսակներու բանալիները, անոնք՝ նվեր բերողները...

— Անոնց ալ մոտան անցավ, պարոն Զաքեոս: Հուլիոս Կեսար, Նաբոլեոն առաջին, պարոն Թիեռ, անոնք ալ կարճահասակ էին...

— Այրած սրտի մխիթարա՜նք... ես ըսածս գիտեմ: Տե՛ս անցած օր ի՜նչ պատահեցավ: Սրճարանը նստած էի, եկան զիս փնտռեցին, ըսելով, որ երկու շնորհքով մարդ «Համերաշխություն»֊ի հրատարակիչը տեսնել կ՚ուզեն անպատճառ: Լուրը բերողը ըսավ, որ նվեր տալու խոսք ըրեր են: Խենթի պես վազեցի խանութս: Քիչ մը ետքը պիտի գան եղեր, վերջապես եկան:

— Ո՞ւր է պարոն Զաքեոսը, «Համերաշխություն»֊ի հրատարակիչը, հարցուցին ինծի:

— Ե՛ս եմ, պատասխանեցի:

— Դո՞ւն... դուն թե՞րթ կը հրատարակես, ըսավ մին կես մը խնդալով:

— Այո՛, հրամմեցեք նստեցե՛ք, սուրճ մը առե՛ք:

— Ո՛չ, շնորհակալ ենք, ստիպողական գործ ունինք, մնաք բարով, հաջողություն կը մաղթենք:

Ու ելան գացին:

Ետքը իմացա, որ ծանոթներուս մեկուն ըսեր են. «Միտք ունեինք նվեր մը ընելու, բայց, շիտակը, իր կերպարանքին չհավնեցանք. ատ մարդը ինչպե՞ս խմբագրություն կ՚ընե»:

— Կերպարանքիս չե՜ն հավներ, անպիտաննե՜ր, փեսա՞ փնտռելու եկաք, թե նվեր տալու... զարմացեր են, թե ինչպե՞ս խմբագրություն կ՚ընեմ... կարճահասակ մարդ խմբագրություն չի՞ կրնար ընել... սանդուխի մը վրա կ՚ելլա՜մ ու անանկ կ՚ընեմ խմբագրություն... ապերա՜խտ ազգ...

* * *

Երկու տարի է, որ մեկնած եմ այդ քաղքեն ու չեմ գիտեր, թե «Համերաշխություն»֊ը դեռ կը հրատարակվի՞: «Համերաշխություն» չկարդալս անշուշտ զրկանք մը չեմ համարեր ինծի համար, բայց անհուն ձանձրույթի վայրկյաններուն, որ կ՚ունենամ երբեմն, կարոտը կը քաշեմ Զաքեոսին, որուն տեսքն ու խոսակցությունը հաճախ զվարթություն տված են ինծի:

Բալյաչո[151] մըն է, որ ծերունի հոր դերը խաղալ կ՚ուզե. ահա իր սխալը:

Անարդար եղա իրեն նկատմամբ, երբ հեղափոխության մակաբույծներուն մեջ դասեցի զինքը, իր նպատակը շեշտել ուզելով ավելի: Ստուգապես՝ Զաքեոս հեղափոխության... զոհն է:

Գ. ՈՐ ՄԵՆՔ ՀԵՐՈՍ...

— Զավակ ունի՞ս:

— Այո՛, պարո՛ն, երկու մանչ, բայց մեծը նշանավոր բան է... ճիշտ ինծի կը նմանի:

Ալեքսանդրիա, Շերիֆ փաշա փողոցը քալած ժամանակիս այս հարցումը կ՚ուղղեի ու այս պատասխանը կ՚ընդունեի Վարդհոգյանեն, որ նոր հասած էր Ալեքսանդրիա՝ Գահիրե պիտի երթար:

Պանքային ցույցեն քանի մը ամիս ետքը, կարծեմ հունվարի մեջ էր, երբ իմացանք, որ ընդհանուր ներում եղեր է: Լուրը տարածվելեն քանի մը օր ետքը՝ ուրիշ լուր մըն ալ տարածվեցավ:

— Իմացա՞ք:

— Ի՞նչ:

— Վարդհոգյանն ալ ազատեր է ու Կիպրոս գացեր է, անկե ալ Ալեքսանդրիա պիտի գա եղեր:

Օր մըն ալ ըսին.

— Կու գա կոր... եկա՜վ:

Ու ահա լայն ու երկայն ցցված ականջներով, խոշոր քիթով, հերկեն դարձող հոգնած եզի տարտամ նայվածքով, գլխուն զարկած մեկը ներկայացուցին մեզի ըսելով.

— Պարոն Վարդհոգյան, մեր անդրանիկ հերոսներեն մեկը:

— Որ մենք հերոս, ըսելով Վարդհոգյան սկսավ խոսիլ...

Բայց ես արդեն հեռացած էի:

Չէ՛, ա՛լ չէի կրնար համբերել: Պոլսեն մեկնելես ի վեր այս քսաներկուերորդ հերոսն էր, որ ցույց կու տային ու մինչև կոկորդս լեցած էր հերոսով:

Հերո՜ս...

Հրացանը ուսը զարկած, մեջքը ատրճանակ ու դաշույն, կայտառ մարդ մը, պեխերը մինչև ականջն ի վեր, վառ աչքեր, խիզախ աներկյուղ կերպարանքով, որուն տեսքը հույս մըն է իրեններուն ու սարսա՜փ՝ թշնամիներուն համար: Լեռները կ՚ապրի ան, իրեն պես կտրիճներու հետ: Սուրհանդակին վրա կը հարձակի, բանտերը կը կոխե ու անմեղ բանտարկյալները կ՚ազատե, չարագործ հարստահարիչները կը սպաննե, անզոր գեղացիները կը պաշտպանե. ինքը՝ առանձին՝ պատերազմ կը մղե իշխանության դեմ: Չըլլալիք բաներ կը պատմվին իր վրա, չըլլալիք բաներ, որոնք բան մը չեն իր ըրածներուն քով: Ու իրիկունը, երբ աղջիկները կը դառնան դաշտեն, իրենց անուշ ու սիրատարփ նայվածքը ուղղելով դեպի լեռը, ուր կը գտնվի ան, սրտատրոփ ու երկյուղած կը նային երկայն ու կ՚աղոթեն: Անիկա չի՛ բռնվիր, չի՛ բանտարկվիր, չի՛ նախատվիր, չի՛ ծեծվիր, չի՛ մեռնիր...

Ահա ինչպես կ՚երևակայեմ Հերոսը: Ու եղած են այսպեսներ մեր վերջին տարիներու թախծագին պատմության մեջ:

Իսկ այդ քսաներկո՞ւքը որ տեսա... ա՜հ իրենց դյուցազներգությունը:

Հնչակ առած ժամանակնին, Հնչակ կարդացած ժամանակնին, Հնչակ տված ժամանակնին ձերբակալված հերոսներ, կարգ մը մակաբույծներու համար ստակ հավաքած ատեննին բռնված հերոսներ, ղահվեի մը անկյունը քանի մը գավաթ օղիի ազդեցության տակ անօգուտ շաղակրատություններ ընող հերոսներ, վտանգավոր թղթեր գրպաննին պտըտեցնող հերոսներ, որոնք ոստիկանության ճանկը ինկած են:

— Դո՞ւն ալ Քոմիթեեն ես, հե՞:

— Ամա՜ն, էֆենտի, ի՜նչ կ՚ըսեք, ձեր ոտքին հողը պագնեմ, ես երբեք...

— Տակավին կ՚ուրանա՞ս, շո՛ւն, ա՛ռ քեզի:

Ու ապտակները կ՚իջնան շեշտ երեսին։

— Ամա՜ն, մեղա՜, ես բան մը չեմ ըրած, ես սուլթանին հավատարիմ ծառա եմ, ոտքերնիդ պագնեմ:

— Կեցի՛ր, ես քեզի խոսեցնելու կերպը գիտեմ. հիմա չես ուզեր խոսիլ, բայց քանի մը օրեն պուլպուլի պես պիտի խոսիս:

Ու խոսքը բանտապետին ուղղելով.

— Տարեք սա կյավուրը զնտան նետեցեք:

Եվ բանտապետը ապտակելով, հայհոյելով, հարվածելով կը գործադրե հրամանը ու կը տանի նկուղ, ուր մեր ապագա հերոսը կը մնա քանի մը օր:

Ու այսպես հարցաքննություններե, նախատինքներե, ապտակահարություններե ետքը, օր մըն ալ ցկյանս բերդարգելության կը դատապարտվի: Երեք տարի, հինգ տարի կամ յոթը տարի ետքը՝ առտու մը՝ բերդին տնօրենը կը կանչե զինքը:

— Շունշանորդի՛, աղոթք ըրե սուլթանին կենացը:

— Էֆենտի՛, ես արդեն ամեն օր աղոթք կ՚ընեմ իրեն համար:

— Ձեզի ամենուդ ընդհանուր ներում ըրավ:

— Աստված շատ կյանք տա իրեն, աստված մեկ օրը հազար ընե:

— Բայց մեյ մըն ալ այդ տեսակ սրիկայական գործեր չպիտի ընեք, հա՜:

— Ո՛չ, էֆենտիս, ես միշտ սուլթանին հավատարիմ քյոլեն[152] եմ, ոչ թե այդ անպիտաններուն չեմ հետևիր, այլ եթե ձեռքես գա — ամենքն ալ կը սպաննեմ:

— Աֆերի՜մ, քեզ տեսնամ:

Տնօրենին ձեռքը, փեշը, հողաթափը համբուրելե ետքը՝ դուրս կ՚ելլե մեր բանտարկյալը: Ալ ազատ է: Շունչը կ՚առնե կամ Հունաստան, կամ Կիպրոս, կամ Եգիպտոս:

Հիմա հերոս մըն է անիկա ու կռթնած իր հերոսության՝ քաղքե քաղաք կը պտտի ստակ հավաքելու իրեն համար:

Արդարև մուրացկանության հերո՜ս մը...

Այդ կարգին էր նաև Վարդհոգյանը, ու ատոր համար երբ խոսիլ սկսավ, ես արդեն հեռացած էի:

* * *

Սակայն քանի մը օր ետքը բարեկամներես մեկը ըսավ ինծի.

— Տեսնվե անգամ մը Վարդհոգյանին հետ, հետաքրքրական տիպար մըն է, որ կ՚արժե ուսումնասիրել:

— Անտանելի է, եղբա՛յր:

— Գիտեմ որ անտանելի է, բայց միմիայն ի սեր արվեստին, ի սեր գրականության ըրե՛ այս բանը, պնդեց բարեկամս խնդալով. հավատա՛, որ օգտակար գործ մը ըրած կ՚ըլլաս, եթե այդ տեսակ տիպարներ քիչ մը փորձես հասարակության ճանչցնել: Գիտեմ, որ Վարդհոգյանի հետ ժամ մը տեսնվելով մեծ զոհողություն մը պիտի ընես, բայց հանուն հայրենասիրության, հանուն հեղափոխության ըրե՛ ասիկա: Ապագա սերունդը քեզի հերոսի տիտղոսը պիտի տա ապահովապես այդ անձնվիրությանդ համար և, ո՜վ գիտե, գուցե Բաղեշի կամ Էրզրումի հրապարակներեն մեկուն մեջ արձանդ կանգնե:

Այդ հեռապատկերը շլացուց զիս ու ահա ասոր համար Վարդհոգյանին հետ Շերիֆ փաշայի փողոցեն միասին կ՚երթայինք դեպի կայարան:

— Ի՞նչ պիտի ընես Գահիրե, հարցուցի իրեն, խոսք մը ըրած ըլլելու համար:

— Որ մենք հերոս, պետք է տեսնենք, քննենք և ուսումնասիրենք ամեն բան մեր աչքով, պատասխանեց Վարդհոգյան կոշտ ու ինքնավստահ արտասանությամբ մը: Ասկե զատ, ավելցուց, ժողովուրդը պետք ունի քաջալերության, պետք է տեսնա իր հերոսները և քաջալերվի:

— Իրավունք ունիս:

— Իմ կյանքս ժողովրդին նվիրված է, իմ բազուկս հայ ազգին կը պատկանի։ Մինչև հիմա արյունս իմ ազգիս համար թափեցի, ասկե ետքն ալ...

— Մի՛ հուզվիր, կ՚աղաչեմ, և մի՛ շարունակեր, ասկե ետքն ալ ազգին համար պիտի թափես գիտեմ: Կեցցե՛ս, շատ ապրի՛ս, աստված ձեզպեսները պակաս չընե:

— Ամե՜ն, գոչեց Վարդհոգյան սրտի խորեն, ու հասանք կայարան:

Դեռ կես ժամ կար կառախմբին մեկնելուն. պետք էր խոսի՜լ տակավին կես ժամ Վարդհոգյանի հետ: Հանուն հայրենասիրության այդ ալ ըրի, ու ասկե ետքը եթե զիս Հայկ դյուցազնին քով չդասեն՝ հանցանքը իմս չէ:

— Մե՜նք, որ պետք եղածին չափ ուժ չունինք մեր թշնամիին հետ կռվելու համար, ըսի իրեն, երբ տոմսակը առնելե ետքը կայարանին երկայնքը կը պտըտեինք:

— Ուժ չունի՞նք. հապա այս բազուկնե՞րը, մի՞թե բավական չեն, ու հորիզոնական ձևով բարձրացուց իր թևերը:

— Անշո՛ւշտ, անշո՛ւշտ, աճապարեցի ըսել, միայն թե գոնե երկու֊երեք հատ ալ ըլլար այդ բազուկներեն, այն ատեն բոլորովին ապահով կրնայինք ըլլալ մեր ազատության համար:

— Իրավունք ունիս, պատասխանեց Վարդհոգյան, ափսո՜ս, որ ինծի պես քանի մը հոգի չի կա: Ա՜խ, պարո՛ն, եթե անդրանիկ տղաս քիչ մը ավելի մեծ ըլլա՜ր...

— Ավա՜ղ:

Ու այսպես խոսակցությունը տևեց մինչև որ կառախմբին մեկնելուն ժամը հասավ:

* * *

Երբ Գահիրե գացի շաբաթ մը ետքը, Վարդհոգյան օրվա մարդն էր հոն, կամ ավելի ճիշտը, ամսվան հերոսը, որովհետև ամեն ամիս իր հերոսն ուներ այդ միջոցին: Հայկական սրճարանը բազմած կը խոսեր անիկա, առտվընե մինչև իրիկուն և իրիկվընե մինչև կես֊գիշեր:

— Որ մենք հերոս այսպես, որ մենք հերոս այնպես:

Ճշմարտության սիրո համար և ի պատիվ իրենց պետք է ըսել սակայն, որ իր շուրջը բոլորվողները պանդույրներ[153] չէին, ոչ ալ ապուշ հիացողներ, այլ բավական «հերոս»֊ներ ակռանուն զարկած ու անոնց արժեքը ճանչցած մարդիկ, որոնք միմիայն ժամանցի համար խոսեցնել կու տային զինքը: Ա՛լ իրենց համար հերոս մը տեսակ մը աճպարար էր, որ ձրի ներկայացումներ կու տար հայկական սրճարանին մեջ և երբ նոր հերոսի մը գալուստը իմանային Գահիրեի մեջ, կ՚ըսեին իրարու.

— Վաղը ժամի տասնին, հայկական սրճարանը եկեք, հերոսական ներկայացում կա:

Եվ ասիկա այնքան շահաբեր էր սրճարանին համար, որ սրճարանապետը ձրի սենյակ ու կերակուր կու տար ամեն բանտեն ազատած հերոսի:

Ես ալ գացի այդ «ներկայացում»֊ներեն մեկուն: Վարդհոգյան նստած էր սեղանի մը վերի կողմը, որուն շուրջն ու վրան հավաքված էին ութ գավաթ օղի, ժամկոչ մը, սիսեռի մեզե[154], ծխավաճառի աշկերտ մը, ցնդած բանաստեղծ մը, խաշած հավկիթ մը, քանի մը հատ ձիթապտուղ ու քանի մը հատ ալ պարապ պտտող գաղթականներ:

Երբ ներս մտա, Վարդհոգյան արդեն կը ճառեր.

— ... Այո, սիրելի ընկերներ, միություն և համերաշխություն: Մենք իբրև հերոս և իբրև ժողովրդի հարազատ ներկայացուցիչ, պետք է ընենք այդ բանը, պետք է միացնենք հեղափոխական կուսակցությունները և հետո միացնենք իրարու հետ նաև Եվրոպական տերությունները: Պետք է երթանք Բարիզ և Լոնտոն, խորհրդակցինք բարձրաստիճան անձերու հետ և այս բանը ընենք:

«Մենք»֊ը միմիայն ինքն էր: Վարդհոգյան երբ կը խոսեր, կը կարծեր, թե ամբողջ լեգեոնի մը կողմե կը խոսի: Իր ծիծաղաշարժ մեծամտություններուն փոքրագույններն էր աս:

Սեղանակիցներեն մեկը, Կեդրոնականի նախկին աշակերտ, որ առիթ չէր փախցներ թեթև ծաղրանքներ ընելու, երբ ձեռքը այս տեսակ հերոս մը իյնար, ոտքի ելավ լուրջ, պաշտոնական, օղիին գավաթը բարձրացուց և ըսավ.

— Պարոն Վարդհոգյան, այսօր մեզի համար նշանավոր օր մըն է. անոր հիշատակը անջնջելի ոսկե տառերով պիտի քանդակվի մեր ամենուս սրտին մեջ, որովհետև մեր աչքերը տեսան Հայոց մեծ հերոսը, անդրանիկ հերոսը, ժամանակակից Հայկ դյուցազնը, որուն քաջագործությունները թեև ծածկված մինչև այսօր, սակայն տիեզերքը կը զարմացնեն արդեն: Կը պարպեմ այս գավաթը պարոն Վարդհոգյանի կենաց:

Պարպեց ու նստավ տեղը.— «Դիտմամբ ըրի, որ ինքն ալ ելլա բան մը խոսի» — փսփսաց ականջիս:

Բաժակաճառին անմիջական արդյունքը եղավ սրճարանը գտնվող ուրիշ տասնի չափ հայերու մեր քով հավաքվիլը, թեև հաճախորդներուն մեծամասնությունը կը շարունակեր նարտ խաղալ:

Վարդհոգյան զգաց, որ «ժողովուրդը» զինքը լսել կ՚ուզեր: Կանգնեցավ, երկու ձեռքը սեղանին կռթնցուց, կամաց մը օրորվիլ սկսավ, խիթ ունեցողի մը ձևով, քիչ մը ջուր խմեց, քիթը խնջեց. ու վերջապես համր֊համր, բառերը երկնցնելով, հավիտենապես լալկան շեշտով մը խոսիլ սկսավ.

— Սիրելի և անկեղծ ընկերնե՛ր, մենք վստահ ենք, որ քիչ ատենեն պիտի հասնինք մեր ցանկացած ազատության և մեր սիրելի հայրենիքը երթանք: Այս մասին արդեն խոսած եմ մի քանի բարձրաստիճան անձերու հետ, սիրելի՛ և՛ անկե՛ղծ ընկերներ: Որ մենք հերոս, պետք է, որ այս բանը ընենք, սիրելի և անկեղծ ընկերներ։ Ա՜խ, ափսո՜ս, որ այս բազուկները յոթը տարի անգործ մնացին։

Եվ Վարդհոգյան ցույց տվավ այն բազուկները, որոնք արդեն տեսած էի Ալեքսանդրիա, կայարանին մեջ: Ապա շարունակեց:

— Սիրելի և անկեղծ ընկերնե՛ր, վնաս չունի, այդ կորսված ժամանակը շուտով կը շահինք: Այս բազուկները ձեզի նվիրված են. վստահ եղի՛ք, սիրելի և անկեղծ ընկերներ:

Նորեն բարձրացան Ալեքսանդրիայի մեջ տեսածս բազուկները:

— Կեցցե՜ պարոն Վարդհոգյան:

Եվ օղիները պարպվեցան:

Արտառոց ու ծիծաղաշարժ էր այս ամենը, սակայն, չեմ գիտեր ինչու, սրտի սեղմում մը զգացի դուրս ելած միջոցիս: Պժգալի[155] ու միանգամայն տխուր տպավորություն մը ըրած էր վրաս ամբողջ այս «ներկայացումը»:

* * *

Վարդհոգյան բավական ժամանակ մնաց Գահիրե և մեկ կողմեն հայկական սրճարանը հերոսական ներկայացումներ տալով հանդերձ, մյուս կողմեն քառասուն ոսկիի չափ հավաքեց հարուստներեն՝ մուրացկանությամբ.— «Որ մենք հերոս, պետք է ընենք այդ բանը» ըսելով:

Վարդհոգյան այն տեսակ տիպարներեն էր, որ իրեն հետ քանի մը անգամ ծանոթություն ընողը զզվանքով կը հեռանար, ա՛լ մեյ մըն ալ հետը չտեսնվելու հաստատ մտադրությամբ, այնպես որ սրճարանին տերը պատշաճ դատած էր անուշությամբ ճամփու դնել զայն ըսելով.

— Ասկե ետքը ա՛լ չեմ կրնար սենյակ ու կերակուր տալ քեզի, գլխուդ ճարը նայե:

Այդ վերջնագրին՝ Վարդհոգյան պատասխանած էր հանդիմանությամբ.

— Ուրեմն որ մենք հերոս, պետք է երթանք Ալեքսանդրիա:

Ու պայուսակը կապելով մեկնած էր այդ «հերոսամերժ» քաղաքեն:

Քիչ ատեն ետքը, երբ Ալեքսանդրիայի հայերն ալ բավականին ավելի ճանչցած ու ձանձրացած էին իրմե ու ամեն մարդ սկսած էր մասնավոր փութկոտությամբ մը փախուստ տալ ամեն անգամ, որ «հերոսը» կ՚երևնար Մենշիեի հրապարակի վրա, Վարդհոգյան զգաց, թե ժամանակն է, «որ մենք հերոսը» պայուսակը կապե նորեն, ու մեկնեցավ դեպի Եվրոպա:

— Պետք է երթանք Եվրոպա, կ՚ըսեր մեկնած օրը, և տեսակցինք բարձրաստիճան անձերու հետ մեր ազգային փրկության մասին:

«Մեր ազգային փրկության մասին տեսակցիլ բարձրաստիճան անձերու հետ»֊ը, ըստ Վարդհոգյանի, կը նշանակեր երթալ ու իրեն համար դրամ մուրալ: «Տեսակցություն»֊ը 35֊40 ոսկի բերավ իրեն: Ուրախ էր Վարդհոգյան և Բարիզեն կը գրեր իր ծանոթներուն. «Անկեղծ ընկերներ, մեծ քաջալերություն կը գտնամ այստեղ և կը հուսամ, որ ազգային փրկության օրը մեր հուսացածեն շուտ պիտի հասնի: Եթե իմ լուսանկարներուս վաճառումեն մի շահ գոյացավ, խնդրեմ անմիջապես ղրկեցեք փոսթայով»:

Այս դրամը զինքը բավական ատեն ապրեցուց Եգիպտոսի մեջ՝ ուր վերադարձած էր: Հետո ժամանակը եկավ նորեն «տեսակցելու բարձրաստիճան անձերու հետ»: Այս անգամ սակայն քիչ մը հեռու պետք էր երթալ նոր որս գտնելու համար:

— Որ մենք հերոս, պետք է երթանք նաև մեր ռուսահայ անկեղծ ընկերներու մոտ:

Ու ահա Վարդհոգյան կը մտնար շոգենավ:

Այս առաքելությունը հուսացած արդյունքը չտվավ կարծեմ, որովհետև շուտ վերադարձավ:

— Ծո՛, կենե՞ մի եկար...

Այս անգամ այդ բառերով ընդունած էին զինքը, որ տարի ու կես առաջ օրերով պատրաստություն կը տեսնեին արժանավայել ընդունելություն մը ընելու համար Հայոց «անդրանիկ հերոս»֊ին: Խեղճ Վարդհոգյան, ինքն ալ Արտաշեսի պես կրնար գոչել՝ «Ավա՜ղ, փառացս անցավորի»:

* * *

Վերջին անգամ, երեք ամիս կա, Ալեքսանդրիայի մեջ տեսա զինքը: Փետուրները թափած էր բոլորովին: Ամենեն լքված ու արհամարված՝ տրտում, տխուր կը թափառեր փողոցները: Հիմակ Հայաստանը փրկելու համար ծրագիրներ չուներ, ոչ ալ իր բազուկներուն ներբողը կը կարդար: Չէ՛, պարզապես դռնապանության կամ ծառայության պաշտոն մը կը փնտռեր հացը ճարելու համար ու չէր գտնար:

Լմնցա՜ծ էր «որ մենք հերոսը»:

* * *

Եվ սակայն ահե՜ղ սպառնալիքի մը պես ականջիս կը հնչեն Շերիֆ փաշա փողոցեն կայարան գացած միջոցնուս Վարդհոգյանի ըրած խոսքերը.

— ... Բայց մեծը հրաշալի բան է, ճիշտ ինծի կը նմանի:

Ուրեմն ափսո՜ս, ապագա սերունդն ալ իրեն Վարդհոգյանը պիտի ունենա...

Դ. ՆԱԽԿԻՆ ԳՈՐԾԻՉԸ

— Վա՜յ, հո՞ս ես ընկեր:

Այս բառերով ողջունեցի մեր բարեկամը, Դաշույն Արտունի, զոր տեսած էի արդեն Աթենք ու հետո Եգիպտոս, երբ նորեն իրեն հանդիպեցա Մարսեյլ, Քանըպիեռի վրա:

— Այո՛. երկու ամիս է, հոս եմ, պատասխանեց իրեն հատուկ կեղծ լրջությամբ, բառերուն խորհրդավոր իմաստ մը տալ ճգնելով: Բախտը զիս հոս նետեց. նայինք սա անիծյալ Համիտը մեզ դեռ ո՞ր տեղվանքը պիտի պտտցնե:

Հետո՝ մեկեն թևս մտավ ու անուշ, փաղաքշոտ ձայնով մը, որուն մեջ չեմ գիտեր ինչ պապակյալ բան մը կար:

— Ապսենթ մը կը խմցնե՞ս կոր, հարցուց:

— Քալե նայինք, ըսի իրեն այն տիրական այլ միանգամայն ներողամիտ շեշտովը, զոր միշտ ունեցած եմ նմանօրինակ պարագաներու մեջ:

* * *

Պոլիս ճանչցած էի զինքը առաջին անգամ, երբ Բաղչե Գափու, վաշխառուի մը քով գրագիր էր և Կարպիս կը կոչվեր: Զվարճասեր, թեթևամիտ, մտացի տղա մըն էր, որուն վրա երբեք հայրենասիրական ախտանիշներ չէի նշմարած Պոլսի մեջ: Օր մը միայն, Հալքի կղզին, երբ օղի կը խմեր, հանկարծ ըսավ.

— Ի՜նչ աղեկ կ՚ըլլար, եթե հոս հայու սրճարան մը ըլլար, հոն կ՚երթայինք ու ստակնիս փոխանակ հույները առնելու՝ հայը կ՚առներ:

Այդ խոսքերուն ուշադրություն չդարձուցի այն ատեն, հետո իմացա, որ Կարպիս ժամանակե մը ի վեր սկսած է եղեր «Դրոշակ» կարդալ և հեղափոխականի համբավ մը շինել իրեն համար: Նույն միջոցին դեսպանները բարենորոգմանց ծրագրովը կը պարապեին և ժողովրդի մեծ մասը այնպես կը կարծեր, թե այդ ծրագիրը Հայաստան մը պիտի տար մեզի, թագավորով, բանակով ու պաշտոնյաներու լեգեոնով մը, այնպես որ հայերուն մեջ պաշտոնաբաշխություններ կ՚ըլլային արդեն, ամեն մարդուն իր արժանիքին ու կարողության համեմատ, բնականաբար առաջնություն մը տրվելով հեղափոխականներուն: Կարպիս ուզած էր պատրաստ գտնվիլ ամեն պատահականության հանդեպ և ասոր համար պատշաճ դատած էր հեղափոխականի գույն մը տալ իր խոսքերուն, մորուքին ու գավազանին: Խոսքերը կովկասյան հոլովումներ առած էին, մորուքը սրածայր եղած էր ու գավազանին կոթը կիսաբոլոր: Իր հույսերը, որոնք վերջնականապես օր մը ինծի հայտնեց, չափազանց հավակնոտ չէին: Կարծեմ Բաղեշի ապագա ազգային դրամատան փոխտնօրեն կամ Վանա լճին ապագա շոգենավային ընկերության գանձապահ ըլլար կ՚ուզեր: Ազդեցիկ դաշնակցական մը Կարպիսի անունը նշանակեր էր արդեն տետրակին մեջ և գործը մնացեր էր միայն բարենորոգմանց ծրագրին գործադրության:

— Ա՜խ, մեյ մը աս ծրագիրը ստորագրեր Սուլթանը, կը հառաչեր Կարպիս այն տենդալից օրերուն մեջ, ուր ամբողջ Պոլսո հայությունը հարցական նշանի մը փոխված էր կարծես Ստորագրեց֊ին վրա դրված:

— Ստորագրե՞ց...

— Ո՜հ, այո՛, ստորագրե՞ց.— այսինքն՝ կուսակալ եղա՞, կառավարիչ եղա՞, գայմագամ[156] եղա՞, ոստիկանապետ եղա՞, դատավոր եղա՞, տեֆտերտար եղա՞, գանձապահ եղա՞, քննիչ եղա՞, դատախազ եղա՞, մեքթուպճի եղա՞, բան մը եղա՞:

Չէ՛, չստորագրեց, ավա՜ղ, ու օր մը բոլոր այդ հույսերը երիթացած[157] թափթփեցան Պոլսո քարափներուն մոտ կեցած շոգենավերուն մեջ, որոնք փոխադրեցին զիրենք Բաղեշեն ու Վանեն ու Էրզրումեն շատ հեռու տեղվանք: Կարպիս այդ ընդհանուր ափլափումին մեջ զինքը գտած էր Բանթելենիքի[158] շոգենավերեն մեկուն մեջ ու նետված Բիրեի քարափին[159] վրա:

Հոն հանդիպեցա իրեն, առաջին անգամ Պոլիսեն մեկնելես ի վեր:

— Բարև, Կարպի՛ս, գոչեցի քովը մոտենալով:

Դողահար առաջացավ դեպի ինծի ու ականջս ի վար մրմնջեց պաղատագին ձայնով մը.

— Ամա՛ն, տունս կ՚ավրես կոր, Կարպիս մի գոչեր զիս... Դաշույն է անունս:

Հետո տարավ զիս հայերու շրջանակեն հեռու, Փաշա Լիմանիի կողմը առանձին սրճարանի մը անկյունը, և երկու սուրճ ապսպրելե ետքը, ըսավ.

— Հիմա ես Բաղչե Գափու սարաֆ Պողոս աղային գրագիրը չեմ... ատանկ մարդ չեմ ճանչնար. ավազակ բուրժուաներու հետ գործ չունիմ, ո՛չ էլ անունս Կարպիս է... Հիմակ, բարեկա՛մ, դաշնակցական նախկին գործիչ մըն եմ, Դաշույն Արտունի...

Ու Կարպիս այս վերջին բառերը արտասանեց աչքերը այլանդակորեն դարձուցած, ձայնին չեմ գիտեր ինչ ռմբային հնչունություն մը տալով: Վառոդի հոտ մը կարծես տարածվեցավ սրճարանին մեջ:

— Ես, շարունակեց, պարսկական սահմանագլխեն ներս մտած եմ, հայդուկախումբեր կազմակերպած եմ, քյուրդեր սպանած եմ, բանտարկված ու շղթաներս կոտրելով փախած եմ... Ահա ես ասանկ մարդ մըն եմ հիմա...

— Ինչո՞ւ համար այդ ամենքը, հարցուցի միամիտ շեշտով մը՝ որուն մեջ սակայն կրցա քիչ մը հեգնություն խառնել:

— Ինչո՞ւ համար... որովհետև սարաֆ Պողոս աղան խանութը գոցեց և ես բացը մնացի ու ալ Պոլիս չէի կրնար ապրիլ: Գացի գտա մեր դաշնակցական ներկայացուցիչը, ան, որ անունս իր տետրակին մեջ նշանակած էր իբրև անկախ Հայաստանի ապագա պաշտոնյաներեն մեկը, և խնդրեցի, որ օգնություն մը ընե ինծի, որպեսզի կարենամ Պոլիսեն դուրս գլխիս ճարը նայիլ.— «Նյութապես բան մը չեմ կրնար ընել» պատասխանեց. «բայց քեզի նախկին գործիչի լավ վկայական մը կու տամ, անով կրնաս ապրիլ արտասահմանի մեջ: Առի վկայականը ու եղա նախկին գործիչ մը. բայց դժբախտաբար հոս ալ շատ դաշնակցական չի կա. եղողներն ալ, ինծի պես, կամ նախկին գործիչ են, կամ հայդուկ, կամ տեռոր...

— Գոնե հոս հասնելուդ պես ըսեիր, պանքան մտնողներեն ես:

— Մտածեցի ատիկա, բայց դեպքը շատ նոր է... քիչ մը ատեն անցնելե ետքը՝ ե՛ս ալ պիտի մտնամ պանքան մտողներուն մեջ... թեև քիչ մը աճապարելու է, որովհետև արդեն պանքայի հերոսներուն թիվն ալ քառասունը կ՚անցնի կոր: Հիմակուհիմա յոթանասուններեն եմ...

— Ի՞նչ յոթանասուն:

— Չե՞ս գիտեր, եղբայր, սա մյուս յոթանասուն հերոսները, որոնք մազ մնացեր է մյուսներուն հետ պանքան պիտի մտնան եղեր, բայց վայրկյան մը ուշ հասեր ու դռները գոցված գտեր են:

* * *

Կարպիս չկրցավ Աթենք ու Բիրե երկար ատեն շահագործել իր վկայականը և մեկնեցավ Եգիպտոս, ճիշտ այն միջոցին, ուր Ալեքսանդրիա կը սպասեին պանքան մտնող երեք վիրավորյալները, որոնք՝ ապաքինված ըլլալով՝ ճամփա պիտի ելլեին Պոլսեն գալու համար:

Մեկնելեն առաջ Աթենքեն Կարպիս նամակով կ՚իմացնե, թե վիրավորյալներեն ետքը տակավին Պոլիս պիտի մնան և մին միայն, որ Աթենք հասած է արդեն, իր նամակին հետ շոգենավ պիտի մտնե դեպի Եգիպտոս:

Այդ նախապատրաստությունեն ետքը, երբոր Կարպիս կու գա Ալեքսանդրիա, ոչ մեկուն մտքեն կ՚անցնի հարցնե իրեն, թե «Դո՞ւ ես, որ գալոցն ես, եթե այլում ակն կալցուք»[160]: Եկած վայրկյանեն անվիճելի, անկասկած հերոսներեն մեկը կ՚ըլլա: Կուսակցության լիազոր ներկայացուցիչը, պ. Կակայանց, ցնծության մեջ է: Երևակայեցեք տոնավաճառի մեջ ցուցանքներ ի տես դնող մեկը, որ վեց ոտքով ու երկու պոչով կով մը ձեռք կը ձգե։ Ա՛լ Կարպիսին թևն ի վար կախված կը շրջի ու կը շրջի Ալեքսանդրիայի փողոցները:

— Բանկայի հերոսներեն մին... կը գոչե դեմը ելլողին:

Ու այսպես Կակայանցի հովանիին տակ, Դաշույն Արտունի կը ներկայանար բոլոր այն շրջանակներուն մեջ, ուր հերոսը կ՚ուտե, կը խմե, կը պատվի ու նվերներ կը ստանա, քանի մը քաջագործությանց պատմության փոխարեն:

Ալեքսանդրիայի եկեղեցիին բակը հանդիպեցի իրեն, օր մը, ճիշտ այն միջոցին, ուր քսան ֆիդայիի հետ քյուրտի գեղ մը արշավելու վրա էր: Ականջ ու աչք կտրած տասնի չափ ունկնդիր բրաբիոն մը կազմած էին շուրջը: Ինք ներշնչված, քիչ մըն ալ օղիեն գլուխը տաք, կը պատմեր ու կը պատմեր անընդհատ:

— ... Ճիշտ կես֊գիշերին ամենքս ալ նետվեցանք ձիերուն վրա ու Անգո ձորին բարձունքեն իջանք դեպի դաշտ: Ամբողջ ձորն ու դաշտը լեցված էր թյուրք զինվորներով ու համիտիեներով, որովհետև լուր առած էին, թե ֆեդայիի խումբ մը քրտի գեղերը պիտի կոխե գիշերը:

— Ես կ՚երթայի տղոց առջևեն, մարթինին ձեռքս[161] բռնած, խոշոր դաշույն մը բերանս, ու մեյմեկ րեվոլվեր ճիզմեներուս[162] մեջ, ետևես կու գային Կարա Սագոն ու Շիլ Բադոն ու հետո մյուս ֆիդայինները:

— Տղե՛րք, ըսի, սուղ ծախվինք... Ես կը կարծեի, թե այդ վատ շները պիտի հարձակին մեր վրա, բայց հազիվ թե մեր ձիերուն ոտքին ձայնը առին, սկսան խենթի պես փախչիլ. «Ամա՜ն, ֆեդայիլեր կելիորլար»[163] պոռալով։ Մենք անցանք ձորին մեջեն ու առաջ գացինք դեպի Շեյխ Օսմանին գեղը։

— Տղե՛րք, պատրա՞ստ եք, պոռացի:

— Կեցցե՜ ֆեդայինները, գոչեցին ամենքը մեկ բերան, ու հարձակեցանք գեղին վրա...

* * *

Քանի մը օր ետքը, Կարպիս, Մասիսի սրճարանը պանքայի հարձակումը կը պատմեր.

— Տղե՛րք, գոչեցի, ռումբերը պատրաստ են... և այլն, և այլն:

Ու այսպես օրերով՝ «Տղերք գոչեցի»֊ներու շնորհիվ Կարպիս պարարեց իր փորն ու գրպանը, մինչև որ երեք հարազատ հերոսները եկան Պոլսեն ու ինք ստիպվեցավ թողուլ Եգիպտոսը:

Բայց ա՛լ կատարելապես նախկին գործիչ մը եղած էր: Իր պատմությունները, հետզհետե «սրբագրյալ ու հավելյալ», վավերականության դրոշմը առած էին: Պատմած ատեն չուներ առաջին օրերու դեդևումը, և խորին համոզումով կը խոսեր իր «անցյալ» գործունեության վրա:

Այսպես տեսա զինքը, երբ վերջին անգամ իրեն հանդիպեցա Քանըպիեռի վրա:

Սակայն, ավա՜ղ, Մարսեյլ այն ամուլ հողերեն է, ուր հեղափոխության մակաբույծները չեն կրնար ուռճանալ: Կարպիսի «Տղերք գոչեցին» չէր թրթռացներ հայ վաճառականներու սրտին թելերը:

— Ժնև չերթա՞ս, ըսի իրեն, երբ վիճակին դառնությունը պարզեց ինծի:

— Ի՞նչ ընելու, գոչեց նախկին գործիչը, հերոսությո՞ւն պատմելու, ես մեկ նետեմ նե՝ անոնք տասը կը ջարդեն:

— Բայց անշուշտ իբր ընկեր նյութական օգնություն մը չեն զլանար:

— Չէ՛, եղբայր, մեր մեջը ապակեդրոնացում կա... ամեն տեղի դրամը այն տեղի մարդոց համար է, անոնք միայն կրնան և իրավունք ունին...

Գլխով հարցական շարժում մը ըրի:

— ... Մատակարարելու, հառաչեց Կարպիս:

Ե. ԿԵՂԾ ԼՐՏԵՍԸ

— Մյուսյու Ժաքը պակաս է այս գիշեր, ըսավ տանտիրուհին, երբ թղթախաղին սեղանը սարքվելով՝ տասնի չափ հյուրերը բոլորեցան շուրջը:

— Աս իրիկուն տեսա զինքը Շիտակ ճամփան, երկայն ֆեսով մեկու մը հետ կ՚երթար կոր, պատասխանեց Մարկոս էֆենտի, թուղթերը խառնելով:

— Երկա՞յն ֆեսով, շեշտեց մեկը:

— Այո՛, կարծեմ տաճիկ էր:

— Իրա՞վ է, որ խաֆիեները երկար ֆես կը դնեն, հարցուց օրիորդ Զարուհի, ձայնը սովորականեն ավելի ցած հանելով:

— Անանկ կ՚ըսեն կոր:

Թուղթերը բաժանվեցան, խաղը սկսավ և սակայն տարտամ մտատանջություն մը կար ամենուն քով: Երկայն ֆեսով մարդը մյուսյու Ժաքին հետ սկսած էր անհանգիստ ընել զիրենք:

— Դեպի վե՞ր կ՚երթային կոր, հարցուց մին, խոսքը Մարկոս էֆենտիին ուղղելով:

— Չէ՛, դեպի վար: Ուշ մնացածի պես կը քալեին կոր:

Պատասխանը, փոխանակ հանդարտեցնելու, ավելի հուզեց ունկնդիրները:

— Ո՞ւր կ՚երթան դեպի վար, հարցուց գրեթե ինքնիրեն Սարգիս էֆենտի, կնճռոտ ու անլուծելի հարցի մը դիմաց գտնվողի երկմտությամբ:

Խաղը կը շարունակվեր, բայց միտքերը խռոված էին:

— Շիտակ ճամփան ո՞ր կողմը տեսար սա մարդը:

— Ռուսիո դեսպանատան առջևները:

— Ժամը քանի՞ին:

— Տասներկուքը կար, կազերը վառելու վրա էին:

— Դեպի վա՞ր կ՚երթային կոր:

— Դեպի վար:

Հուսեփիկ աղա հավաքեց բոլոր ստացված ծանոթությունները, լույս մը ծագեցնելու համար անոնց մեջեն:

— Ժամը տասներկուքին, Շիտակ ճամփան, Ռուսիո դեսպանատան առջևները, մյուսյու Ժաք տաճկի նմանող երկար ֆեսով մեկու մը հետ, ուշ մնացողի մը պես քալելով, դեպի վար կ՚երթա...

Պահ մը ամենքը կարծեցին, թե Հուսեփիկ աղա հետևություն մը պիտի հանե իրողություններու այդ կուտակումեն, բայց ոչ: Երկու ափը բացավ, աչքերը դեպի ձեղունը հառեց, դեմքը ծամածռեց, լուռ կերպով հասկցնելու համար, թե խելքը չի հասնիր կոր:

— Զապթիեն[164] չերթան, գոչեց տիկինը, իր ըսածեն ինքն ալ սահմռկած:

Նույն միջոցին դուռը զարկին:

— Վո՜ւյ ան է:

— Բարով խերով չի գար:

— Կարճ կապեցեք:

Եկողը փաստաբան Կարապետ էֆենտին էր:

— Վա՞յ, արդեն սեղանը դրեր էք, գոչեց գոհ ու զվարթ:

Բարևտուքի արարողութենեն ետքը, տանտիրուհին լուրջ, հանդիսական ձայնով մը հարցուց նորեկին.

— Կարապետ էֆենտի, քեզի բան մը պիտի հարցնեմ, շիտակը ըսե, սա մյուսյու Ժաքին վրա ի՞նչ կարծիք ունիս:

— Բոքերեն երեք ոսկի տալիք ունի ինծի, դեռ չտվավ, աղեկ կարծիք մը չունիմ վրան:

— Չէ՛, իմ հարցուցածս ան է, որ ինչպե՞ս մարդ է:

— Առավ֊փախավին մեկն է:

— Ատիկա ամենուս գիտցած բանն է, բայց կը կարծե՞ս որ խաֆիե ըլլա:

— Կրնա ըլլալ, շատ աղեկ կրնա ըլլալ... Ի՜նչ, բա՞ն մը լսեցիք որ...

— Մարկոս էֆենտին տեսեր է այս իրիկուն, Շիտակ ճամփան, երկայն ֆեսով մարդու մը հետ կ՚երթա կոր եղեր:

— Ուշ ատեն, Թյունելի մոտերը, դեպի վար կ՚երթան կոր եղեր, ավելցուց Հուսեփիկ աղա տաճկերեն լեզվով:

— Շիտակը ըսեմ, տիկի՛ն, պատասխանեց Կարապետ էֆենտին, ես արդեն սա մարդեն կը կասկածեի կոր քիչ մը: Ինչո՞ւ, չեմ գիտեր, բա՞ն մը լսած եմ, չեմ լսած, բա՞ն մը տեսած եմ, չեմ տեսած... բայց կը կասկածեի կոր: Զգուշանալու է: Հիմակ անանկ ատեն մըն է, որ մարդ ինքզինքեն անգամ կը կասկածի կոր:

— Մինչև հիմա բան մը չըսի, խոսք առավ անդիեն ծերունի մը, բայց քանի որ տեղը եկավ, ես ալ ըսեմ, որ ատ մարդուն վրա բնա՛վ վստահ չէի:

— Իրավ է, վրա բերավ Մարկոս էֆենտի, գիտես քի բան մը ունի վրան:

— Երբեմն կամուրջին վրա կը տեսնամ, արագ֊արագ քալելով կ՚երթա, ըսավ ուրիշ մը:

— Օր մը Պեյխոզ[165] հանդիպեցի իրեն:

— Պեյխո՞զ... Պեյխոզ ի՞նչ գործ ունի:

— Անոր մայրը արդեն ժամանակին շատ խոսված կնիկ մըն էր:

— Հապա հա՞յրը, երկու անգամ թոփ նետած է:

— Աղբարն ալ վերեմեն[166] մեռավ:

— Շատ երես տալու չէ, վարպետությամբ մը ոտքը կտրել տանք մեր տունեն, եզրակացուց տանտերը, հոս ալ գա նե՝ նայեցեք անզգուշությամբ վտանգավոր խոսք մը չփախցնեք բերաննուդ:

Մյուսյու Ժաքին խաֆիե ըլլալը այսպես հաստատվեցավ և վճռվեցավ։

* * *

Ամենեն անվնաս մարդերեն մեկն էր մյուսյու Ժաք: Երեսուն տարեկան պարապ պտտող Բերացի երիտասարդ մը, որ ցերեկը անկողինը կ՚անցըներ իր ժամանակը ու իրիկվան դեմ դուրս կ՚ելլեր սրճարան երթալու և քանի մը օղի խմելու համար: Գիշերն ալ կամ Քոնքորտիայի ու Բալե Քրիսթալի ֆուայեները[167] կը սլքտար[168], կամ ծանոթ ընտանիքներու տունը բոքեր խաղալու կ՚երթար: Ապրուստի որոշ միջոց մը չունենալով՝ ընդհանրապես փոխառություններով կամ թղթախաղեն շահած դրամովը կ՚ապրեր: Հայկական խնդիրը այնչափ կը շահագրգռեր զինքը, որչափ Չինաստանի երկաթուղիներուն խնդիրը։ Ամեն անգամ, որ սրահի մը մեջ օրվան խնդիրներուն վրա խոսք բացվեր, անդիմադրելի պզտիկ քուն մը կու գար վրան, զոր միայն թղթախաղի սեղանին մեջ տեղ բերվիլը կրնար վանել:

Ընտանիքներու մեջ սիրով կ՚ընդունեին զինքը, նախ՝ լավ բոքեր խաղացող մը ըլլալուն, երկրորդ՝ միշտ քովը անտիպ բամբասանք մը գտնվելուն համար: Ամեն անգամ, որ տանտիրուհին.— «Մյուսյու Ժաք, ի՞նչ նոր լուր» հարցներ, մյուսյու Ժաք պատրաստ ուներ էրիկ֊կնկան կռիվ մը, բոքերի առթիվ ծագած վեճ մը, ետ եղած նշանտուք մը կամ ամուսնացած կնոջ մը արկածները իր սիրահարին հետ:

— Ո՜ւր տեղեն ալ կ՚իմանաս, կ՚ըսեին ունկնդիրները հիացմամբ, որուն մյուսյու Ժաք խորհրդավոր ձևով մը կը պատասխաներ.

— Խուշը խապար կը բերե ինծի:

Արդ, մեր վերը հիշած խոսակցութենեն շաբաթ մը ետքը ամբողջ Բերայի մեջ տարածված էր, թե մյուսյու Ժաք լրտես մըն է, թե ամեն օր Զապթիե կ՚երթա ու միշտ խաֆիեներու հետ կը պտտի: Ինք դեռ բան մը չէր իմացած իր վրա պտտած զրույցներեն: Ծանոթները կը շարունակեին ընդունիլ զինքը, բայց առջի մտերմությունը, առջի անփույթ խոսակցությունը չկար իրեն հետ: Սենյակե մը ներս մտած միջոցին սկսված խոսակցությունները կը դադարեին և տանտիկինները լուր չէին հարցներ իրեն:

Իր լրտես ըլլալը առանց դժվարության, առանց քննության, ընդունված էր ամենեն:

— Վա՞յ, ան ալ խաֆիե եղեր է, ըսեր ու անցեր էին:

Վերջապես շշուկը հասավ մյուսյու Ժաքին ականջին.— «Ե՞ս, խաֆիե՞...», և խեղճը զարմանքեն ու բարկութենեն ինքզինքը կ՚ուտեր: Գնաց ծանոթներուն տունը, բողոքեց այդ զրպարտության դեմ: Ամենքն ալ գրեթե միևնույն խոսքերը ըրին իրեն.

— Մյուսյու Ժաք, կարևորություն մի տար, թշնամիիդ մեկը բան մըն է ըսեր է: Մեր ականջն ալ հասավ ատանկ խոսք մը, բայց մենք չե՞նք ճանչնար քեզի:

Ու մեկնելեն ետքը.

— Անամո՜թ, երես ունի տե բողոքելու ելեր է... ա՛յ ասոր վրա աղեկ մը համոզվեցա խաֆիե ըլլալուն:

— Մյուսյու Ժաք իր բողոքներուն անզորությունը տեսնալով՝ ուրիշ միջոցի դիմեց: Սկսավ ազգասիրական հովեր առնել:

— Անպիտան, ըսին ետևեն, ազգասեր կը ձևանա կոր բերներուս խոսք առնելու համար:

Տաճկական կառավարության դեմ խոսեցավ.

— Աներեսը դիտմամբ կ՚ըսե, որ նայի թե իրեն իրավունք պիտի տա՞նք:

Որոշեց բնավ խոսակցության չմասնակցիլ:

— Բիս մարդը բերանը կը կղպե կը նստի, ուրիշներուն ըսածը մտիկ կ՚ընե:

Սուլթանը սկսավ պաշտպանել:

— Ատ էր պակաս, սրիկա՛...

Չէ, ճար չի կա, ազատում չի կա, ուզե չուզե պետք է, որ լրտես մնա:

* * *

Այն ատեն մյուսյու Ժաք լուսավոր գաղափար մը ունեցավ:

— Քանի որ, մտածեց, անպատճառ իբր լրտես պիտի նկատվիմ, գոնե ջանամ օգուտ մը քաղել անկե:

Ալ բողոքեց իրեն տրված ստոր դերին համար: Հագավ լրտեսությունը, ծպտվեցավ անով և սկսավ շահագործել զայն: Պապը Ալիի ցույցին վրա քանի մը ամիս անցեր էր. ձերբակալությունը, խուզարկությունը և բանտարկությունը ամենուն գլխին վրա կը սավառնեին սպառնալից: Մյուսյու Ժաք շարունակեց այցելել ծանոթ ընտանիքներու տունը: Իրավ է, որ առաջվա մտերմությունը ցույց չէր տրվեր իրեն, բայց ի փոխարեն ավելի հարգանքով կը վարվեին հետը:

— Ամա՜ն, գեշ մարդուն հետ գլուխ չելլվիր, հետը աղեկ երթանք, կ՚ըսեին բոլոր անոնք, որոնք «գեշ մարդ» շինած էին մյուսյու Ժաքը:

Ինքն ալ հիմա փոխված էր: Հանդիսական, կարևոր մարդու մը հովերը ուներ. ա՛լ բամբասանքի լուրեր չէր բերեր, այլ ավելի լուրջ բաներու վրա կը խոսեր.

— Էֆենտիմ, այսօր Զապթիեն էի, նորեն քսան հոգի բերին, ամենուն ալ թևերը կապված:

— Հանցանքնին ի՞նչ է եղեր, Ժաք էֆենտի:

Մյուսյու Ժաք՝ Ժաք էֆենտի եղած էր:

— Ի՜նչ պիտի ըլլար, էտեպսիզություն[169], որը նամակ բաժներ է, որը փարա ժողվեր է, որը Հնչակ ցրվեր է... փաշան ըսավ, որ եթե ասանկ երթա, բոլոր տուներն ալ խուզարկել պիտի տա, մանավանդ Բերա ու Գատըգյուղ: Վտանգավոր բան մը ունիք նե՝ մեջ տեղը մի ձգե՛ք, վերցուցե՛ք, ջնջեցե՛ք, ետքը մեծ փորձանք կը բացվի գլխներնուդ... չեմ խառնվիր:

Եվ ընդհանուր բողոք մը կը բարձրանար.

— Ժաք էֆենտի, ի՜նչ կ՚ըսեք, մեր տունը անանկ բան կը գտնվի՞. մենք տերության հավատարիմ մարդիկ ենք:

— Գիտեմ, ճանըմ, գիտեմ, ես արդեն պետք եղածը ըսի փաշային:

— Շնորհակալ ենք, գիտենք, որ դուք մեր բարեկամն եք, հարկավ ձեր շնորհիվ ապահով կրնանք ըլլալ:

— Մի՛ վախնաք, ես հոս կեցեր եմ, փաշան զիս աչքին լույսին պես կը սիրե կոր, ամեն բան իմ խորհրդովս կ՚ընե. ինչ ըլլա նե՝ «Ժաք էֆենտի, սեն նե՞ տերսին պագալըմ[170]» կը հարցնե:

Ու ահա հարգանքն ու պատկառանքը մյուսյու Ժաքի նկատմամբ՝ գրեթե երկյուղածության կը հասներ ամենուն քով:

Ընդհանրապես այդ տեսակ խոսակցությանց արդյունքը կ՚ըլլար հետևյալ օրը Ժաքին կողմե եկած նամակ մը, որով քանի մը ոսկի փոխ կ՚ուզեր: Դրամը կը վճարվեր անմիջապես, նույնիսկ տեսակ մը գոհունակությամբ: Քանի մը ոսկիի փոխարեն այնչա՜փ ազդեցիկ պաշտպանություն մը վայելել այդ անստույգ ժամանակին, անշուշտ մեծ բախտ մըն էր:

Կամաց֊կամաց մյուսյու Ժաք արվեստի մը կատարելությանը հասցուց իր կեղծ լրտեսությունը:

Օր մը հուզված՝ վազեց Ղալաթիա, Հուսեփիկ աղային գրասենյակը:

— Դուն հոս անհոգ նստեր ես, գոչեց, ու չես գիտեր ինչե՜ր կը դառնա կոր գլխուդ վրա:

— Ի՞նչ, հարցուց խեղճը շլմորած:

— Ի՞նչ պիտի ըլլա, խաֆիեին մեկը քեզ ժուռնալ[171] է ըրեր, Քոմիթեեն ես եղեր, իրենց փարաները դուն կը պահես եղեր: Ճանըմ, Հուսեփիկ աղա, ինչո՞ւ ատանկ գործերու մեջ կը մտնաս, ինչո՞ւդ պետք, դո՞ւն մնացիր ազգը փրկող, զավակներու տեր, այդ տարիքիդ մեջ... վաղը գան քեզի բռնեն, տունդ֊տեղդ խուզարկեն, սենյակդ գոցեն, քեզ դատապարտեն կախեն նե՝ ի՞նչ պիտի ընես:

Հուսեփիկ աղա, երեսին գույնը նետած, ահ ու դողի մեջ.

— Ի՜նչ կ՚ըսեք, Ժաք էֆենտի, ի՞նչ կ՚ըսեք, ես Քոմիթե... իրենց փարաները պահե՜մ... ատ ի՜նչ զրպարտություն...

— Ալ կրնաս նե՝ Հյուսնի պեյին հասկցուր դուն զրպարտություն ըլլալը:

— Է՜յ, ի՞նչ ընեմ հիմա... ամա՜ն Ժաք էֆենտի, խելք մը սորվեցուցեք ինծի... ինտո՞ր իմացաք ժուռնալ ըլլալը...

— Զապթիեն էի այս առտու, երբոր խաֆիեն բերավ ժուռնալը, առի ձեռքեն սանկ աչք մը նետեցի վրան. անունդ տեսածիս պես անմիջապես մարդուն ըսի, որ փաշային չի տա ու քովը պահե, մինչև որ գամ, ու վազեցի քեզի... սըտեղեն քսան ոսկի տուր մարդուն ձեռքը դնենք, ազատիս:

Ոսկիները կը համրվին ու մյուսյու Ժաք կը մեկնի:

Մեկիկ֊մեկիկ, Մարկոս էֆենտի, փաստաբան Կարապետ էֆենտի, Սարգիս էֆենտի կը վճարեն իրենց փրկանքը մյուսյու Ժաքին, որ ա՛լ ապրուստը ապահոված՝ աղջիկ կը փնտռե ամուսնանալու համար:

Զ. ԱՆՎԱՎԵՐ ՀԵՐՈՍՆԵՐ

— Միքոն է՛... հետը տեսնվեցա նե՛... զարմանալի բան:

— Եղբայր, մի՛ բռնկիր, խնդիրը քսան ղրուշին վրա չէ, նա կ՚ուզես նե հանեմ տամ, միայն թե հասկնանք, նորեն խաբեբա մը չըլլա: Ո՞վ է ատ Միքո ըսածդ:

— Հերո՜ս, հերո՜ս... մարդուն վրայեն կը վազե կոր հերոսությունը: Տասը տարի կռվեր է, խմբապետ է եղեր: Պատմեց, տեղնի֊տեղոք պատմեց ամեն բան, թվականներով, անուններով: Ծո՜, ատանկ մարդու մը քսան ղրուշ պիտի տաս, ու դժվարություն կ՚ընե՜ս... ծո՛, պատի՜վ է քեզի համար:

— Անշուշտ, եղբա՛յր, քառսուն տամ, բայց...

— Բայց, մայց չի կա. ես ապուշ չեմ, ատ մարդը հերոս է կ՚ըսեմ կոր, լմնցավ:

— Է՜յ, ի՞նչ ըրած է նայինք ատ հերոսդ:

— Ինծի նայե. չեմ ուզեր, որ ատանկ ծաղրական խոսիս իրեն նկատմամբ. վազ անցանք քսան ղրուշեդ: Մնաս բարով:

— Տղայություն մի ըներ, նայե: Գիտես որ ես ալ քիչ շատ հայրենասեր եմ ու ձեռքես եկածը չեմ խնայեր: Շիտակը կ՚ըսեմ, հրացանը չեմ կրնար առնել ու կռվիլ, բայց կռվողներն ալ կը հարգեմ, և երբ պետք ըլլա, կրցած օգնությունս կ՚ընեմ:

— Ես ալ անոր համար քեզի դիմեցի:

— Պատմե, նայինք, ուրեմն, ինտո՞ր ատ մարդը Ալեքսանդրիա ինկեր է:

— Զարմանալի՜ է ասոր պատմությունը: Վանի կողմերը երեք հոգիով անցած տարի կռվեր է չորս օր երկու հարյուր զինվորի դեմ, հետո ութը հարյուր քյուրտ եկեր պաշարեր են զիրենք. տեսեր է, որ ճար չի կա, անցեր է Պարսկաստան: Հոն ութ հոգիե նոր խումբ մը կազմեր ու նորեն հարձակեր է Մուշի կողմերը։ Նորեն օրերով պատերազմ: Այս անգամ Երզնկայեն բանակ մը ղրկեր են իրեն դեմ. գիշեր մը բանակին մեջեն անցնելով հաջողեր է փախչել ու Ռուսաստան անցնիլ: Հոնկե նորեն 12 հոգինոց խումբով մը եկեր է Ալաշկերտի վրա հարձակելու: Ռուս կառավարությունն իմացեր ու անմիջապես բանակ մը ղրկեր է զանոնք արգիլելու համար. մյուս կողմեն՝ թյուրքերը, երկու հազարի չափ, եկեր են արշավանքը արգիլելու: Այսպես խեղճը երկու սարի մեջ մնացեր է ու ամիս մը անընդհատ կռվելե ետքը հաջողեր է ծպտյալ ինքզինք նետել Տրապիզոն ու հոնկե ֆրանսիական շոգենավով մը փախչիլ:

— Ընկերները ո՞վ են եղեր:

— Անունները տվավ ամենուն ալ, գլխավորները՝ Վազգեն ու Արշակ կը կոչվին:

— Վազգեն ու Արշա՜կ, ինքն ալ Միքո՜... ես ատ անունները տեղ մը կարդացի, կարծեմ «Դրոշակի»֊ի վերջին թիվին մեջ: Կեցիր նայիմ:

Ու ոտք ելավ, գնաց սրճարանին անկյունը դրված սեղանին վրա փնտռեց ու գտավ «Դրոշակի»֊ի 31 մարտ 1899֊ի թիվը և հաղթական վերադարձավ:

— Նա, քու հերոսը Գուրուպաշի նահատակներեն է, տարի մը առաջ մեռեր է:

Մյուսը առավ թերթը, երեք հերոսներուն պատկերը դիտեց, հետո կարդաց անոնց հիշատակին նվիրված հոդվածը:

— Ծո՛, վա՜յ, անօրեն, ըսել է այդ մարդը իս խաբեր է՝ Միքոն եմ ըսելով, վա՜յ խաբեբա, վա՜յ աներես...

* * *

Այո՛, խաբված էր խե՜ղճ Սիսակ Անկախյանը, հեղափոխականներու այդ բոցեռանդ, անձնվեր, միամիտ հիացողը: Եվ առաջին անգամը չէր, ոչ ալ վերջինը պիտի ըլլար, ավա՜ղ:

Ալեքսանդրիա, Աթթարինի մեջ ունեցած իր ծխախոտի պզտիկ խանութեն անցած էին ամբողջ անվավեր Արխանյանները, Աշոտ Թաթուլները, Սուրենները, Արտաշեսները, Զավենները, Կարոները: Իր գլխուն թափած էին բոլոր կեղծ Շանթերը, Կայծակները, Փայլակներն ու ամենուն ալ հասած ու ամենուն ալ օգնած էր: Իր տան մեջ երեք ամիս պահած ու կերակրած էր հերոս մը, որ պարզապես դրամանենգության համար ութ տարի Աքյայի բանտը մնալե ետքը հաջողած էր փախչիլ Եգիպտոս: Խելքը միտքը տված հերոսներուն, երեսի վրա թողած էր գործը, որ գրեթե ա՛լ չէր քալեր: Սիկարեթները անպտղաբեր կը սպառեին կրակի ու մուխի սիրահար հերոսներու շրթունքին վրա, որոնք կատաղորեն կը քաշեին անոնց ծուխը, զանոնք մեկ անգամեն բնաջինջ, բնաբարձ ընելու թափով մը, և իրենց քիթեն բերնեն մուխը կը ժայթքեցնեին անլուր հայհոյանքի, կատաղի սպառնալիքի տարափով մը, թուքերու խառնված, անոնց սուլթանին, անոնց Մուհամետին, անոնց կրոնքին դեմ:

— Ձեռքս անցնեին, հրացանս դնեի կուրծքերնուն, քաշեի, գետին փռեի այդ շան զավակները... անպիտաննե՜ր:

Ու հերոսը գետին կը նետեր սիկարեթին ծայրը ու ոտքովը կը տրորեր, կը ճզմեր, կը տափակցներ զայն:

— Աղբա՛ր, բան մը չէ, հազար հոգի ըլլանք, թո՛ղ հազար հոգի տան ինծի, նայե ինչե՜ր կ՚ընեմ: Մե՜կ հատ մը ձեռքես չազատիր...

Ու կ՚երկննար, անողոք, անդիմադրելի, աննահանջելի բազուկը դեպի սիկարեթին տուփը:

— Մարդ, զենք և դրամ, ահա մեզ պետք եղածը, ուրիշ բանի պետք չունինք... սա լուցկին հոս կ՚անցընե՞ս:

— Ծո՛, աղբա՛ր, չես գիտեր ինչե՜ր պիտի ընեինք, ինչպես կարգադրեր էինք ամեն բան... բայց ի՞նչ ըսեմ, աստուծո կրակին գան արգելք եղողները: Նորեն ըրինք, չըրինք չէ, այդ շուներուն մարը լացուցինք, միայն թե պետք եղածին պես չեղավ... օ՜ֆ, օ՜ֆ:

Սիկարեթը արդեն լմնցած է և ուրիշ մը կը հաջորդե անոր: Սիկարե՞թ կը դիմանա ասանկ խոսակցության, ասանկ հերոսին:

Բերանը բաց, ականջը տնկած, հիացիկ, Սիսակ Անկախյան երկու֊երեք տարիե ի վեր մտիկ կ՚ըներ բոլոր այդ խոսքերը, որոնք իրարու կը նմանեին՝ այծյամի մը երկվորյակ ուլերուն պես:

* * *

Հիմա դառնանք մեր պատմության: Սիսակ երբ համոզվեցավ, «Դրոշակ»֊ի ընթերցումեն ետքը, որ դարձյալ անվավեր հերոսի մը զոհ գացած է, բարկությամբ դարձավ իր խանութը, ուր ժամադիր էր Միքոյի, անոր հանձնելու համար բարեկամեն առնելիք ստակը:

— Ասանկ խաբեբայություն չըլլար, պետք է, որ բացատրություն մը ուզեմ իրմե. հերիք քթիս խնդաց երկու շաբաթե ի վեր...

Միքոն երևցավ խանութին առջև, որոշյալ ժամեն քառորդ մը առաջ:

— Ի՞նչ լուր, սիկարա մը տուր նայինք, սա լուցկին ալ անցուր, խահվե մը չե՞ս ապսպրեր: Օ՜ֆ, հոգներ եմ պե, ի՜նչ տաք կ՚ընե կոր այստեղ: Դուն ալ խանութիդ մեջը կը փակվիս կը մնաս կոր, աղբար. ո՞ւր է, ըսիր որ ծովին եզերքը տեղ մը կա եղեր, հոն պիտի երթայինք... պաքո՞ս է, մաքո՞ս է, ինչ խառնախսի է... Ես աս տաքերուն չեմ դիմանար կոր... չեմ վարժված: Սա աթոռը տուր:

Միքոն նստավ և շարունակեց խոսքը.

— Ի՞նչ ըրիր, գացիր տեսա՞ր մարդդ, ստակը տվա՞վ, չէ նե մի գայլու ավետարան կարդաց: Ի՞նչ այդչափ դժվարություն կ՚ընե կոր երկվընե ի վեր... իբր թե մեծ բան մը ըլլար տալիքը: Թող չի տա պե, թող չի տա, վազ անցանք, աստված ողորմած է, անոթի չենք մնար... տվա՞վ:

— Չէ՛, չտվավ, պատասխանեց Սիսակ չոր, կտրուկ ձայնով մը:

— Չտվա՞վ...

— Դուն ինծի չըսի՞ր, որ Շատախցի Միքո խմբապետն ես, Վանեցի Արշակին ու Վազգենի ընկերը:

— Է՛յ, հա՛, ըսի:

— Աղեկ. բարեկամս «Դրոշակ»֊ին նոր թիվը ցուցուց, որուն մեջ երեք հերոսներուն ալ պատկերը կար: Շատախցի Միքոն անցած տարի մեռեր է:

— Վախ զավալլը[172], մեռե՜ր է հե... բացագանչեց կեղծ Միքոն, նոր սիկարեթ մը առնելով... ան ալ գնաց, օ տա կիտտի[173]...

— Եղբայր, գոչեց վերջապես Սիսակ իր խոսակցին աներեսութենեն կատղած, ինչո՞ւ ինծի ասանկ խաբեցիր և ըսիր, որ դուն ես Միքոն, ես ալ պարապ տեղը մարդուն քովը խաղք եղա...

— Վայ կիտի ասլան Միքո, կ՚աշխարեր[174] մյուսը, գլուխը ճոճելով, մեռե՜ր է հե... ինտո՞ր մեռեր է ատ լեռան պես մարդը: Ծո՛, քեզի բռներ՝ ջուրդ կը հաներ: Ան իմ ճանչցած Միքոն է նե՝ անպատճառ տասը հատ թյուրք գետին փռելեն ետքը ինկած է... «Դրոշակ»֊ը ի՞նչ կը գրե կոր նայինք:

— Չեմ գիտեր, պատասխանեց Սիսակ, որուն սրտմտությունը հետզհետե կ՚ավելանար. խնդիրը անոր ինչպես մեռնելուն վրա չէ... սա դուն ինչո՞ւ իս խաբեցիր:

— Խաբելու ի՞նչ կա... ատ Միքո ըսածդ իմ քեռիս կը սեպվի... մեր գեղը Շատախեն օրվան մը ճամփա է. քանի անգամ սուրբ Կարապետին վանքը ճիրիտ[175] խաղացեր ենք մեկտեղ: Դեռ երկու տարի առաջ անոր հարը պապուս արտը ծախու պիտի առներ. նա, կ՚ուզես նե՝ հարցուր վանեցի Կիրակոս աղբոր, որ հոս ժամն է և մեզի աղեկ կը ճանչնա... Խաբել, ատ ի՞նչ խոսք է, զարմանալի բան, քեզի ինչո՞ւ պիտի խաբեմ, ես ալ հայ չե՞մ: Խրիմյան Հայրիկը Վարագա վանքը եղած ատեն իմ պապս վանքին խորուճին[176] էր... մենք ալ հերոս կը սեպվինք:

— Ինչ որ է, մարդը դրամ չտվավ: Բարեկամս, գլխուդ ճարը նայե. ես ալ ավելի բան չեմ կրնար ընել. այսչափ օր է ձեռքես եկածը ըրի: Իմ ալ կարողությունս հայտնի է, կը տեսնաս կոր, կ՚աղաչեմ ինե բան մը մի սպասեր:

— Չես կրնար նե, աղեկ, գոչեց անվավեր հերոսը՝ բարկությամբ ոտք ելլելով... բայց ատանկ խոսելու իրավունք չունիս. քենե բռնությամբ բան չուզեցինք, կոկորդդ չսխմեցինք, փորդ դանակ չխոթեցինք... չես կրնար, լմնցավ: Պարզապես կ՚ըսես, որ չեմ կրնար... բայց երկար չեն ըներ: Տե՛ր աստված, ի՜նչ մարդերու մնացինք: Բարով խերով չիյնայինք աս անիծած քաղաքը: Մնաս բարով:

— Ազատեցանք ձեռքեն, մտածեց Սիսակ ցնծագին:

Չէ՛, դեռ չէր ազատած...

Միքոն քանի մը քայլ առնելեն ետքը հանկարծ դարձավ դեպի խանութ:

— Սըկե քանի մը սիկարա տուր, ըսավ անպատկառ արհամարհանքի շեշտով մը:

— Ա՛ռ:

Այս անգամ «հերոսը» աներևույթ եղավ վերջնականապես:

* * *

Հազիվ ամիս մը անցեր էր:

Սիսակ Անկախյան առտու մը խանութին առջև, աթոռի մը վրա նստած, թերթ կը կարդար, երբ քառասուն տարեկանի մոտ, չոր ու երկայնահասակ մարդ մը դիմացը կեցավ և հարցուց.

— Պարոն, դուն Հա՞յ ես:

— Այո՛, պատասխանեց ծխավաճառը:

— Ո՞ւր է սա մարդուն տեղը, ժամ մըն է կը փնտռեմ կոր, շարունակեց մյուսը, պզտիկ թուղթ մը երկնցնելով:

Սիսակ առավ թուղթը, որուն վրա իր անունն ու հասցեն գրված էր:

— Ես եմ փնտռած մարդդ: Ո՞վ տվավ սա թուղթը:

— Աստեղացի հայերուն տեղերը իմանալ ուզեցի, Մասիսի սրճարանեն տվին:

— Ի՞նչ կա, ըսելիք մը ունի՞ք:

— Ի՞նչ պիտի ըլլա, հայ չե՞նք, օտար երկիր ինկեր ենք, հարկավ իրար պիտի փնտռենք:

— Անանկ է... նստեցե՛ք:

Ու Սիսակ աթոռ մը տվավ իր խոսակցին:

— Նո՞ր եկած եք Ալեքսանդրիա:

— Քանի մը օր կա:

— Ո՞ր կողմեն:

— Հիմա խնդիրը իմ ուր տեղեն գալուս վրա չէ... հոս ի՞նչ պիտի ընեմ, ասոր վրա մտածե: Դուն օտարական չես, հայ ես, քեզի շիտկե շիտակ ամեն բան կ՚ըսեմ... վրաս երկու ղրուշ ունիմ միայն:

— Ձեր անունը ի՞նչ է:

— Մարկոս, Կիրակոս, Թորոս, ինչ կ՚ուզե ըլլա... ինծի սենյակ մը պետք է:

— Տաճկաստանե՞ն կու գաք կոր, հարցուց Սիսակ, որ իր խոսակցին խորհրդավոր ձևերեն սկսած էր հետաքրքրվիլ ու նշանավոր հերոսի մը հոտը առնել:

— Տաճկաստանեն կու գամ, Ռուսաստանեն կու գամ, Հինտիստանեն կու գամ, տեղե մը կու գամ կոր հարկավ: Երկինքեն չինկա...

— Այո՛, բայց գիտեք, պատասխանեց Սիսակ ձեռքերը շփելով, վերջապես, պետք է, որ ձեր անունը գիտնամ գոնե, որպեսզի ըստ այնմ, եթե կարելի է, աշխատիմ օգտակար ըլլալու: Ձեր խոսքերեն դատելով ինծի այնպես կը թվի, թե փախստական հեղափոխական եք... չեմ գիտեր, բայց իմ վրաս այդ տպավորությունը ըրիք:

— Հեղափոխական, ըսավ մարդը գլուխը օրորելով ու ձեռքը շարժելով, է՛հ, եղանք, ըրինք, զարկինք, զարնվեցանք... բայց ի՞նչ օգուտ, դրամ չի կա, մարդ չի կա, զենք չի կա:

Սիսակ անծանոթին կը նայեր աճեցուն հետաքրքրությամբ, որուն կը սկսեր տեսակ մը հիացում խառնվիլ.— «Թերևս Սամսոնցի Մինաս Օղլուն է» — կը մտածեր, որու մասին լսած էր, թե նույն օրերը Ալեքսանդրիա պիտի գար: Ապահով ըլլալու համար հարցուց հանկարծ.

— Սամսոնի կողմե՞րն էիք:

— Աղբա՛ր, քենե բան մը պիտի չկրնամ ծածկել, հասկցա, գոչեց մյուսը... ես Մինաս Օղլուն եմ:

— Չըսե՛ս, եղբա՜յր, գոչեց Սիսակ տեղեն ցատկելով ու մարդուն վիզը պլլվելով:

Երբոր հուզումը քիչ մը հանդարտեցավ, տակավին դողահար ձեռքերով՝ Սիսակ սիկարեթին տուփը առավ և հրամցուց «Մինաս Օղլուին»: Բայց հանկարծ ետ քաշեց տուփը.

— Չէ՛, կեցե՛ք, ձեզի ձեր երկրին՝ Սամսոնի ծխախոտեն տամ. հոստեղ էմբերիալ կ՚ըսեն ասոր. ամենեն բարձր տեսակեն է, Խըտիվին[177] ու Լորտ Քրոմըրին[178] խմած տեսակեն է։

Ու նոր տուփ մը ներկայացուց:

Մարդը առավ սիկարեթը, վառեց ու քաշել սկսավ:

— Է՞, ինտո՜ր է... ասոր հազարը երկու հարյուր հիսուն ղրուշի կը ծախենք:

Մյուսը երեսը ծամածռեց և քմծիծաղով մը պատասխանեց.

— Ասիկա թյություն չէ, սաման[179] է:

Ու շարունակեց ծխել:

Սիսակ թեև բավական նեղացավ իր ապրանքին դեմ ցույց տրված արհամարհանքեն, բայց ձայն չհանեց: Մինաս Օղլուի պես հերոսի մը ներելի էր քիչ մը դժվարահաճություն:

Նույն իրիկունը նորեկը տեղավորվեցավ Սիսակի տան մեջ:

— Ամա՜ն, ըսած էր Սիսակին, չըլլա որ անունս մեջ տեղ հանես... թերևս նորեն Տաճկաստան դառնամ:

Բայց Սիսակի սնափառությունը կարող չէր այդչափ խոշոր գաղտնիք մը երկար ատեն ծածուկ պահել, և երեք օր չանցած ամեն մարդ իմացավ, որ հռչակավոր Մինաս Օղլուն Անկախյանին տունը հյուր է:

* * *

Քանի մը օր ետքը Սիսակի բարեկամներեն մին հևիհև խանութը եկավ:

— Ծո՛, ատ քու մարդդ Մինաս Օղլուն չէ եղեր:

— Ի՞նչ կ՚ըսես:

— Բուն Մինաս Օղլուն առջի օրը եկեր է. հիմա հոս եկած ատենս ալ Մանշեի հրապարակը նստած էր:

Սիսակ ֆեսը դրավ ու դուրս նետվեցավ.— «Երթանք սա մարդը տեսնանք» գոչելով:

Փողոցի ծայրը հանդիպեցավ կեղծ Մինաս Օղլուին, որ խանութ կու գար:

— Աղեկ դեմս ելար, եկուր միասին, ըսավ անոր:

Երեքը մեկ, քսան վայրկյան ետքը, հասան Մանշեի հրապարակը, ուր խումբ մը հայեր նստած էին:

Մոտեցան խմբին:

— Վա՜յ, պարոն Սիսակ, եկուր նայինք, գոչեց նստողներեն մին, եկուր նայե, քեզի ով պիտի ներկայացնենք:

Ու իրենցմե մեկը ցույց տալով ըսավ.

— Մինաս Օղլուն է, Սամսոնցի Մինաս Օղլուն:

— Կը սխալիս բարեկամս, գոչեց Սիսակ, Մինաս Օղլուն՝ ահավասիկ:

Ու իր մարդը ներկայացուց:

Երկու Մինաս Օղլուները ապուշ֊ապուշ իրար նայեցան:

— Աս ի՞նչ բան է, հարցուց խմբեն մեկը դեպի իրենց Մինաս Օղլուին դառնալով:

— Ան ո՞ւր տեղեն Մինաս Օղլու կ՚ըլլա կոր. Աթինա, հայկական ճաշարանը աշճի[180] էր, պատասխանեց մարդը:

— Է՛յ, դո՞ւն երբեն ի վեր Մինաս Օղլու եղար, գոչեց մյուսը իր հակառակորդին. ծո՛, դուն Աղորան խուրու խահվեճիություն[181] ընող Քեմախցի Մովսեսը չե՞ս:

— Է՛հ, ասիկա շատ թոհաֆ բան է, գոչեցին նստողները կոկորդալիր քահքահ մը ձգելով:

* * *

— Ի՞նչ ընեմ, եղբա՛յր, ի՞նչ ընեմ, կը գոչեր քանի մը օր ետքը Սիսակ Անկախյան, երբ բարեկամներեն մեկը անվավեր հերոսներուն մասին իր չափազանց դյուրահավատությունը կը ծաղրեր:— Ինչպե՞ս զանազանեմ ճշմարիտը կեղծեն, ի՞նչ միջոց կա ասոր, չեմ գիտեր: Նայե՛, ծխախոտին համար փորձագետներ կան. մարդիկը տերևը տեսնելուն պես՝ պաֆրա, սամսոն կամ պոխճա ըլլալը կ՚ըսեն: Քարերու համար անանկ. մարդը խոշորացույցը կը հանե, կը նայի ու քեզի կ՚ըսե կե՞ղծ, թե ճշմարիտ ադամանդ ըլլալը: Գինին, նույնպես, պուտ մը կ՚առնե, քիմքին կը քսե, լեզուն կը դարձնե բերնին մեջ ու կ՚ըսե՝ «Ասիկա խաղողի գինի չէ». իսկ հարազատ հերոսը անվավերին որոշելու համար ի՞նչ փորձի դիմելու է...

— Տես, ինչ կ՚ընես, պատասխանեց բարեկամը, երբոր չորս, վեց տասը տարի լեռները կռիվ ըրած հերոս մը ներկայանա քեզի, ձեռքը հրացան մը կու տաս և կ՚առաջարկես, որ զայն լեցնե ու պարպե: Եթե կրցավ ընել՝ ըսել է հարազատ է, եթե ոչ՝ անվավեր... թեև ավա՜ղ, հերոսներ կը ճանչնամ, երիցս հարազատ հերոսներ, որոնք այդ գործողությունը պիտի չկրնային ընել: Գալով նշան առնելու ու նշանին զարնելու, անշուշտ այդչափ պահանջկոտ պետք չէ ըլլալ... արդեն ատիկա մեր խնդրեն բոլորովին դուրս է:

Է. ՀԱԿԱՀԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆԸ

Խորագիրս տեսնելով գուցե քիչ մը զարմանաք, թե ինչպես հակահեղափոխական մը դրած եմ հեղափոխության մակաբույծներու շարքին մեջ: Ընդհակառակը՝ շատ բնական է կարծեմ հեղափոխության մակաբույծները նկատել այն տեսակ մը տիպարները, որոնք 96֊են ի վեր մեջ տեղ ելած են և որոնք հեղափոխությունը ջատագովելով զայն շահագործելե ետքը, հիմակ սկսած են հեղափոխության հակառակորդ ձևանալով ապրիլ, տեսնելով, որ այդ միջոցը ավելի շահաբեր է: Արդ, առանց հեղափոխական շարժման գոյության՝ այս մարդիկը չպիտի կրնային իրենց դերը խաղալ և մտնել այն մարդոց աչքերը, որոնց գրպանեն որոշած են ապրիլ մինչև ետքը: Կը փափաքիմ այդ կարգի մակաբույծներեն ձեզ ներկայացնել նմուշ մը միայն:

* * *

Նախկին վարժապետ մըն է պ. Միսաք, որ Եվրոպա կ՚ապրի իր նախկին աշակերտներու ծնողներուն, որոնք վաճառական են՝ ողորմությամբը:

Հայերենի ուսուցիչ՝ այնչափ միտքը խճողած է լեզվաբանական նրբություններով, որ ա՛լ կարծես քերականական օրենքները ազդած են իր նկարագրի վրա: Բայի մը պես կ՚եղանակավորվի ժամանակներու համեմատ, գոյականի մը պես կը հոլովվի, տերբայի հետ համաձայն է՝ երբ տեր֊բային վաճառական մըն է, միշտ ներկա ընդունելություն է, երբ դրամ տալու երթան իրեն և բացասական մասնիկ՝ երբ դրամ խնդրեն իրմե: Ասկե զատ, հայելիե մարդ մըն է, որ կը ցոլացնե միայն իր վաճառականներուն գաղափարներն ու համոզմունքները,— հարուստ վաճառականի մը սալոնին հղկուն, մաքուր, անարատ հայելին, որուն վրա փոշի մը չես կրնար գտնել, որ բիծ մը չունի: Երբեք հակասության մեջ չէ իր դեմը կեցող վաճառականին հետ, ճիշտ անոր մորուքը, անոր հագուստները, անոր ձևերը կը պատկերացնե, ստրուկ հավատարմությամբ մը:

Իր միակ անձնական սկզբունքը կրնանք բանաձևել սա կերպով.

«Ամեն բանի ժամանակ կա, հեղափոխական ըլլալու ժամանակ և հակահեղափոխական ըլլալու ժամանակ. սողալու ժամանակ և խայթելու ժամանակ. ճառ խոսելու ժամանակ և հանգանակություն ընելու ժամանակ. Մանչեստր երթալու ժամանակ և Մանչեստրեն ետ դառնալու ժամանակ. նախատինքներ ընդունելու ժամանակ և նախատինքները մարսելու ժամանակ. ստակ մուրալու ժամանակ, ստակը պանքան դնելու ժամանակ. նավթի վաճառականները խնկարկելու ժամանակ և մանիֆաթուրայի վաճառականները փառաբանելու ժամանակ»:

Ու հավատարիմ իր սկզբունքներուն ու իր կոչումին, տարիներե ի վեր նարդոսի ու քրքումի պես կը վառի անիկա՝ անուշաբույր՝ այն կուռքերուն առջև, որոնց պատվանդանն են մանիֆաթուրայի կապոցները:

Ամիրաներու ժամանակին պատվելին է ան տիրացուի, հացկատակի, սպասավորի ու վարժապետի վարնոց խառնուրդ մը, որ աղային չուպուխը կը վառե, տղոցը այբուբեն կը սորվեցնե, ծառաներուն հետ կերակուր կ՚ուտե ու սեիսին[182] կնոջը կը քծնի: Աղային տոնախմբության ուղերձ կը գրե, երբոր զավակը ամուսնացնե՝ հարսներգ կը գրե, երբոր զավակը մեռնի՝ ողբերգ կը գրե, ու այսպես կ՚ապրի:

Պ. Միսաք, ինչպես ըսի, անմիջական շարունակությունն է այդ տիպարին. նույն մարդը՝ տարբեր՝ եվրոպականացած տարազով: Անարգ հոգի մը, որուն համար ամեն հարուստ՝ «պերճաշուք իշխան» ու «անզուգական բարերար» կամ «մարդասեր» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի կին՝ «չնաշխարհիկ ձիրքով օժտված՝ զարգացյալ ու գեղանի հայուհի» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի սպասավոր՝ «հավատարիմ ու անձնվեր ծառա» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի ձի «գեղաբաշ, փրփրերախ ու քաջավազ երիվար» մըն է, որուն համար ամեն հարուստի կոշիկ՝ «նրբահյուս, վայելչաձև ու կակղամորթ ոտնաման» մըն է:

* * *

97֊ին էր, երբ պ. Միսաք չեմ գիտեր քանիերորդ առաքելությունն ըրավ Մանչեստր: Հազիվ քաղաք հասած՝ սկսավ իր այցելությունները վաճառականներու գրասենյակը: Պ. Միսաք տասնըմեկ տարիե ի վեր վարժեցուցած էր զանոնք տարին մեկ֊մեկ ոսկի վճարելու իրեն, ի փոխարեն այն գովեստներու, զորն պարբերաբար կ՚ըներ անոնց, առնվազն ամիսը անգամ մը: Սակայն վաճառականները ասով չէին գոհանար և իրենց վճարած այցագինին փոխարեն իրավունք ունենալ կը կարծեին նաև հսկելու իրենց պաշտպանյալին խոսքերուն ու գործերուն վրա, այնպես որ պ. Միսաք ոսկին փրցնելե առաջ, պարտավոր էր իր մեկ տարվան խոսքերուն ու գործունեության հաշվեհամարը իրենց հավանությանը ներկայացնել: Արդ, 97֊ի առաքելությունը բավական փշոտ էր իրեն համար, որովհետև նախորդ տարին հեղափոխության ջատագովը ելած էր ընդհանուր հոսանքին հետևելով ու քիչ մըն ալ քաջալերվելով նույն այդ վաճառականներեն:

Հետևինք իրեն իր մեկ քանի այցելություններուն:

Պ. Միսաք կը մտնե գրասենյակ մը: Վաճառականը՝ սեղանի մը առջև նամակ կարդալու զբաղած է: Պ. Միսաք, դռան քով, գլխարկը ձեռքը, ժպտուն կը սպասե, որ ընթերցումը ավարտի: Վաճառականը՝ վերջապես հաճելով նշմարել զինքը.

— Հա՛, դուն ես, նորեն եկա՞ր... նստե նայինք. (քիչ մը խիստ) խոսելիք ունիմ քեզի:

Պ. Միսաք կը նստի աթոռի մի ծայրը, աթոռին երեք չորրորդ մասը պարապ թողլով:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Ի՞նչ երեսով եկար, ծո՞:

ՄԻՍԱՔ (միշտ ժպտուն).— Անցած տարվա երեսովս, հի՛, հի՛, հի՛...

Չմոռնամ ըսելու, որ պ. Միսաքի խոսակցության միակ աղն է բառախաղներ ու թեքերլեմներ[183], որոնք վաճառականներու շատ թոհաֆին կու գան երբեմն: Այդ շուկայի սրամտության պ. Միսաք կ՚ընկերացնե ապուշ, անարտահայտիչ ծիծաղ մը, զոր հարուստների քով «հի՛, հի՛, հի՛» ձևով կ՚արտաբերե և ծանոթներուն քով «հա՜, հա՜, հա՜»:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (բարկությամբ).— Աս վայլե՞ց եղածները... էտեպսիզության երեսեն այնչափ մարդ ջարդվեցավ, ամեն բան տակնուվրա եղավ, առուտուրը դադրեցավ...

ՄԻՍԱՔ.— Իրավունք ունիք, էֆե՛նտի, իրավունք ունիք, միայն թե՝ եթե շնորհք ընեք որ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (ավելի բորբոքված).— Ամենքդ ալ ավազակներ եք, գողեր եք, անբարոյական արարածներ եք...

ՄԻՍԱՔ.— Շատ շիտակ է, էֆենտի, բայց ներեցեք որ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Կախելու է, կախելու է ձեզի պես մարդիկը:

ՄԻՍԱՔ.— Շատ ճշմարիտ է, էֆենտի, բայց կը հաճի՞ք որ պզտիկ...

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Անամո՛թ...

ՄԻՍԱՔ (պաղատագին).— Էֆենտի, հանդարտեցեք, կ՚աղաչեմ, ես ալ հասկցա հիմա, որ սխալ ուղղության կը հետևիմ կոր եղեր, վստահ եղիք, որ ձեր բոլոր արդարացի դիտողությունները, զորոնք ազնվություն ունեցաք ինծի հայտնելու, նկատողություն պիտի առնեմ և ըստ այնմ պիտի վարվիմ ասկե ետքը: Ա՜խ, էֆենտի, խաբվեցանք: Սուլթանը Բառոլ տոնեոռ տվավ Սալզպըրիին, որ հայկական խնդիրը պիտի կարգադրե, ես ալ հավատացի: Բայց հետո Բառոլ տեոներ[184] եղավ... հի՜, հի՜, հի՜: Այս թյուրքերը ասանկ են... տեսեք Բարիզ իրարու քոնֆեդի կը նետեն, իսկ Պոլիս իրարու քոֆդի կը նետեն[185]... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (գրպանեն ոսկի մը հանելով).— Առ... բայց ասկե ետքը խելքդ գլուխդ ժողվե... ատ ձեր անխելք ըրածներովը օգուտ մը չըլլալե զատ, պարապ տեղը մեր առուտուրին վնաս կ՚ընեք կոր:

ՄԻՍԱՔ (դրամը գրպանելով).— Շատ իրավացի, շատ ճշմարիտ, շատ արդար դիտողություն մըն է ձեր ըրածը: Վստահ եղիք, որ ամենալուրջ նկատողության պիտի առնեմ. շնորհակալ եմ: Ձեր ազնվափայլ տիկնոջ ու սիրասուն զավակներուն ամենախորին հարգանքներս, կ՚աղաչեմ չմոռնաք հաղորդելու: Մնաք բարով:

Կես ժամ ետքը պ. Միսաք կը ներկայանա ուրիշ գրասենյակ մը: Վաճառականը թիկնաթոռին մեջ ընկղմած անգլերեն թերթ մը կը կարդա:

ՄԻՍԱՔ.— Զբաղվա՞ծ եք արդյոք, էֆենտի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Չէ՛, նստե նայինք, նորեն փարա ուզելո՞ւ եկար. տարի մը եղա՞վ:

ՄԻՍԱՔ.— Եղավ, հապա. այս առտու ճիշտ տարին լրացավ:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ.— Ի՞նչ կա չի կա (հեգնական). Սալզպըրին կարգադրե՞ց հայկական խնդիրը:

ՄԻՍԱՔ.— Սալզպըրի չէ. սալթ պորու... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (խնդալով).— Է՜յ, Հանոթոն[186] բան մը չըրա՞վ:

ՄԻՍԱՔ.— Ամոթուն ծածկվեցավ... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (ինքնահավան).— Մենք ձեզի առաջուց ըսինք, մյուսյու, ատանկ խայտառակ կերպով գործ չի տեսնվիր, Եվրոպան բան մը ընելիք չունի, պարապ տեղը առուտուրին վնաս կը հասցնեք կոր: Հեղափոխությունը զենքով կ՚ըլլա, էֆենտի՛մ, զենքով:

ՄԻՍԱՔ.— Շատ իրավացի է: Հաղթանակ տանելու համար հաղթ դանակ պետք է... հի՛, հի՛, հի՛:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (միշտ հեգնական).— Մեր հեղափոխական պարոնները ի՞նչ ջուրի մեջ են, նորեն հեղափոխություն կ՚ընե՞ն կոր:

ՄԻՍԱՔ.— Հիմակուհիմա տեղափոխություն կ՚ընեն կոր... հի՜, հի՜, հի՜:

ՎԱՃԱՌԱԿԱՆԸ (գրասեղանին դարակեն ոսկի մը կը հանե ու պ. Միսաքի կու տա).— Ինչ որ է, ասկե ետքը խելքդ գլուխդ ժողվե ու խոհեմ վարվե, քեզ նայիմ, երթաս բարով:

ՄԻՍԱՔ.— Շնորհակալ եմ, ձեր ըսածները խորին ուշադրության առարկա պիտի ընեմ, վստա՛հ եղեք: Հաճեցե՛ք, կը խնդրեմ, ամենախորին հարգանքներս մատուցանել ձեր ազնվափայլ տիկնոջ ու սիրասուն զավակներուն: Մնաք բարով... ցտեսություն:

Ու այսպես այցելությունները կը շարունակվին մինչև իրիկուն ու հաջորդ օրերը:

Պ. Միսաք իր առաքելության միջոցին կը տեսնա, որ վաճառականները բոլորովին հակառակ դարձած են հեղափոխության և հետևաբար ինքն ալ կ՚ուղղե իր ընթացքը:

* * *

Անկե ի վեր «հակահեղափոխական» է խոսքով, գործով, հագուստով ու շարժումներով:

Հեղափոխականները կը հարվածե, հեղափոխությունը «ապաժաման» կամ «տարաժաման» կը գտնե, կարմիր վզնոցի տեղ սև կամ մանիշակագույն վզնոց կը դնե, րըտենկոթը կոճկած կը քալե ու խոսած ժամանակ բազուկը նվազ կը շարժե, քան 96 թվականին սկիզբները:

— Ես արդեն Ներսես Վարժապետյանի օրեն ի վեր հակառակ եմ հեղափոխության, կ՚ըսե այն հարուստներուն, որոնց տունը կը ճաշե երբեմն, մենք պետք է ամեն ջանք ընենք, որպեսզի առևտուրը չվնասվի, վաճառականությունը զարգանա, երկրին վարկը բարձրանա: Հոն է մեր փրկությունը:

— Աֆերի՜մ, շատ ճշմարիտ է, կը պատասխանե վաճառականը:

— Նավթը որչափ տարածվի ասիական գավառներուն մեջ, այնչափ պիտի լուսավորվին հայ գավառցիները, կը շարունակե պ. Միսաք:

— Շատ շիտակ է:

— Ենթադրեցեք, որ մանիֆաթուրայի խանութներ բացվին ամեն հայաբնակ գյուղերու մեջ, ի՜նչ մեծ բարիք մը պիտի եղած ըլլա մեր թշվառ եղբայրներուն համար, որոնք այսօր կիսամերկ կը պտտին զգեստ չունենալնուն:

— Շա՜տ իրավացի դիտողություն:

* * *

Բայց չհուսահատինք իրմե. այն օրն, ուր նավթն ու մանիֆաթուրան հաշտվին հեղափոխության հետ, պ. Միսաք մեջ տեղ պիտի ելլե կարմիր վզնոցով մը, ձեռքը գրիչ ու սուր ու «Ձայնը հնչեց» պիտի երգե:

ԻՖՈԴՐԱ
(նորավեպ)

Առ Հ. Ալփիար

Ա.

Հեյբելի կղզին[197] ենք, նավամատույցին զբոսարանը. կիրակի, երաժշտություն. առաջին շոգենավը եկած է, երկրորդը՝ կու գա. խուռն բազմություն։

Ո՞վ է սա գեղանի հույն աղջիկը որ մեզ կը դիտե իր երկնագույն ծավի աչքերով.— նույն ինքն մեր վիպակի դյուցազնուհին՝ օրիորդ Իֆոդրա։ Այս տարի, գարնան, լրացուց իր քսաներորդ տարին. երկայն հասակ, նուրբ իրան, պաշտելի կուրծք մը. աչքերը՝ նշաձև, կը վառին սիրագրգիռ նայվածքով. Սողոմոն չպիտի վարաներ անշուշտ Եսեբոն Բաթրաբբիմի դրանը քով եղող ավազաններուն նմանցնելու զանոնք։ Քիթը՝ վարդագույն և թրթռուն ռունգներով։ Եռանդուն բերան մը ունի, միշտ կիսաբաց, ցույց տալու համար շարք մը ակռաներ, ողորկ, ձյունագույն որոնցմե կոտրտվիլ իրավ անճառ հեշտություն մը պիտի ըլլար։ Ո՜վ Իֆոդրա, այտերդ քողիդ տակեն նուռի կտորներու կը նմանին։ Իբրև զաշտարակն Դավթի պարանոց քո՝ որ շինյալն է ի Թալպիովթ։

Իսկ Իֆոդրայի մարմնույն ամբողջությունը սխրալի բան մը. կոհականման վետ վետ մարմին մը, պարզ այլ շնորհաշուք արդուզարդով մը ավելի ցայտուն։ Հարդյա լայնեզր գլխարկ մը՝ հարսնուկներով ու մարգարտածաղիկներով պճնազարդված, որ իր մեջ կ՚ամփոփե առատ խարտյաշ մազերը, ազատորեն ցույց տալու համար համբուրելի ծոծրակ մը։ Վարդագույն շրջազգեստ մը հագած է, եթե կ՚ուզեք կապույտ թող ըլլա, միայն թե զգեստ մը հագցնենք։ Մետաքսյա լայն գոտի մը կը սեղմե իր բարակ մեջքը՝ որպեսզի քիչ մը ավելի դուրս ցայտե մսեղ և հեշտաբույր լանջքը։ Գուլպաները մոխրագույն՝ իբրև ծնկակապ ունին ոսկեգույն ժապավեններ. այս ետքի մանրամասնությունը պարզ ենթադրություն մըն է։ Իսկ իր փոքրիկ, քնքանուշ ոտքերը բանտված են բաց գույն դեղին նրբամուճակներու մեջ։ Եվ այս ամենուն հետ, շնորհալի թեթև քալվածք մը, չարաճճի ծիծաղ մը, որ չեմ գիտեր ինչու հուսահատություն, բուռն մոլեգնություն մը կու տա մարդուս. և բնածին վարպետություն մը վեր վերցնելու շրջազգեստը՝ ցույց տալով ոտքին պճեղն այնքան որքան կը փափաքիք։ Վերջապես եթե թևերը կտրենք և ճերմակ սավանի մը մեջ պլլելով տանինք դնենք Իֆոդրան Լուվրի թանգարանը, պատվիրելով որ ձայն չհանե, վստահ եղիք թե աշխարհի բոլոր ճաղատ հնագետները չպիտի կրնան զանազանել զինքը Միլոյի արձանեն[198]։

Սիրահարեցա՞ք իրեն, լավ ուրեմն, ապահով կրնամ ըլլալ թե չպիտի խնդաք պ. Տիրանին վրա։

Բ.

— «Վիկտոր Հյուգոյի անտիպ գործերուն թարգմանիչը». ընդհանրապես այս տիտղոսին տակ կը ներկայացվի պ. Տիրան։ Քսանևչորս տարեկան երիտասարդ մը՝ պաշտոնյա վարչության մը մեջ։ Գլուխը սեխ մըն է, սեխ մը որ դերբուկներ ունի, քիթը, աչքերը, բերանը։ Բնությամբ զվարթ, երբեմն միայն մելամաղձիկ ժամեր կ՚ունենա և տխուր, անբարբառ ձեռն ի ծնոտի կը մնա, «Գոլ կամ ոչ գոլ»֊ի վրա խորհողի մը պես։ Սովորաբար դրամական անձուկ կացությունն է պատճառ իր այդ մռայլ կերպարանքին որ պարբերական տենդի մը կանոնավորությամբ գրեթե միշտ, ամեն ամսու 20֊են մինչև 30 կը տևե և բորբոքման ծայրագույն աստիճանին հասնելե ետքը հանկարծ տեղի կու տա խոլ զվարթության մը։

Շաբաթ օրերը կ՚ածիլվի ու Հեյբելի կ՚երթա ուր կ՚անցունե կիրակին։

Ա՛լ բոլոր օրը տոն մըն է ցնծուն, աղմկալից։ Նավակով պտույտ, էշով Չամ Իլիմանի երթալ, առանց հետևանքի քիչ մը սիրահարություն և առատ օղի իր զբոսանքին կարկառուն մասերը կը կազմեն, օղին մանավանդ։ Տեսակ մը պատկառանք կը զգա այդ ըմպելիին դիմաց. մեկեն ի մեկ չկրնար պարպել գավաթը, պետք է որ գոնե քանի մը րոպե սանկ՝ օդին մեջ՝ ձեռքը բռնե, հիացիկ նայվածք մը նետե վրան և ապա ումպ ումպ խմե երկյուղածորեն։

Եվ եղավ որ կիրակի առտուն պ. Տիրան Հեյբելիի նավամատույցին զբոսարանը նստած էր օղիի վեցերորդ գավաթը խմելու պատրաստությունը կը տեսներ, երբ հանկարծ,— միշտ հանկարծ կ՚ըլլան ասանկ բաներ,— Իֆոդրան երևցավ զբոսարանին մեջ։ Երևցավ իր նուրբ իրանովն, իր պաշտելի կուրծքովն ու սիրագրգիռ նայվածքովը։

Պ. Տիրան նշմարեց զանի, նայեցավ, տեսավ ու դիտեց։ Երբ օղիին գավաթը սեղանին վրա դրավ, գավաթը պարապ էր։ Խմեր էր առանց գիտնալու։

Կուպիդոն իր սիրաբորբոք նետը մխեր էր խեղճին սիրտը։

Եվ ամենքը այնչափ արագ կատարվեցավ որչափ գուցե չէր կատարված «Եղիցի լույս»֊են ետքը «Եղև լույս»֊ը։

Գ.

Հո՛ն, Հեյբելի, եղևնիներու անտառակին մեջ քայլամոլոր, տժգույն՝ ինչպես են ամեն դասական սիրահարները, պ. Տիրան ման կու գար մտածկոտ ու տխուր, ձեռքը բռնած Վերտերի[199] թարգմանության երկրորդ տպագրությունը։

Շաբաթ մը անցեր էր այն օրհնյալ կամ անիծյալ օրեն ի վեր, ուր տեսեր էր այդ անծանոթ աղջիկը, առաջին անգամ։ Սակայն ա՛լ անծանոթ մը չէր այն իրեն համար, տեղեկություններ հավաքած էր ու գիտեր անոր անցյալն ու ներկան։ Քիչ շատ ունևոր ծնողքի զավակ՝ Իֆոդրա լավ կրթություն մը առած էր Աթենքի մեջ, ուր կը բնակեին ինքն ու ծնողքը, այլ հետո, իր հոր մահեն ետքը, մայրն ու աղջիկը եկած էին հաստատվիլ հոս՝ ուր բնիկ Պոլսեցի ըլլալով՝ իրենք ազգականներ ունեին։ Իֆոդրա նշանված էր Աթենք բնակող հարուստ սեղանավորի մը տղուն, որ երկու ամիսեն պիտի գար պսակն ընելու և ապա երթար իր կնոջ հետ, Մարսիլիա հաստատվելու համար։

Եվ այս ամեն գաղափարները, սեղանավոր, հարուստ, նշանված, պսակ, երթալ, գալ և այլն միանալով պ. Տիրանի գանկին տակ՝ ամեհի, այլանդակ, ուրվատեսիլ կերպարանքներ կ՚առնեին և կարծես մակարյան խուլ կաքավ մը հորինելով հոն, ջարդուբուրդ կը հանեին իր ուղեղին մյուս բոլոր մտածումները։ Հետևություն մը, սոսկալի հետևություն, առաջ կու գար այս ամենեն,— «պետք է մեռնիլ, ուրիշ ճար չի կա»։

Վերտեր ինձմե ավելի երջանիկ եղավ, կը մտածեր պ. Տիրան, կը տեսնվեր Շարլոտի հետ և սերը կը հայտներ անոր, մինչև իսկ գործը բավական առաջ տարավ՝ գոնե իր կյանքին ետքի օրերուն մեջ, և ապա ո՞վ գիտե... Իսկ ես, հայ Վերտերս, այդ բախտն ալ ունենալու հույս չունիմ։ Անոր մոտենալու ամեն փորձ հակառակ արդյունք տվավ։ Մեռնիլ, այս է անհույս սիրահարի մը վերջին ապավենը։

Մտածում մը զինքը կը սրտապնդեր։

— Դուրյան ալ ինծի պես պիտի ըներ։

Բայց մեռնիլ կա մեռնիլ ալ կա, ինչպես տրցակ կա տրցակ ալ կա։ Թոքախտահար մեռնիլ անշուշտ պարագային ամենեն հարմար բանաստեղծական մահն էր, բայց, ավա՜ղ, ամեն մարդու տրված չէ այդ բախտը և հարկ էր հրաժարիլ այս վարդագույն երազեն։

Այսպես, մռայլ խորհուրդներու և թավ անտառակին մեջ միանգամայն մոլորելով, պ. Տիրան առաջ կ՚երթար, տժգույն ինչպես են ամեն դասական սիրահարները։

* * *

Թողունք որ երթա և մենք վերադառնանք մեր գործին։ Դեմն ելլող աղջկան հետ սիրահարիլ իմաստություն չէ կարծեմ («բարոյականի» ալ հակառակ է, եթե չեմ սխալիր), իսկ հուսահատ սիրահարի մը դողդոջ քայլերուն հետևիլ՝ պարզապես տխմարություն է։

1893

ՀՈԴՎԱԾԻ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երբեմն, գուցե շատ անգամ, ցրիչն առտուն կանուխ նամակ մը կը բերե ձեզի, որուն պահարանը թղթադրոշմներով ծածկված է։ Անտարբերությամբ կը բանաք, որովհետև ա՛լ վարժված եք օրը հարյուր նամակ ընդունելու, և մանավանդ վստահ եք, որ սիրագիր մը չէ ան։ Հեռավոր գավառի մը մեկ կորսված անկյունեն կու գա գիրը, բարակ գծավոր թղթի վրա մանիշակի գույն մելանով, վեց կամ ութը երես հոդված մըն է։ Վարժ աչք մը՝ այդ թուղթը տեսնելով կրնա գուշակել թե ինչ սրտմաշուք տքնությամբ գրողը ջանք թափած է իր ամբողջ գրվածքը, առանց պզտիկ արատի մը, առանց քերթուքի մը ի գլուխ հանելու. քա՜նի քա՜նի անգամ վերստին օրինակած, որչա՜փ թերթ սպառած ու գրիչ փոխած է։ Որին ոճն ալ, հինցած ըմբռնումներու շնորհիվ, անճանաչ, արվեստակյալ ոճ մը, բնականեն հեռանալու տարօրինակ կարոտով տոչորուն՝ մինչև որ մեյմեկ անել լաբյուրինթոսի փոխած է ամեն մեկ պարբերությունը։ «Մեր վարժապետը անանկ խորունկ կը գրե, որ Սատանան ալ մեջեն չկրնար ելլել».— գրողին համար մեծագույն գովեստն է եղեր ատենոք։ Խոստովանեցե՛ք որ շատ անգամ այդ տեսակ գրվածքներու մեջեն իրա՛վ... չեք կրնար ելլել։ Թերևս հազիվ կեսը կը կարդաք ու զայն կը նետեք զամբյուղին մեջ, այն զամբյուղին, որու վրան կրնաք՝ քիչ մը փոփոխելով գրել Տանթեի «Դժոխքին» արձանագրությունը. «Հոս իյնողն ա՛լ լույս չպիտի տեսնե»։ Պզտիկ խղճի խայթ մը չի՞ կսկծեր ձեր սիրտն երբ այսպես խավարի կը դատապարտեք գրվածք մը, որու համար գիտեք թե հեղինակը որչափ աչքի լույս թափած է։ Եվ ի՜նչ է նյութական հոգնությունը այն հոգեկան տագնապներուն քով՝ զորս այդ քանի մը երես գրվածքը պատկառած է գրողին, գրել միտքը դրած օրեն մինչև հոդվածը ղրկելուն օրը։ Հապա «պիտի տպվի՞ թե չպիտի տպվի»֊ի տենդային մաշեցուցիչ սպասումը։ Գեթ կարելի՜ ըլլար ժամ մը առաջ չտպել, որպեսզի խեղճին անհամբերությունը սահման մը ունենար։

Այս հոգեկան տագնապները, զորս գիրն անկարող է մատնելու, ինչպես քիչ շատ կը մատնե նյութականները, գուցե բավական ծանոթ չեն ձեզի և ասոր համար շատ անգամ կը հորդի զամբյուղը։ Ես որ անգամ մը հանդիսատես եղա այդպիսի գրության մը ծնունդին ու, ավա՜ղ, մահվան, եթե երբեք խմբագիր ըլլայի,— ոսկեզօծ երազ մը չէ որ կ՚ընեմ,— ներե՛ցեք գործածելիք բացատրությանս ձևին, ձեզի չափ քարսիրտ չպիտի ըլլայի։

* * *

88 թվականին Մուղայրուն կը գտնվեի։ Անթաքիայեն չորս ժամ հեռու՝ դեպի ծովեզրը՝ հովտի մը մեջ ֆելլահի[200] պզտիկ գեղ մը, ստորոտը Ճեպել Սիմուն լերան, որուն գագաթը դեռ կը տեսնվին այն քարերու հատորները, որոնց վրա Սուրբ Սիմեոն Սյունակեցի երեսունըվեց տարի կայնած մնաց։ Վարդավառեն օր մը առաջ գացինք Եոնուլուխ, մեզմե քիչ մը անդին լեռներու մեջ կորսված հայաբնակ գեղ մը։ Ազնվաշուք Աբրահամ աղա Շինազ հյուրընկալեց մեզի, այո՛, ազնվաշուք որչափ մեր հոստեղիները, սա տարբերությամբ միայն որ եթե հոս ազնվաշուքները ավելորդ անկողին մը չունեին իրենց թաղի եպիսկոպոսին փոխ տալու, ազնվաշուք Աբրահամ աղա Շինազ երեսուն հոգիի համար միշտ անկողին ու սեղան ունի պատրաստ. նույնիսկ անոնց համար շինել տված է հատուկ հյուրանոց մը, որ ամբողջ գեղին մեջ միակ տունն է կղմինտրով շինված ու աղյուսով ծածկված, մեղա՜, մեղա՜... աղյուսով շինված ու կղմինտրով ծածկված։

Բոլոր Եոնուլուխ նույն միջոցին իրարանցումի մեջ էր։ Պատմենք խնդիրը։

Գեղին վարժապետը, Մարաշի դպրոցին նախկին աշակերտներեն մին, կարդալով «Արևելք»֊ի մեջ գավառական թղթակցություն մը ինքն ալ բարի նախանձ մը ունեցեր է այդ ձևով նամակ մը գրելու և իր այս խորհուրդը մտերմորեն հայտներ է տերտերին, որ Աբրահամ աղային ականջը դրեր և ահա բերնե բերան գեղին մեջ տարածվեր է։

Եոնուլուխի մեջ կա նաև բողոքական պատվելի մը, նախկին ձիապան Կիպրոսի անգլիական հյուպատոսին։ Կաղ, անձև մարդ մը, անմարսելի՝ իր խոսքերով և անտանելի՝ իր հավակնությամբ։ Երևակայեցեք տգետ մը որ իրմե ավելի տգետներե շրջապատված է։ Պատվելին ու վարժապետը ծուռ աչքով կը նային իրարու, միջնորդներու բերնով հարցումներ կ՚ընեն ու պատասխաններ կ՚ընդունին. պատվելիին կրոնական հարցեր կը հուզե, վարժապետը գրաբար քերականութենեն խնդիրներ կ՚առաջարկե։

— Եթե գիտուն է, թո՛ղ հավալուսնը հոլովե, լուր կը ղրկե վարժապետը։

— Թո՛ղ սաղմոսի սա՛ տունը մեկնե, կ՚ըսե պատվելին. «Տերոջը ձայնը եղնիկները կը ծնեցնե ու անտառները կը մերկացնե»։

Բայց երբեք երես֊երեսի չեն եկած։ Գեղացիներու մեծ փափաքն է օր մը զիրենք միասին բերել ու հակաճառել տալ։ Աքաղաղի կռիվ, որմե միշտ հաճույք կը զգա գեղացին։

Արդ, պատվելին ալ կ՚իմանա թե վարժապետը հոդված մը գրելու կը պատրաստվի և արհամարհական խոսքեր կ՚ընե։ Լուրը կը բերեն վարժապետին որ այս հարվածին չի կրնար հանդուրժել։ Կը ժողվվին Աբրահամ աղայի տունը և վերջնականապես կ՚որոշեն՝ որ հոդվածը գրվի և որպեսզի վարժապետը հանգիստ խոկա ու գրե, դպրոցը ամիսի մը չափ կը փակեն։ Լաճերուն ուրախությունը չափ ու սահման չունի, ամիս մը անընդհատ, օրն ի բուն տանիքներուն վրա կը վազվզեն՝ տաք արևին ներքև, ընկուզի կեղևներ նետելով աղբյուրեն դարձող աղջիկներուն, որոնք իրենց անմեղուկ անեծքը կը տեղան հոդվածին ու վարժապետին գլխուն։

Եվ վարժապետը կը գրե ու կ՚ավրե շարունակ, մինակուկ քաշված իր խցիկը. մեկը չունի որ խելք հարցնե, թեև հոս ու հոն կը փսփսան, որ Փիդիասի մոտակա գեղին վարժապետը քանի մը անգամ եկեր գացեր է հոդվածագրին մոտ, բայց ես կը կասկածիմ որ պատվելիին տարածած մեկ չար շշուկը չըլլա ասիկա։ Վերջապես հոդվածը կ՚ավարտի և ատենն էր։ Ամբողջ գեղը մեծ շունչ մը կ՚առնե. տարակույսը սկսած էր պատել միտքերը, պատվելիին հեգնությունները ժպիրհ կը դառնային և գեղացիները, քիչ մը շլմորած, ինչ դիրք բռնելնին չէին գիտեր։

Վարդավառին երբ հոն հասանք պատրաստ ու մաքուր ալ գրված էր և վարժապետը պիտի կարդար ջոջերուն առջև։

Ու հավաքվեցանք Շինազ Աբրահամ աղայի տունը, ախոռին վրա գտնված ընդարձակ սրահին մեջ։ Աբրահամ աղա էնթարին[201] հագած՝ պատվո տեղը բազմած էր, նառկիլեին պատիճը բերանը, քովն էր խեղճուկ տերտերը, աղտոտ ֆես մը գլուխը, բոպիկ ոտքերը կարմիր եմենիներուն մեջ ամփոփած։ Աբրահամ աղայի տղաքը՝ Գաբրիել ու Սիմոն և փեսան՝ Խաչեր աղա ու գեղին մյուս ջոջերը կարգով նստած էին, լռին, երկյուղած։ Անկյուն մը ծալապատիկ կծկտած էր Օհան չորպաճի, յոթսուն տարեկան ծերուկ մը որ ատենոք գեղին մեծն է եղեր և ունեցած այն դիրքը, զոր այժմ Աբրահամ աղա գրաված էր։ Օհան չորպաճի վես, կռվարար ու միանգամայն զվարճախոս մարդ մըն էր և Աբրահամ աղայի դեմ ուներ խուլ հակառակություն մը որ երբեմն դուրս կը պոռթկար կծու ակնարկություններու ձևին տակ։

Ընթերցումն սկսավ։ Առանց բռնահանգի տեսակ մը գրական երեկույթ, այնպես չէ՞, Գատըգյուղեն հազարավոր մղոններ անդին ու տարիներ առաջ, «Արևին տակ նոր բան չի կա»,— կ՚ըսե Սողոմոն իմաստուն։

Ողորմելի բան մըն էր գրածը, խրթին, ուրկե բան մը չհասկցանք։ Տեղ մը Աբրահամ աղայի անունը հիշեց գովեստներով, պետք էր տեսնել Աբրահամ աղայի դեմքը այդ վայրկենին։ Սիգաբար պեխերը կ՚ոլորեր, հաղթական ակնարկը ժուռ ածելով բոլորտիքը։ Տերտերը նուրբ քաղաքագիտության փորձ մը տվավ վարժապետին ըսելով.

— Պարո՛ն, այդ կտորը մեյ մըն ալ կարդա, աղեկ մը չիմացա։

Եվ վարժապետը վերսկսավ իր գովեստին ընթերցումը։ Այն ատեն Օհան չորպաճի ոտքի ելավ ու.

— Վա՜յ մեր էշուն ջուր տալու մոռցա ու խեղճը կը զռա, ըսելով դեպի դուռը հառաջացավ ու հանկարծ կայնելով տերտերին առջև խնդաձայն ըսավ.

— Տե՛ր պապա, ես քեզմե քսան տարեկան ծեր ըլլալով էշուն զռզռոցը հոսկե լսեցի և դուն, քթիդ տակ, վարժապետին գովեստը չե՞ս լսեր։

Ու ձգեց գնաց։

Ընթերցումը լմնցավ ընդհանուր գոհունակության մը մեջ։ Ոչ ոք բան մը ըմբռնած էր, տերտերը ամենուն կարծիքը կրցավ խոսքով մը ամփոփել.

— Խորունկ գրվածք մըն է, ըսավ, ապրի՛ս։

Ամենքն սկսան գովաբանել իրենց վարժապետը որ ա՛լ փառքին կատարը հասած էր։ Հետևյալ օրը հոդվածը պիտի տաներ քաղաք թղթատարին հանձնելու համար։ Աբրահամ աղա իր ջորին վարժապետին տրամադրության տակ դրավ այս առթիվ։

* * *

Առտուն կանուխ, երբ դեռ արևը նոր կը սկսեր ոսկեզօծել Ճեպել Աքրայի լերկ կատարը, վարժապետը Աբրահամ աղայի սև ջորիին վրա հեծած կը պատրաստվեր ճամբա ելլելու։ Երեսուն հոգիի չափ խմբված էինք, փոքրիկ լաճերը ծառերուն վրա կը մագլցեին ավելի լավ տեսնելու համար և կիները մեզմե քիչ մը ետևոք կայնած՝ իրենց արծաթե ձայնովը կատակներ կ՚ընեին վարժապետին կնոջը, որ երկու ձեռքով երեսը կը ծածկեր իր շփոթությունը ցույց չտալու համար։

Ճամբա ելլելեն ետքը աչքով հետևեցանք իրեն մինչև որ թզենիներու կույտի մը մեջ աներևույթ եղավ։

Հոդվածը չհրատարակվեցավ և ինչ որ փառքի պսակ մը ըլլալու սահմանված էր վարժապետին գլխուն՝ թունալից փուշ մը եղավ պատվելիին ձեռքին մեջ։ Գեղացիները պաղեցան իրենց վարժապետեն և վարժապետը պատրանքներու ամենեն դառնը ճաշակեց։ Ղազարոսի պես ալ երեսը բնավ չխնդաց խեղճին։

Երկու ամիս վերջը երբ անգամ մը տեսա զինքը, շատ նիհարցեր էր։

1894

ԿԱՂԱՆԴԻ ՎԻՊԱԿ

Խեղճ կնիկը չիմացավ թե ի՛նչպես օրն իրիկուն եղեր էր, ա՛յնչափ անզգալի սահեր էին ժամերը: Առտվընե ի վեր նստած պատուհանին առջև՝ որուն ծակուծուկեն դեկտեմբերի պաղ հովը ներս կը մխվեր սուր դանակի մը պես ու կը մտներ իր արդեն մսկոտ մարմնին մեջ՝ Սուրբիկ գրեթե չէր շարժած տեղեն: Պատառբզիկ բազմոցին անկյունը կծկտած՝ բոլոր օրը անցուցեր էր դիտելով իրենց դեմը գտնված ունևոր ընտանիքի մը բնակարանը եկող֊գացողները ու հոն տիրած իրարանցումը, և այնչա՜փ թաղված էր այդ տեսակ մը հայեցողության մեջ, որ գրեթե ա՛լ չէր զգար ցուրտը: Տղուն հանած աղմուկը միայն, ատեն ատեն, զինքը կը ստիպեր գլուխը դարձնելու և հիշոցներով խառն հանդիմանություն մը ուղղելու կամ ելլելու քանի մը ապտակ տեղավորելու խեղճին պաղ և տժգույն երեսներուն, որոնք այդ շփումեն քիչ մը կը գունավորվեին ու կը տաքնային: Տասը տարեկան, նիհար, տգեղ, զրկանքե ու աղքատութենե առաջ եկած արվեստական տգեղությամբ տղա մըն էր Պողոսիկ, որուն բոլոր անառակությունն ու զբոսանքը իր կատվին հետ խաղալն էր:

* * *

Սուրբիկն ինքնիրեն կը մռլտար, դիտելով միշտ ունևորին տունը.— «Աս ո՜րչափ բան ներս կրեցին, տեր աստված. կ՚երևա որ շատ հյուր պիտի ունենան. խնամիները կերակուրի՞ պիտի գան, ի՞նչ պիտի ըլլա. երկու խոշոր պնակ շաքարեղեն, հնդկահավ, բանտեսբանիա[202], կողով֊կողով պտուղներ, ա՛լ բան չմնաց, որ չկրեին, ո՞ր մեկը պիտի ուտեն. կեսն ալ ծառաները կը գողնան ա՛»: Եվ Սուրբիկ կը շարունակեր իր անվերջ մենախոսությունը քթին տակեն:

Հիմա կամաց֊կամաց հյուրերը կը սկսեն գալ: Մութը կոխած էր և Սուրբիկ ա՛լ բոլորովին փակած էր ապակիին, մեկ ձեռքը ճակտին քիվ ըրած՝ մինչդեռ մյուսով անընդհատ ապակին կը սրբեր, որ իր շունչին տակ ամեն վայրկյան կը միգանար: Եվ Սուրբիկ մեկիկ մեկիկ կը համրեր եկող հյուրերը, անոնց անունները կը հիշեր և դիտողությունները կ՚ըներ:

— Զարմանալի՛ բան, կ՚ըսեր ինքնիրեն, Մարկոսյանները չեկան, ինչո՞ւ չեկան, օր մի օրանց իրարմե չէին զատվեր, արդյոք բա՞ն մը անցավ մեջերնին. ահա կառք մը կու գա կոր, տեսնենք անոնք են. չէ՛, առա՞ջ եկան ու ես չտեսա՞:

Եվ Մարկոսյաններուն չի գալը անլուծելի մեծ խնդիր մը կ՚երևնար Սուրբիկին համար, տեսակ մը սևեռուն գաղափար, որ իր միտքը կը չարչրկեր և ուրկե չէր կրնար ազատիլ:

— Բան մը ըլլալու է այս գործին մեջ, կը մտածեր:

Նոր կառք մը կեցած ատեն՝ «եկան» կը գոչեր, հետո հուսախաբ՝ «չէ՛, ուրիշ մարդ է եղեր»:

* * *

Խրխլիկ տան դուռը բացվեցավ ու ներս մտավ հաճի Համբարձումը, Սուրբիկի էրիկը: Հոգնած, դադրած եկավ սենյակ ու նետվեցավ բազմոցին վրա ջանալով իր ցեխոտ կոշիկները և բանթալոնը հեռու պահել բազմոցեն որ սակայն չէր կրնար ավելի աղտոտիլ:

Պողոսիկ, որ անհամբեր կը սպասեր հորը գալուն, կասկածով ու վախով լեցուն ձայնով մը հարցուց.

— Հայրիկ, պտուղ բերի՞ր:

— Չէ՛, ատ էր պակաս:

Պողոսիկ իր ցամաք հացով ապրած կյանքին մեջ առանց պտուղի և անուշեղենի կաղանդներ տեսած էր արդեն՝ բայց չես գիտեր ի՛նչ մանկական անխորհուրդ հույսով մը կը հուսար թե հայրը պտուղներով պիտի գար իրիկունը: Իր երազը շատ փայլուն, շատ ոսկեզօծ չէր, բայց գոնե քանի մը տեսակ չոր պտուղ ու քանի մը նարինջ կամ խնձոր չըլլալիք բաներ չէին երևնար իրեն: Ցերեկը, պահ մը, խոսք բացեր էր այս մասին իր մորը, կերպով մը բերան֊փնտռտուք մը ըրեր էր, ու թեև մորը պատասխանը բոլորովին հուսահատեցուցիչ եղած էր, սակայն ինք իր փոքրիկ հոգիին խորը հույսի անսպառելի զորություն մը ուներ, որ զինքը մինչև իրիկուն զվարթ ու շենշող պահելու կարող ըլլար: Իր հորը գալուստը թունդ հաներ էր իր սիրտը և երբ սենյակեն ներս մտած էր ան, նախ անոր դեմքը ջանացած էր հարցաքննել, որ շատ հուսատու չէր երևնար: Վերջապես իր ամբողջ զորությունը ժողվելով հարցումը ըրեր էր:

Ու հիմա հորը տված պատասխանին վրա հմայաթափ, մինչև իսկ հուսալու անկարողության մատնված, խեղճ տղան անանկ դառնություն մը զգաց, որ չկրցավ անմիջապես լալ: Կամաց կամաց հելծկլտանքը սկսավ սակայն, քիթը արմունկին մեջ առած, անշշուկ լաց մը սեղմո՜ւկ, ողորմո՜ւկ: Եվ արցունքները, որոնք կարծես իր քայքայալ հույսերուն կտորվանքներն էին, հատիկ հատիկ կ՚իյնային տախտակին վրա:

* * *

Համբարձում ուզեց մխիթարել իր տղուն, քովը գնաց ու առավ նստեցուց իր ծունկերուն վրա: Պողոսիկը կը հեծկլտար միշտ ու կ՚ըսեր. «Նայե՛ դիմացի տունը, որչա՜փ պտուղ, շաքար, անուշեղեն առին»:

— Անոնք հարուստ են, տղաս:

— Դուն ալ թող հարուստ ըլլայիր:

— Ի՞նչ ընենք, աստված ասանկ ուզեր է, ավելի աղեկ է, որ աղքատ ըլլանք, երբոր մեռնինք՝ արքայություն կ՚երթանք: Ղազարոսին պատմությունը չիյտե՞ս, կեցիր պատմեմ քեզի:

Պողոսիկը լացը դադրեցուցած մտիկ կ՚ըներ:

— Հարուստ մարդ մը կար, որ ամեն օր փառավոր հագուստներ կը հագներ ու ամեն օր ուրախություն կ՚ըներ, և Ղազարոս անունով աղքատ մըն ալ կար, վերքերով լեցուն, պատռտած լաթեր հագած, որ ան հարուստ մարդուն դրան առջև կը կենար ու անոր սեղանին ավելցուկները երբոր փողոց թափեին, շուներուն հետ մեկտեղ կ՚ուտեր զանոնք: Ու երբոր ան աղքատը մեռավ՝ հրեշտակները եկան առին ու շիտակ արքայություն տարին զինքը. հոն Աբրահամին գիրկը հանգիստ նստավ: Իսկ հարուստը երբոր մեռավ, սատանաները եկան, իրենց պոչին կապեցին ու դժոխքին մեջ իջեցուցին: Հարուստը հոն կրակներուն մեջ տանջված ատեն տեսավ Ղազարոսը, որ Աբրահամին գիրկը հանգիստ նստեր է և Աբրահամին աղաչեց, որ Ղազարոսը իր մատին ծայրը ջուրը թաթախե ու գա իր լեզուն քիչ մը զովացնե: Աբրահամ ալ անոր ըսավ. «Միտքդ բեր որ դուն քու ապրած ատենդ ամեն աղեկություն կը վայելեիր, իսկ այս խեղճ Ղազարոսը միշտ կը չարչրվեր. հիմա անիկա հոս պետք է վայելե ու դուն հոդ տանջվիս»: Տեսա՞ր աստուծո արդարությունը, տղաս:

— Արդար ըլլալու տեղ թո՛ղ բարի ըլլար, ըսավ Պողոսիկ, թո՛ղ ամեն մարդ Կաղանդին պտուղ ունենար հոս, ու անդիի աշխարհքն ալ ամեն մարդ արքայություն երթար, ավելի աղեկ չէ՞ր ըլլար:

1895

ԼԵՎՈՆ ԹԱԳԱՎՈՐԻՆ ՍՈՒՐԸ

— Այսօր ալ Անկախության Պատերազմին թանգարանը երթանք պտտինք, ըսավ մեկը, երբ ցերեկվան ճաշը լմնցնելե ետքը՝ օրվան մնացորդը ինչպես անցընելնիս կը խորհեինք:

Փախստականներու խումբ մըն էինք, Աթենքի մեջ կազմված. ոմանք քանի մը տարիե ի վեր հոն էին, մեկ֊երկուքը վեց֊յոթը ամիսե ի վեր, իսկ մնացածը օգոստոսի ջարդերեն փախած: Տարօրինակ ու այլազան խումբ մը, որուն անդամները առանց ոևէ ներքին նմանության, առանց համակրանքի ձգողական ուժին, ափ յափոյ, գրեթե բռնի, եկած միացած էին իրարու: Նյութական բարեկեցություն մը — բարեկեցություն՝ նպաստամատույց Հանձնաժողովներու կարոտ չըլլալու աստիճան — միակ կապն էր մեր խմբին անդամները միացնող:

Մեջերնիս կար հացագործ մը, գավառացի վաճառական մը, գրաշար մը, օտա֊պաշի մը, տեռոր մը, նկարիչ մը, սպասավոր մը, խմբագիր մը, դերձակ մը, ատաղձագործ մը և Գալուստ անուն երիտասարդ մը:

Երբ ոտքի ելանք մեկնելու համար, Գալուստ կը մրափեր աթոռին վրա, իր սովորության համեմատ:

Ձայն տվինք իրեն:

— Գա՛լուստ, մեկտեղ չե՞ս ի գար, թանգարանը պիտի երթանք:

Ոտքի ելավ, ապուշ նայվածք մը նետեց չորս բոլորը, մտքի ճիգ մը ըրավ ո՛ւր գտնվիլը հասկնալու համար, հետո դեմքը ծամածռեց տխուր ժպիտ մը ձևացնելով, և ըսավ.

— Հապա՜, կու գամ, պարոններ, հա՛ ,հա՛, հա՛:

* * *

Քսանվեց տարեկանի մոտ գավառացի փախստական մըն էր, նիհար, գունատ այտերով: Հազիվ տարիե մը ի վեր թողած էր գեղը և Պոլիս եկած՝ եղբորը քով — որ խանի մը մեջ խահվեճի է եղեր — գեղին դպրոցը ստացած նախնական ուսմունքը քիչ մըն ալ առաջ տանելու, և մարդ ըլլալու համար: Իր տարիքը և գիտության չափը չեն ներեր իրեն ոևէ դպրոց երթալու և սկսեր է հատուկ դասեր առնել խանին մեջ, շրջանավարտ աղքատ ուսանողե մը:

Օգոստոսի 14֊ին, Պոլսո կողմը, իր խանին խուցը քաշված կ՚աշխատի եղեր, երբ շփոթությունը ծագեր ու ջարդողներու խումբերը մեջ տեղ ելեր են: Տուն֊տեղ ունեցողները ձգեր փախեր ու խանը միայն քանի մը բեռնակիր, խումբ մը գավառացի, օտա֊պաշին, խահվեճին ու Գալուստը մնացեր են, որոնք դուռը գոցեր ու փակվեր են մեջը:

Ըսի թե մեր խմբին մեջ օտա֊պաշի մը կար, ճիշտ այդ խանինն էր: Իրմե լսած էինք այդ չարաշուք օրերուն իրենց պատմությունը:

— Մինչև մութը կոխելուն հանգիստ մնացինք, ըսած էր, բայց ժամը գիշերվան 2֊ին խանին դուռը սկսան կոտրել. բավական դիմացկուն էր, ժամ մը աշխատեցան բանալու համար: Քառսուն հոգիի չափ քյուրտ ու թյուրք բարբարոսներ լեցան խանին մեջ և սկսան ծակուծուկը խուզարկել: Ես, Գալուստը, իր եղբայրը՝ խահվեճի Վարդանը և ուրիշ ընկեր մը, անգլիացի վաճառականի մը պատկանող գրասենյակի մը մեջ պահվտած էինք, դուռը աղեկ մը կղպած: Դիմացի սենյակը ուրիշ երեք հոգի կար, որոնք նույնպես պահվտած էին, վարն ալ քանի մը հոգի կը գտնվեր: Լույսը մարած՝ մութին մեջ՝ ահուդողով կ՚աղոթեինք. զենք մը չի կար քովերնիս:

Ու ահա՛, հարձակողները վեր կ՚ելլեն, վարի մարդոց «գործը լմնցնելե» ետքը: Գրասենյակի դուռը ափ կ՚առնեն:

— Բացե՛ք, բան չպիտի ընենք:

Պատասխան տվող չի կա: Օտա֊պաշին մեծկակ դարանի մը մեջ կը մտնե ու դուռը գոցել կու տա դրսեն: Գալուստ, որ նախապես տախտակամածի փայտերեն մեկը տեղեն խախտած էր, ծակին մեջ կը սխմվի փայտը գլխին ծածկելով: Խահվեճի Վարդան դրամարկղին ետևը կը կծկտի, իսկ մյուս ընկերնին պատուհանին քով պատրաստ կը կենա որպեսզի դուռը բացվելուն պես ինքզինքը փողոց նետե:

Դրսեն ոտքի հարվածներ կը տեղան դրան, ատեն ատեն ոռնալով:

— Բացե՛ք, մի՛ հոգնեցնեք մեզի:

Վերջապես կղպանքին տրված լախտի ուժով հարված մը կը խորտակե զայն և խուժանին մեկ մասը — ութ հոգի — իր հաղթական մուտքը կ՚ընե:

Ներս մտնողներուն առաջին գործը կ՚ըլլա գրասեղանին վրա դրված աշտանակը վառել և պատուհանին քով կեցող հայը, որ ժամանակ չէր ունեցած կամ վարանած էր ինքզինքը վար նետելու, բռնել:

Խանի մը անկյունը, գիշեր ատեն, մոմով մը միայն լուսավորված սենյակի մը մեջ տեղի ունեցած այդ տեսարանին ամբողջ չարաշուք արհավիրքը կ՚երևակայեք:

Գալուստ, ինչպես ըսի տախտակամածին տակ կծկված, տախտակը գլխին, պզտիկ ծակե մը ամեն բան կը տեսներ ու ամեն բան կը լսեր:

— Որո՞ւնն է այս գրասենյակը, կը հարցնե ոճրագործներուն պարագլուխը, խոսքը ձեռքը ընկած հայուն ուղղելով:

— Պ. Ճոնսըն անգլիացիին, կը պատասխանե խեղճը դողահար:

— Սուտ ես:

— Չէ՛, ճշմարիտ է, կը պատասխանե մեջերնին մեկը, ես շատ անգամ մաքսեն ապրանք բերած եմ հոս, մյուսյու Ճոնսընին սենյակն է ասիկա: Անոր համար ըսի, որ պարապ տեղը դուռը կը կոտրենք կոր, օգուտ չի կա մեզի այստեղեն:

Հայտնի է, որ կառավարությունը խստորեն արգիլած էր խուժանին օտարազգիներու վնաս հասցնել:

— Ինչ որ է, սա կյավուրը կը սատկեցնենք: Այս ալ բան մըն է:

Ու սոփայի[203] հարվածները կը սկսին գավառացիին գլխին, մինչև որ շնչասպառ կը մնա:

— Արդյոք դեռ ուրիշ մարդ կա՞ սենյակին մեջ պահվտած, կ՚ըսե պարագլուխը, խոսքը քովիններուն ուղղելով:

Ամենքը չորս կողմներնին կը նային:

— Չէ՛, ուրիշ մարդ չի կա:

— Ուրեմն սըվոր ոտքեն քաշեցե՛ք ու դուրս նետեցեք:

Եվ ցույց կու տա դիակը:

Երկու մարդ կը կատարեն հրամանը և մեկիկ֊մեկիկ ամենքը դուրս ելլել կը սկսին: Վերջին մնացողը երբ ոտքը սեմեն դուրս կը դներ, պզտիկ, անզգալի շշուկ մը կը լսե ու հանկարծ կասկած կ՚ունենա թե կրնա դեռ մարդ պահվտած ըլլալ սենյակի մեջ:

— Կեցե՛ք սա մոմով չորս կողմը աղեկ մը նայիմ, կ՚ըսե ընկերներուն և կը սկսի սենյակին շրջանը ընել, մինչև անոնք դուրսը կը մնան:

Դրամարկղին քովեն անցած ատեն, կը ծռի, գլուխը կ՚երկնցնե դեպի ետին:

— Գտա՜, կը գոչե ուրախությամբ:

Բայց հանկարծ խահվեճի Վարդան վրան կը հարձակի, գետին կը տապալե զայն ու կը սկսի հարվածներ տեղալ: Մոմը գետին կ՚իյնա ու կը մարի: Վարդան կռվելով հանդերձ հուսահատորեն կը գոչե.

— Ա՜խ, զե՜նք մը, դանա՜կ, զմելի՜ մը ըլլա քովս… փայտի կտո՜ր մը ըլլար… բա՜ն մը չի կա…

Դուրսի մարդիկը բնականաբար ներս կը խուժեն և կ՚ուզեն ազատել իրենց ընկերը Վարդանի ճանկերեն: Վարդան, որ հուժկու և հաղթանդամ գավառացի մըն է եղել, դյուրավ ետ չի տար իր որսը, կատաղի, անլուր կռիվ մը կը մղե խեղճը ութ հոգիի դեմ:

— Ա՜խ, զե՜նք մը, զե՜նք մը ըլլար քովս...

Վերջապես ուժաթափ կ՚ըլլա՝ ամեն կողմեն եկող սոփայի հարվածներուն տակ: Մեյ մըն ալ կը կրկնե խեղդուկ ձայնով.

— Ա՜խ, զենք մը…

— Լռե՛, կյավուր։

— Զենք մը…

Ա՛լ հոգին կը փչե:

Թյուրքերը դուրս կ՚ելլեն, այս անգամ դիակը սենյակին մեջ թողլով:

Եվ մինչև առտու Գալուստ իր ծակին մեջեն ակնապիշ կը նայի իր եղբոր դիակին, առանց տեղեն շարժիլ համարձակելու, առանց ճիչ մը, հեծկլտանք մը հանելու:

* * *

Առտուն գրասենյակին տերը կու գա դեսպանատան թարգմանի մը և խավազի[204] մը ընկերակցությամբ: Այն ատեն միայն Գալուստ կը համարձակի իր ծակեն դուրս ելլել: Անգլիացիին ոտքը կ՚իյնա գոչելով գրեթե խելահեղ.

— Ազատե՛ ինծի թյուրքերու ձեռքեն:

Ու հետևյալ օրը, օտա֊պաշիին և ուրիշ խումբ մը հայերու հետ, թարգմանի առաջնորդությամբ շոգենավ կը մտնե, գրպանը 200 ոսկիով — իր եղբորը ժառանգությունը, որ բարեբախտաբար պ. Ճոնսընի քով պահ դրած է եղեր:

Բիրե հասնելեն քանի մը օր ետքը տեսա զինքը: Այն քստմնելի տեսարանը որուն ներկա գտնված էր, այլ խանգարեր էր իր իմացականությունը: Ապուշ, սարսափահար նայվածք մը ուներ խեղճը. ատեն ատեն անխորհուրդ երկյուղ մը կը պաշարեր զինքը ու կը գոչեր դողահար:

— Կու գա՜ն կոր…

Եվ այս վիճակը կը տևեր շարունակ: Իզուր ամենքս ալ զինքը համոզել կը ջանայինք որ վախնալու բան մը չուներ, ազատ, քաղաքակիրթ երկրի մեջ կը գտնվեր: Ֆեսի մը տեսքը, թյուրք անունի մը արտասանումը բավական էր իր ամբողջ էությունը սարսելու: Երբ տաճկական դրոշակ կրող շոգենավ մը գար Բիրեի նավահանգիստը՝ հեռուները կը փախչեր չտեսնելու համար: Զինքը տարած էին բժիշկներու, սակայն իրենց պատվերները ու դեղերը անզոր մնացած էին, ու ալ կամաց֊կամաց սկսած էին զինքը հիվանդ մը չնկատել, այլ վախկոտ փախուկ մը:

Հակառակ իրեն հետ հաճախ կատակներ ընելնուս, իր ներկայությունը միշտ տխուր տպավորություն մը կ՚ըներ վրաս: Շատ անգամ ներկա գտնված եմ, երբ օտա֊պաշին կը պատմեր իրենց եղերական պատմությունը նոր անձի մը, գոց ըրածի պես, գրեթե միշտ նույն բառերով ու նույն ձևերով։ Գալուստ քովը նստած մտիկ կ՚ըներ անմռունչ, բերանը կիսաբաց. օտա֊պաշիին շրթունքներեն կախված, իբր թե առաջին անգամ կը լսեր այդ պատմությունը. առանց երբեք խոսքին խառնվելու: Միայն, և ասիկա ամեն անգամ առանց բացառության, երբ պատմողը կ՚ըսեր, «լույսը մարած՝ մութին մեջ կ՚աղոթեինք. զենք մը չի կար քովերնիս», Գալուստ՝ հապշտապ՝ աչքերը խոշոր բացած, կը միջամտեր.

— Հա՛, իրավ է, զենք մը չի կար քովերնիս…

Հետո նորեն կ՚իյնար իր լռության մեջ:

* * *

Բիրե գտնվող հայերեն ոմանք հաշիշի գործերով կը զբաղեին.— Հունաստանի մեջ հաշիշի մշակումը ներելի է և առուծախը արտոնյալ, որովհետև ժողովուրդը բնավ չի գործածեր այդ թույնը.— օխան հինգ ֆրանքի ծախու կ՚առնեին Եգիպտոս ղրկելու և քառսուն ֆրանքի ծախելու համար, թեև հաճախ կը բռնվեր իրենց ապրանքը և մեծամեծ տուգանքներու կը դատապարտվեին: Այդ հայերեն ոմանք Գալուստին կու տան քիչ մը հաշիշ՝ ծխելու համար: Մեկ, երկու, երեք անգամ ու ահա Գալուստ հաշիշամոլ մը կ՚ըլլա, որուն աղետալի ազդեցությունը իր վրա կը տեսնվեր գործածության սկսելեն քիչ ետքը: Մենք գրեթե կը քաջալերեինք զինքը իր մոլության մեջ, որովհետև կը տեսնեինք որ խեղճ տղան գոնե հաշիշ ծխած միջոցին կը մոռնար իր ահռելի մղձավանջը:

Իր վրա հաշիշամոլի ամենեն հայտարար նշանն էր աչքերուն տարտամ նայվածքը և ապուշ, անգիտակից ջղային ծիծաղը, հա՛, հա՛, հա՛, որ ամեն առթիվ արտասանած ամեն մեկ խոսքին վերջը կը դներ:

— Գալուստ, ուրկե՞ կու գաս:

— Միչոյին սրճարանեն, հա՛, հա՛, հա՛:

— Գալուստ, կերակուր ուտելու երթա՞նք:

— Երթա՛նք, հապա, հա՛, հա՛, հա՛:

Եվ տխուր բան մըն էր ամեն օր ներկա գտնվիլ այդ իմացականության հաշիշի մուխերուն մեջ կամաց֊կամաց շիջումին:

* * *

Բաթիսիայի ճամբայեն երբ կ՚երթայինք դեպի Անկախության Պատերազմի թանգարանը, Գալուստ առջևնես կը քալեր իր վարանոտ, գայթիգայթ քայլվածքովը և մեջերնիս մին կամ մյուս ատեն ատեն կը կրկներ, հազարերորդ անգամ, միօրինակ կատակը:

— Ծո՛, Գալո՛ւստ, թյուրք մը կու գա կոր հետևնուս:

Ու Գալուստ ահաբեկ ցնցումով մը գլուխը կը դարձներ, անասնական նայվածք մը պտտցնելով շուրջը և կը գոչեր.

— Մի՛ ընեք, եղբայրներ, մի՛ վախցնեք զիս, հա՛, հա՛, հա՛:

Թանգարանին մեծ սրահը պտտած ատեննիս անկյուն մը դրված թրքական դրոշակ մը տեսանք, հին ու մին լաթի կտոր մը գնդակներեն ծակծկված, որ հույներուն ձեռքը ընկեր է Մորայի կռիվներեն մեկուն միջոցին: Գալուստը, որ քիչ մը անդին կը գտնվեր, մեր քով կոչեցինք:

— Հո՛ս եկուր, նայե՛ ինչ կա:

Եկավ կարկամորեն, աչքերը խոշոր բացած ուղղվեցավ մեր ցույց տված անկյունը: Նախ չհասկցավ այդ կարմիր լաթին ինչ ըլլալը, բայց երբ հանկարծ մահիկի նշանը տեսավ վրան, աղաղակ մը արձակեց, ետ ետ վազելով:

— Աստվա՜ծ, թյուրքի դրոշակ է եղեր:

Ու ձեռքերովը երեսը ծածկեց:

Դուրս ելլելու ժամանակ մեջերնես մեկը առաջարկեց, որ խնդրենք թանգարանին պաշտոնյայեն, որպեսզի ցույց տա մեզի Լևոն թագավորին սուրը, որ իր սենյակը դարանի մը մեջ պահված էր:

Այդ սուրը ուրիշ անգամ տեսած էի արդեն: Դաշույն մըն էր՝ ոսկեզօծ նրբակերտ պատյանով մը, որուն վրա Լևոն թագավոր Հայոց բառերը փորագրված էին, հետո թվական մը, Ի թվին Քր ՌՄԻ: Այդ դաշույնը շինած էր, ինչպես պատմեցին ինծի, Պոլսո շուկայի վարպետ հայ արհեստագետ մը և հաջողած էր իբրև հարազատ բան մը կլլեցնել հնության հավաքիչ անգլիացիի մը ու ծախել մեծկակ գումարի մը փոխարեն: Անգլիացին Աթենք գտնված միջոցին նվեր տված էր թանգարանին, խաբեբայությունը հասկնալե ետքը: Հիմա հոն դարանի մը անկյունը նետված կը մնար:

Մեր մեջեն անոնք որ չէին տեսած այդ սուրը ու նաև չէին գիտեր անոր պատմությունը, հպարտությամբ խառն սքանչացումով մը սկսան քննել, մինչ Գալուստ դուրս ելեր ու դրան մոտ մեզի կը սպասեր, առանց գիտնալու թե ինչո՛ւ այդ սենյակը մտած էինք։ Երբ տեսավ որ կ՚ուշանանք, եկավ մինչև սենյակին դուռը և ըսավ.

— Ի՞նչ կ՚ընեք հոդ. ինչո՞ւ չեք ի գար:

— Եկո՛ւր որ տեսնաս: Հայկական զենք մը կա հոս, Լևոն թագավորին սուրը:

— Մենք զենք չունինք, ըսավ Գալուստ անբացատրելի շեշտով մը և թերահավատ ձևով գլուխը երերցուց:

— Եկո՛ւր կ՚ըսենք կոր:

Եվ թևեն քաշելով ներս մտցուցին ու սուրը ներկայացուցին իրեն:

Նախ քիչ մը ետ գնաց, առանց ձեռք դպցնել համարձակելու, հետո դաշույնը առավ և սկսավ ձեռքին մեջ խաղցնել:

— Նայե՛, վրան գրվածը կարդա:

Ու ցույց տվին փորագրված բառերը:

Կամաց֊կամաց արտասանելով կարդաց բարձրաձայն. «Լևոն թագավոր Հայոց Ի թվին Քր ՌՄԻ»:

Երբեք չպիտի մոռանամ այս տեսարանը...

Դիմացը կեցած էինք ամենքս: Երբ ընթերցումը լմնցուց՝ բերանը բաց ամենուս երեսը նայեցավ մարդու մը պես, որ կը կասկածի թե արդյոք խա՞ղ մը կը խաղան իրեն: Անգամ մըն ալ կարդաց արձանագրությունը և գոչեց.

— Իրա՛վ է... Հայ թագավորի սուր է... Լևոն թագավորին սուրը... իրավ է:

Ու այս բառերը արտասանած ատեն աչքերը կը բոցավառեին, դեմքը կը գունավորեր ու տարօրինակ այլափոխություն մը տեղի կ՚ունենար իր մեջը:

— Հայ թագավորի սո՜ւր... Հայ թագավորի սո՜ւր, կը կրկներ:

Ամենքս, հուզված, զինքը կը դիտեինք:

Դաշույնը հանեց պատյանեն ու սկսավ համբուրել երկաթը: Ինչպե՜ս փարած էր այդ երկաթին: Խենթի մը պես կը համբուրեր, շուտ֊շուտ, ագահաբար, մոլեգնաբար, վախնալով որ ձեռքեն կ՚առնենք դեռ կարոտը չառած:

— Ա՜խ Լևոն թագավոր, մեռնի՜մ, խուրպա՜ն ըլլամ:

Հանկարծ գոչեց.

— Եթե զենք մը ըլլար, աղբարս չէր մեռներ... ապուշ էինք... զենք մը չէինք պահած քովերնիս... բայց ասկե ետքը, այս սուրին վրա երդում կ՚ընեմ, առանց զենքի չի պիտի պտտիմ...

— Ծո՜, շատ լեզվիդ մի՛ տար, տաճիկ դրոշակը դուրսը կեցեր է, ըսավ մեջերնես մին, պաղ ջուր մը լեցնելով մեր հուզմունքին վրա:

Այն ատեն Գալուստ շեշտ մը նայեցավ խոսքը արտասանողին երեսը, հետո առանց պատասխանելու, պինդ ու հաստատ քայլերով դուրս եկավ սենյակեն, ուղղվեցավ այն անկյունը, ուր դրած էր թրքական դրոշակը, ձեռքովը պարզեց զայն ու թքավ վրան:

Բժշկվա՜ծ էր:

1898

ԱՂՈԹՔԸ

Պատկերը, որքան կը հեռանա, այնչափ ավելի դժնդակ ձև մը կ՚առնե երևակայությանս մեջ, ու ալ կը սկսիմ կասկածիլ թե իրավ պատահեցավ անիկա։

Մղձավանջի տարին, 96 Հոկտեմբերին էր, այն միջոցին ուր Պոլսո ջարդեն փախչող հայերը հույն կառավարութենեն իրենց շնորհված 50֊ի չափ զինվորական վրաններուն տակ կ՚ապրեին, Բիրեի ու Աթենքի միջև, Ֆալերոյի մոտ։ Իրենց թիվը հազարը կ՚անցներ. ամենեն թշվառներն էին ասոնք, անոնք որ պառկելու տեղ չունեին, ուտելիք հաց չունեին, ընդհանրապես գավառացիներ, բեռնակիր կամ բանվոր։

Մեջերնին տիվրիկցիներու խումբ մը կար, քառասուն հոգիի չափ։ Քարափներուն մոտ, անգլիական շոգենավի մը մեջ, կ՚աշխատին եղեր ածուխ պարպելու, երբոր կոտորածը սկսեր է ու ա՛լ հոն մնացեր են, խանի մը մեջ թողլով իրենց գույքն ու դրամը։ Նավապետը հավաներ է զիրենք պահել, պայմանավ որ աշխատին։ Պոլսեն մեկնած էին դեպի Բաթում՝ ուր կ՚երթար նավը. հոն ռուս կառավարությունը արգիլած էր դուրս ելլելու։ Նավը բեռնավորված դարձեր է Պոլիս ու նորեն մեկնած դեպի Սև ծով. այս անգամ դեպի Օդեսա, ալյուր առնելու համար։ Օդեսայեն եկած էր Բիրե, ուր վերջապես կրցեր էին դուրս նետել ինքզինքնին, վեց շաբաթ ճամբորդելե ետքը։ Քառասուն օր աշխատեր, բեռ կրեր էին անընդհատ, առանց վարձք ստանալու, միայն չոր հացի մը փոխարեն։

— Ձեր կյանքը փրկեցի, դեռ ի՞նչ կ՚ուզեք, պատասխանած էր նավապետը, երբ համարձակեր էին բան մը պահանջել անկե։

Այդ քառասուն օրվան մեջ ժամանակ չէին գտած լվացվելու։ Ածուխի փոշիով սևացած մարմիններուն վրա ալյուրը եկած ծեփված էր, մեռած ուրվականի չարաշուք դեմքեր տալով իրենց։

Ջուրը, լվացվելու համար պետք եղած ջուրը, իրենց կը պակսեր նաև հիմակ, Ֆալերոյի դաշտին մեջ։ Մոտերը աղբյուր չկար, ամեն մարդ խմելու ջուրը Ֆալերոյեն կը բերեր սափորով և տիվրիկցիները չէին կրնար երթալ մինչև հոն։ Ոստիկանները արգիլած էին իրենց վրաններու սահմաններեն անդին անցնիլ, որովհետև հագուստ չունեին։ Պոլիս՝ աշխատության միջոցին՝ ինչ որ կը կրեին, այն էր միայն վրանին, այսինքն կարճ վարտիկ մը՝ մինչև ծունկերնին իջած ու մերկ մարմիննուն վրայեն ածուխի տոպրակ մը զոր ծակած էին որպեսզի գլուխնին ու ձեռքերնին դուրս հանեն։

Ու ծովը, ջինջ, կապուտակ, կը տարածվեր հոն, քիչ մը անդին, աչքերնուն դիմաց, ուր ամեն մարդ կ՚երթար լվացվելու բաղնիքներուն մեջ։

— Ա՛խ, մենք չպիտի կրնանք մեյ մը մտնալ ծովը, կը հառաչեին խեղճերը օրն ի բուն։

Չէ՛, շատ աղտոտ էին մաքրվելու իրավունք ունենալու համար։

Ու ա՛լ տանջանք մը եղած էր ասիկա իրենց համար, փորձանքին գերադրականը, հետին Գողգոթան։ Դժբախտության համար շինված իրենց ուղեղին մեջ, համակերպությամբ կ՚ընդունեին ամեն բան, իրենց գույքերուն ու դրամին կորուստը, վեց շաբաթ դեգերումը ծովերուն վրա, Հունաստան, վրանի տակ ապրիլը, չոր հաց ուտելը, բայց ածուխով ու ալյուրով շաղախվիլ ու ամիսներով չկրնալ լվացվիլ, գոնե անգամ մը ասիկա չէին կրնար ըմբռնել։

— Հիսապին մեջ չի կար, կ՚ըսեին գլխու հուսահատական օրորումով մը, որ ալ ավելի ահռելի դեմք մը կու տար իրենց։

Տիվրիկցիներեն ետքը պետք է հիշել Մշեցիներու խումբ մը։ Ասոնք քսան քսանըհինգ հոգիե կը բաղկանային։ Պանքայի ցույցեն քանի մը ամիս առաջ բանտ նետված ու հոն մնացած էին մինչև օգոստոսի վերջերը։ Օր մըն ալ զիրենք կանչեր ու հարցուցեր էին։

— Ո՞ւր տեղացի եք։

— Մշեցի։

— Լա՛վ, հիմա անմիջապես ճամբա պիտի ելլեք ձեր երկիրը երթալու համար։

Ու ոստիկաններե շրջապատված, ոչխարի հոտի մը պես, բերեր նետեր էին զիրենք ավստրիական շոգենավ մը։ Շոգենավը ճամբա ելլելեն ետքը, մշեցիները հասկցած էին որ ոստիկանները սխալմամբ, փոխանակ զիրենք Տրապիզոն գացող նավը առաջնորդելու, Թրիեսթե մեկնողին մեջը բերած էին։ Արդ, իրենց փոխադրության ծախքին համար ոստիկանությունը կարգադրություն ըրած է եղեր Տրապիզոնի շոգենավին համար, այնպես որ նավապետը փոխադրության գինը կը պահանջե մշեցիներեն որոնք ղրուշ մը անգամ չունեին գրպաննին։ Նավապետը կը սպառնա զիրենք կապել կամրջակին վրա, կայմին պարաններուն, ինչպես շոգենավին օրենքը կը տրամադրե։

— Ըրեք ինչ որ կ՚ուզեք, կը պատասխանեն ճարահատ։

Եվ օրենքը կը գործադրվի։

Քսանըվեց հոգին հաստ չվաններով կը կապվին կայմին շուրջն ու քովերը ամբողջ օրը։ Գիշերը վրա կը հասնի ու կապերը չեն քակվիր։ Ծովը, որ արդեն բավական հուզյալ էր, կ՚ալեկոծի, շոգենավին տատանումները կը սաստկանան, ու կոհակները կու գան ծեծել խեղճերը։ Մշեցիները կը հիշեն իրենց բանտը ու ա՛խ կը քաշեն ազատած ըլլալնուն համար։

Կես գիշերուն ահռելի իրարանցում մը կը պատահի կամրջակին վրա։ Խոշոր պարապ տակառներ կային նավուն եզերքները շարված ու պարաններով պրկված. ալեկոծության տատանումներեն պարանները կը խզվին ու ահա տակառները կը սկսին թավալիլ մեկ կողմեն մյուսը, գլտորելով ու զարնվելով ամեն կողմ ու մանավանդ կամրջին մեջ տեղը կապված ջրաթաթախ մշեցիներուն, որոնք հուսահատ ճիչերով կը սկսին օգնություն աղաղակել։ Նավազները կը հասնին, տակառները նորեն կը կապեն իրենց տեղերը, սակայն բանը բանեն անցած էր։ Մշեցիները ջարդուկտոր եղած էին, որին ոտքը, որին թևը, որին սրունքը, որին գլուխը ճմլվեր, կոտրեր, պատռեր էր։ Պաղ ալիքները, որոնք քիչ մը առաջ կը չարչարեին զիրենք, ծեծելով իրենց մարմինը, հիմակ արյունալից անդամները լվալով տեսակ մը սփոփանք, ամոքում կու տային անոնց։

Նավապետը կու գա, կը տեսնա այդ նախճիրը, լացով ու պաղատանքով խմորված վիրալից դեմքերը, ու կը գթա վրանին...

Կապանքեն կ՚ազատին։

Երբ ոտք դրին Բիրեի քարափներուն վրա, ամենքս ալ, իրենց վիրակապ անդամները տեսնելով, կարծեցինք թե վայրագ թյուրքերու զոհեր էին այդ թշվառները։

— Չէ՛, պատասխանեցին, թյուրքը բան չըրավ մեզի...

Ու պատմեցին իրենց տխուր պատմությունը։

Վրաններուն տակ, տիվրիկցիներուն հետ, ասոնք ալ գերագույն տարաբախտներն էին, մարդոցմե ու աստվածներե լքված վտարված ճակատագրային նշավակներ՝ որոնց վրա Չարիքը իր սանձարձակ մոլեգնությունը կը թափեր։

— Դեռ ինչեր պիտի տեսնանք, դեռ ինչե՜ր պիտի տեսնանք, կը մռմռային անձկությամբ, անցածին հիշատակեն ահաբեկ ու գալիք անծանոթեն սարսափած։

Փախստական մյուս արկածյալներուն համար ասոնք սփոփանք մը եղած էին, մխիթարանք մը զոր եսասիրությունը իրենց կը ներշնչեր։ Իրենց դժբախտությունը կը չափեին անոնցինին հետ ու թեթևացում մը կը զգային։

— Փա՛ռք աստուծո, կը մտածեին, գոնե մենք սա տիվրիկցիներուն ու մշեցիներուն փորձանքին չհանդիպեցանք։

Փա՛ռք աստուծո, այո՛, որովհետև ամենակարողն աստված ամենուն գլուխն ալ կրնա բերել նույն փորձանքը։

Ու վաղորդայնին երկյուղը կը ծանրանար վրանին ու կը ճնշեր իրենց սարսափահար էությունը։ Ա՛խ, կ՚ուզեին հեռացնել անծանոթ վտանգը որ կրնար գալ տակավին, մեղմել, ամոքել խավարին անդունդներեն ելլող ու զիրենք հարվածող անտեսանելի բազուկը, Հայտնության յոթը հրեշտակները՝ որոնք աստուծո բարկությունը կը թափեին իրենց գլխուն։ Ու պետքը, անդիմադրելի պետքը կը զգային աղաչելու, պաղատելու, գետնամած աղաղակելու, որպեսզի ա՛լ ներվեր, թողություն տրվեր իրենց։

— Աղոթենք, աղոթենք որ աստված ողորմի մեզի։

Այս էր ամենուն վրա տիրող մտածումը։ Ա՛լ իրենց մտքին, սրտին ու ջիղերուն գործունեությունը կորսնցուցեր էին, ալ կռվելու, տոկալու կորովնին չէր մնացեր, Հայոց ազատության վրա չէին մտածեր, թյուրքին կործանումը չէին բաղձար. ա՛լ մոռցեր էին ամեն բան, իրենց կնիկները, զավակները, արտերը, գույքերը, իրենց հայրենիքը։

* * *

Երբ օր մը գացեր էի նորեն դեգերել իրենց վրաններուն շուրջը, տեսա որ ամենքն ալ բոլորվեր են դաշտին մեջ, մեկու մը քով որ գիրք մը կը կարդար։

Հեռուեն ճանչցա զինքը. «Տեր Հայրն» էր, վաթսունամյա սեբաստացի բեռնակիր մը որուն այդ անունը կու տային միշտ աղոթելուն և ուրիշներուն ալ աղոթել քարոզելուն համար։ Նախկին հեղափոխական մըն էր, Սեբաստիայի գյուղերեն մեկուն ջոջը, որ օր մը ձերբակալվեր ու տարիներով բանտը մնալե ետքը կրցել է ազատիլ իր ամբողջ հարստությունը մաս առ մաս կերցնելով թյուրքերուն։ Գյուղը՝ իր տունը վերադառնալով, թափուր գտեր էր զայն. կինը մեռած էր ու չորս զավակները ձգեր գացեր էին հրոսախումբներու հետ։ Հարսերն ու երկու աղջիկները մնացել էին միայն, առանց ապրուստի, գյուղացիներին ողորմությանը կարոտ, խարխլիկ հյուղակի մը մեջ կծկտած։ Նախկին ջոջը մեկներ էր Պոլիս, բեռնակրությամբ ստակ ճարելու իրեններուն, մինչև որ օր մը լուր առեր էր թե քյուրդերը եկած ավարի տված էին իրենց գեղը և աղջիկներն ու հարսերը հափափած։ Հիմակ ա՛լ միս մինակ էր աշխարհի երեսը, մի՛ս մինակ Ս. Գրքին հետ, զոր թևին տակ կը պտտցներ։

Երբ մոտեցա շրջանակին, սեբաստացին սաղմոսներին գլուխներ կը կարդար, որոնք ինք զատեր ու նշանակեր էր։

«Ջուրի պես թափվեցա, կ՚աղաղակեր զինքը երկյուղածությամբ մտիկ ընողները հուսահատ նայվածքով մը պարուրելով, ջուրի պես թափվեցա ու ամեն ոսկորներս քակվեցան, սիրտս մոմի պես եղավ, հալեցավ փորիս մեջ»։

«Չորացավ իմ ուժս հողե ամանի մը պես, ու լեզուս քմացս փակավ, ու զիս մահվան հողը դրին»։

«Վասնզի շուները չորս կողմս առին, չարերուն ժողովքը զիս պատեցին, ձեռքերս ու ոտքերս ծակեցին»։

«Իմ ամեն ոսկորներս կրնամ համրել. անոնք կը նային, կը տեսնեն զիս»։

«Իմ անձս սուրեն ազատե, ու կյանքս՝ շանը ձեռքեն»։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

«Խորունկ ցեխի մը մեջ կ՚ընկղմիմ, ուր որ կայնելու տեղ չկա. ջուրերուն խորունկ տեղերը մտա, ուր հորձանքները իս ընկղմեցին»։

«Հոգնեցա ես կանչելեն, կոկորդս ցամքեցավ, աչքերս նվաղեցան իմ աստուծույս սպասելեն»։

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

«Իմ աղոթքս քու առջիդ թող ելլե. խոնարհեցուր քու ականջդ իմ աղաղակիս»։

«Ինչու որ իմ անձս չարիքներով լեցվեցավ ու իմ կյանքս գերեզմանին մոտեցավ»։

«Դուն զիս ամենեն խորունկ գուբին մեջ դրիր, խավարային անդունդներուն մեջ»։

«Քու սրտմտությունդ ծանրացավ իմ վրաս, և քու բոլոր ալիքներովդ զիս չարչարեցիր»։

«Տառապանքեն աչքերս վատացան. ամեն օր քեզի աղաղակեցի, ով Տեր, ձեռքերս քեզի երկնցուցի»։

«Ով Տեր, ինչու իմ անձս կը մերժես, ու քու երեսդ կը ծածկես ինձմե»։

«Ամեն օր ջուրի պես իս պտըտեցիր, մեկտեղ չորս կողմս առիր»։

«Հեռացուցիր ինձմե սիրելին ու բարեկամը, իմ ճանչվորներս խավարի մեջ են...»։

Ու խեղճ ծերունի «Տեր Հայրը» սկսավ լալ... Հուզմունքը տիրեց ամենուն վրա, իրենց ամբողջ տառապանքը երևցավ նորեն իր աղետային կերպարանքով և վաղվան երկյուղը նորեն ցնցեց զիրենք։

— Աղոթե՛նք, աղոթե՛նք, գոչեցին միաբերան. Տեր Հայր, ժամերգություն մը ըրե մեզի։

Սեբաստացին գիրքը գոցեց, աչքերը սրբեց ու ըսավ.

— Այո՛, երեսնիս դեպի արևելք դարձնենք ու աղոթենք։

Ամենքս շարվեցանք վրաններեն քիչ մը անդին, դաշտին մեջ, Հիմեթ լերան դիմացը։ Հեռո՜ւն հոյակապ կը բարձանար աչքերնուս առջև Ակրոպոլիսը[205], որուն բանթելիկյան մարմարները կ՚ոսկեզօծվեին Սալամինայի ետև մարը մտնող արևուն ճառագայթներեն։ Արարողությունը այնչափ սրտաշարժ, շրջանակը այնչափ վեհափառ ու տպավորիչ էր որ խորին հուզում մը պատեց, պաշարեց երբոր աղոթքները սկսան։

Սեբաստացի ծերունին, մեր շարքերեն քանի մը քայլ անդին կեցած էր, թևերը տարածած, խուզարկու, աղաչավոր նայվածքը դեպի վեր, իզուր փնտռելով Ան որուն կ՚ուղղվեին իր պաղատանքները։ Եվ ինծի կը թվեր թե Մովսեսն էր անիկա, անապատին մեջ, Փարավոնի երեսեն փախչող իր ժողովուրդին հետ։ Ատեն ատեն պարթև հասակը կը խոնարհեր, ծունկի կու գար, կը տարածվեր գետնին վրա ու հողը կը համբուրեր, և իր ետև կեցող բազմությունն ալ կ՚իյնար, երեսը գետնին, հանկարծ գլխուն լախտի հարված մը ուտողի պակուցումովը։

Մութը տիրեց կամաց֊կամաց, արևը աներևույթ եղավ Պելոպոնեսի լեռներուն ետև, Հիմեթի մանուշակագույն կատարները սևացան ու Պարթենոն կորսնցուց իր շողշողուն փայլը։ Անոնք կը շարունակեին իրենց աղոթքը, ծնրադրությունները, ցավատանջ ելևէջները։ «Տե՛ր ողորմյա, տե՛ր ողորմյա» կը հառաչեր ատեն ատեն սեբաստացին իր ամրողջ էությամբ, աղիքներուն ու երիկամունքին խորեն եկող անդնդային ձայնով մը, ու բազմությունը կը կրկներ աղաղակը, գետնամած գալարվելով հողին երեսը.

— Տե՛ր ողորմյա, տե՛ր ողորմյա...

Գիշերը հասած էր. աստղերը կը փայլեին ու մութին մեջ բազմությունը պատառ պատառ եղած ստվերի մը կը փոխվեր։ Տիվրիկցիները իրենց մեռած ուրվականի դեմքով, մշեցիները իրենց ճերմակ վիրակապներով, ա՛լ ճիվաղներու կը նմանեին։ Առասպելական չարաշուք կախարդներու դժոխային համախմբում մըն էր կարծես, որ խավարին մեջ — չըլլալիք, ցնորական աղետք մը կը նյութե։

Ու աղոթքները, տեր ողորմյաները, ծնրադրությունները, հառաչանքները կը տևեին անդադրում։ Ա՛լ հափշտակման, վերացումի, հիացության ոլորտներուն մեջ բռնված, կը քշվեին, կը տարվեին անգիտակից, անձնաթող։

— Աստվա՜ծ, լո՛ւս մի ցուցուր։

Լսվեցավ հանկարծ ու ահա գինով, խելահեղ բազմությունը կրկնեց մեկ բերան.

— Աստվա՜ծ, լո՛ւս մի ցուցուր։

Ա՛հ, ցավագար խեղճ հոգիներ, իրենց երկարատև պաղատանքի սպառիչ ճիգեն ետքը կ՚ուզեին որ գոնե տեղ մը հասած ըլլային, մեկը ամոքած ըլլային այդ աղոթքները, երկրպագությունները, ծեծված կուրծքերը, արցունքներն ու հառաչանքները, ու լույս մը, նշան մը կը խնդրեին հիմա, պզտիկ աննշան հրաշք մը երկնքին երեսը, որ պիտի անդորրացներ, պիտի սրտապնդեր զիրենք։

Լույսը չերևցավ ու մթությունը պատեց հետզհետե Ֆալերոյի վրանները։

* * *

Անցած տարի, Միր֊Երո, հելլենական վերջին պատերազմին մասնակցող հայ֊կամավորներու նվիրված գեղեցիկ ու սրտահույզ հոդվածի մը մեջ, կը հիշեր սեբաստացի ծեր կամավոր մը. «Սկիզբեն ի վեր աչվները վրաս հառած, լուռ ու անխոս ինծի կը նայեր ան, մտիկ կ՚ըներ պատանիներուն պատմությունը, ինքը, որ անոնց պապը կրնար ըլլալ, վաթսունամյա ծեր հերոսը։ Չհամարձակեցա հարցնել իր պատմությունը, հարգանքը լեզուս պրկեց, ի՞նչպես լացս կրցա զսպել այն ալևոր գլխուն նայելով։ Գուշակեցի թե ան աշխարհիս վրա միս մինակ մնացած է ու հոն եկած էր զենքը ձեռքը մեռնելու, սակայն մահը զինքը չէր ուզած։ Սպիտակ գլուխը անշարժ միշտ ինծի կը նայեր։ Ես աչվներս վար առի հարգանքով, գետինը կը նայեի, մինչև սիրտս հանկարծ նետեց... Վաթսունամյա ծեր կտրիճը իր գավառին տրեխները հանել չէր ուզած ու պահած էր. տրեխներեն դուրս գուլպաները (ով գիտե իր սիրելիներեն որուն մատներով հյուսված) հանած ու տափատին վրա անցուցած էր։ Վայրկյաններ դիտեցի զանոնք... վաթսուն տարիներ իր երկրին հողը, հայ հողը կոխած էր նույնպիսի տրեխներով ու գուլպաներով, ու անոնցմով թշնամի տաճկին վրա կը քալեր...»։

Երբ այս տողերը կարդացի հիշեցի «Տեր Հայրը», իր հեծկլտուքները, Ֆալերոյի դաշտին աղոթքը։

«Լույսը» չէր երևցած անկե ի վեր. և սեբաստացի ծերունին գիրքը նետած էր ու հրացանը առած։ Անիկա իր ձեռքին մեջ գոնե լույս կը ցայտեցներ երբ բլթակին դպչեր, սպաննիչ, կոտորիչ... մխիթարիչ լույս մը։

1899

ՄՈՍԱՊ ԼԵՍԻՄ

Բարիզ 20 Փետր. 1899

Վիրգիլիոսը կարդացած եք... Մշակականը[206] մանավանդ։

Կարծեմ սապես կը սկսի՝ «Վա՜շ երջանիկ մշակաց, զյուրյանց նսիհ թե գիտիցեն»։ Եթե այսպես ալ չէ ասոր մոտ բան մըն է։

Բարիզ, Թեաթր Ֆրանսի հրապարակին վրա, ցուցափեղկի մեջ տեսա մանրադիտական հավնոց մը, բոլորոտիքը քիչ մը ավազ ցանված և ութը տասը վառյակ որոնք ավազին մեջ նետված հատիկներ կը կտցեին։ Անցնող դարձող բազմութենեն հետզհետե կ՚անջատվեին խարտյաշ գործավորուհիներ, նրբահասակ, աղվոր կիներ, որոնք հետաքրքիր ու հմայված աչքով կը կենային ցուցափեղկին առջև և կը դիտեին այդ կենդանի գյուղանկարը։ Էլեկտրական լույսին տակ, ցոլացիկ ապակիին մեջ, իրավ այդ վառյակները շատ սիրուն կ՚երևային։ Ես ալ պահ մը կանգ առի և հաճությամբ դիտեցի այդ տեսարանը, մինչդեռ շուրջս կեցող կիներու մազերուն զգլխիչ հոտը ռունգս ի վեր կ՚ելլեր։

— Ա՜հ, ինչ սիրուն, ի՜նչ գեղեցիկ են, կը մռմռային կիները իրարու, գրեթե հուզված։

Գուցե իրենց երևակայության մեջ այդ քանի մը վառյակները ամբողջ գյուղ մը կը պատկերացնեին։ Արևը, որ լերան ետևեն մարը կը մտնե, հովիվը երկայն ցուպով, սրինգը մեջքեն կախած որ լեռնեն կ՚իջնա ոչխարներովը, աղվոր աղջիկ մը որ կաթ կը կթե, ցորենի հասկեր, պտուղներով բեռնավորված ծառեր, մարգագետին, ծաղիկներ, պզտիկ առվակ մը, պարարտ կովեր, խումբ մը աղջիկ որոնք կը պարեն, խումբ մը պատանի որոնք կը նվագեն և խումբ մը գեղացի որոնք գինի կը խմեն։

Ու հիշեցի Մշակականը որուն մեջ շինական կյանքին հեշտանքները կ՚երգե Վիրգիլիոս։

* * *

Ուրիշ անգամ մըն ալ հիշած էի Վիրգիլիոսը, Եգիպտոսի մեկ անկյունը, ագարակի մը մեջ, ուր պիտի անցընեի երկու տարի։

Իրավ, «Վա՜շ երջանիկ մշակաց», երբ ցուցափեղկեն կը նայինք իրենց։

Ես ճանչցա այդ գերերջանիկներեն շատեր, որոնց մեջ երջանկագույներեն էր անշուշտ Ապու Խամիսի ֆելլահը։

Տնակիս մոտիկ, չորս մեթր քառակուսի հողի վրա կանգնած էր իր հյուղակը, մեկ օրվան մեջ, Նեղոսի տիղմով ու չոր պրտուներով շինված։ Երկու կին, հինգ զավակ, շուն մը, երկու եզ, էշ մը, քանի մը հավ ու աքաղաղ մը ուներ երանելի Ապու Խամիսին։ Մե՜ղք որ Մշակական չէր կարդացած ու իր երջանկության գիտակցությունը չուներ. «Զյուրյանց նսիհ թե գիտիցեն»։

Ապու Խամիսի, ամեն օր մութին կ՚ելլեր իրեններովը, երբ դեռ դաշտը ծածկված էր խոնավ ու թանձր մշուշով։ «Ալլա՜հ» մը կ՚արձակեր սրտին խորեն, աղոթք թե հայհոյանք, ա՛լ աստված գիտե, և թքնելով, հազալով, տքալով ու դողդղալով բահն ու բրիչը կ՚առներ ու ճամբա կ՚ելլեր, կիներն ալ միասին՝ նույն մշակական գործիքներով զարդարուն։ Անդրանիկ մանչը կը հետևեր իրենց. եզները ետևնուն ձգած, երկու աղջիկները մեյմեկ խոշոր կուժ գլխերնուն վրա, Նեղոսի ճամբան ձեռք կ՚առնեին ջուր բերելու համար ու երկու պզտիկները, դեռ քալելու, հետևաբար գործելու անկարող, աղբակույտի մը վրա իրենց խանգարված քունը կը շարունակեին։

Մինչև իրենց դաշտը երթալու համար Ապու Խամիսին ու իր խումբը պետք էր որ անցնեին շատ մը ջրանցքներե, մինչև մեջքերնին ջուրի ու ցեխի մեջ քալելով։

Վերջապես ահա դաշտն են ու գործի կը սկսին։ Եզները կը լծվին արորին, Ապու Խամիսին ձեռք կ՚առնե մաճը, զավակն ալ խթանը ու ծանր, դժնդակ, չարչրկուն գնացք մըն է կը սկսի դաշտին երկայնքը։

Ու կամաց֊կամաց արևն է որ կը բարձրանա հորիզոնեն, բանաստեղծներուն Փեբոսը[207], կիզիչ, անհանդուրժելի, Ապու Խամիսի և իրենները չեն դողդողար հիմա. արյուն քրտինք կը թափեն, կերին կը մրկին։

— Ալլա՜ահ, Ալլա՜հ, եա՛ են նեպի։

Այդ դժոխքի նախաճաշին մեջեն նեպին օգնության կը կոչեն խեղճերը, Մարգարեն, Ռեսուլը՝ որ հյուսիսային հով մը փչել տա ծովին կողմեն։

Ու հև ի հև, ոլոր ոլոր քրտինքներ թափելով չոր հողին վրա, որ կարծես կը ծծե զանոնք անհագ ու անկուշտ հեշտանքով մը, արորը կը վարեն դաշտին երկայնքը։

Վա՜շ երջանիկ մշակաց...

Կես օրին ճաշի ատենն է։ Ապու Խամիսիի աղջիկները կը բերեն երկու շաբաթ առաջ եփած ու քարացած հացերը ու կը սկսին արտին մեջեն հաշիշ կոչված խոտերը ժողվել, որոնք պիտի կազմեն իրենց միակ կերակուրը։ Արևին ներքև կայնած, որովհետև անկարելի է տաք հողին վրա նստիլ, ճաշը կ՚ընեն արտորնոք ու կը սկսին գործի, մինչև որ Փեբոս՝ իր խորովողի պաշտոնը կատարելե հոգնած՝ կ՚երթա հանգչիլ արևմուտքի վերմակներուն տակ։

* * *

Ապու Խամիսիի միօրինակ կյանքին մեջ գեղանկար անակնկալներ պակաս չեղան երկու տարվան միջոցին ուր իրեն մոտիկ անցուցի։

Իր կիներեն մին, հունիսի մեջ, ցերեկ ատեն, հանկարծամահ եղավ արևազարկե, դաշտը աշխատած միջոցին։

— Ալլահ աքպար, աստված մեծ է, մտածեց Ապու Խամիսի փիլիսոփայորեն։

Ուրիշ օր մըն ալ տղուն ոտքը սխալ շարժումով մը արորին երկաթին տակ մնաց ու ջախջախվեցավ, երկու օր սոսկալի տառապանքներ կրելե ետքը մեռավ Ախմետ, տասնինը տարեկան։

Այս անգամ Ապու Խամիսիի փիլիսոփայությունը անզոր մնաց։ Իր մանչ տղան, իր անդրանիկը, իր աջ բազուկն էր որ կը կորսնցներ։ Ու օրերով, անկողնիս մեջեն, առտուները կը լսեի խեղճ մարդուն ձայնը որ դաշտ գացած միջոցին լալագին կը գոչեր.

— Եա ուելե՜տ, եա ուելե՜տ... տղա՜ս, տղա՜ս։

* * *

Քանի մը ամիս ետքը կարգը Ապու Խամիսիին եկավ։ Նեղոսեն ու ջրանցքներեն հեռու դաշտի մը մեջ աշխատած պահուն, կը ծարավի. հետը ջուր առնելու մոռցած է եղեր, ու կը ստիպվի ծարավը անցընելու համար խմել մասրաֆի ջուրեն։ Մասրաֆ կ՚ըսեն այն նեղ ջրանցքներուն որոնց մեջ կը ժողվվի բրինձի ու բամպակի արտերուն աղտոտ ջուրը և որոնց մեջ ընդհանրապես օձի բույներ կը գտնվին։ Ապու Խամիսի կուշտուկուռ կը խմե այդ ջուրեն ու իրիկունը հյուղակ մտած ատեն, ահռելի խիթ մը զինքը գետնե գետին կը տապալե։ Շուտ դարմանի կը վազեն բարեկամները, սակայն Շեխ Յուսուֆ Ապու Հարամիի աղոթքները ու ջատուկ կնոջ մը՝ Զեյնապ պիթի Ռամատանի նուսխաները անզոր կը մնան թունավորման դիմացը ու Խամիսի կը մեռնի նույն գիշեր։

Ահա բո՛ւն Մշակականը։

* * *

Ռամսեսներու ժամանակակից եգիպտացի դպիր մը պապիրուսի մը վրա նկարագրած է հողագործին կյանքը, քանի մը տողով, և ա՛ն է որ իրավունք ունի։

«Հողագործը կյանքը անասուններուն մեջ կ՚անցընե, հոգին կը հանե իր կանաչեղեններուն ու խոտերուն համար, բաց դաշտին մեջ կերակուրը կ՚եփե և կոշտ ու թանձր լաթեր կը հագնի։ Բաց օդին կը չարչրկվի, հյուղակին մեջ՝ կը խեղդվի։ Հոգին փակած է կապանքով մը և եթե փորձե անկե ազատիլ ու քիչ մը հանգչիլ հյուղակին մեջ, ծեծ կ՚ուտե և տերը զինքը կը վռնտե»։

Հմայիչ չէ այս պատկերը, բայց ցուցափեղկ չկա։

* * *

Եվ սակայն եթե կոտրենք բոլոր ցուցափեղկերը, ի՞նչ կը մնա անդին...

Ժողովուրդը այդ փորձը ըրած ու հասած է բնական հետևությանը. «Ունայնությո՜ւն ունայնությա՜նց» ու ալ ավելի տխուր խորհրդածության մը. «Մահվան օրը ծննդյան օրեն աղեկ է»։

Չէ՜, Վիրգիլիոսը ավելի կը սիրեմ։ «Վա՛շ, երջանիկ մշակաց»։ Հավատալ թե երջանիկներ կան աշխարհի երեսը, զորավիգ մը չէ՞ ապրելու համար։ Չոր իրականությունը հրապուրիչ չէ բնավ. քիչ մը կեղծիք խառնենք ամեն բանի. իրերն ու իրողությունները շպարենք ու ոսկեզօծենք և անկե ետքը գոչենք. «Վա՜շ, ինչ գեղեցիկ են»։ Վառեկներն անգամ, երբ ցուցափեղկի մեջն են ու էլեկտրական լույսին տակ, հաճույք կը պատճառեն մեզի։ Փորձել ինքզինքնիս խաբել և հաջողիլ. ահա՛ երջանկությունը։ Ապրելու ամենեն խելացի կերպն է այս, մանավանդ որ «խավարի օրերը շատ պիտի ըլլա ու բոլոր գալիքը ունայնություն է»։

1899

ՄՈՒԼԵՏ

Թմբուկի, շեփորի ու ջութակի խառնափնդոր, այլանդակ շշնկոցը, որ հեռվեն կը հասներ մինչև ականջնուս, կ՚ապահովցներ վերջապես թե մոտեցած էինք Շեյխ էլ Պազի։

Շեյխ էլ Պազ Մանսուրայի մոտ փոքր գեղ մըն է, քսան֊քսանհինգ հյուղակներով, բամպակի ու բրնձի արտերուն մեջ կորսված։ Միակ աչքի զարնվող բանը այդ ցեխով ծեփված աղտոտ բնակարաններուն մեջ, կլոր ճերմակ շենքն է՝ մոլլայի մը փաթթոցին նման։ Քարացած, հսկա փաթթոց մը զոր ատեն ատեն կը նորոգեն և որ սուրբի մը, Շեյխ էլ Պազի, գերեզմանն է։ Ամեն տարի, հունիսին, սուրբին տոնը՝ մուլետը[208]՝ կը կատարվի հոն և ինը օր բոլոր շրջականերեն քսան հազար հոգի կու գան կը լեցվին գերեզմանի շուրջը։

— Շեյխ էլ Պազի մուլետը Թանթահի մուլետեն ետքը, ամենեն նշանավորն է, կ՚ըսեին ինծի ֆելլահները հիացումով երբ զիրենք կը հարցուփորձեի։

Շոգեկառքի ճամբեն դուրս, Նեղոսեն հեռու տեղ մըն էր սակայն Շեյխ էլ Պազ, ուր մեր ագարակեն ուղտով կամ էշով կարելի էր երթալ հասնիլ, ութը ժամ ճամբորդելե ետքը։ Հունիսի մեջ, այդ տեսակ ուղևորություն մը՝ Եգիպտոս՝ հեշտալի ախորժանք մը չէ անշուշտ և երբ առտուն կանուխ, ութը տասը ֆելլահներու ընկերակցությամբ, ճամբա ելա, հիմար գործ մը ըրած ըլլալու կասկածանքը արդեն կը սկսեր կրծել զիս։

Մեր փոքրիկ խումբը հետզհետե կը ստվարանար։ Կեսօրին երբ Զարահ հասանք, ուր երկու ժամ հանգիստ առինք, հարյուր հոգինոց կարավան մը կազմած էին։ Այլազան, ակնախտիղ կարավան մը՝ ուղտերե, ջորիներե, ձիերե և էշերե կազմված։ Ֆելլահները ամենքն ալ իրենց նոր կալապիեներով, փայլուն, պոռոտ գույներու խառնուրդ մը կը ձևացնեին, որոնց մեջ դեղինն ու կանաչը կ՚իշխեին ամենեն ավելի խլացուցիչ աղմուկ մը, հարյուր հոգիի միաձայն խոսակցություններե, երգերեն, վեճերեն ու քահքահալից ծիծաղներեն կազմված, կը քայլեր կարավանին հետ։ Ու այս ամենքը, արևուն տակ, դաշտերուն կանաչություններուն մեջ, զվարթ, ցնծուն պատկեր մը կը հորիներ որ մոռացնել կու տար ճամբուն տաժանքը։

Սակայն արևը կը տաքնար հետզհետե, շնչառություննիս դժվարացնելու աստիճան. ավազուտ փոշին՝ քրտինքի կաթիլներուն խառնվելով՝ կը ցեխոտեր երեսնուս վրա. էշերը հոգնած, ալ չէին ուզեր քալել ու պուտ մը ջուր չկար խմելու։ Ֆելլահները կը շարունակեին իրենց անկեղծ զվարթությամբ ու լիաթոք պոռչտուքներով լեցուն խոսակցությունը։ Ես միայն ա՛լ չէի մասնակցիր իրենց։ Էշին վրա կքած գլուխս հաթելու աստիճան տաք, արյուն քրտինքի մեջ տապակած, կը հևայի, աչքս հորիզոնին ուղղած՝ իզուր փնտռելով Ավետյաց երկիրը, Շեյխ էլ Պազի ճերմակ գերեզմանը։

Ու երբ մեր առաջնորդը, որ ուղտի մը վրա կարավանին առջևեն կ՚երթար, թևերը շարժելով ըսավ թե՝ էլ Պազի վրանները կ՚երևային, ես ամենեն առաջ գոչեցի, սրտաբուխ գոհունակությամբ մը.

— Էլ Համտուլլա՜...[209]

Ու քիչ քիչ սկսանք որոշապես տեսնել վրանները, հազարավոր անհատնում վրաններ, որոնց տակ քսան հազար հոգի ժողովված էր։

Կես ժամ ետքը իջանք մեր հեծանելիքներեն, երբ արդեն մութը սկսած էր պատել։

* * *

Ամբողջ քաղաք մըն էր քովե քով հաստատված վրաններով։ Փողոցներ ու հրապարակներ, հարուստ թաղեր ու աղքատ թաղեր, թատրոն, կրկես, սրճարան ու պանդոկ, խաղարան ու բոզանոց, բան մը չէր պակսեր։ Պանդոկը՝ ուր գացի, խոշոր վրան մըն էր երկուքի բաժնված, փողոցին վրայի մասը գինետուն ճաշարանի տեղ ծառայող ու ետևի մասը՝ ննջարանի։ Հողին վրա փռված հին ու մին գորգ մը, ուր ձգված էին շիլթեներ և երկար, անվերջանալի բարձ մը որ զանոնք կը միացներ իրարու, խոշոր անճոռնի անկողին մը կազմած էին՝ որուն մեջ պիտի ննջեին, քով քովի, տասը֊տասերկու հոգի։ Էլ Պազի տոնավաճառի ամենեն հանգստավետ, ամենեն պերճաշուք պանդոկն էր այս։ Տերը ֆարասքուրցի հույն մըն էր, քարեն ջուր հանող մարդ մը, գինեպան֊պանդոկապետ մը որ նաև վաշխառություն կ՚ըներ, հաշիշ կը փախցներ, բամպակի միջնորդությամբ կը զբաղեր, բժշկություն կ՚ըներ, ֆելլահներու ակռա կը քաշեր ու միանգամայն հունաց պատվակալ փոխ֊հյուպատոսի պաշտոնը կը վարեր, ժամագործ էր և տեսակ մը դեղ հնարած էր ճանճերը ջնջելու համար։

Արիսդիտի,— այս էր մեր փոխ֊հյուպատոսին անունը,— գործը գիտցող մարդ, իր վրանը չէր հաստատած հարուստներու թաղին մեջ, ուր առևտուր չէր կրնար ընել։ Ոչ ալ աղքատներու թաղին մեջ՝ ուր ստակ չկար, ոչ ալ հավատացյալներու մոտ, որոնք չէին խմեր. Արիսդիտի իր վրանը հաստատած էր զբոսանքի թաղին մեջ. դիմացնիս կար երկու գինետուն, երեք հաշիշ ծխելու վրան ու չորս հինգ հատ ալ ուրիշ վրաններ ուր արաբ կիներ այցելուներ կ՚ընդունեին առանց նախապես ներկայացման պետք զգալու։ Ասոնցմե զատ, ալ չեմ գիտեր, մեր քովերը, ետին ու դիմացը քանի վրան՝ որովայնապարի հատկացված, որոնց մեջեն անընդհատ կը լսվեր թմբուկի ու շեփորի հոգնեցուցիչ, կատղեցնող աղմուկը։

Երբ հոգնած դադրած շունչս առի Արիսդիտիի վրանը, ուր քանի մը գավաթ գարեջուր շինծու կազդուրում մը տվին ինծի, վրաններուն մեջ աղմուկն ու իրարանցումը կը կրկնապատկվեր։ Ցերեկվան տաքեն ու նախորդ գիշերեն ընդարմացած ֆելլահները նորեն կը լեցվեին սեղաններուն շուրջը, Շեյխ էլ Պազը արժանապես տոնելու համար։ Մեր վրանին մեջ գրեթե շարժելու տեղ չէր մնացած։

— Քոնեա՛կ, վիսքի՛, պի՛րա, շեպի՛պ, կը պոռային ամեն սեղաններին ու Արիսդիտի իր չորս օգնականներով չէր բավեր ծառայելու։

Ասդին անդին կը վազեր, կը վազվզեր շարունակ, օգնականներուն պոռալով ու հայհոյելով, հաճախորդներուն առջև քծնելով, կրակ կտրած թե ինչո՞ւ չորս հինգ կտոր չէր կրնար ըլլալ ամենուն հասնելու համար, ատեն ատեն փողոց խուժելով՝ որպեսզի թևեն քաշած բռնի ներս մտցնե վարանոտ ֆելլահ մը, որ երկու երեք գինետուն֊վրաններու միջև չէր կրնար ընտրություն մը ընել։ Ճակատամարտի տաք միջոցին անակնկալ արգելքի հանդիպած զորավարի, ընկղմելու վրա եղող նավու մը նավապետին խելահեղություն ուներ կարծես Արիսդիտի որ իր անդադրում վազքերովը հետզհետե տաքացած՝ ա՛լ մեկիկ մեկիկ կը նետեր վրայեն ժաքեթը, ժիլեն[210], շապիկը ու վերջապես բանթալոնը։

Ֆելլահները կը սկսեին գինովնալ։ Համբուրանքներու, անուշ անուշ խոսակցություններու, գոհ, անձնդյուր, սրտաբուխ քահքահներու կը հաջորդեին սեղանե սեղան կծու ակնարկություններ, նախատինքներ, ծեծի սպառնալիքներ։ Արիսդիտի քաղցր, համոզկեր լեզվով կը ջանար հանդարտեցնել հաճախորդները, որոնք վեճի բռնված կը մոռնային խմելը։

— Չէ՛, իրար անցնելու, հուզվելու բան մը չկար. Սայիտ նախատելու մտքով չէր որ գող ու ավազակ ըսած էր Ապու Զեյթին. պարզապես կատակ էր ու ասանկ օրեր կատակը ներելի է։ Իրավ է, որ Մուհամետ քֆրած էր Յուսուֆի կնոջ, բայց Յուսուֆ ալ Մուհամետի հոր գերեզմանին հայհոյեց ուրեմն վեճը պետք էր փակված նկատել։

Ու Արիսդիտի հաշտությունը կնքելու համար երկու հակառակ կողմերուն մեյմեկ քոնյակ կը հրամցներ իր կողմեն։

Ու ահա ձայներ կը բարձրանային, մեղմ, զիջող և հաշտարար.

— Մալեշ, եա սիտի, մալեշ, մալեշ...

Ա՛հ, այդ հմայիչ մոգական բառը, որուն առջև ամենքը զինաթափ կ՚ըլլան, որ եգիպտացիին ամբողջ անհոգ, կորովաթափ համակերպող փիլիսոփայությունը կը խտացնե։ Մեր լեզվին բացատրությունները շատ անզոր են թարգմանելու համար ներողամտությամբ, համակերպությամբ, կյանքի ամեն պատահմունքներու հանդեպ բարձրամիտ արհամարհանքով լեցուն այդ բառը՝ մալե՜շ...

«Վնաս չունի, հոգ չէ» կը նշանակե շատ անգամ, բայց կրնա՞նք այսպես թարգմանել՝ երբ եգիպտացի ամուսին մը իր ննջասենյակը մտնելով՝ կինը կը գտնե ուրիշի մը թևերուն մեջ և այդ ուրիշը խաբված ամուսնին ուսը ծեծելով կ՚ըսե. «Մալե՜շ»։

* * *

Կես֊գիշերին մոտ մեր վրանը պարպվեցավ։ Ճաշելու և խմելու արարողությունը վերջացած էր։ Արիսդիտի դիակի մը պես ինկավ գետին, փսիաթի[211] մը վրա, և սկսավ խորդալ։ Հակառակ հոգնությանս, ես չէի կրնար քնանալու որոշում տալ։ Նախ՝ այդ հասարակաց անկողինը ուր արդեն հինգ վեց հոգի փռված էին, հանկուցիչ չէր բնավ, հետո բոլորտիքի վրաններուն մեջ դժոխային աղմուկը երթալով կը շատանար։ Աթոռ մը առի և վրանին դուրսը նստա սեղանի մը առջև։ Բոզանոց֊վրաններու շուրջն էր հիմա կենդանությունը։ Եգիպտացի, Սուրիացի, Պերպերիստանցի, Սուտանցի և Հապեշստանցի կիներ շարված էին վրաններուն առջև, իրենց ամբողջ տգեղ հրապույրներովը։ Ցուցադրություն մը այլանդակորեն շպարված աչքերու, կեղծ ընքվիներու, մարտիրոսացած կուրծքերու, որոնց համախմբումը, հոն աչքիս առջև, նողկանքով խառն սոսկում մը կ՚ազդեր ինծի։

Ֆելլահները կ՚անցնեին կը դառնային, հայրատ ցանկության նայվածքներ նետելով անոնց, մինչ անոնք միաբերան կը գոչեին.

— Ֆադդալ, եա՜ շեյխ։

«Հրամմե, ո՜վ տեր»։

Ոմանք գլխու շարժումով մը ոչ կ՚ըսեին ու կ՚անցնեին կ՚երթային։ Ուրիշներ, տարտամ, վարանոտ, պահ մը կը թուլցնեին իրենց գնացքը, մասնավոր ուշադրությամբ նայելով կիներեն մեկուն։ Այն ատեն կինը առաջ կը նետվեր, կը խուժեր մարդուն վրա, թևեն կը բռներ, կը խոսեր, կ՚աղաչեր, կը պաղատեր որպեսզի միասին վրանը երթան։ Ու երբ խոսքերը անզոր մնային, ծիծերեն մեկը կը քաշեր, դուրս կը հաներ բոլորովին, ապրանքեն նմուշ մը ցույց տալու պես, կը սխմեր, կը տրորեր ափին մեջ, պնդությունը կը գովեր ու շոշափել կու տար մարդուն.

— «Վնաս չունի, մալե՜շ, ձեռքդ դպցուր, նայե ինչպես պինդ է, ամբողջ մարմինս այսպես է», ու փեշը վեր կը վերցներ մինչև ազդրը։

— Շո՜ւֆ, շո՜ւֆ, քո՜յիս, քո՜յիս։

«Նայե, նայե, աղվոր է, աղվոր»։

Չեմ գիտեր ինչ ողորմուկ, անձկագին բան մը կար իրենց այս աղաչավոր ստիպումին մեջ։

— Շո՜ւֆ, շո՜ւֆ, քո՜յիս, քո՜յիս։

Վերջապես մարդը տեղի կու տար։

Եվ կինը՝ հաղթական՝ մարդուն թևեն քաշելով կը տաներ վրանը։

Հաշիշ խմելու վրաններն ալ կը լեցվեին կամաց֊կամաց։ Ոստիկանական հսկողությունը ա՛լ հիմա, կես֊գիշերեն ետքը, վերջացած է անոնց շուրջը, և նույնիսկ ոստիկաններն են, որ օրվան խոնջենքեն ետքը, իրենք ամենեն առաջ, կասկածոտ նայվածք մը պտտցնելե ետքը շուրջերնին, կը մտնան ներս, կը շարվին երկար փայտե նստարաններու վրա, որոնք աղտոտ գորգով մը ծածկված են։ Ուրիշ արաբներ կու գան կը միանան իրենց, լուրջ, ծանրախոհ, մզկիթ մտնողներու պատկառանքով։ Ծեր, դաժան մարդիկ են ընդհանրապես, քայքայված մարմնով ու անբանացած նայվածքով։

Ավելի լավ դիտելու համար զիրենք՝ աթոռս կ՚առնեմ ու կ՚երթամ իրենց վրանին առջև և սուրճ մը կ՚ապսպրեմ։

Քսան հոգիի չափ բոլորաձև շարված են նստարաններու վրա. չորս հինգ հատը ոստիկան, փաթթոցավոր շեյխեր ու մյոլլաներ։

Բառ մը չեն փոխանակեր իրարու հետ։ Ամենքն ալ խորին մտածման մը մատնվածի երևույթը ունեին, լուռ, մտածկոտ, ծալապատիկ կծկված նստարանին վրա, նայվածքնին գետին ուղղած՝ կը սպասեն ասդին, մանղալի մը գլուխը, սուտանցի մը կը պատրաստե կոզան, հաշիշի չուպուխը։ Կիսամերկ, գռուզ, լայն ու դարձած շրթունքներով մարդ մըն է, այրած փայտի մը պես սև ու չոր։

Չուպուխը պատրաստելե ետքը, գավաթ մը և օշարակի խոշոր շիշ մը կ՚առնե ու կը սկսի կարգով կես֊կես գավաթ օշարակ խմցնել նստողներուն։ Օշարակը հատկություն ունի հաշիշի ազդեցությունը կրկնապատկելու։ Հետո չուպուխին կրակը կը դնե, քանի մը անգամ կը քաշե, հաշիշը վառելու համար ու կը մոտենա նստողներուն։

Չուպուխը ինքը բռնած է. փողը միայն կը ներկայացնե նստողին որ ուժով մը և երեք չորս անգամ վրայե վրա կը ներշնչե ծուխը, հետո խեղդվելու աստիճան կը սկսի հազալ ու գլուխը կը ձգե կուրծքին վրա։

«Բռնվա՜ծ է»։

Հաշիշը գործած է իր ազդեցությունը, ու սուտանցին կը շարունակե իր շրջանը։ Ամենքն ալ մեկիկ մեկիկ կը բռնվին։ Անոնք որ չեն ազդված դեռ, նշան կ՚ընեն սուտանցիին որպեսզի մեկ երկու անգամ ևս քաշել տա չուպուխը։ Բոլոր այս արարողությունը կը կատարվի առանց խոսք մը արտասանելու։

Բայց դեռ ամեն բան չէ լմնցած։ Սև մարդուկը կը դառնա մանղալին քով։ Սվանը կ՚առնե, տեսակ մը բուրվառ, մեջը հոտավետ բան մը կը դնե ու կու գա խնկել հաշիշիներու քթին տակ։

Ա՛յ հիմա քեյֆը կատարյալ է։

Հաշիշի չուպուխեն ու խնկումեն գոյացած ծուխերով լեցած է ամբողջ վրանը. ծանր զգլխիչ հոտ մը կը տարածվի մինչև դուրսը, հաշիշիները կը սկսին տեսիլքներ ունենալ, ոմանք քաղցր, հեշտամոլ, ուրիշներ մռայլ, սոսկալի, իրենց խառնվածքին ու տրամադրությանը համեմատ։

Անկապ, անկատար խոսքեր կ՚արտաբերեն քնած վիճակի մեջ, ինքնիրեն խոսող մարդերու ցած ու խորհրդավոր ձայնով մը, հեշտանքի խոսքեր ու ատելության խոսքեր։ Մին իր սիրած կնոջ տիրացած է, ուրիշ մը իր թշնամին կը սպաննե։

— Դատս շահեցա՜, կը մռմռա մեկը, տխուր, ցավագին ծիծաղով մը։

— Նա՛, նա՛, նա՛, կը գոչե մյուսը, դաշունելու պես թևը շարժելով։

— Զեյնե՜պ, քիչ մըն ա՜լ... քիչ մըն ա՜լ... կը մրմնջե ուրիշ մը։

Սակայն ուրիշներ ալ կան, որոնք իրենց կարգին կը սպասեն ներս մտնելու համար։ Սուտանցին կու գա ու գրեթե բռնի մեկիկ մեկիկ դուրս կը հանե հաշիշամոլները, որոնք կես֊քուն կես֊արթուն, սայթաքելով կը փորձեն քալել։

* * *

Առտուն ժամը չորսն է և գրեթե լուսնալու մոտ։ Ոտքի կ՚ելլեմ անհամբեր ու կը սկսիմ քալել մեր վրանին շուրջը, սպասելով արշալույսին, որպեսզի կարենամ վերադառնալ ագարակ։ Ւրիկունե ի վեր տեսածներս՝ տարբեր, այլ հավասարապես տխուր և անհաճո տպավորություններ գործած էին վրաս ու իրենց ամբողջությունը հիմա չեմ գիտեր ինչ անբացատրելի և խորին զզվանքի մը կը փոխվեր։

Որովայնապարի վրաններուն մեջ ժխորը կը շարունակվեր, թեև ոչ առաջվան չափ խլացուցիչ։ Ճիշտ մեր վրանին քով կանգնված վրանի մը մեջ կը լսեի թմբուկի ու սրինգի ձայները։ Լուսանալուն դեռ կես ժամ կար, քալելեն հոգնած էի ու քիչ մըն ալ սատանան զիս մղելով՝ մտա վրանեն ներս։

Կը կարծեի թե ներսը ուրիշ հանդիսականներ ալ կային։ Չէ՛, բնա՛վ մարդ չէր մնացած. թմբուկն ու սրինգը կը հնչեցնեին պարզապես միամիտները քաշելու համար։ Շարժում մը ըրի դուրս ելլելու, բայց արդեն ուշ էր. պարուհին եկած թևս մտած էր ու աղաչելով զիս դեպի բազմոցը կ՚առաջնորդեր, հրավառ նայվածքներ ուղղելով ինծի ու մորուքս ու այտերս շոյելով։

Նստեցա։

Երաժիշտները, սուտանցի սև մը և խպտի մը, նոր եռանդով սկսան իրենց խուժադուժ երաժշտությունը։

Ալմեն քասթանեեթները ձեռքը անցուց, դեմս կայնեցավ, շնորհալի ըլլալու հավակնությամբ խոնարհություն մը ըրավ և սկսավ պարել։ Չէ՛, հավատացեք, գեղեցիկ չէր պարուհին։ Քառասուն տարեկանի չափ կ՚երևար։ Սարսափելի կերպով ներկված էր երեսը, աչքերը, կուրծքը, մազերը, թևերը, փորը, վերջապես ինչ որ կարելի էր ներկել իր մարմնուն վրա։ Այլանդակ ընքվիներ շինած էր, որոնք գրեթե իրարու կը միանային. մազերը՝ ծոծորակն ի վար կախված՝ աջ ու ձախ կ՚օրորվեին գլխին շարժումներուն համեմատ։ Կարճ, կարմիր շրջազգեստ մը հագած էր, որ հազիվ մինչև ծունկը կ՚իջներ, ցույց տալով ամբողջ սրունքները՝ գույնզգույն գուլպաներով։ Ոտքը՝ ճերմակ մետաքսե կիսակոշիկ երկար կրունկներով։ Լանջքն ու թևերը հոլանի, միայն կուրծքին վարի մասը, մինչև փորը սեղմած էր նեղ ժիլետով մը, իսկ փորը թափանցիկ թյուլի մը տակեն կը տեսնվեր։

Սկսավ իր շրջանները, իր ետև առաջ կքումները, մարմնոյն բոլոր ծամածռությունները որոնք որովայնապարը կը կազմեն։ Ատեն ատեն ոտքին ծայրերուն վրա կեցած՝ փորը վեր վեր կը նետեր։ Հետո, պառկելով հանդերձ, կամաց֊կամաց քովս մոտեցավ, գրեթե ծունկերուս դպելու աստիճան, նույն հայրատ, լկտի շարժումները շարունակեց, ահռելիորեն տգեղ ժպիտ մը շրթունքներուն վրա։

Պահ մը պարելը դադրեցուց ու քովս գալով խնդրեց, որ մեյմեկ օղի հրամցնեմ իրեն ու երաժիշտներուն, և օղին խմելու համար եկավ նստիլ ծունկերուս վրա, թևին մեկը գլխիս շուրջը անցուցած։ Բոլոր ասոնք վատառողջ, աղտոտ գրգռում մը հառաջ բերած էին մեջս։ Ոտքի ելա մեկնելու համար, մինչ պարուհին՝ ճիտս փաթթված՝ կը համբուրեր զիս, աղաչելով, որ չհեռանամ ու օղի մըն ալ խմցնեմ։

Հինգ ղրուշ տվի ձեռքը ու դուրս նետվեցա։

Լուսցած էր։ Վրաններեն դուրս, դաշտին մեջ պտույտ մը ըրի ու վերադարձա։ Արիսդիտի, քունեն արթնցած, իր օգնականներով կարգի կը դներ վրանը։ Միասին նստեցանք սուրճ մը առնելու համար, և պատմեցի իրեն թե ինչպես անցուցած էի ամբողջ գիշերը։ Երբ պարուհիին խոսքը ըրի, խնդալով ըսավ.

— Կը ճանչնամ զինքը, կեցիր կանչեմ ու սուրճը մեկտեղ խմենք։

Ուզեցի արգիլել զինքը, բայց ինքը արդեն նստած տեղեն կը պոռար.

— Մալունի՜, եկո՛ւր սուրճ մը խմե։

Քիչ մը ետքը ներս մտավ, էրիկ մարդու ժաքեթ մը հագած, բայց միշտ կարճ շրջազգեստով։ Մետաքսե կիսակոշիկներուն տեղ՝ կարմիր մուճակներ կը կրեր։ Դեմքը լվացեր էր ու թոռոմած այտերը մեջ տեղ ելած, իսկ ընքվիները անհայտացած էին։ Մազ չուներ բնավ, ու գլուխը ֆես մը դրած էր։

Արիսդիտի ինծի նայելով սկսավ քահքահ խնդալ։

Պարուհին հիսուն տարեկանի մոտ խպտի մըն էր պարզապես...

Առանց սուրճս խմելու, առանց բարև տալու, ամոթով ու զզվանքով դուրս ելա վրանեն ու շունչս առի իշապանիս քով. վայրկյան մը առաջ փախչելու համար էլ Պազեն։

1899

ԱՅՐԻՆ

Դեպի լեռը տանող, խորտուբորտ արահետեն, հոգնած դադրած, կ՚երթար Հայկանուշ, երկար ատենե ի վեր։ Կռնակը տղեկ մը շալկած էր, հատ մըն ալ թևերուն մեջ գրկած, ու քովն ի վեր, փեշերեն կախված, կը քաշկռտվեին ուրիշ երեք տղաք, որոնք ա՛լ քալելու տաժանքին տոկալու չափ մեծ էին։ Պաղ դեկտեմբերի հովը կը փչեր բարձունքեն, կարծես վանելու, անգթորեն վռնտելու համար դեպի հոն դիմող խումբը։ Սարսափն ու ավերմունքը սակայն, որոնք հալածական քշած էին Հայկանուշը լերան ճամբուն մեջ, այնքան ահռելի եղած էին, որ հովուն սպառնալիքին մտիկ չէր ըներ ան հիմակ ու կը շարունակեր տաժանագին վերելքը։

Ձյունը պատանքած էր չորս կողմը տարածված մեռելությունը. հովը, հետզհետե ավելի պաղ, կը ճանկռոտեր, կը խոցեր Հայկանուշի մերկ ոտքերը, բայց անիկա կը քալեր միշտ, տեղ մը հասնելե ավելի՝ տեղե մը փախչելու համառ մտադրությամբ։

Վարը, հեռուն, գեղերու ավերակներ, ձյունին տակ, հսկա, ճերմակ դամբարաններու պես կը ցցվեին, ու կանաչորակ ժապավեն մը, սառած գետակը, չարաշուք անշարժությամբ կը բոլորվեր անոնց շուրջը։

— Ո՞ւր կ՚երթանք, ե՞րբ պիտի հասնինք, կը հարցնեին ատեն ատեն Հայկանուշի քովեն գացող տղաքը, իրենց զահանդած գլուխը դողն ի դող վեր առնելով։

— Չեմ գիտեր...

Ու շնչասպառ, ցրտասարսուռ, խումբը իր դեգերոտ, աննպատակ վերելքը կը շարունակեր, արհավիրքեն հալածված ու հովեն վռնտվող։

— Անոթի ենք, մայրի՛կ։

— Քալեցե՛ք...

Չէ՛, ալ չէին կրնար։ Շատ ատենե ի վեր կը քալեին այդ դժնդակ ճամբուն մեջ երեք պզտիկները, մութը կը սկսեր ու պիտի չհասնեին տեղ մը...

Կամաց կամաց դժկամության հեծկլտանքներ, բողոքի փսփսուքներ սկսան լսվիլ Հայկանուշի շուրջը։ Տղաքը կ՚ընդվզեին։

— Ա՛լ չենք երթար, բավակա՜ն է, բավակա՜ն...

Բայց անիկա կը շարունակեր՝ անընդհատ՝ իր գնացքը, արյունոտ ոտքերով, ցուրտ ու տխուր ճամբուն վրա։ Մութը կը թանձրանար ու հովը ալ ավելի կատաղի կը մռնչեր բարձունքեն։

— Գոնե մոտեցա՞նք, պատասխանե, մայրիկ։

— Չեմ գիտեր։

Իրավ չէր գիտեր։ Կը քալեր, կը փախչեր երկար, շատ երկար ատենե ի վեր, ուր չէր գիտեր թե ո՞ւր պիտի երթար, ո՞ւր պիտի հասներ։

Տղաքը ալ կառչեցան իր քղանցքին, իր ոտքերուն, ուր այս անգամ իրենց չարչարված, հոգեվարք էության բոլոր ուժովը պոռացին.

— Չէ՛, բավակա՛ն է, ալ չենք կրնար... չե՛նք ուզեր քալել։

Հայկանուշ վերջին ճիգ մը ըրավ.

— Երթանք մեր ճամբեն, տղաքս։

— Չէ՛, չէ՛, չէ՛։

— Միտք բերեք ձեր տեսածները... ավերմունքը, սարսափն ու արյունը որոնցմե կը փախչինք։

— Չէ՛, չէ՛։

Իր զավակներուն ապստամբ կամակորության դիմաց՝ Հայկանուշի ձեռքերը թուլցան, դողդոջ ծունկերը ջուրի պես հալեցան, ու հաղթահարյալ ընկավ անոնց քովը, գետնին վրա։

Հիմակ հովին սարսուռները սև ստվերին մեջ կը վազվզեին ողբով լի ճիչերով, տագնապի ու անձկության կերկերումներով։

Փոքրիկ խումբը սառած, ձյունին վրա սողոսկելով գնաց ապաստանիլ խոռոչավոր ապառաժի մը տակ։

Տղաքը կծկտեցան իրենց մորը քով, կուրծքին, թևերուն, ոտքերուն պլլվեցան իզուր անոր սառած մարմնին տաքությունը հայցելով, ու դողահար, սարսռագին հարցուցին.

— Ըսե՛, մինչև ե՞րբ պիտի փախչինք, ինչո՞ւ ձգեցինք մեր տեղը, ինչո՞ւ մեզի կը հալածեն, ինչո՞ւ վարը արյուն կա ու հոստեղ ցուրտ... անոթի ենք, հոգնած ենք, կը չարչարվինք, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ...

Այն ատեն Հայկանուշը առավ համբուրեց ամեն մեկը իր զավակներուն և ըսավ.

— Հոն, վարը, ես էի տերն ու իշխանուհին բոլոր այդ գեղերուն, քաղաքներուն, գետերուն ու դաշտերուն։ Ա՛խ, երբոր անոնք իմս էին, քաղքին մեջ սուրով ու դաշտին մեջ սովեն չէին մեռներ, քուրձեր հագած, խելահեղ փախստականներ չկային ճամբաներուն վրա, անօրենությունը, անարգանքն ու գարշությունը չէին պղծեր զանոնք, ու պատուհասն ու կործանումը իրենց սրտմտությունը չէին թափեր անոնց վրա... Ու ահա եկավ Չարիքը, մեծ, անդիմադրելի, վախճանական Չարիքը։ Կապեցին, կաշկանդեցին ու հետո լլկեցին իս անխնա։ Ու ամենքը իս մերկացուցին, բռնաբարեցին, ոչ թե գգվանքով ու սիրով, ոչ թե տարփանքե մղված, այլ ատելության, անարգանքի համար։ Իրենց ոտքերովը փորս, կուրծքս, ծիծերս կոխկրտեցին ու անանկ լլկեցին, և իրենց անարգանքին իբրև վարձք՝ քաշեցին բրցուցին թևերուս ապարանջանները, պարանոցիս մանյակը, ականջիս օղերը ու գլխուս պսակը, վիրավոր, արյունլվա գետին փռելով իս։ Ու չարչարանքին տակ տգեղցա, փտեցա, ապականեցա, հիմակ ալ ես ինծի համար գարշելի ու ատելի եղա, ա՛լ չեմ ուզեր մնալ, ա՛լ չեմ ուզեր ըլլալ... բավական է... հոգնած եմ... զզված եմ։

— Անոթի ենք, կը մսինք, գոչեցին տղաքը պաղատագին։

— Չունիմ... հաց չունիմ, զգեստ չունիմ... բան մը չունիմ։

— Ա՜խ, կը մեռնինք կոր...

— Չունիմ։

Տղաքը չարչարանքով ու վախով լեցված իրենց աչքերը վեր առին, նայեցան Հայկանուշին, որուն կմախքացած ցուրտ երեսը կյանքե լքված բանի մը ահռելի կերպարանքը առած էր։ Իր մազերը, որոնց վրա ձյունը սառած էր, ճերմակ արծաթագույն օձերու խուրձի մը պես վար կը կախվեին ծոծրակին և ճակտին շուրջը։ Ցավատանջ, դժնե ու տգեղ էր անիկա, անդարմանելի դժբախտության մը, անհուն տառապանքի մը պես։

— Ափսո՜ս բան մը չունիմ ձեզի տալու, շարունակեց Հայկանուշ, ոչ հաց, ոչ զգեստ, ոչ պատսպարան և ոչ իսկ լույսի կտոր մը... սուտ, խաբեբա լույսի կտոր մը։ Պատուհասը շատ մեծ է, չարիքը շատ զորավոր, ա՛լ չեմ ուզեր սպասել, չեմ ուզեր հուսալ... հոգնեցա, վախճանը թող գա, վախճանը թող գա՛, աղաղակեց, մեծ ու հավիտենական վախճանը, մահը իմ ու ձեր վրա, մեր ամենուս վրա։ Ցավին ու հեծության, արյունին ու անոթության, մերկության ու պղծության և արհավիրքին վախճանը, կատարյալ ոչնչացումը, ամբողջական անէացումը։ Այո՛, վերջնական չարիքը դատարկության, մոռացումին, աներևութացման. մեծագույն չարիքը ու ջախջախիչ դարմանը մյուս ամեն չարիքներուն... փրկարար, ժխտական չարիքը։

Այն ատեն տղաքը նորեն ապստամբ կամակորությամբ վեր առին իրենց գլուխը.

— Չէ՛, չե՛նք ուզեր մեռնիլ։

— Ո՜հ, գերեզմանի հանգիստը, խաղաղությունը, չլլկվելու, չկոխկրտվելու, չանարգվելու, չտառապելու կարելիությունը... Մի մերժեք։ Հոն պիտի ազատինք նաև կարեկցության ու գթության առարկա ըլլալու դառնագույն թշնամանքեն ալ։

— Չէ՛, կրկնեցին տղաքը, չէ՛, պիտի չմեռնինք. մենք ապրիլ կ՚ուզենք, մենք կ՚ուզենք քու արյունլվա անդամներդ մաքրել, խոցերդ ամոքել, բժշկել, մինչև որ ա՛լ անոնց նշանը չմնա, մեր համբույրներով տաքցնել, վերակենդանացնել սառած մարմինդ, ապարանջաններդ, օղերդ, մանյակդ ու գլխուդ պսակը քեզի դարձնել, մազերուդ վրայեն սրբել ձյունը, սրունքներուդ ու թևերուդ կլորությունը, որովայնիդ շնորհքը բերել, ստինքներդ նորեն աճեցնել, նկարագործ հանդերձներով, բեհեզե գոտիներով ու մետաքսե զարդերով ծածկել քեզ։ Ու այնչափ սիրել քեզ, որ նորեն գեղեցկանաս, ա՛լ ավելի թարմ, ա՛լ ավելի հրապուրիչ, ա՛լ ավելի կուսական գեղեցկությամբ մը։

Ու տղաքը անհուն աղապատանքի փարումով գրկեցին Հայկանուշը, աղաղակելով.

— Ապրի՜նք, ապրի՜նք։

1900

ՀԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ալ հիմակ ազատած էինք։

Շոգենավնիս, Խանիայեն մեկնելեն ի վեր, ամեհի ալիքներուն ձեռք տասնըվեց ժամ անընդհատ չարչրկվելե ետքը, վերջապես կրցած էր ապաստանիլ Սուտայի ծովախորշին մեջ։

Հոն պիտի սպասեինք ամբողջ գիշերը, և գուցե մյուս օրն ալ, որպեսզի ծովը խաղաղեր և կարենայինք ճամբանիս շարունակել դեպի Ալեքսանդրիա։ Հունվար ամսուն, Բանթալեոն ընկերության «Ուրանա» շոգենավին մեջ կը գտնվեինք։ Այսչափ բավ է հասկցնելու, կարծեմ, թե մեր էությունները որչափ անվստահելի տախտակներու հանձնված էին։ Բիրեեն մեկնելնես ի վեր, արդեն երեք օր կռված էինք ծովուն հետ, որ մասնավոր ջանք մը ցույց կու տար գեշ կատակ մը խաղալու քառասուն տարիե ի վեր իր ջուրերը ճեղքող «Ուրանա»֊ին գլխուն։

Երբ նավը մտավ ծովախորշին մեջ, կոհակներու հալածումեն ազատած, ամենքս ալ մեծկակ շունչ մը առինք։ Ճամբորդները, մեծ մասը Կրետացիներ, որոնք Ռեթիմո կամ Քանտիա պիտի ելլեին, իրենց կերակուրը և գինին հանեցին մեջ տեղ։ Ես, միայնակ, որովհետև ծանոթ մը չունեի, գացի շոգենավին խելին կողմը քանի մը քոնյակ խմելու,— տաքնալու համար, եթե արդարացման պետք մը կը տեսնեք,— և քանի մը սիկարեթ ծխելու։

Օդը փոթորկալից էր միշտ, պաղ հով մը կը սուլեր Աքրոթրիի դարավանդներուն վրայեն, ու հեռվեն կը լսվեր ալիքներու փշրվիլը՝ Սուտայի մուտքին եզերքը կոթողած խարակներուն դեմ։ Ամպերը հետզհետե կը սևնային, կը թանձրանային գլուխներնուս վրա, չարաշուք վազքով մը դեպի լեռները խուժելով։ Լեռներուն կողերը, տեղ տեղ, խարույկներ վառված էին որոնց կարմիր բոցերը, հովեն տարուբեր, ու չորս կողմը տարածված խավարին մեջ փալփլուն, տեսակ մը ահաբեկիչ հրապույր կու տային մեր առջևը պարզված մեծ ու վայրագ տեսարանին։

Ժամերով մնացի հոն։ Նավուն մեջ ճամբորդները, ճաշերնին ավարտած, կը քնանային հիմա. միայն մեկը ինծի հետ, խելին կողմը, արմուկը շոգենավին եզերքին կրթնցուցած, կը նայեր ծովուն ատեն ատեն շիշ մը հանելով երկար սև վերարկուին գրպանեն ու բերանը դնելով։ Պահ մը, երբ նստարանին վրա ընկղմված կը ծխեի, երգի ձայն մը, զոր հովը կտոր բրդուճ կը բերեր, հասավ ինծի։ Բառերը չէի լսեր, բայց տխուր, միօրինակ եղանակը ցույց կու տար թե սեղմուկ, ողորմուկ երգ մըն էր անիկա, որ հովուն վայնասունին հետ խառնվելով ալ ավելի լալկան կը դառնար։ Ոտք ելա տեսնելու համար թե ուրկե կու գար ձայնը։ Սև վերարկուով մարդն էր որ գետինը կծկտած, երեսը ծովուն, կ՚երգեր։ Քիչ մը ավելի ուշադիր ըլլալով՝ լսեցի բառեր որոնք հայերենի կը նմանեին, ու ավելի մոտեցա։ Մարդը կ՚երգեր ինքիրեն համար, գրեթե ցած ձայնով. միայն նաքարատն էր որ ավելի բարձր կը կրկներ ամեն տունի վերջը։ Որոշապես կը լսեի զայն հիմակ.

Եկուր երթանք բաղչան ի վար, պզտի հարս,
Ես վարդ քաղեմ դուն նունուֆար, պզտի հարս։

Մեկեն քովը մոտեցա ու առանց ուրիշ հառաջաբանի, տեսակ մը հուզումով, ըսի.

— Բարև, պարոն, հայ ե՞ս դուն։

Սև վերարկուով մարդը երգը դադրեցուց, ինծի դարձավ ու շեշտ երեսս նայելով՝ պատասխանեց.

— Այո։

— Ո՞ւր կ՚երթաս... Եգիպտո՞ս։

— Չէ։

— Հապա՞...

— Հո՛ն։

Ու ձեռքովը ցույց տվավ դիմացի լեռները։ Իր կարճ, կտրուկ պատասխանները քիչ մը շփոթած էին զիս, այսուհանդերձ առաջ տարի խոսակցությունս։

— Ի՞նչ պիտի ընես հոն։

— Կռիվ։

1897 Հունվարի մեջ էինք, կրետական ապստամբության տաք միջոցին. Խանիա գտնված միջոցնուս՝ շոգենավեն լսած էինք ապստամբներուն հրացանաձգությունը որոնք քաղաքը պաշարած էին գրեթե։

— Մինակ ե՞ս, հարցուցի։

— Չէ, կրետացի ընկերներ ունիմ։

— Ո՞ւր։

— Հոս, շոգենավին մեջ են։

Անհամբույր մեկն էր խոսակիցս, որուն հետ անկարելի երևցավ ինձ խոսքս երկարել։

— Հաջողություն կը մաղթեմ, ըսի ու հեռացա քովեն։

— Շնորհակալ եմ, պարո՛ն։

Ու նորեն երեսը դարձուց դեպի ծովը։

Քիչ մը ետքը ականջիս հասավ նաքարաթը.

Եկուր երթանք բաղչան ի վար, պզտի հարս,
Ես վարդ քաղեմ դուն նունուֆար, պզտի հարս։

Երգը կը շարունակվեր, ու ատեն ատեն կը տեսնեի շիշը որ սև վերարկուին գրպանեն դեպի բերանը կ՚երթար։

Իր խորհրդավոր ձևերը, ու տխուր, միօրինակ երգը հիմակ անուշ ու միանգամայն սրտաճլմիկ ազդեցություն մը կ՚ըներ վրաս, ուշադրությունս բոլորովին դեպի իրեն դարձուցին։ Ակնապիշ զինքը կը դիտեի ու կը զգայի որ ցավագին պատմություն մը ուներ ան զոր սակայն չպիտի կրնայի իմ հարցումներովս քաղել բերնեն։

Երգը դադրեցուց, ոտք ելավ և սկսավ գալ դեպի ինձ։

— Ալ չես երգեր, ըսի իրեն քանի մը քայլ ընդառաջ երթալով։

— Չէ, պատասխանեց խնդալով։

Իր խնդումեն քաջալերյալ, ես ալ սկսա ժպտիլ։

— Կ՚երևա թե պզտի հարս մը կը սիրես, ըսի աչքերուն մեջ նայելով։

— Ինչե՞ն։

— Որովհետև երգիդ մեջ տարօրինակ շեշտ մը կար որ կը հուզեր զիս։

Հանկարծ տխրություն մը պատեց իր դեմքը, հետո մեկեն՝ ձեռքես բռնեց և տարավ զիս դեպի նստարանը։

— Նստիր պատմեմ... ա՜խ, այս վայրկյանիս կ՚ուզեմ սիրտս բանալ մեկու մը։

Նստեցանք քով քովի։

— Այո, պզտի հարս մը սիրեցի... Նանոն. պատմեմ ինտոր եղավ։ Տղայութենե կը ճանչնայինք իրար. արտը, այգին, կալը միշտ մեկտեղ էինք. ես իրմե չորս տարեկան մեծ էի։ Աղվոր, փամփուլ աղջիկ մըն էր. իրար կը սիրեինք, խենթի պես իրար կը սիրեինք... ու պիտի ամուսնանայինք միասին։ Տասներեք տարեկան էր երբոր զինքը ձգեցի ու Պոլիս գացի ստակ շահելու։ Գործ չկար։ Անցա Իզմիր, հետո Բեյրութ, հետո Եգիպտոս, հինգ տարի չարչարվեցա օտարության մեջ, առանց իրմե լուր մը կարենալ առնելու, միմիայն իր հիշատակովը լեցված։ Վերջապես կրցա 120 ոսկի մեկ կողմ դնել և անցած տարի դարձա հայրենիք իմ Նանոս գտնելու։ Ախ, պարոն, Նանոն հոն էր, մեծցած, ալ ավելի աղվոր, բայց ափսոս, հազար ափսոս... երկու տարին ի վեր զինքը կարգեր էին մեր դրացի Մլոյենց պզտի տղուն՝ Սարգիսին հետ։ Սարգիս տարի մը քովը մնալե ետքը, ձգեր գացեր էր պանդխտության և հիմակ Նանոն, միս֊մինակ, պարոնտատին տունը կը սպասեր։ Օր մը, վերջապես, զինքը մինակ տեսա այգիին մեջ. միշտ կը սիրեր զիս ու դժբախտ էր հիմակ։ Ախ, ժամերով լացինք իրարու գիրկ... ամեն բան լմնցած էր մեզի համար... «Պիտի մեռնիմ, պիտի մեռնիմ, չեմ կրնար ապրիլ, չեմ ուզեր ապրիլ» կը գոչեր խեղճ Նանո, իր աղվոր աչքերը սրբելով։ Կամաց կամաց կրցանք այնպես մը կարգադրել որ ամեն գիշեր կարենայինք գոնե ժամ մը իրար տեսնել իրենց տան պարտեզին մեկ անկյունը... ու այդ ժամը ալ մեր միակ կյանքը եղավ։ Նանոն չէր ի լար հիմակ, գրեթե երջանիկ էր, ինչպես ես։

Խոսակիցս ումպ մը խմեց իր ըմպելիքեն ու շարունակեց.

— Գիշեր մը սակայն սարսափահար վրաս եկավ ու թևերուս մեջ իյնալով սկսավ հեծկլտալ։ «Ի՞նչ կա, ի՞նչ ունիս», հարցուցի։ Երբ քիչ մը հանդարտեցավ, սկսավ խոսիլ։— «Ա՜խ, Կարո, իմ ջան Կարո, չես գիտեր ինչ փորձանք կը դառնա մեր գլխին վրա, թյուրքերը պիտի գան մեր գեղն ալ կոխեն եղեր, Հասան աղան որ պարոնտատիս բարեկամն է, եկեր է այսօր իմաց տալու իրեն։ Մեծ ներըս ինծի պատմեց լալով։ Հասան աղան ըսեր է նաև որ Լիվան գեղի Հյուսեին չորպաճիին տղան՝ Մուրադ պեյ, մասնավորապես աչք ունի եղեր ինծի ու իս պիտի տանի...»։ Նանոն սկսավ լալ, վիզս փաթթվեցավ ու ողորմուկ ձայնով կը մրմնջեր.— «Ախ, Կարո ջան, Կարո ջան, ազատե իս...»

— Զինքը քաջալերեցի, շարունակեց Կարո, արցունքները սրբեցի և որոշեցինք որ հետևյալ գիշեր, քյուրդի հագուստներ հագած, գամ զինքը փախցնեմ ու միասին երթանք հեռու, հեռու տեղ մը, ամեն վտանգե ազատ։ Ստակ ունեի և վստահ էի որ պիտի կրնայի ազատել իմ աղվոր, իմ սիրական Նանոն։

— «Ա՜խ, չե՛մ ուզեր, չե՛մ ուզեր այդ շունին ձեռքը իյնալ», կը գոչեր խեղճը, աչքերը խփելով։ Խոսքերս սակայն, սրտապնդեցին զինքը։ Երբ մեկնելնուս ատենը եկավ, նորեն սկսավ վախնալ, չէր ուզեր որ բաժնվինք իրարմե։

— Հիմա՛կ, հիմա՛կ երթանք, կ՚ըսեր լալագին։

Բայց պատրաստություններ պետք էր տեսնել. համոզեցի զինքը և վերջապես տեղի տվավ։

Հետևյալ օրը մեր փախուստին պատրաստությունները տեսա և գիշերվան սպասեցի, որպեսզի որոշյալ ժամուն երթամ Նանոն առնեմ։ Քյուրդի հագուստներս հագած՝ տունը պահվտեր էի, ու արդեն արևը կը սկսեր մարը մտնել, երբ հանկարծ իրարանցում մը բրդավ գյուղին մեջ։ Թյուրքերն ու քյուրդերը կոխած էին գեղը և ջարդն ու թալանը կը սկսեր։ Սոսկումի վայնասուն մը ամբողջ գեղը կը սարսեր։ Մեռնելու վրա եղող մարդոց ցավագին աղաղակներ կը հասնեին ականջիս, դռներու խորտակվիլը կը լսեի ու կրակի հոտեր կու գար քիթիս։ Եղած տեղս գամվեր մնացեր էի. մութը ալ բոլորովին պատած էր, ու վայնասունները երթալով ավելի ահռելի կը դառնային։ Այն ատեն ահուդող մը ինկավ մեջս, խենթի պես դուրս նետվեցա ու վազել սկսա առանց ետիս նայելու։ Ա՜խ, կը վազեի, կը փախչեի դաշտերուն մեջ, լեռներուն վրա, ու ձայն մը կը հալածեր զիս անընդհատ.— «Վա՛տ, վա՛տ, վա՛տ» գոչելով։

Վերջապես՝ հոգնած դադրած՝ ինկա բլուրի մը վրա, մացառներու ետին։ Հազիվ քնացած՝ ձիերու դփրտոցի ձայն մը զիս արթնցուց։ Լուսցած էր արդեն։ Չորս կողմը նայեցա, զգուշությամբ տեսնելու համար թե ուսկից կու գար ձայնը։ Վարը, ճամբուն վրա, աջ կողմեն, հանկարծ բազմություն մը երևցավ։ Չորս ձիավորներե ու տասը տասերկու մարդերե կազմված խումբ մըն էր։ Խումբը կը հառաջանար դեպի ինծի.— «Աստված» գոչեցի հանկարծ ինքնիրենս։ Ձիերուն մեկուն վրա Նանոն էր նստած։ Ձիուն սանձը թյուրք մը բռնած էր և ուրիշ երկու թյուրքեր քովն ի վեր կը քալեին, ձեռքերնին թամբին վրա դրած։ Անմիջապես ետևեն ուրիշ ձիով մը Մուրատ պեյը կու գար։ Խելահեղ կը նայեի, անկարող, ձեռնթափ կատաղությամբ մը... Ինչ կրնայի ընել այդ խմբին դեմ, միս֊մինակ, առանց զենքի ու սրտիս ցավեն ինքզինքս կ՚ուտեի... Ախ, եթե հրացան մը ըլլար ձեռքիս տակ, հոն, մացառներուն ետին... Խումբը ալ եկած հասած էր ճամբուն մեջ տեղը, ճիշտ դիմացս, գրեթե հազիվ հիսուն քայլ հեռու։ Նանոն միշտ կը հեծկլտար, ու լսեցի ակռաներուն մեջեն խեղդուկ, լալկան ձայնը... «Ախ, Կարո, Կարո ջան»։ Ու այդ հուսակտուր, աղաչավոր ձայնը, սոսկալի հանդիմանության մը, ահեղ անեծքի մը պես կը ցնցեր իս...

Խումբը անցավ ու աներևույթ եղավ ձորի մը մեջ։ Այն ատեն ինկա գետին ու լացի, լացի ժամերով, երեսս հողին, ձեռքերովս ականջներս խփած, որպեսզի չլսեի ձայնը որ սակայն միշտ կը թրթռար «Ա՜խ, Կարո՜, Կարո ջան»։ Ու փախա գացի, ապիկարութենես ու վատութենես զզված, ինքզինքս անիծելով... Ամիս մը առաջ՝ Բաթումեն շոգենավ մտա և ուղղակի Բիրե եկա, առանց գիտնալու թե ինչ պիտի ընեմ հոն։ Միակ մտածում մը ունեի... փախչիլ հեռու, հեռու, մինչև որ ալ Նանոյին պատկերը, ձայնը ինծի չհասներ, չհալածեր ու չլլկեր։ Բայց, ափսոս, առտուն, իրիկունը, գիշերը միշտ հոն էր, աչքիս առջև այդ պատկերը, Նանոն թյուրքերուն ձեռքը, ձիուն վրա քաշկռտված, ու կ՚անիծեր, կ՚անիծեր զիս շարունակ...

Չէ՛, անկարելի էր ապրիլ այդ չարչարանքի կյանքը։ Հույն հեղափոխականներ ճանչցա ու անոնց հետ որոշեցի Կրետե երթալ, ապստամբներուն մեջ, թյուրքին դեմ կռվելու։ Շոգենավ մտած վայրկյանես փրկված էի... Հիմակ Նանոն, իմ սիրեկան Նանոնս չանիծեր իս. լլկիչ, տանջող պատկերը ջնջվեցավ մտքես, ու անոր հաջորդեց հին, աղվոր պատկերը, Նանոյի տան պարտեզի անկյունին պատկերը... ալ հաշտվեցանք իրարու հետ։

Կարո ոտքի ելավ ու նորեն գնաց շոգենավին ծայրը, իր առաջվան տեղը։ Քիչ մը ետքը լսեցի որ կը շարունակեր երգել իր հաշտության երգը.

Եկուր երթանք բաղչան ի վար, պզտի հարս...

1900

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԱՂԱ

Ամեն անգամ, որ մանկության կամ պատանեկության վերհիշումներ կ՚ունենամ, անխուսափելի կերպով դեմս կը կանգնի Համբարձում աղան. շիտակ, չոր, երկայնահասակ մարդ մը, 50֊են 55 տարեկան, պեխերուն ծայրերը կտրած և դեպի բերանը իջած, երեսը միշտ նոր ածիլված, գլուխը խոշոր ֆես մը՝ մինչև ականջներուն կեսը իջած, ձեռքը երկար թեզպիհ մը որուն հատիկները երկուք առ երկուք կը քաշե անդադար։ Իր հագուստը միօրինակ էր ամեն ժամանակ. սև թրքական սեթրի[212] մը՝ միշտ կոճկած, կանաչագույն բանթալոն մը, որ հազիվ կոշիկներուն կեսը կը հասներ և հաստ չուխայի բաց գույն բաճկոն մը զոր հազիվ տարին անգամ մը, պատեհություն կ՚ունենայինք տեսնելու, որովհետև, ինչպես ըսի, սեթրին միշտ կոճկած էր։ Մասնավոր ուշադրությունս գրաված էր ժամացույցը, ոսկի, մեծ, հնօրյա ժամացույց մը, որ քիչ անգամ դուրս կ՚ելլեր բաճկոնին գրպանեն։ Այդ ժամացույցը պահված էր չուխայե պզտիկ պարկի մը մեջ, որպեսզի ոսկին չկորսնցուներ իր փայլը և ամեն մեկանց ամփոփված ընկույզի փայտե տուփիկի մը մեջ, որպեսզի ոևէ դիպվածական արկածե զերծ մնա։ Այդպիսի խնամքով պահված ժամացույց մը բնականաբար ամեն վայրկյան դուրս չէր կրնար ելլել իր թաքստոցեն։ Կը հիշեմ, թե Համբարձում աղա ժամացույցը մեջ տեղ կը հաներ մասնավորապես երբ ոևէ մեկու մը ժամացույցը կեցած ըլլար և հարկ տեսնվեր զայն լարել և ուղղել։ Երբեմն ալ, երբ քանի մը անձերու ժամացույցներուն մեջ անհամաձայնություն ըլլար, Համբարձում աղա կը հաներ իր համբավավոր ժամացույցը և ուղիղ ժամը կ՚ըսեր. ամենքը կը խոնարհեին Համբարձում աղայի ժամացույցին առջև։

Համբարձում աղան մեզի խնամի էր. հորաքրոջ թե մորաքրոջ ամուսին կամ ասոնց մոտ բան մը, լավ չեմ գիտեր. միայն թե գիտեմ, որ հաճախ մեր տունը կը գտնվեր, ուր մասնավոր հարգանքով մը կը վարվեին հետը։

Մենք չէինք միայն այդ հարգանքն իրեն ընծայող. իր բոլոր բարեկամներն ու ծանոթները նույն հարգանքով ու ակնածանքով կը վերաբերվեին Համբարձում աղային հետ։ Լուրջ, կարևոր, պատկառելի անձնավորություն մը համարված էր։ Իր մուտքը սրահե մը ներս, միշտ հուզում մը, իրարանցում մը առաջ կը բերեր. երեխաներն ու աղջիկները դուրս կ՚ելլեին, կիները իրենց սիկարեթը կը մարեին, ամեն մարդ ոտքի կը կենար...

— Վեր հրամմեցե՛ք, Համբարձում աղա։

— Համբարձում աղա, սա՛նկ, անկյո՛ւնը նստեցեք։

— Համբարձում աղա, այս ի՜նչ պատիվ է մեզի ըրիք։

— Համբարձում աղա, աստուծով առողջ ու հանգիստ եք...

Եվ Համբարձում աղա, բարի գալստյան այդ ողջույններուն մեջեն, հինավուրց քրմապետի մը հանդիսավորությամբ, շիտակ, չոր, երկայնահասակ ու կոճկված, կամաց֊կամաց կը հառաջանար իրեն ցույց տրված տեղը, աջ ու ձախ բարևներ բաշխելով, ու կը նստեր բազմոցին անկյունը, ծալապատիկ, հնդկական կուռքի մը պես։

Համբարձում աղա շատ չէր խոսեր։ Ի՜նչ կ՚ըսեմ՝ շատ քիչ կը խոսեր։ Գլխու իմաստալից տատանումներ, ձեռքի նշանակալից շարժումներ, վերջապես միմիկ խոսակցություն մը իր նախընտրած ձևն էր հարաբերության մտնելու համար ուրիշներու հետ։

Երբեք չէինք տեսած իր խնդալը, ո՛չ ալ կատակաբանություն մը լսված էր բերնեն։ Ո՛չ միայն ինքը չէր խնդար, այլ նույնիսկ իր ներկայությունը ուրիշներու ծիծաղն ալ կը սառեցներ շրթներու վրա։

Շատ անգամ մեզի կ՚ըսեին։

— Մի՛ խնդաք, Համբարձում աղա քովի սենյակն է...

Ու չէինք խնդար։

Մասնավորապես ցուրտ վարմունք մը ուներ տղոց նկատմամբ, որոնց հետ բնավ խոսք մը չէր փոխանակեր։ Երբեք համբույր մը, պզտիկ գգվանք մը չէինք ընդունած իրմե։ Մեր անհաշտ թշնամին էր անիկա. գոնե այդ տպավորությունը կ՚ըներ վրանիս և ասոր համար կ՚ատեինք զինքը։ Իր երևումը տանը սեմեն ներս, խրտվիլակի մը ազդեցություն կը գործեր վրանիս. ամենքս ծակեծակ կը մտնեինք։ Տարին երկու անգամ միայն պարտավորյալ կը ստիպվեինք մոտենալ իրեն. Ծնունդին և Զատիկին։ Դողահար կ՚երթայինք և ինք լուրջ, ճնշող, հուղարկավորական սառեցուցիչ շեշտով մը կ՚ըսեր.

— Ապրիք...

Ու դուրս կը վազեինք սենյակեն՝ կախաղանեն փախչող մահապարտներու շտապով։

Ւնչպես ըսի, Համբարձում աղա ամենակարևոր, պատկառելի հեղինակության մը համարված էր մեր շրջանակին մեջ. մարդ մը, որուն խոսքերը մեծ կշիռ ունեին և դատաստանները վերաքննելի չէին. վերջապես առտնին Սողոմոն մը, քիչ մը ավելի խոժոռ, քիչ մը ավելի անտանելի, քան «Երգ երգոց»֊ի ենթադրյալ հեղինակը։

Չի կար ոևէ հարց մը, անլուծելի խնդիր, դժվարություն մը, ամուսնական ծրագիր մը, էրիկ կնկա կռիվ, ընտանեկան գժտություն, դժբախտ արկած մը կամ ուրախալի դեպք մը, որ վիճաբանվեր կամ լուծվեր առանց Համբարձում աղայի միջամտության։

— Համբարձում աղային ըսվեցա՞վ։

— Համբարձում աղային կարծիքը ի՞նչ է։

— Անգամ մը Համբարձում աղային հարցնենք, նայինք ինչ խորհուրդ կու տա։

Կը հարցնեին և խորհուրդը կու տար։ Ամենահասարակ, պարզ, բնական, ողորմելի խորհուրդ մը զոր փողոցեն անցնող առաջին մարդը պիտի տար անմիջապես, առանց ճիգ մը ընելու, առանց ուղեղը չարչարելու։ Սակայն Համբարձում աղային բերնեն ելլելով՝ այդ խորհուրդը տեսակ մը վեհափառություն կը ստանար, նվիրագործում մը կը զգենուր, առած մը, վճիռ մը կ՚ըլլար անիկա, ֆոռմյուլ մը կամ դեղագիր մը, զոր նմանօրինակ պարագաներուն կը գործածվեր և զոր ամենքը ուշի ուշով կը պահեին իրենց հիշողության մեկ խորշը։

Համբարձում աղա ինչպե՞ս ստացած էր այդ գերակշռությունն իր շրջանակին մեջ։ Անձնական արժեք մը, կարողություն մը՝ բնական կամ ստացական, չուներ. ընդհակառակը իրողություններն իրեն դեմ էին։ Ձախող և անխորհուրդ գործերով փչացուցած էր հորենական հարստությունը և հիմակ անոր թափթփուքներովը կ՚ապրեր։ Գալով իր մտային պաշարին՝ շատ խեղճ, շատ ողորմելի բան էր. հազիվ հասարակ ընթերցանություն մը գիտեր և կյանքին մեջ Նարեկ ու Սաղմոսեն ետքը «Մասիս» լրագիրը միայն կարդացած էր ու կը կարդար։ Այն բնական ուշիմությունն ու աչքաբացությունն ալ չուներ, որով շատ անգամ տգետ մարդ մը սուր, դիտող ու ողջախոհ միտք մը կ՚ունենա։ Բթամիտ մըն էր բառին բուն իմաստով։

Իր տված խորհուրդները, հայտնած կարծիքները, ըսի արդեն, ամենահասարակ բաներ էին։ Օրինակի համար երբ էրիկ կնկան կռիվի մը առթիվ խորհուրդ հարցվեր իրեն, Համբարձում աղա հանդիսավորապես կը պատգամեր.

— Նայեցեք որ ժամ առաջ հաշտեցնե՛ք, ամոթ բաներ են ասոնք. ամոթ...

Եթե հայր ու որդու մեջ գժտություն կար, նույն հանդիսավորությամբ խորհուրդ կու տար.

— Ժամ առաջ տղան տարե՛ք, թող հորը ձեռքը համբուրե, հայրն ալ թո՛ղ տղուն ճակատը համբուրե, ամոթ բաներ են ասոնք, ամոթ...

Ու ամեն մարդ՝ հիացած՝ իրավունք կու տար իրեն ու ամեն մարդ կը հնազանդեր իր խորհուրդին։ Ինչո՞ւ սակայն միևնույն խորհուրդները ուրիշներու կողմե տրված, անազդեցիկ կը մնային, մինչդեռ Համբարձում աղային բերնեն իյնալով կ՚ազդեին ամենուն վրա։ Հոս էր գաղտնիքը և միանգամայն Համբարձում աղային արժեքը։

Հիմակ, տարիներ ետքը, կը մտածեմ այս տարօրինակ երևույթին վրա ու կ՚ուզեմ բացատրել զայն։ Ըստ իս Համբարձում աղային գաղտնիքը իր արտաքին կերպարանքին մեջն էր. իր հագուստին, քալվածքին, ձևերուն, նստվածքին մեջ։ Այսպես, օրինակի համար, միշտ կոճկված ըլլալը կարևոր ազդակ մըն էր իր ներշնչած ակնածանքին։ Վերարկուն կոճկված մարդ մը ավելի պատկառելի է, քան չկոճկվածը։ Անորոշ հարգանք մի կը զգանք զինվորականներուն, ոստիկաններուն, բարապաններուն, թրանվեյի տոմսավաճառներուն, երկաթուղիի պաշտոնյաներուն, թղթաբերի ցրիչներուն հանդեպ։ Ինչո՞ւ։— Որովհետև ամենքն ալ կոճկված են։ Երևակայեցեք նույն մարդիկը իրենց կոճակները քակած և պիտի զգաք որ մեր հարգանքը արհամարհանքի պիտի փոխվի։ Կոճակը ինքնին արդեն պատկառելի բան մըն է, որչափ խոշոր ու որչափ շատ ըլլա հագուստին վրա, այնքան ավելի ազդեցությունը մեծ է։ Դիտված է, որ փայլուն ու խոշոր կոճակները մեծ տպավորություն կը գործեն, մանավանդ կիներու վրա։ Եվ հետո կոճկված հագուստ մը խորհրդավոր է միշտ և երազանքներու կը մղե մարդս։

— Արդյոք ի՞նչ կա այդ կոճկված վերարկուին տակ, կը խորհիս ակամա։

Եվ որովհետև չես կրնար լուծել զայն, անծանոթին տարտամ վախը կը պատե քեզ կամաց֊կամաց ու երկյուղածությամբ կը նայիս անոր։

Քայլվածքը նմանապես մեծ դեր կը խաղա։ Կամաց, համաչափ քայլվածք մը անհունապես ավելի ազդու և տպավորիչ է, քան թեթև, ոստոստուն քայլվածք մը։ Ասկե զատ, կամաց քայլող մարդիկ ամբողջ ոտքերնին հատակին վրա կը կոխեն, նախ կրունկեն սկսելով ու աստիճանաբար մինչև մատներուն ծայրը երթալով և ասիկա առաջ կը բերե կոշիկի հատուկ ձայն մը, տեսակ մը կոշկային երաժշտություն, որ զուրկ չէ մասնավոր ներդաշնակութենե մը և որ ամեն երաժշտության պես իր ազդեցությունն ունի մեր ականջներուն վրա, այնպես որ կամաց քայլող մարդու մը ոչ միայն քայլվածքը կը տեսնենք, այլ միանգամայն կը լսենք զայն։ Ու այդ ձայնը, այդ կճռտոցը միանալով քայլվածքին դանդաղության հետ, մեր ուշադրությունը կը կեդրոնացնեն քալողին ոտքերուն վրա, մեր աչքերը կը սևեռին, կը մագնիսանան դեպի հոն և երբ մարդը արդեն բազմոցին քով հասած ու նստած է, մենք դեռ չենք թոթափած այդ քայլվածքին մեր վրա թողած բուռն տպավորությունը։

Քիչ խոսիլն ալ մեծ դեր կը խաղա մարդու մը կարևորությունը բազմապատկելու։ Նախ քիչ խոսողը կը խուսափե ամեն վայրկյան տխմարաբանություններ ըսելու վտանգեն, հետո իր խոսքերն ավելի արժեք կը ստանան իրենց սակավությանը համար. քաղաքատնտեսության մեջ մատուցումի ու խնդրանքի օրենք կ՚ըսեն ասոր, կարծեմ։ Ժողովներու և ընկերությանց մեջ շատ խոսողներուն այնչափ ուշադրություն չենք դարձներ, որչափ անոնց, որոնք հազիվ երբեմն կը խոսին։ Իսկ շարժ ու ձևով իր միտքը բացատրելու կերպը հիանալի միջոց մըն է հաջողության։ Վիճաբանություն մը կա ակումբի մը մեջ և ձեր կարծիքը կը հարցնեն վեճի նյութ եղող հարցին վրա, իբրև պատասախան ձեռքով շարժում մը ըրեք, օրինակի համար, սանկ օդին մեջ կես շրջանակ մը գծեցեք և պիտի տեսնեք, որ ամեն մարդ գոհ պիտի մնա, որովհետև այդ շրջանակը ամեն մարդ իր ուզած կերպովը պիտի մեկնե, վկայություն մը պիտի համարի իր ըսածին և ջախջախիչ փաստ մը դիմացինին առարկությանց։ Տղաքներու վրա նմանապես իրական ապտակի մը չափ ազդեցություն ունի օդին մեջ ձեռքի շարժումով ձևացած ապտակ մը, և աղջիկներ կան, որոնք ավելի կը շիկնին երբ մատներու ծայրով համբույր մը ղրկենք իրենց, քան երբ մեր շրթներով ճշմարտապես համբուրենք այտերնին։

Չխնդալ... ահավասիկ նաև հեղինակավոր պատկառելի մարդ մը ըլլալու գլխավոր պայմաններեն մեկը։ «Կը խնդաք, ուրեմն զինաթափ եղաք» կ՚ըսեն ֆրանսիացիք և իրավունք ունին։ Խնդալը տղայություն մըն է, խենթություն մը, մարդկային արժանապատվության և լրջության դասալքությունը։ Խնդացող մարդու մը խոսքերուն երբեք կարևորություն չկրնար տրվիլ որչափ ալ բանավոր, որչափ ալ իմաստալից ըլլան անոնք։ Հին հունաց աստվածները կը խնդային և ասոր համար իրենց վարկը կորսնցուցին ու կործանեցան ամենքն ալ, մինչդեռ Եհովա երբեք չծիծաղիր և ասոր համար մինչև այսօր կը պատկառինք ու կը վախնանք իրմե։

Այսպես ուրեմն ամփոփելով կարծիքս, սա եզրակացության կը հասնիմ թե Համբարձում աղա եթե, հակառակ իր բացարձակ ոչնչություն մը ըլլալուն, կրցած էր մեծ ազդեցություն մը ձեռք ձգել իր շրջանակին մեջ, պատճառը իր միշտ կոճկված ըլլալը, կամաց քալելը, քիչ խոսիլն ու բնավ չխնդալն էր։

Արդ, ինչպես կը տեսնվի, շատ խարխուլ, շատ խուսափուկ հիմերու վրա կառուցված էր Համբարձում աղայի հեղինակությունը և բնականաբար հիմնահատակ պիտի կործաներ օր մը։

Այդ օրը հասավ և Համբարձում աղա, խաղք ու խայտառակ, իր պատվանդանեն վար առնվեցավ ողբերգախառն զավեշտական դեպքի մը առթիվ, ի մեծ գոհունակություն մեզ, տղոցս ու պատանիներուս, որ միշտ զինքը նկատած էինք իբրև անտանելի հակառակորդ մը։

* * *

Այս նշանավոր դեպքը պատմելե առաջ հարկ է, որ ընթերցողներուս ներկայացնեմ ուրիշ անձ մը, բոլորովին տարբեր Համբարձում աղայեն, գրեթե անոր հակապատկերը և որուն ձեռքով տեղի ունեցավ Համբարձում աղային գերակշիռ ազդեցության վերջնական ջախջախումը։

Սերգիս աղա, այս էր նախախնամական մարդուն անունը, ագարակատեր մըն էր, Պոլսեն 6֊7 ժամ հեռավորությամբ, ծովեզրյա քաղաքի մը՝ Ռոտոսթոյի մեջ։ Մեր ընտանիքին հինավուրց բարեկամ, երբ Պոլիս գար, մեր տունը կ՚իջներ, ուր օրերով հյուր կը մնար։ Ընդհանրապես ձմեռվան եղանակին կու գար, երբ ագարակին գործերը ավարտված էին, հունձքը ժողված, ծախված ու դրամները գանձված։ Հաճախ ամբողջ ձմեռվան երեք ամիսը մեզի կ՚անցըներ։

Քառասուն, քառասունըհինգ տարեկան, միջահասակ գիրուկ, կարմիր երեսներով, մշտափթիթ ծիծաղ մը դեմքին վրա, երջանիկ մարդ մըն էր Սերգիս աղան, շեն ու զվարթ բնավորությամբ, որուն ներկայությունը անընդհատ ուրախության ճառագայթում մը կը սփռեր շուրջը։ Սերգիս աղա ամուսնացած էր, յոթը զավակ ուներ՝ չորս աղջիկ և երեք մանչ. կը պաշտեր իր կինը, որ ագարակին հոգին էր և որուն կը պարտեր իր գործերուն հաջողության մեծ բաժինը։ Ուներ նաև երկու եղբայր, որոնց մին քահանա էր և ծերունի մայր մը, անուշ, խնդումերես պառավ մը, որ երբեք Ռոտոսթոյեն դուրս ելած չէր։ Սերգիս աղային գործերը բարգավաճ էին, ագարակը լավ եկամուտ կը բերեր, և բոլոր ընտանիքը օժտված էր առողջությամբ մը, որ կրնար ամենեն համբերատար բժիշկին անգամ կատաղության մղել։ Վերջապես Սերգիս աղա երջանիկ էր որչափ երջանիկ կրնա ըլլալ մարդ։

Ամեն անգամ Սերգիս աղայի գալուստը հաղթական մուտք մըն էր մեր տունեն ներս։ Երբ դուռը բացվելով — Սերգիս աղան եկա՛վ, ձայնը կը հնչեր, ամենքս բակը կը վազեինք զինքը դիմավորելու։ Ա՜հ, այն աղմկալից ուրախությունը, խոլական օվսաննաները, որով կ՚ընդունեինք զինքը...

— Սերգիս աղան է, Սերգիս աղան է, կ՚աղաղակեինք ամենքս միաբերան։

— Վա՜յ, Սերգիս աղա, բարով եկար։

Ու ահա կը պաշարեինք, կը սեղմեինք, կը ճնշեինք զինքը։ Ամենեն պզտիկները արդեն իր ուսերուն վրա էին, քիչ մը մեծերը թևերեն կախված ու ինք կը համբուրեր, կը խածներ, կ՚ապտակեր ամենուս երեսները։

— Տղա՛քս, աղե՞կ եք, ռի՞նտ եք, առո՞ղջ եք...

— Սերգիս աղա, կառքին մեջ ի՞նչ կա, ի՞նչ բերիր մեզի...

— Հիմա, հիմա կը տեսնաք, համբերեցեք քիչ մը։

Ու ահա կառքը կը սկսեին պարպել... որովհետև Սերգիս աղա միշտ խոշոր, լեցուն կառքով մը կու գար։

Ագարակեն բերած նվերներն էին, սերկևիլ, նարինջ, խնձոր, տանձ, կաղին, ընկույզ, չամիչ, թուզ փեսթիլ, կարագ, չոր սեր, թարմ պանիր, հետո տեսակ֊տեսակ անուշեղեններ, զորս կինը պատրաստած էր, ապուխտ, երշիկ, օղի, վերջապես ինչ որ կար ագարակին մեջ։

— Սերգի՛ս աղա, խենթացա՞ր, ինչ պիտի ընենք այսչափ բանը, ուր պիտի դնենք, կ՚աղաղակեին տանտիկինները, տեսնելով այդ անվերջանալի ծրարները։

Սերգիս աղա խնդալով կը պատասխաներ.

— Հոգ մի՛ ընեք, հոգ մի՛ ընեք, վաղը մյուս օր տղաքը բան մը չեն ձգեր։

Իրիկունը երբ տան էրիկ մարդիկը կու գային՝ Սերգիս աղա արդեն գիշերանոցը հագած, վառարանին քով, օղիի ափսեին դիմաց «քեյֆ» կ՚ըներ։

Եվ բոլոր ընտանիքով, մեծ ու պզտիկ, կը բոլորվեին շուրջը և ինք գոհ, անձնդյուր, կյանքով ու զվարթությամբ ուռեցած՝ կը սկսեր խոսիլ, խնդալ, պատմել ագարակին ու իր քաղքին դրվագները զորս կը համեմեր կատակաբանություններով։ Սերգիս աղա չէր ուզեր, որ շուրջը տխուր դեմքեր տեսնե. ամեն մարդ պարտավոր էր, նույնիսկ բռնի կերպով, ծիծաղկոտ դիմակ մը անցընելու դեմքին, երբ իրեն քով գտնվեր։ Իր սովորական խոսքերեն մեկն էր հետևյալը.

— Խնդացե՛ք պե... ամենքս ալ պիտի մեռնինք օր մը, ինչ ուրախություն որ ընենք, քովերնիս կը մնա։

Այս էր իր հավատո հանգանակը, իր իմաստասիրությունը։

Քաղաքականությամբ չէր զբաղեր բնավ։

— Թագավորին տուրք կու տանք կոր, որ այդ բաներուն հոգ տանի, մենք ալ սիրտ չհատցնենք պարապ տեղը, քեյֆերնիս նայինք, կ՚ըսեր։

Ազգային խնդիրներու մասին ալ նույնը կը մտածեր։

— Ատանկ բաները Պատրիարքին գիտնալիք բանն է, մեզի ի՞նչ որ միտք հոգնեցնենք, քեյֆերնիս նայինք...

Տխուր խոսքեր պետք չէր որ ըլլար իր քով։

— Գոցեցե՛ք, գոցեցե՛ք այդ խոսքերը, ուրիշներուն պատահած դժբախտություններով մենք չտխրինք, Աստված կը բարկանա ետքը, կը գոչեր։

Ժողովողին[213] խրատները կարծես իրեն նշանաբան ընտրած էր.

«Քու սրտեդ տրտմությունը վերցուր ու մարմինեդ չարությունը հեռացուր»։

«Հացդ ուրախությամբ կեր ու գինիդ ուրախ սրտով խմե»։

«Սիրած կնկանդ հետ կյանք վայելե քու ունայնության կենացդ բոլոր օրերուն մեջ»։

Եվ այսպես, անհոգ ու անկնճիռ, Սերգիս աղա ամեն տարի կու գար մեզի, իր անսպառ ու հաղորդիչ զվարթությամբը մեր տունն ալ շենցնելով մեկ երկու ամիս։ Իր ներկայությունը բոլորին կը նսեմացներ, Համբարձում աղա որ գրեթե կը հալեր, կը ջնջվեր անոր առջև, տաք արևին ճառագայթներուն ենթարկված սառույցի կտորի մը պես։

* * *

Տասնվեց տարեկան պատանի էի, երբ ձմեռ մը նորեն հյուր եկավ մեզի Սերգիս աղան։ Այդ տարին բացառիկ կերպով հաջող գացած էին իր գործերը, հրաշալի հունձք մը ըրած էր, մեծ աղջիկը նշաներ էր ռոտոսթոցի հարուստ աղաներեն մեկուն զավկին և ինքն ալ մանչ զավակ մը ունեցած էր, ութերորդը, որ քանի մը ամսե ի վեր ծներ էր։ Երբեք այնքան ուրախ տեսած չէինք զինքը։ Ամիս մը կար որ մեր տունը կը գտնվեր և գալեն ի վեր ամեն օր կարծես տոնի մեջ էինք։ Ամեն առտու, անկողնեն ելլելուն պես, օրվան ժամանցի ծրագիրը կը պատրաստեր — կառքով պտույտներ, թատրոն, երեկույթ, կրկես, և այլն։

Իզո՜ւր տնեցիները կ՚ըսեին.

— Սերգի՛ս աղա, ա՛լ այսօր տունը նստինք ու հանգստանանք։

— Չէ՛, կը գոչեր Սերգիս աղան անդրդվելի, անհակառակելի շեշտով մը. ես հոս զբոսնելու եկած եմ և դուք ալ ինծի հետ պետք է որ զբոսնուք, երթալես ետքը ուզածնուդ չափ հանգստացեք։

Փետրվարի մեջն էինք և Միացյալ Ընկերություններուն մեծ պարահանդեսին օրը։ Որոշված էր, որ ամենքս ալ՝ դիմակավորյալ՝ պիտի երթայինք։ Առտվընե ի վեր Սերգիս աղա հագուստներ ու դիմակներ բերել տված էր Բերայի խանութներեն, զորս կը փորձեինք ու կը բարեփոխեինք։ Սերգիս աղա ուրախ զվարթ կ՚երթար կու գար, մեկիկ֊մեկիկ ամենուն հագնելիք զգեստները կը քններ, կը զններ, ոմանցը չէր հավներ, կրկին մարդ կը ղրկեր ու նորանոր զգեստներ բերել կու տար։

— Պետք է որ մեր զգեստներն ու դիմակները լավագույնը ըլլան, կը պոռար. պետք է որ պարահանդեսին մեջ ամեն մարդ մեզմով զբաղի...

Ինք իրեն համար արաբ շեյխի մետաքսե մեծարժեք հագուստ մը զատած էր, հոյակապ փաթթոցով մը և հնօրյա դաշույններով ու դանակներով, որոնց վրա կիտվածներ բանված էին։ Կ՚ուզեր որ մեր մեջեն մեկ քանիները նմանապես արաբական զգեստներով ծպտվին իբրև իրեն հետևորդները։ Մինչ իրիկուն տևեց այդ պատրաստությունները։ Վերջապես ամենուն հագնելիքները որոշվեցան, պատրաստվեցան և Սերգիս աղա, գոհ սրտով, գնաց անցավ իր օղիի ափսեին դիմաց։

Սերգիս աղա սովորություն ուներ իր գավաթները «կենաց» պարպելու և նախ կը սկսեր իրեններեն.

— Ասիկա հաճի մայրիկիս կենացը...

— Ասիկա կնոջս կենացը...

— Ասիկա Զապելիս կենացը։

— Ասիկա Տրդատիս կենացը...

Երբ անոնք լմմնային՝ կարգը կու գար մեզի։ Սերգիս աղայի համար միջոց մըն էր այս կրցածին չափ շատ խմելու օղին, որովհետև առարկելով թե այսինչին կենացը չէ խմած տակավին և թե կրնար վշտանալ, օղիի գավաթը չէր թողուլ, մինչև որ կենացներու ամբողջ շարքը չավարտեր։

Հիմակ ուրիշ կենաց մըն ալ ավելցած էր, այն էր նորածին մանչը.

— Այս ալ նոր ծնածին կենացը...

— Սերգիս աղա, անունը ի՞նչ պիտի դնես, հարցուց մեծ մայրս։

— Տեսնենք, դեռ չեմ որոշած։

— Բենիամին դի՛ր։

— Բենիամի՞ն, գոչեց Սերգիս աղա կեղծ բարկությամբ մը. ի՞նչ ըսել կ՚ուզես, միթե ա՞լ զավակ պիտի չունենա՞մ որ Բենիամին դնեմ... Բենիամինին շա՛տ ատեն կա, շա՛տ... դեռ ես ալ երիտասարդ եմ, կինս ալ, մենք ձեզի պես քաղաքը չենք ապրիր կոր, գեղը, դաշտերը մաքուր օդին մեջ կ՚ապրինք...

Եվ Սերգիս աղա խնդաց իր մաքուր, աննենգ ու լիառատ քահքահով մը։

Ատեն ատեն բնական, ինքնաբուխ մաղթանք մը կը թռչեր բերնեն.

— Փա՜ռք քեզ, Տեր, փա՜ռք քեզ Աստված...

Ու կենացները կը պարպեր սպասելով տան էրիկ մարդիկներուն, որոնք այդ իրիկունը քիչ մը ուշ մնացած էին։

Վերջապես եկան։ Մռայլ ու տխուր, գետնահարկի սենյակը մտան և հայրս ըսավ ինծի.

— Գնա՛ մայրդ վար կանչե կամաց մը։

Զգացի թե չարաշուք բան մը տեղի ունեցած էր։ Մայրս եկավ։

— Սոսկալի լուր մը, ըսավ հայրս ձեռքը նամակ մը բռնած։ Սերգիս աղային կինը ութ օր առաջ հիվանդացեր է և երեկ առտու մեռեր է... եղբայրը գրեր է, որ անմիջապես իմացնենք իրեն, որպեսզի տուն վերադառնա և թաղումին կարենա ներկա գտնվիլ...

Հարվածին անակնկալութենեն սահմռկած՝ լուռ ու ապուշ իրարու նայեցանք։

— Սպասուհին կանչե՛, սըվոնք թող վերցնեի, ըսավ մայրս լռությունը խզելով։

Իրա՛վ, այս միջոցին, այդ պարահանդեսի զգեստները չեմ գիտեր ինչ դժնդակ ու հանցապարտ կերպարանք մը առած էին։

Ո՞վ պիտի իմացներ ահռելի դժբախտությունը Սերգիս աղային։ Ոչ ոք սիրտ կ՚ըներ ատոր։ Ու շվարած իրարու կը նայեինք ամենքս։

— Վաղը առտու իմացնենք և անմիջապես շոգենավ դնենք զինքը, ըսավ հայրս։

Եվ սակայն պարահանդեսը կար... Սերգիս աղա պիտի ուզեր պարահանդես երթալ անպատճառ, եթե գույժը պահեինք իրմե։ Անկարելի էր որ առանց բանավոր պատճառի մը հրաժարեր պարահանդեսեն՝ որուն պատրաստություններովը զբաղած էր օրերե ի վեր։ Չէ՛, հարկ էր անմիջապես իմացնել։

Սակայն ամենքն ալ վեհերոտությամբ, գրեթե վատությամբ մերժեցին այդ դժվարին պաշտոնը կատարել։

— Չէ՛, ես չեմ կրնար իմաց տալ... շատ կը հուզվիմ։

— Ես ալ չեմ կրնար... ջիղերս թունդ կ՚ելլեն։

— Դուն էրիկ մարդ ես, պետք է որ դուն ըսես...

— Դուն ծեր կին ես, քեզ ավելի հարմար է...

Նույն միջոցին փողոցին դուռը զարկին։

— Համբարձում աղան է, գոչեց ծառան։

Համբարձում աղա մտավ ներքնահարկի սենյակը, լուրջ, հանդիսական, համրաքայլ, ինչպես միշտ։ Դժբախտ լուրը հաղորդեցին իրեն։

— Խեղճ Սերգիս աղա, աս ինչ սոսկալի փորձանք է եկավ գլխուն, ըսավ Համբարձում աղա խորապես հուզված։ Պետք է անմիջապես մեղմությամբ իմացնել, վճռեց։

— Ամա՜ն, Համբարձում աղա, մենք և ոչ մեկերնիս պիտի կրնանք ընել ատիկա, կը խնդրենք դուն իմացուր, դուն կերպը գիտես հարկավ, ասանկ դժբախտություն մը մեծ զգուշավորությամբ ու վարպետությամբ պետք է իմացնել, աղաչեց մայրս։

Համբարձում աղա վայրկյան մը լուռ մտածեց, հետո տիրական շեշտով մը ըսավ.

— Աղեկ, ես հիմակ իմաց կու տամ պետք եղած կերպով. սա՛ եղբորը նամակը ինծի տվեք, դուք ալ վեր ելեք նստեցեք, բայց չխոսեք, մենակ մտիկ ըրեք, ասանկ բաները պետք է կամաց֊կամաց և փափուկ կերպով իմաց տալ, չըլլա որ խոսքի մեջ մտնեք և ըսելիքներս խանգարեք։

— Շատ աղեկ, Համբարձում աղա...

— Դուք վեր ելե՛ք նստեցե՛ք, ես ալ քիչ մը ետքը կու գամ։

Սերգիս աղա բազմոցին անկյունը առանձին մնացած էր. երբ ներս մտանք ուրախության աղաղակով մը ընդունեց մեզի։

— Ո՞ւր եք, աղբար, ժամ մըն է իս մենակ ձգեր եք, սանկ չի գաք, չնստի՞ք... Ուրախության օր է այսօր... Եկե՛ք ձեռքովս մեյմեկ օղի լեցնեմ ձեզի։

Կարելի չէ երևակայել ավելի ցավատանջ, ավելի դառնակսկիծ բան մը քան այդ րոպեին Սերգիս աղայի ցույց տված զվարթությունը։

Քիչ հետո սենյակին դուռը բացվեցավ և Համբարձում աղա երևցավ սեմին վրա... աննշմարելի սարսուռ մը անցավ ամենուս վրայեն։

— Վա՛յ, Համբարձում աղա, եկո՛ւր նայինք, գոչեց Սերգիս աղա, աղեկ որ եկար, այո իրիկուն քեզ միասին պարահանդես պիտի տանինք։

Համբարձում աղա դեպի բազմոցը առաջանալով պատասխանեց ծանր ու տխուր ձայնով մը։

— Այսօր պարահանդեսի ժամանակ չէ, Սերգիս աղա... Սողոմոն իմաստուն կ՚ըսե որ ամեն բանին ժամանակը կա... լալու ժամանակ և կա քավելու ժամանակ... այսօր լալու և սուգ ընելու ժամանակ է ամենուս համար։

— Ի՞նչ կա, ի՞նչ եղավ, հարցուց Սերգիս աղա այդ խոսքերեն դող ելած։

Համբարձում աղա նստավ Սերգիս աղային քով։

— Աշխարհի մեջ դժբախտությունն ալ մեզի համար է, երջանկությունն ալ, շարունակեց, երկուքն ալ Աստուծմե կու գան։

— Աստուծու սիրուն, ի՞նչ կա, Համբարձում աղա...

— Եղածը մեծ բան չէ, անկե ավելի մեծ դժբախտություններ կրնան պատահիլ մարդուս... այսօր եղբորմեդ նամակ առինք, խեղճ նորածին մանչդ, Աստված քեզի օրեր տա, մեռեր է...

Այս խոսքերուն վրա ամենքս ապշած իրարու նայեցինք. արդյոք սխա՞լ հասկցած էր... մեծ մայրս ուզեց միջամտել, բայց Համբարձում աղա մատին ծայրը շրթներուն տանելով լռություն պատվիրեց։

— Վա՜խ զավակս, վա՜խ զավակս, հեծեց Սերգիս աղա գլուխը օրորելով։

— Սերգիս աղա, Աստուծմե եկած ամեն հարված պետք է համակերպությամբ ընդունենք, առաջ տարավ Համբարձում աղա, մեռնողը նորածին մանչդ չէ, այլ խեղճ Սաթենիկդ...

Սաթենիկ յոթերորդ զավակն էր, հինգ տարեկան։

Սերգիս աղային աչքերը լեցան։

— Սաթենի՜կս... վախ յավրուս, վա՜խ հոգիս...

Եվ լռիկ հեծկլտաց։

Մենք, որ մինչև այդ օրը իրեն ոչ թե հեծկլտալը, այլ նույնիսկ տխրիլը չէինք տեսած՝ սրտի տարօրինակ սեղմումով մը կը դիտեինք այս ողորմ տեսարանը։

— Քա՛ջ եղիր, Սերգիս աղա, շարունակեց անողոք Համբարձում աղան, քա՛ջ եղիր, ամեն բան մեզի համար է այս աշխարհիս երեսը. մեռնողը Սաթենիկը չէ... շիտակը ըսե՞մ, Հակոբիկդ է...

Հակոբի՜կ... իր յոթը տարեկան մանչ զավակը։

Սերգիս աղա այս անգամ բարձրագոչ աղաղակ մը փրցուց.

— Հակոբի՜կս...

Եվ սկսավ հեծաձայն կոծ մը, որ իր շնչառությունը կը խանգարեր։

Վաղեցինք ջուր, լեմոն և զանազան հոտեր բերելու։

Երբ քիչ մը ինքզինքը գտավ, Համբարձում աղա կրկին խոսք առավ.

— Հիմակ որ քիչ մը հանդարտեցար կրնաս իս մտիկ ընկել։ Սերգիս աղա, ուժդ վրադ ժողովե՛, կամք Տեառն օրհնյալ եղիցի... Մեռնողը Զարուհիդ է...

Զարուհի հինգերորդ զավակն էր, հազիվ տասնըմեկ տարեկան։

Այս անգամ խեղճ մարդը տղու մը պես սկսավ լալ, երեսը թաշկինակի մեջ ծածկած։

Համբարձում աղա գավաթին մեջ քիչ մը վարդեջուր կաթեցուց և Սերգիս աղային տալով՝ ըսավ.

— Խմե քիչ մը, այդպես լալով Աստծու դեմ կը մեղանչես՝ եթե Զարուհիին համար այսպես կու լաս կոր, հապա ի՞նչ պիտի ընես, երբոր ըսեմ որ մեռնողը Վահանն է...

— Վահա՞նը...

— Ափսո՜ս այո՛, խե՜ղճ Վահանը, մեկենիմեկ — ութը օրվան մեջ. Աստված քեզի օրերը տա, Սերգիս աղա, Աստված մյուս զավակներդ պահե։

Վահան տասնըհինգ տարեկան էր, կայտառ աշխույժ պատանի մը և իր հորը երկու աչքին լույսը։

Սերգիս աղա ոտքի ելավ լալագին ու սկսավ շուռ գալ սենյակին մեջ ձեռքերը գլխին զարնելով։

— Վահա՜ն, սիրելի զավակս, վա՜խ, վա՜խ, վա՜խ... Այս ինչ փորձանք էր գլխիս եկավ...

Ու ջախջախված, ինքնակորույս ինկավ թիկնաթոռի մը վրա, Վահա՜ն, Վահա՜ն մրմնջալով։ Հարվածը սաստիկ էր. Սերգիս աղա ընդերկար լացավ համր, անխոսուկ, ուսերը շարժելով։

Պահ մը արցունքով ողողուն գլուխը վեր առավ, և ապա երեսը սրբեց և ըսավ Համբարձում աղային.

— Եղբորս գրած նամակը տո՛ւր կարդամ։

— Նախ սըկե՛ խմե քիչ մը։

Եվ Համբարձում աղա իրեն երկնցուց վարդեջրով խառնված ջուրի գավաթը։ Հլու՝ մեքենական շարժումով մը առավ ու խմեց։

— Տո՛ւր նամակը...

— Կեցի՛ր, պատասխանեց Համբարձում աղա, նամակը տալե առաջ պետք է որ բուն ճշմարտությունը ըսեմ քեզի... մեռնողը Վարդուհին է...

Վարդուհին տասնըյոթը տարեկան հրաշալի գեղեցկությամբ աղջիկը մըն էր և նույն տարի շրջանավարտ եղած էր Հոմ Սքուլի ամերիկյան վարժարանին։

— Հե՞... բացագանչեց Սերգիս աղա ապուշ, խոսակցին երեսը նայելով։

— Այո՛, հանկարծ սիրտ չըրի ըսելու, խե՜ղճ Վարդուհին է մեռնողը։ Աստված ողորմի հոգուն, լուսերու մեջ պառկի, թիֆո եղեր է... Վաղը առտու կանուխ պետք է շոգենավ նստիս ու երթաս թաղումին հասնելու համար, Աստուծո ողորմությունը թող հետդ ըլլա, դուն հավատացյալ քրիստոնյա ես, այս տեսակ փորձություններու պետք է երկայնամիտ հոգիով համբերես... Հոբ Երանելին միտդ բեր ու մխիթարվե...

Սերգիս աղա կրկին տագնապ մը ունեցավ, ցավին սաստկության տակ չկրցավ լալ ու սկսավ խեղդուկ խռպոտ ճիչեր արձակել։ Քացախով դաստակներն ու քունքը շփեցինք, քիթին հոտեր քաշել տվինք, երեսը ջուր սրսկեցինք։

Մեր խելքն ու միտքը այնչափ Սերգիս աղային խղճալի վիճակովը գրաված էր, այնչափ մտասուզված էինք իրմով, որ ուշադրություն չէինք դարձուցած Համբարձում աղային այն տարօրինակ եղանակին վրա որով իր գուժականի պաշտոնը կը կատարեր։ Ասկե զատ իր ազդած պատկառանքը և իր կարողության վրա ունեցած հավատքնիս տակավին այնքան զորավոր էր, որ մենե շատերը կը կարծեին թե գույժը իմաց տալու լավագույն ձևը այդ էր։ Եվ սակայն, պետք է անկեղծ ըլլալ, մեկ քանիներս սկսանք թերահավատիլ...

Սերգիս աղա սթափվեցավ նորեն, բայց դիմագծերը այն աստիճան ավրված, որ կարծես թե խեղճը ամիսներե ի վեր տառապած էր։

— Նամա՜կը, եղբորս նամակը տուր որ կարդամ, գոչեց խոսքը Համբարձում աղայի ուղղելով։

— Սերգիս աղա, կ՚աղաչեմ, կը պաղատիմ, մյուս զավակներուդ արևուն համար ըլլա, ինքզինքիդ եկուր, հիվանդ պիտի ըլլաս...

— Նամա՜կը...

— Նամակը այն ատեն պիտի տամ, երբ մեջի եղածը իմացնեմ...

— Դեռ ի՞նչ կա որ մեջը...

— Մեջը կա որ... մեջը կա որ մեռնողը Վարդուհին չէ, ահա ճշմարտությունը, մեռնողը Վարդուհին չէ... Վարդուհին ողջ առողջ է...

— Ո՞վ է հապա...

— Անկե մեծը... Տրդատը... մեծ տղադ... այո, Տրդատը, տասնութը տարեկան, խե՜ղճ տղա... թիֆոեն... ութը օրվան մեջ, մեկենիմեկ...

Սերգիս աղա այս անգամ լաց ու կոծը չվերսկսավ. նայվածքը խոլոր, խուլ ձայնով մը որուն մեջ կարծես մարդկային շեշտ չէր մնացած այլևս, մռմռաց.

— Նամա՜կը, եղբորս նամակը տուր...

Համբարձում աղա, անայլայլ, բազմոցին վրա նստած իր զոհը կը դիտեր։

— Նամա՜կը, նամա՜կը... կ՚աշխարեր խեղճը։

Վերջապես սպառնալից, վայրագ ոտքի ելավ ու դեպի Համբարձում աղային դիմեց։

— Տո՛ւր սա անիծյալ նամակը...

Համբարձում աղա հասկցավ որ այս անգամ ճար չի կար, հարկ էր նամակը հանձնել, հետևաբար աճապարեց պարունակությանը իմացնելու.

— Ա՛ռ, կարդա՛, մեռնողը Զաբելն է... անդրանիկ աղջիկդ... մեղա՜ մեղա՜, Աստված ողորմի հոգուն...

Սերգիս աղա խելահեղ հասած էր Համբարձում աղային քով։

— Նամա՜կը... Շուտով նամակը տո՜ւր, կ՚ոռնար ահռելի ձայնով մը։

Համբարձում աղա նամակը հանձնեց...

Սերգիս աղա սկսավ կարդալ...

Ճնշող, անձկագին լռություն մը կը տիրեր բովանդակ սենյակին մեջ. շունչերնիս բռնած ակնապիշ կը դիտեինք տարաբախտ մարդը, որուն դեմքը չեմ գիտեր ինչ զահնդելի ձև մը առած էր։ Երբեք կարելի չէր երևակայել մարդկային կերապարանքի մը ավերումն ու քայքայումը այսքան քիչ ատենի մեջ։

Հանկարծ աղաղակ մը արձակեց և ինկավ բազմոցի վրա։ Իմացած էր քստմնելի ճշմարտությունը։ Իր կինը՝ Թագուհի հանըմն էր մեռնողը... այն որուն վրա կառուցած էր Սերգիս աղա իր երջանկության ամբողջ շենքը։ Իր օջախին պահապան հրեշտակը, ագարակին պարիկն էր որ կ՚անհայտանար, բովանդակ երջանկություն մըն էր, որ հանկարծ կը ջախջախվեր, կը փշրվեր վերջնականապես, անդառնալիորեն...

Սերգիս աղա երբ քիչ մը ուշաբերեցավ, երկար ատեն հանդարտիկ լացավ, կամաց֊կամաց խոսելով ինքնիրեն, իր սիրելիներուն, մեռնողին հետ։ Դեռ Համբարձում աղային խոսքերուն ազդեցության տակ, կրած հարվածեն անբանացած, իրեն այնպես կը թվեր թե զավակներն ալ մեռած էին, մայրն ալ մեռած էր, ամբողջ ընտանիքը ոչնչացած էր սոսկալի չարաղետքի մը մեջ ու ինք միս մենակ կը մնար աշխարհի երեսը...

— Թագուհի՜ս, զավակնե՜րս, մարի՜կս, ա՜խ, իս ասանկ թողուցիք...

Լռեց։ Մեկեն ինքզինքին եկավ, քովը գտնված գավաթը պարպեց, կրկին ուշադրությամբ կարդաց նամակը, արցունքները սրբեց և ոտքի ելավ։

Նույն միջոցին Համբարձում աղա վառարանին քով կայնած կը տաքանար, իրեն հանձնված ծանր պաշտոն մը հաջողությամբ կատարող մարդու մը սրտի գոհունակությամբ։

Սերգիս աղա դեպի անոր դիմեց և երկու ձեռքով, կոճկված սեթրիին օձիքներեն բռնելով, ձայնով մը որուն ահագնությունը տակավին ականջներուս կը հնչե կարծես՝ գոչեց.

— Անօրե՜ն, անաստվա՜ծ մա՛րդ... ամենեն առաջ չըսեի՞ր որ կնիկս, Թագուհին է մեռնողը... բոլոր զավակներս մեկիկ֊մեկիկ մեռցուցիր, մայրս մեռցուցիր, ամենուն վրա արցունք թափել տվիր, ամենուն համար հոգիս արյունեցիր... անօրե՜ն, անաստվա՜ծ... ավանա՜կ մարդ...

Ու Սերգիս աղա, միշտ Համբարձում աղային օձիքներեն բռնած, այնքան ուժգին կերպով թոթվեց ու ցնցեց զայն, որ սեթրիին կոճակները քաղվեցան, օձիքը պատռվեցավ ու կռնակի վրա գետին տապալվեցավ։

Սերգիս աղա, գոհ ու թեթևցած հանդարտ քայլերով դուրս ելավ սենյակեն ու քաշվեցավ ննջասենյակը։

Վազեցինք Համբարձում աղային քով, որուն լեզուն բռնված էր հուզումեն։ Վեր առինք գետնեն, խելքը գլուխը բերինք ու ճամփու դրինք։

Ա՛լ իր ազդեցությունը, իր հարգը կորսնցուցած էր ամենուս քով։ Իր թավալգլոր անկումին հետ ինկած էր նաև մինչև այն ատեն մեր աչքը կուրացնող կեղևանքը ու կը տեսնեինք, որ ամենահետին տխմարի մը, կատարյալ ավանակի մը պես կատարած էր իրեն հանձնված պաշտոնը։

* * *

Ատեն ատեն կու գար նորեն Համաբարձում աղան մեր տունը, միշտ կոճկված, միշտ սակավախոս, միշտ համրաքայլ։ Իր հագուստը, իր խոսքերը, իր քայլվածքը միմիայն մեր ծաղրն ու հեգնությունը կը շարժեին։ Երբեմն խնդրի մը վրա իր կարծիքը կը հարցնեինք, բայց միմիայն քիթին խնդալու համար և այնքան անպատկառորեն կը խնդայինք, որ վերջապես դադարեցուց իր այցելությունները։

Վրեժնիս լուծած էինք։

1904

ՈՍԿԵՄՈԼԸ

Սըվազ, ս. Նշանի վանքը, խցիկի մը մեջ, տախտակամածին վրա փռված անկողնի մը վերմակին տակ, օրերե ի վեր տենդահար կը տապլտկեր Դանիել վարդապետ։

Հանկարծ, ետևեն հարձակող վատի մը պես, տենդը եկեր էր, զգետնել այդ ութսունամյա ծերունին որ կյանքին մեջ առաջին անգամ հիվանդ անկողին կ՚իյնար։

Իր չոր ու ոսկրոտ կազմվածքը հինավուրց բրածոյի մը կերպարանքը տված էր իրեն և վանքին մեջ ամենքը կը կարծեին թե անոր տոկունությունն ալ պիտի ունենար մինչև ետքը։ Երբ օր մը իմացվեցավ թե Դանիել վարդապետ անկողնեն չէ ելած հիվանդ ըլլալուն համար, բոլոր միաբանները ապուշ մնացին և վանահայրը վազեց Դանիել վարժապետի խուցը, աչքովը տեսնելու համար այս «հրաշքը»։

Երբ մեծավորը ներս մտավ, հիվանդը ջերմի զայրագնության աստիճանին մեջ կը գտնվեր, այսուհանդերձ գերագույն ճիգով մը ելավ նստավ անկողնին վրա, ձեռքերովը բարձին հենած։

Դեմքը ահռելի արտահայտություն մը առած էր, աչքերը խորն ինկած էին և վառված կը փայլեին անսովոր և չարաշուք փայլով մը, քունքին ու այտերուն ոսկորներն ալ ավելի դուրս ցցված, տենդին սաստկութենեն շեկ երկաթներու պես կը շողային։ Դժոխքեն ինկած Սադայել մըն էր կարծես։

Վանահայրը սարսափահար ընկրկեցավ և պահ մը սոսկումով դիտեց Դանիել վարդապետը, հետո, ինքն իր վրա ճիգ մի ընելով, հայրական մեղմ շեշտով մը կմկմաց.

— Անցած ըլլա, վարդապետ, ի՞նչ ունիս, բժիշկ կ՚ուզե՞ս, դեղ կ՚ուզե՞ս։

Հիվանդը չպատասխանեց. իր դիվային նայվածքը սևեռեց մեծավորին երեսն ի վեր և երկա՜ր ու անթարթ նայեցավ. հետո, հևիհև ձայնով մը.

— Չէ, հայր սուրբ, բան մը չեմ ուզեր, ոչ դեղ, ոչ բժիշկ բան մը չեմ ուզեր... ջուր կ՚ուզեմ միայն... պաղ ջուր։

— Բայց տենդիդ վնաս կու տա...

— Հայր սուրբ, պաղ ջուր կ՚ուզեմ, կրկնեց հիվանդը այնքան աղաչավոր որքան սպառնական ձայնով մը և ուժաթափ ինկավ բարձին վրա։

Վանահայրը կրկին դարձավ հոգեվարքին որ կը գալարվեր վերմակին տակ. դեմքը արհավիրք մի դարձած էր ալ, գլուխը մեռելի գանկ մըն էր՝ կարմիր ներկված. ջերմը ամբողջ մարմինը կը ցնցեր անընդհատ և մերկ ու երիթացած ոտքերը վերմակեն դուրս կը նետվեին ու չոր֊չոր կը զարնվեին տախտակամածին։

Հայտնի էր որ մահը կամաց֊կամաց բայց աննհանջելի կերպով կը տիրանար անոր։ Վանահայրը հասկցավ թե ամեն դարման ամեն օգնություն ավելորդ էր և թե լավագույն էր ձգել զինքը իր կամքին. ու ետին դառնալով, իրեն ընկերացող երկու վարժապետներուն ըսավ ցած ձայնով.

— Իրավունք ունի, ոչ դեղ պետք է ալ, ոչ ալ բժիշկ. տվեք ինչ որ կ՚ուզե, ջուր տվեք, պաղ ջուր։

Հետո ինքը դուրս ելավ խցիկեն։

Վարդապետները անմիջապես կատարեցին իրենց մեծավորին պատվերը։ Լեցուն խոշոր փարչ մը պաղ ջուր և գավաթ մը բերին հիվանդին, որուն աչքերը ջուրին տեսքեն շլացած անսովոր կենդանությամբ մը սկսան փայլիլ։

Մեկեն ելավ նստավ անկողնին մեջ.

— Շո՛ւտ, շո՛ւտ, գավաթը լեցուցեք, կ՚երիմ կոր, մռմռաց։

Ու վրայեվրա երեք գավաթ պարպեց կոկորդն ի վար, ագահ անհագությամբ մը և վերստին ինկավ շնչասպառ։

— Ուրիշ բանի մը պետք ունի՞ս...

— Չէ, չէ... մինակ ձգեցեք իս, մարդ չեմ ուզեր քովս, գացեք, դուռը գոցեցեք...

Երկու վարդապետները դուրս ելան։

Այն ատեն Դանիել վարժապետ ժուռ ածեց աչքերը խցիկին չորս կողմը, կարծես ապահով ըլլալու համար թե առանձին էր, հետո դրանը նայեցավ որ գոցված էր ու բանալին կղպանքին վրան։ Պահ մը մտիկ ըրավ երկու վարդապետներուն ոտնաձայնը որ տակավ կը հեռանար, հետո երբ ա՛լ ձայնը բոլորովին դադրեցավ, ըսավ ինքնիրեն, հոգեվարքի չարաշուք ժպիտ մը ձևացնելով իր կմախքե դեմքին վրա.

— Գացին...

Հանկարծ ոտքերովը մեկ կողմ նետեց վերմակը, ծունկի վրա եկավ ու փարչը բերնին տանելով կրկին անհագորեն խմեց պաղ ջուրեն։ Հետո ջանք մը ըրավ ոտքի ելլելու, բայց ուժը զինքը լքեց և փայտի խուրձի մը պես ինկավ անկողնին վրա։

Բավական երկար ժամանակ մնաց այդպես անշարժ, գրեթե դիակնացած։ Ջերմը անցած էր ու սոսկալի սարսուռ մը հաջորդած անոր։ Լուսնոտի մը պես կը դողդողար հիմա, իզուր փնտռելով վերմակը զոր պահ մը առաջ ոտքովը նետած էր տախտակամածին վրա։ Ատամնազուրկ լինտերը իրարու կը զարնվեին շարունակ ու այդ դողդղուքին մեջ դեմքը ալ ավելի ճիվաղային կերպարանք մը կ՚առներ։

Հայր Դանիելը դողահար անկողնեն վար սողաց և դեպի վերմակը երկնցուց բազուկը։

Հանկարծ՝ աչքերը դրան վրա սևեռեց.

— Դուռը, դուռը, մռլտաց և սկսավ գետնին վրա քաշկռտվելով հառաջանալ։

Երբ հասավ դրան քով, գերմարդկային ճիգով մը կանգնեցավ և արագ շարժումով մը երկու անգամ բալլիքը դարձուց կղպանքին մեջ։ Այս ճիգը սակայն զինք բոլորովին ուժաթափ ըրած էր, այնպես որ կապարի նման ինկավ գետնին վրա, առանց կարենալ շարժում մը ընելու։

Իր անկումին ձայնը լսված էր դրսեն. քիչ ետքը վարդապետ մը եկավ դուռը բանալ, տեսնելու համար թե ինչ անսովոր բան պատահած էր հիվանդին սենյակը։

Բայց դուռը կղպված էր.

— Դանիել վարդապետ, Դանիել վարդապետ, ինչպես ես, ինչու դուռը կղպեր ես, հարցուց դուրսեն ձայնը։

Հոգեվարքը գլուխը վեր առավ և լուռ՝ մտիկ ըրավ։

— Դանիել վարդապետ, բաց դուռը, ես եմ, ի՞նչ եղար, ինչ աղմուկ էր ան, կրկնեց ձայնը։

Դանիել վարդապետ նորեն չպատասխանեց։

— Պատասխանե, բաց դուռը, եթե ոչ պիտի կոտրեմ, ըսավ ձայնը այս անգամ շատ ավելի բարձր շեշտով մը։

Դուռը կոտրելու սպառնալիքը լսածին պես՝ Դանիել վարդապետ իր ամբողջ կորովը ամփոփեց, ելավ նստավ գետնին վրա և դողդողացող շրթունքներուն մեջեն բոլոր ուժովը մրմնջաց.

— Բան մը չունիմ, աղեկ եմ, հանգիստ ձգեցեք իս, քովս մի գաք, քովս մի գաք...

— Լավ, լավ հանգիստ եղիր, ըսավ ձայնը։

Դանիել վարդապետ ականջ դրավ։ Այցելուն կը հեռանար։

Ու ահա կրկին գետնին վրա սողալով գնաց մինչև անկողին՝ վերմակը տախտակամածին վրայեն վրան քաշեց ու տակը կծկվեցավ։

* * *

Երեսուն տարիե ի վեր Դանիել Վարդապետ ս. Նշանի վանքը կը գտնվեր։ Պոլսեն եկած էր հոն պատրիարքական հանձնարարագրով մը, առանց միաբան ըլլալու։ Բնավ չէր խառնվեր վանքին գործերուն և ոևէ պաշտոն չէր ստանձնած։ Անմատչելի, սակավախոս վարդապետ մըն էր, որուն անցյալը ոչ ոք գիտեր վանքին մեջ։ Երեսուն տարվան միջոցին, շատ վարդապետներ ամեն հնարք գործածած էին զինքը խոսեցնել տալու համար, բայց չէին հաջողած։ Դանիել վարդապետ միշտ խորհրդավոր հանելուկ մը մնացած էր։

Եվ սակայն խորհրդավոր ոչինչ չունեցած էր այդ մարդը։

Տասնյոթը տարեկան հասակին, իր ծննդավայրեն՝ Շապին֊Գարահիսարեն, Պոլիս եկած էր բախտ փնտռելու և իր ասպարեզը սկսած էր Ակընցի սարաֆի մը քով որուն ծառայած էր քանի մը տարի։ Երբ տիրացած էր սարաֆության և մանավանդ՝ վաշխառության արվեստին բոլոր նրբություններին, թողած էր իր վարպետը և գձձորեն հավաքած պզտիկ դրամագլխովը սկսած էր առանձին գործել։

Դանիել, ի բնե ագահ դրամասեր, Ակընցի սարաֆին քով ու անոր ամենօրյա քարոզներուն ազդեցության տակ ալ բոլորովին դրամապաշտ մը դարձած էր։ Ոսկին իր դեղին ու փայլուն տեսքով մոգական, անդիմադրելի կախարդանք մը կը գործեր իր վրա. հաճախ փայլուն ոսկիի մը դիմաց, երկար ատեն հմայված, մագնիսացած կը մնար, ինչպես թռչուն մը Քոպրայի[214] մը աչքերուն դեմ։

Ոսկիները շատացնել. այս միակ նպատակին համար կ՚ապրեր Դանիել. իր բոլոր կյանքը, ախտավոր հետապնդությամբ, անոր զոհած էր, ամեն հոգնություն, ամեն ջանք, ամեն ստորացում հոժարակամ հանձն առած էր ոսկիները շատցնելու համար, ամեն կեղծիք, ամեն խաբեություն, ամեն անիրավություն գործած էր ոսկիներու սիրույն. ու քանի կը դիզվեին անոնք իր կաշիե քսակին մեջ, այնքան իր մոլեգին պաշտամունքը կ՚ավելնար անոնց մասին։

Ամբողջ երիտասարդությունը անցուցած էր աներևակայելի զրկանքներով, աղտոտ խանի մը մեկ անկյունը, պանիր հաց ուտելով։ Ամեն հաճույքներե, ամեն գրկանքներե զրկած էր ինքզինքը ավելորդ դրամ չծախսելու համար։ Բայց հակառակ այդ զրկանքներուն որոնց ինքզինքը կ՚ենթարկեր, Դանիել երջանիկ էր։ Երբ իրիկունը կը քաշվեր իր աղտոտ խցիկը, մեջքեն կը հաներ կաշիե քսակը ու կը սկսեր համրել ոսկիները՝ գերագույն երանության և հրճվանքի վայելումով կը սարսռար ամբողջ էությունը։ Եվ իր զգացած վայելքը ոչ թե միայն հոգեկան, այլ նույնիսկ մարմնական ֆիզիկական էր։ Բոլոր մարմինը, բոլոր զգայարանները տռփոտ գրգռության մը տակ կը հրճվեին ոսկիներու տեսքեն և Դանիել հափշտակված՝ կ՚ուզեր շոյել, փայփայել, համբուրել խածնել այդ դեղին մետաղի կտորները...

Ու տարիներով Դանիել շատցուց ոսկիները, իր անխիղճ վաշխառուի գործունեությամբը։ Անզգա ու անդրդվելի համառությամբ շահագործեց իր ճանկը իյնողները, զանոնք մատնելով՝ ի հարկին՝ կործանումի ու թշվառության։ Ոչ մեկ աղաչանք, ոչ մեկ արցունք, ոչ մեկ անեծք կրցան ողոքել զինքը երբ խնդիրը ոսկիի վրա էր։

Անգամ մը այրի կին մը ներկայացավ իրեն և տասը ոսկիի փոխառություն մը խնդրեց, ի փոխարեն իր փայտաշեն տնակը գրավի տալ առաջարկով։ Դանիել գնաց տունը տեսնելու. պետք եղած ատեն կարելի էր քառասուն ոսկիի ծախել, ուստի գործը ապահով էր։ Վաշխառուն հինգ ամսվա պայմանաժամով 10 ոսկի համրեց կնոջը և 15 ոսկինոց մուրհակ մը առավ ձեռքեն։

Կինը այդ տասը ոսկիով մանր պարտքերը պիտի վճարեր, քերկեֆ[215] մը պիտի առներ ու պիտի ջանար իր աշխատությամբ ապրուստը ճարել ու ապրեցնել երկու փոքրիկ զավակները։ Եթե գործերը հաջող երթային, պիտի կրնար մինչև հինգ ամիս բավական գումար մը մեկ կողմ դնել գոնե մուրհակին մեկ մասը վճարելու համար։

— Կ՚աղաչեմ, կը պաղատեմ, մնացածն ալ քանի մը ամիսեն կու տամ, խորհեցավ ինքնիրեն։

Բայց ավաղ, իր լավատես ենթադրությունները չիրականացան, իրեն եղած ապսպրանքները շատ աննշան եղան, հազիվ կրցան բավել օրական ապրուստին։

Երբ հինգ ամիսը լրացավ՝ հազիվ, հազար տեսակ զրկանքներով երկու ոսկի մեկ կողմ կրցած էր դնել որբևայրին։

Գնաց վաշխառուն գտնելու.

— Առ այս երկու ոսկին, իբրև տոկոս հաշվե և քանի մը ամսվան պայմանաժամ տուր ինծի տասնհինգ ոսկին վճարելու համար, ըսավ։

Դանիել կատաղած, փրփրած, ոսկիները կնոջ երեսին նետեց։

— Ես անանկ բան չեմ ընդունիր, օրը եկավ, տասնհինգ ոսկիս կ՚ուզեմ, պոռաց։

Իզուր խեղճ կինը երկար բարակ բացատրեց իր կացությունը, իր ներքին կյանքին ամբողջ դժնդակ մանրամասնությունները ամոթահար պարզեց, աղաչեց, լացավ։

— Ես այդ տեսակ լեզուներ շատ լսեր եմ, պատասխանեց վաշխառուն անայլայլ քարսրտությամբ մը, ատոնցմե միամիտները կրնան խաբվիլ, ես չեմ կլլեր, ես իմ դրամներս կ՚ուզեմ...

Վերջ ի վերջո, մեծ շնորհք մը ընելու պես, հավանեցավ հինգ ամիս ևս ժամանակ տալ, ան պայմանով որ մուրհակը փոխվի և կինը 22 ու կես ոսկինոց նոր մուրհակ մը ստորագրե։

Ու խեղճը՝ բռնաբարված, խելահեղ, զինքը պրկող այդ երկաթե ճիրաններուն տակ գալարված՝ ստորագրեց նոր մուրհակը և արուն արցունք թափելով հեռացավ իր դահիճին քովեն։

Հինգ ամիս վերջը, կրկին նույն տեսարանը, այս անգամ սակայն վաշխառուն ավելի լիրբ ու ամբարտավան իր պահանջումին համար, իսկ կինը ավելի աղաչավոր, ավելի խոնարհ ու ընկճված։

— Ինծի նայե, ըսավ վերջապես Դանիել, երկու ժամվան վիճաբանութենե մը ետքը, ես չեմ ուզեր քեզի գեշություն ընել, բայց դրամս ալ չեմ ուզեր որ կորսվի, քանի որ չես կրնար այսօր վճարել, վերջին անգամ մըն ալ հինգ ամիս պայմանաժամ կու տամ եթե 32 ոսկինոց նոր մուրհակ մը ստորագրես։

Եվ կինը ստորագրեց։

Վաշխառուն հասած էր իր նպատակին։

Երբ երրորդ անգամ լրացավ պայմանաժամը և կինը ներկայացավ վաշխառուին, մուրհակը վերանորոգելու հույսով, որովհետև ալ հույս չուներ դրամը կարենալ վճարելու՝ Դանիել ժպտերես ընդունեց զինքը, աթոռին վրա հրամցուց, որպիսությունը հարցուց, հետո գրասեղանին դարակեն մուրհակը հանեց և կնոջը ցույց տալով ըսավ.

— Ահավասիկ մուրհակդ, տուր նայինք 32 ոսկին։

— Ինչ կ՚ըսես, Դանիել աղա, ես ուրկե պիտի կրնամ 32 ոսկի տալ, հինգ ամսվան մեջ չարաչար աշխատելով հազիվ կրցա չորս ոսկի հավաքել, կ՚աղաչեմ ասիկա իբրև տոկոս հաշվե և...

— Դրամները չբերի՞ր, գոչեց վաշխառուն բարկաճայթ ձայնով մը։

— Կը խնդրեմ, մտիկ ըրե որ ըսեմ, շարունակեց կինը շվարած։

Բայց Դանիել ոտքի ելած էր, կնոջ դեմը կանգնած սկսավ պոռալ.

— Աս ի՞նչ խաղքություն է, աս ի՞նչ խաբեբայություն է, տարիուկես է դրամներս առեր չես ի տար, ամեն անգամ կը խաղցունես... հանցանք ըրինք, մեղք գործեցինք ձեզի մեղքնալով... համբերեցի, համբերեցի, ալ ճարս հատավ, հիմակ նորեն դրամս չես ուզեր տալ... աս ըրածդ պարզապես գողություն, ավազակություն է... ես շան պես կ՚աշխատեմ փարա կը վաստկիմ կոր քի, ձեզի պես անխիղճ անամոթները փարաներս ուտեն...

Պահ մը լռեց, հետո ձեռքով ուժգին հարված մը տալով սեղանին.

— Ես հիմա, հիմա՛ փարաներս կ՚ուզեմ, հասկցա՞ր, պոռաց։

Կնոջ լեզուն բռնվեր, պապանձեր էր ու չէր կրնար ոևէ խոսք մը, պատասխան մը գտնել։

— Փարաներս, փարաներս կ՚ուզեմ, ոռնաց նորեն վաշխառուն բազուկները դողահար դեպի կնոջ երկնցնելով։

— Դանիել աղա... կմկմաց խեղճը, բայց չկրցավ խոսք մը գտնել և սկսավ լալ։

— Ինծի նայե, աղաղակեց Դանիել կնոջ արցունքները տեսնելով, ատ տեսակ վարպետություններ մենք չենք կլլեր, խելքդ գլուխդ ժողովե... ես քեզի ոսկի համրեցի, տեղը ոսկի կ՚ուզեմ... ոսկիներուս տեղը արցունք չեմ ընդունիր, հասկցա՞ր։

— Բայց, ինչ կրնամ ընել, չունիմ... բոլոր ունեցածս այս չորս ոսկին է։

Ու կինը չորս ոսկին կրկին ներկայացուց վաշխառուին։

Վաշխառուն առավ գրամները, գրպանը նետեց և գոչեց.

— Կորսվե՛, ստախոս, խաբեբա... ես գիտեմ ընելիքս։

Կինը շվարած դուրս ելավ սենյակեն, առանց ետին նայիլ համարձակելու։

Դանիել աղա անմիջապես դատարանի դիմեց և երկու ամիս ետքը գրավեց խեղճ կնոջ տնակը, զայն ու երկու զավակները դուրս նետել տալով մեջեն։

Ամիսներ անցած էին երբ օր մը կինը ներկայացավ Դանիել աղայի գրասենյակը։ Նիհարցեր, տժգուներ, ուրվականի մը կերպարանք մը առեր էր։ Վաշխառուն մեկեն չճանչցավ զինքը.

— Ո՞վ ես, ի՞նչ կ՚ուզես, հարցուց։

— Չճանչցա՞ր իս, հե... գոչեց կինը ու հանկարծ դուրս պոռթկած ամբողջ ատելության, անեծքի ու դառնության շեղջակույտը որ դիզվեր էր իր ներսդին։

Երկու զավակները, տունեն արտաքսվելեն հետո, անխնամ ու աներդիք, հիվանդացեր ու ետևե ետև մեռեր էին և հիմա մայրերնին կու գար անոնց մահվան պատասխանատու եղերնագործին երեսին զարնելու իր ոճիրը։

Վաշխառուն ափ ի բերան, շվարած ու դողահար մտիկ ըրավ այդ վրեժխնդիր ձայնը, առանց կարենալ պատասխան տալու, խոսք մը արտասանելու և երբ կինը հեռացավ, ինքը տակավին ընդերկար պակուցյալ մնաց իր գլխուն տեղացած անեծքներու տարափին տակ։

Այդ օրեն ետքը, վաշխառուն իր նախկին հանդարտ անխղճությունը կորսնցուց, հաճախ իր գործառնությանց ատեն, հեռավոր արձագանքի մը պես ականջին կը թնդային այրի կնոջ անեծքները և իրիկունները ոսկիները համրած ատեն, անոնց տեսքին զգացած հաճույքին կու գար խառնվիլ տարտամ ու անորոշ խղճի խայթ մը։

Եվ զարմանալի բան, այրի կնոջ անեծքը կարծես ազդեց վաշխառուին գործնեությանց վրա։ Կամաց֊կամաց ձախորդության հովը սկսավ փչել, իրմե ավելի անխիղճ առավ֊փախավներ ելան դեմը և այնքան տքնություններով հավաքած ոսկիները առին տարին։

Ամեն մեկ նոր ձախորդության Դանիել կը հիշեր կնոջ վրեժխնդիր խոսքերը.

— Անոր անեծքն է, կը խորհեր անզոր կատաղությամբ մը։

Վերջապես օր մըն ալ տեսավ որ միայն քանի մը հարյուր մահմուտիե քսաննոց ոսկի մնացեր էր քովը։

— Եթե ասոնք ալ կորսնցնե՞մ, մտածեց։

Այդ հավանականության առջև օրերով սարսափահար մտածեց ու գերագույն որոշում մը տվավ. վարդապետ ըլլալ, վանք մի քաշվիլ իր ոսկիներուն հետ։

Դանիել բավական զարգացում ուներ, հայերեն գրել կարդալ գիտեր և եկեղեցական իրերու մասին ալ բավական հմուտ էր։

Իրեն ծանոթ ազդեցիկ եպիսկոպոսի մը դիմեց, որ քսան ոսկիի փոխարեն հավնեցավ զինքը վարդապետ ձեռնադրելու և պատրիարքական հանձնարարագրով վանք մը ղրկելու։

Այսպես ահա Դանիել, վարդապետի վեղար հագած, օր մը հասավ Սըվազի ս. Նշան վանքը։

Վանականի խստամբեր կյանքը իրեն համար նշանակություն չուներ։ Ինք արդեն ամբողջ կյանքը զրկանքով անցուցած էր և երբեք անձնատուր չէր եղած աշխարհային հաճույքներու։ Երջանիկ ապրեցավ երեսուն տարի, այլ մոռանալով այրի կնոջ անեծքը։ Իրիկունե իրիկուն երբ խցիկը մտնար, կը բանար սնտուկը, դուրս կը հաներ երկաթե պզտիկ տուփ մը, ուր կը գտնվեին, քսակի մը մեջ դրված, իր մահմուտիե ոսկիները, կը համրեր ու կը համրեր զանոնք ու պահ մը, երջանիկ, կ՚արբենար անոնց տեսքովը։

* * *

Երբ դուռը կղպելե ետքը վերադարձավ անկողին ու ծածկվեցավ վերմակին տակ, ահռելի սարսուռով մը մարմինը սկսավ ցնցվիլ։ Հետո ջերմը հաջորդեց, առաջինեն ավելի բուռն ուժգնությամբ մը։

Դանիել վարդապետ հասկցավ որ ալ այս անգամ չպիտի կրնար դիմադրել և թե մահը արդեն հասած էր գլխուն վերևը։ Ձեռքը երկնցուց փարչին ու կուշտ կուշտ խմեց պաղ ջուրեն։ Հետո կամքի գերագույն ճիգով մը ոտքի ելավ, գնաց սնտուկին քով, բացավ, մեջեն երկաթե փոքրիկ տուփը առավ ու եկավ անկողին։

Երբ քսակը բացավ և քսաննոց ոսկիները պարպեց վերմակին վրա, աչքերը դիվային հրճվանքով մը փայլեցան։

Եվ սկսավ համրել ոսկիները...

Հանկարծ կրկին դուռը զարկին։

— Բաց, դուռը պիտի կոտրենք, գոչեց դուրսեն ձայնը։

Դանիել սոսկումով դեպի դուռը նայեցավ, հետո տենդահար ձեռքերով ոսկիները լեցուց քովը դրված գավաթին մեջ ու վրան ջուր լեցուց։

— Պատասխանե, բաց, պոռացին կրկին, այս անգամ արմունկի հարված մը տալով դրան։

Դուռը տեղի չտվավ։

— Ավելի ուժով, հրեցեք, հրամայեց մեծավորը։

Դանիել լսեց վանահոր խոսքերը և գավաթը բերնին մոտեցուց ու պարպեց կոկորդեն վար...

Նույն րոպեին երկրորդ և ավելի ուժգին հարված մը դուռը խորտակեց և սեմին վրա երևցավ վանահայրը, քանի մը վարդապետներու ընկերակցությամբ։

Ահռելի տեսարան մը պարզվեցավ իրենց առջև։

Վաշխառուն անկողնին մեջ տարածված կը գալարվեր դեմքի սոսկալի պրկումներով։ Ոսկիներուն մեկ մասը բերնեն դուրս թափած էր, քանի մը հատ մորուքին վրա, իսկ մնացածը կոկորդին մեջ գացեր թխմվեր էին։

Քանի մը անգամ, ամբողջ մարմնով ցնցվեցավ, հետո խուլ հռնդյուն մը արձակեց և անշարժ ինկավ։

Մեռած էր։

1905

ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ
ԵՎ
ՔՐՈՆԻԿՆԵՐ

ՔՐՈՆԻԿ[216]

Բարեգործության եղանակին մեջն ենք։ «Բռնաշունչ ձմեռ», «օրվան հացի կարոտ աղքատ», «ըստ ձեր բարի սովորության» ամենքն ալ գործի վրա են։ Կը մտածեմ ինքնիրենս, թե աղքատությունն ալ հարկավոր բան մըն է աշխարհիս վրա և միակ միջոցը մեր մեջ աժան֊աժան բարերարներ արտադրելու։ Եթե աղքատությունը չըլլար, ո՞ւր գոյություն պիտի ունենային այն մանրանկար բարերարները, որոնք քանի մը մեճիտիով Աբրահամին գոգը իրենց համար տեղ կը պատրաստեն, այն ողորմած սիրտերը, որոնք սրբված ստակները կը ժողվեն՝ ծնունդին ու զատկին ժամուն պնակները ձգելու համար, այն անկեղծ բարեգործները, որոնց ձախ ձեռքը չգիտե, թե աջն ի՞նչ կու տա ու աջն ալ չգիտե, թե ձախն ի՞նչ կու տա, որովհետև ո՛չ ձախը բան մը կու տա, ո՛չ աջը։

* * *

Քանի մը դեպքեր մեր բարերարներու, քանի մը դեմքերը մեջ տեղ կը հանեն։

Վաճառականի մը տասը փարայի տեղ թիթեղի կտոր մը քշած էին, մեզի ցուցուց զայն, իր անկեղծ հիացումը հայտնելով այն վարպետորդիին նկատմամբ, որ այդ բանը մտածեր էր։

— Նետե՛ երթա, ըսինք իրեն։

— Չէ, պատասխանեց, թող մնա, կույր աղքատի մը կու տամ։

* * *

Ուրիշ դեպք մը, որ մոտերս պատահած է մեր թաղական խորհուրդներեն մեկուն մեջ։ Թաղին վարժարանին դրամական կացությունը խիստ անձուկ ըլալով՝ որոշված էր աղքատ աշակերտներեն շաբաթական 50 փարա առնել։ Աշակերտները մեկիկ֊մեկիկ խորհրդարան կը բերվին, որպեսզի այդ գույժն իրենց հաղորդվի։ Ներս կու գա տղա մը թափթփած լաթերով ու ողորմելի կոշիկներով։

— Ծո՛, շաբաթը հիսուն փարա պիտի բերես։

Տղան կը սկսի լալ։

— Ծո՛, ինչո՞ւ կու լաս։

— Էս հայր, մայր չունիմ, որ ստակ տան, կը պատասխանե լալագին, հորեղբորս տունը կը կենամ։

— Թո՛ղ ան տա։

— Ան ալ աղքատ է, ասկե զատ վեց զավակ ունի, որոնց հազիվ հաց կրնա ճարել։

Եվ դարձյալ կը սկսի լալ։

Հոն ներկա էր վաճառական մը, որուն ո՛ւր տեղացի ըլլալը դյուրին է գուշակել, կը հուզվի և տղուն դառնալով կ՚ըսե.

— Դուն ամեն շաբաթ տուն հանդիպե, ես կու տամ ղրուշ մը։

— Ղրուշ չէ, դիտել կու տա թաղական մը, հիսուն փարա։

— Ճանըմ թո՛ղ ձեր ըսածը ըլլա, կը պատասխանե մարդը, որ բարեգործության այնպիսի զառիվայրի մը վրա կը գտնվեր, որ ա՛լ անկարելի էր կես ճամբան կանգ առնել։

Խորին հուզում։ Ատենապետ էֆենտին զանգակը կը հնչեցնե ու կ՚ըսե բարերարյալին.

— Տղա՛ս, հա՛յտե, աղային ձեռքը պագտե, շնորհակալ եղիր։

Ալ կրնա՞ք ասանկ մարդու մը ազնվաշուք չըսել։

* * *

Ես ավելի կը հարգեմ ու կը մեծարեմ այն ունևոր բարերարները, որոնք զանազան հանճարեղ միջոցներով կը ջանան արմատեն չորցնել թշվառությունը։ Հարուստ հայ տիկին մը, որ Բարիզի մեջ տեսած էր կիսաշխարհիկ կիներուն վարած փարթամ կյանքը, վերադարձին կ՚ըսեր իր միջավայրի բարեկամներուն.

— Ա՜խ, քանի ատոնք կը տեսնայի, աչքիս առջև կու գար մեր աղքատ աղջիկներուն թշվառ վիճակը, արդյոք, կը մտածեի, միջոց մը չե՞նք կրնար գտնել մեր աղքատիկ աղջիկներուն քիչ մը ուսում տալով Բարիզ ղրկելու։

Ահա՛ տիկին մը, որ պ. Սեքլեմյանի հոդվածները չկարդացած՝ կը խորհեր արդեն, թե՝ «Ինչո՞ւ կ՚ապրի հայ աղջիկ մը»։

* * *

Կը պատմվի, թե հարուստ մը, որուն հայ ըլլալը չեմ երաշխավորեր, իր գյուղական տանը պատուհանին առջև նստած ոսկիները կը համրեր։ Աղքատ մը կը մոտենա տանը և գետին ծռելով կը սկսի խոտերը կրծել։

— Ի՞նչ կ՚ընես հոն, կը հարցնե հարուստը պատուհանեն։

— Ա՜խ, կը հառաչե թշվառը, երկու օր է անոթի եմ, ալ չդիմացա, խոտ կ՚ուտեմ կոր, վեց ամիս է գործ չունիմ, կինս մեռավ, աղջիկս հիվանդ պառկեր է...

— Վա՜խ, վա՜խ, վա՜խ, ի՜նչ դժբախտություն. է՜յ մեղք ես, սա տանը ետևի կողմը անցիր պարե[217]. հոն խոտերը ավելի բարձր են։

* * *

Եվ այսպես կը խնդանք բարերարության այլանդակ կերպերուն վրա, մեր ծիծաղը դառն բան մը կը պարունակե, քանզի, եթե կեղծավորություն ու գձձություն կ՚երևան հաճախ մեր հարուստներուն վրա, ընդհակառակը, թշվառությունը շատ անգամ անկեղծ է, մանավանդ ծածուկ, ամչկոտ թշվառությունը, այն, որ զարմանալի դյուրազգացությամբ կը կարծե, թե իրավունք չունի բան մը պահանջելու։ Հիսուս երանի կու տար աղքատներուն և կը խրատեր, որ կերակուր ու հագուստ չմտածեն. «Նայեցե՛ք երկնքի թռչուններուն, որ ոչ կը սերմանեն և ոչ կը հնձեն, և ոչ ամբարի մեջ կը ժողվեն ու ձեր երկնավոր հայրը կը կերակրե զանոնք. չէ՞ մի որ դուք անոնցմե ավելի լավ եք»։ Բայց ավա՜ղ, Հիսուսեն ի վեր շատ բան փոխվեցավ։ Հիմա թշվառներ կան, որ անոթութենե կը մեռնին և լերան վրայի քարոզը իր երկնային անուշությամբ քիչ մը անկարող է մեր դառնացած սիրտերը մեղմելու։

1894

ԻՄ ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇԱՏԱԿՆԵՐՍ
(Արտատպումը ինձ վերապահյալ)

Ս. Օգոստինոս, Ժ. Ռուսո, Կ. Յություճյան։ Սեն Սիմոն, տիկին տը Մենդընոն, Մ. Նուպարյան, Տյումուրիե, Ռոսթորշին, Վահան վարդապետ, Մեթերնիք իրենց հիշատակները գրեցին ու կը գրեն, ուստի ես ալ անպատեհություն մը չեմ տեսներ իմս գրելու մեջ։

— Բայց մեզի հետաքրքրող ի՞նչ բան կրնաս ունենալ պատմելու։

— Ի՞նչ, ֆալախա՛ն[218]։

Ֆալախան այն առանցքն է, որուն շուրջը կը դառնան մեր բոլոր մանկության հիշատակներն ու կենսագրությունները։ Նախորդ սերունդը ֆալախա կերավ իր ոտքերուն, նոր սերունդն ալ թող ֆալախայի պատմություններն ուտե իր գլխուն։

* * *

Տասը տարեկան էի, երբ հայրս ձեռքս բռնելով տարավ զիս մեր թաղի վարժարանը և հանձնեց Սուքիաս պատվելիին (այն ատեն վարժապետներուն պատվելի կ՚ըսեին)։

— Միսը քեզի ոսկորն ինձի, ըսավ։

Պատվելին տեսնելով իմ չափազանց նիհարությունս.

— Աղեկ ամա, պատասխանեց, դուն միսը պահեր՝ ոսկորը հոս բերեր ես։

Այս խոսակցությունը խոր տպավորություն մը ըրավ վրաս. ինծի այնպես կը թվեր թե մսավաճառի սակարկության մը ներկա կը գտնվեի։

Հազիվ թե պատվելիին հետ սրահեն ներս մտանք, անմիջապես տնտեսը կանչել տվավ և հրամայեց, որ զիս պառկեցնեն ու ֆալախան բերեն։ Այս պատրաստությունները տեսնելով սկսա գոչել.

— Բայց, պատվելի, ես հոս ծեծ ուտելու չեկա, բան սորվելու եկա։

Այն ատեն պատվելին ֆալախան ձեռք առավ ու.

— Որդյա՛կ, ըսավ, սկիզբն իմաստության երկյուղ ֆալախայի է։

Ուզեցի դիմադրել, բայց տնտեսը, կորովի կտրիճ մը, պապա Հուսեփ անուն[219], եկավ թևերես բռնեց ու հարվածներն սկսան։ Քանի որ տեղն եկավ, պետք է խոստովանիմ թե ֆալախային պատճառած ցավն այնչափ անմարսելի չէ, որչափ ֆալախայի վրա գրված հիշատակներու ընթերցումը։

* * *

Կը հիշեմ, որ Սուքիաս պատվելի հին ճյուպպե[220] մը ուներ, զոր տասը տարիե ի վեր կը գործածեր. այնչա՛փ մաշած էր, որ ա՛լ պատկառանք չէր ազդեր աշակերտներուն։ Պատվելին երբեմն կ՚ըսեր.

— Քիչ ատենեն ճյուպպես պիտի բարեփոխեմ։

Օր մըն ալ տեսանք, որ իրավ փոփոխություն մը կրած էր. ճյուպպեին առաջին երեսը ներս և ներսի երեսն ալ դուրս դարձուցեր էր։

— Պատվելի՝ համարձակեցա ըսել իրեն, այդ փոփոխութենեն բան մը չի հասկցանք։

Սուքիաս պատվելի, որ հեռատես մարդ մըն էր, պատասխանեց.

— Որդյա՛կ, բարեփոխության լավագույն ձևն է այս, օր պիտի գա որ լրագիրներն ալ այդ կերպով պիտի բարեփոխվին։

* * *

Մասնավոր պարագա մը իմ մատաղ երևակայությանս վրա անջինջ տպավորություն մը թողած է։ Մեր վարժարանը եկեղեցիին դիմացը կը գտնվեր և ամեն առավոտ, երբ դասերը սկսելե առաջ կ՚երթայինք ժամերգության ներկա գտնվելու, գրեթե միշտ փողոցին մեջ տեղեն կը քալեինք տնտեսին առաջնորդությամբ. միայն երբ անձրև գար՝ փողոցը սալարկված չըլլալով կը ցեխոտեր, այնպես որ անկարելի կ՚ըլլար մեջ տեղեն քալելը. այն ատեն պատվելին կը գոչեր մեզի.

— Մեջ տեղեն մի՛ երթաք, եզերքեն գացե՛ք։

Այն ժամանակ չէի կրնար գուշակել թե օր մը այդ բառերը երգի մը նաքարաթը պիտի կազմեն։

* * *

Կուզեի դեռ շարունակել իմ մանկության հիշատակներս, բայց ինչպես կը տեսնեք ուրիշ այդ տեսակ հիշատակներե շատ չեն զանազանիր. ֆալախա, պատվելի, տնտես, աննշան դեպքեր, ահա բոլոր պաշարս։ Եթե փափաք ունիք կարդացե՛ք ոևէ մանկության հիշատակներ, վստահ եղիք որ ճիշտ իմիններուս նման են։

1894

ՏԻԿԻՆԸ Կ՚ԸՆԴՈՒՆԻ

Եթե մենք ալ Ժիբին պես կին գրող մը ունենայինք, արդյոք ինչ սիրուն բաներ պիտի գտներ մեզի պատմելու ընտանեկան ներքին կյանքերնուս վրայոք։ Երկրաքարշ, տափակ կյանք մը, իրա՛վ, անասելի, որ անչափ կրնա ըլլալ։ Պզտիկ հավակնություններով, գձուձ խնդիրներով, սնոտի վեճերով, անհամ խոսքերով լեցուն կյանք մը, որուն բոլոր հրապույրը իր ծաղրելի կողմն է, զոր սակայն քիչերը միայն կրնան վայելել, այն ալ ժամանակի մը համար։ Փոքրիկ գավառի մը մեկ աննշան քաղաքը չեմ կարծեր որ մեզմե պակաս բան մը ունենա ապրելու եղանակին մեջ։ Բամբասանք, կանացի բարբանջ, աննպատակ հետաքրքրություն, ահա՝ մեր ամենեն տգեղ շրջանակներեն սկսելով ամենեն զարգացած շրջանակներու շատին ապրուստը։ Եվ մեր այս վիճակին մեջ դեռ երե՛ս ունինք ընդունելության օրեր որոշելու։

— Տիկին, ո՞ր օր կ՚ընդունիք։

— Երկուշաբթի։ Դո՞ւք։

— Ես չորեքշաբթի օրերը։

Ա՛ս էր պակաս։

Կ՚երևակայեմ այդ ընդունելություններուն ի՛նչ տեսակ բան ըլլալը։ Տիկին Ա. Բ. Գ. Դ. նստած կը խոսակցին։

— Իմացա՞ք, Սահակյանենց ընթրիքին պատահածը։

— Չէ՛, ի՞նչ է եղեր։

— Հնդկահավ մը չէ՞ր եկեր իրենց...

— Խոսքդ չմոռնաս, սա Էտիրնեեն եկավ նե՝ ան չէ՞։

— Հա՛, դուն ինչե՞ն գիտես։

— Մեղա՜, ա՞տ ալ չգիտնայի։

— Զարմանալի բան մը ըսեմ, հնդկահավը կտրված ղրկեր էին հոս։

— Ի՜նչ կ՚ըսե, կտրվա՜ծ, չէ՛, ճանըմ, սխալ իմացած ըլլալու ես։

— Աչքովս տեսա։

Ա՜խ, տիկին, լավագույն բախտի արժանի էին ձեր աչքերը։

— Շարունակե՛ տեսնենք, ինտո՜ր ալ կ՚իմանաս։

— Խոհարարը կրակին վրա դրեր է հնդկահավը, անկեց ձգեր գացեր է, մեյմն ալ եկեր է որ ածուխ է դարձեր։

— Ո՞ւր գացեր է եղեր։

— Ո՞վ գիտե։

— Դուն ալ, խաթրըդ չմնա, տեղի ի տեղոք չես իմացեր։

Վստա՛հ եղեք, որ այս խոսակցությունը ամենեն շահեկաններեն է և ժամերով կը շարունակվի անտարբերներն իսկ հետաքրքրելով։ Այն տիկինը, որ հնդկահավին դեպքը կը պատմե, քանի՜ օրեր զոհած է արդյոք ամեն մանրամասնություններուն տեղյակ ըլլալու համար, ի՜նչ հնարքներու, ի՜նչ վարպետություններու դիմած, հոգնած, չարչարված. բայց՝ ի փոխարեն՝ ի՜նչ մեծ, հոգեպարար գոհունակություն, երբ ընդունելության մը գացած ատեն, ամենքն իր շուրջը կը բոլորին ու աղաչավոր ձայնով մը կ՚ըսեն.

— Ա՜խ, տիկի՛ն, սա հնդկահավին դեպքը մեյ մը պատմե։

Ես կը ճանչնամ կին մը, որ հակառակ իր բժշկին պատվերներուն, անկողինը ձգած ու այցելության վազած է՝ իմաց տալու համար թե դրացին երեք օր վրայե վրա խալխան[221] առած էր։ Մեկը նոր վառարան կը գնե, երկու օրեն ամբողջ Բերա կ՚իմանա և շաբաթ մը ետքը գյուղերուն մեջ կը խոսվի։

— Ճերմակ գույնով վառարան մը առեր է։

— Ես շոքոլայի գույն իմացա։

— Իրա՛վ որ, մեկը շոքոլայի գույն կ՚ըսե, մեկը ճերմակ, չեմ գիտեր որո՞ւն հավատամ, շվարեր մնացեր եմ։

Գիտե՞ք հոգեվարք կնոջ պատմությունը։ Մեռած ատենը կը լսե, որ դրացիին դուռը կը զարնեն։

— Ո՞վ է եկողը, կը հարցնե նվաղ ձայնով մը։

— Նպարավաճառին մանչը խահվե բերեր է։

— Վա՜յ, ատոնք ալ որչա՜փ խահվե կը խմեն, դեռ տասը օր առաջ առին։

Եվ հոգին կ՚ավանդե։

* * *

Որչա՞փ գաղափարե զուրկ ուղեղ մը պետք է ունենա մարդ, որ կարող ըլլա ամիսներով սնանելու այրած հնդկահավի դեպքին պես բաներով։ Միևնույն ամենաչնչին նյութը ծամծմել կրկին ու կրկին, ինչպես որոճացող չորքոտանի մը իր կերած խոտը, և ճաշակ առնել ատկե, և կարծել թե կը խոսակցի, ընդունելության օր ունի, կ՚ապրի՜։ Այն աղջիկներն ու պատանիները, որոնք թերի կրթութենե մը ետքը, իրենց անձին տեր չեղած, կ՚իյնան այդ անբանարար մթնոլորտին մեջ, ի՜նչ տխուր ապագա մը կը խոստանան մեզի։

Սակայն երբ մեր վարած տափակ կյանքին վրա է խնդիրը, արդար ըլլալու համար պետք չէ որ միմիայն կիներուն վրա հարձակինք. Լաֆոնդենի խոսքը խիստ լավ կը հարմարի այս պարագայիս. «Շատ էրիկ մարդիկ կը ճանչնամ, որ այս մասին կիներեն վար չեն մնար»։ Օր մը պատեհություն կ՚ունենանք անշուշտ անոնց վրա ևս խոսելու։

1894

ՇԱԲԱԹԱԿԱՆ ՔՐՈՆԻԿ

Մարդ մը իրավունք ունի՞ իր նորածին տղուն ուզած անունը տալու։ Հարուստ մարդու մը անունը կրնա՞ երեխայի մը տրվիլ առանց նախապես հարուստին կամքը առնվելու։ Կրոնական ժողովը, ինչպես ամուսնալուծության, կրնա՞ նաև այսպիսի խնդրի մը մասին վճիռ կտրել։ Ահա՛ հարց մը, որ այս միջոցիս կը զբաղեցնե Էրզրումցիները, որոնք Իթ Ույութմազ խանի սրճարանը (Էրզրումի Սբլանտիտ Գաֆեն) հավաքվելով կը վիճաբանին այս խնդրով։

Ուստի՞ ծագում առած է խնդիրը։

Անցյալները աղքատիկ արհեստավորի մը տղան մկրտելու համար տաճարը կը տանին, երբ կարգը կու գա երեխային անունը հարցնելու, կնքահայրը կ՚ըսե.

— Համազասպ։

Չգտնվելիք անուն մը չէ Համազասպը և կնքահայրը չենք կրնար շնորհավորել իր այդ գյուտին համար. բայց կնքահայրն ի՞նչ ընե, երեխային մամը անպատճառ ուզած է, որ Համազասպ կոչվի մանուկը, որովհետև այդպես կը կոչվի եղեր իր հանգուցյալ ամուսինը։

Եվ քահանան, Տ. Մակար, երիտասարդ և նորընծա, այդ Համազասպ անունը լսածին պես դող կ՚ելլա և կը գոչե.

— Անկարելի՜ է։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև տեղվույս ամենանշանավոր ազնվականներեն, ամենանշանավոր հարուստի մը անունն է և երբեք ներելի չէ աղքատի մը տղան կնքել այդ անունով։

Կնքահայրը չեզոք դիրք մը կը բռնե։

Մամը կը պնդե որ Համազասպ կոչվի իր թոռը։

Քահանան՝ «Զիս կարդալո՞ւյծ ընել պիտի տաք» կը պոռա։

Կնունքին ջուրը կը պաղի, երեխան կը ճչե ու կու լա, դայակը կ՚ըսե թե խեղճը պիտի մեռնի ցուրտեն եթե կռիվը երկարի։ Վերջապես ամեն մարդ կ՚առնե կը քալե և երեխան կը մնա անկնունք. բարեբախտաբար մենք Լիմպոս չունինք։ Հիմա կնքահայրը իր չեզոքութենեն դուրս ելլելով խնդիրը ներկայացուցած է Կրոնական ժողովին, որպեսզի պարտ ու պատշաճ տնօրինե. և քաղաքացիները Իթ Ույութմազ խանին սրճարանը անհամբեր կը սպասեն գալիք որոշման։

Այս ամենուն մեջ մարդ մը կա որ կը տոնե Համազասպյան խնդիրը.— Իթ Ույութմազ խանի սրճարանապետը։

* * *

Էրզրումցի քահանային այդ վախը աղքատի մը զավակին հարուստի մը անունը տալու, ծաղրելի ըլլալեն շատ ավելի տխուր բան մըն է և ցույց կու տա թե նույնիսկ մեր նոր եկեղեցականները դեռ որչա՜փ ողորմելի և գձուձ զգացումներով տոգորված են։ Անշուշտ այդ ազնվական կոչված սարաֆները կամ վաճառականներն ալ իրենց բաժինը ունին քահանային այդ կերպ վարմունքին մեջ։ Բնավ չպիտի զարմանամ եթե քաղքին Կրոնական ժողովն ալ, որ այժմ այս ծանր խնդիրը քննելու կոչված է, հետևյալ որոշումը տա.

«Նկատելով, որ անվայել բան է Համազասպ էֆենտիի նման հարուստ ազնվականի մը անունը աղքատ երեխայի մը տալ։

«Նկատելով, որ այդ տեսակ զեղծումներու շնորհիվ կրնա ըլլալ, որ քաղքիս ազնվականներուն արդար դյուրազգացությունը վիրավորվի.

«Նկատելով, որ... և այլն, կ՚որոշե այսուհետև մկրտություն կատարող քահանաներուն հրահանգ տալ որպեսզի աղքատ ծնողքներուն երեխաները Հոբ կամ Ղազարոս միայն կոչվին»։

1895

ՇԱԲԱԹԱԿԱՆ ՔՐՈՆԻԿ

Կրոնական ժողովը իր երեքշաբթի օրվան նիստին մեջ քննելով եկեղեցիի մը նվիրված՝ Գրիգոր Լուսավորչի և Թադեոս ու Բարթողիմեոս առաքյալներուն պատկերները, անոնց օծումը արտոնեց։

Այս որոշումը կարդացիք հարկավ Հայրենիքի մեջ, սակայն գուցե չմտածեցիք թե Կրոնական ժողովը ինչ քննություն ըրած է այդ պատկերներուն վրա։ Անշուշտ պատկերներուն արվեստական գեղեցկությունը չէ որ քննած է։ Մեր կրոնավորները իբրև գեղարվեստի քննի՞չ,— երբե՛ք այդ բանը մեր երևակայության մեջ չենք կրնար սղմեցնել։ Այսուհանդերձ իրողությունը մեջ տեղն է. այդ պատկերները քննվեցան Կրոնական ժողովին կողմեն։

Շատ մը ենթադրություններե ետքը չկրնալով լուծում մը տալ խնդրին՝ դիմեցի բանիբուն եկեղեցականի մը։

— Հայր սուրբ, ինչո՞ւ այս պատկերները Կրոնական ժողովը կը քննե։

— Օրհնած, չքննե՞ մի եա՛, գուցե Լուսավորչին չի նմանիր պատկերը։

— Բայց Լուսավորչին դեմքը ո՞վ կը ճանչնա։

Այն ատեն բանիբուն եկեղեցականը բացատրեց ինծի թե ամեն նշանավոր սուրբերու համար ընդունված տիպարներ կան, որոնցմե աններելի է շեղիլ, ուստի եկեղեցիի մը նվեր եղած պատկերները պետք է նախ Կրոնական ժողովին ներկայանան և եթե ընդունված տիպարը իրենց վրա կը կրեն՝ օծվին։

Թեև այսպիսի խնդիրներու մեջ մեծ կշիռ մը չի կրնար ունենալ իմ կարծիքս, սակայն՝ խոնարհաբար շատ բանավոր գտա այս քննությունը և հիշեցի դեպք մը, զոր Անտիոք եղած ատենս ինծի պատմած էին և որ ցույց կու տա թե Կրոնական ժողովին չներկայացած սուրբի պատկեր մը ի՜նչ ծանր հետևանքներ կրնա ունենալ։

* * *

Օր մը շրջուն նկարիչ մը Անտիոքի մոտերը գտնված Քալե֊Տուրան անուն փոքրիկ գեղը կ՚երթա, ուր հայերը եկեղեցի մը ունին։ Տեղացիները, մասնավորապես կիները, քիչ մը ստակ կը հավաքեն և կը խնդրեն նկարչեն որ սուրբի մը պատկերը նկարե իրենց եկեղեցիին համար։

— Ո՞ր սուրբը կ՚ուզեք։

— Սուրբ Սարգիսը։

— Այդ ձեր ժողված ստակովը սուրբ Սարգիս չի՛ շինվիր, կ՚ըսե մարդը։

Ինչպես հայտնի է ս. Սարգիս շատ պերճասեր մեկն է։ Առանձին անկարելի է որ ներկայանա, ձի կ՚ուզե, վիշապ կ՚ուզե, իր տղան՝ Մարտիրոսը կ՚ուզե, նիզակ կ՚ուզե, վերջապես կ՚ուզե ու կ՚ուզե։

— Ուրիշ սուրբ մը զատեցեք։

— Էհ, թող ս. Գեորգ ըլլա։

Ս. Գեորգն ալ թեև զորավար է, բայց խոնարհամիտ զորավար մըն է ու առանց ձիու և պաճուճանքի կրնա մնալ։ Նկարիչը փառավոր մորուքով ս. Գեորգ մը կը շինե, իր արվեստին բոլոր ճարտարությունը ջանալով ցույց տալ շլմորած գեղացիներուն։ Քահանան օծումը կը կատարե մեծաշուք հանդեսով և պատկերը կը կախեն եկեղեցիին մեջ։ Ա՛լ ուխտավորներուն չափն ու համրանքը չի կա, հեռավոր գեղերեն կիները կը վազեն կու գան. որը ախտին դարման կը խնդրե, որը ստակ կը խնդրե, որը էրիկ կը խնդրե, որը տուն կը խնդրե, բայց, զարմանք, սուրբը և՛ ոչ մեկուն մտիկ կ՚ընե, և՛ ոչ մեկ խնդիրք մը կը կատարե, կարծես քեն է ըրեր։

— Ա՜խ, սուրբ Գեորգ, ղուրպան ըլլիմ, ինչու աս բանը կ՚ընես մեզի, կը գոչեն խեղճ կիները արյուն արցունք թափելով։

Վերջապես օրին մեկը կիներեն մին կը հասկնա թե ինչու սուրբը զիրենք մտիկ չըներ բնավ։

Նկարիչը ականջները շինելու մոռցեր էր։

1895

ՇԱԲԱԹԱԿԱՆ ՔՐՈՆԻԿ

Դրախտին մեջ պատահած դեպքեն ի վեր ընդհանրապես աննպաստ կարծիք մը կը տիրե մարդոց մեջ կիներու գործունեության մասին, և ամեն անգամ որ կնճռոտ, շիլ կամ մութ խնդրի մը առջև գտնվիք՝ ֆրանսացի դատավորին ծանոթ խոսքը կը կրկնենք. «Փնտռե՛ կինը». կը փնտռենք կինը և իրավ ալ կը գտնենք։ Երբեք ոևէ աղեկ գործի մը առթիվ մտքերնես չէ անցած կինը փնտռել. կը կարծենք որ աղեկ գործի մը մեջ կին փնտռելը Ափրիկեի քարտեսին վրա Զվիցերիան փնտռելու պես բան մըն է։ Ուզեցի ստուգել թե որ աստիճան հիմնավոր է մեր այս համոզումը, և միտքս դրի մեր հասարակության մեջ աղեկ գործ մը կատարելուն պես քննել տեսնել թե արդյոք կինը հոն ալ դեր մը խաղացա՞ծ է։

Շատ երկար տարիներ սպասելե ետքը վերջապես օր մը զարմանքով տեսա որ աղեկ գործ մը կը կատարվեր մեր մեջ, այն է՝ ազգային մեծ հաստատության մը բարեկարգությունը։

Սկսա խուզարկություններս և ահա արդյունքը։

* * *

Հիշյալ մեծ հաստատության գրագիրը, որ նախորդ հեզահոգի հոգաբարձության մը ձեռքին տակ ժամանակ գտած էր մեծ֊աղայության մեջ շատ զարգանալու, օր մը, նոր հոգաբարձության օրով, հիվանդ կը զգա ինքզինքը և ստորադաս գրագիրներեն մին կոչելով կ՚ըսե.

— Ծո՛, սա չանթաս[222] առ ու ետևես եկուր։

Կամուրջը կ՚անցնի, Կալաթա[223] բաց կառք մը կը վարձե, ստորադաս գրագիրը կառավարին քով կը նստեցնե ու կառքը քառատրոփ դեպի Բերա ճամբա կ՚ելլե և կ՚երթա մենծ տոքտորի մը դրան առջև կը կենա։

Մենծ տոքտորին տունը լեցուն է հիվանդներով, որոնք կը սպասեն հոն որպեսզի տոքտորին տունը լեցուն ըլլա հիվանդներով։

— Ըսե շուտով տոքտորին որ ես եկա, կ՚ըսե գրագիրը զինքը հյուրանոց առաջնորդող սպասավորին։

— Բայց, էֆենտի, պիտի սպասեք քիչ մը...

— Չեմ կրնար սպասել, կ՚երևա որ զիս չես ճանչնար կոր, ու գրպանեն այցետոմսը հանելով կու տա ծառային։

— Տոքտորին տար և ըսե որ չեմ կրնար սպասել։

Հյուրանոցին մեջ գտնվողները իրար կ՚անցնին. ո՞վ էր այս «Ազնվաշուք»֊ը։ Անոնցմե մին կը ճանչնա զինքը ու քովիններուն կը փսփսա անունն ու պաշտոնը։

Ծառան կը վերադառնա.

— Էֆենտիմ, քիչ մը պիտի սպասեք։

— Զարմանալի՜ բան։

Բայց ինչո՞ւ «զարմանալի բան» ըլլա, պարոն գրագիր, դուն փառավորվիլ կ՚ուզես չսպասելով, տոքտորն ալ փառավորվիլ կ՚ուզե սպասցնել տալով։

* * *

Արդ, սենյակին մեջ նոր հոգաբարձության անդամներեն մեկուն կինը կը գտնվեր, որուն անհաճո թվեցավ գրագրին այդ վարմունքը, և իրիկունը, ընթրիքեն հետո, «միջադեպ»֊ը պատմեց իր ամուսինին, որ խնդիրը «նկատողության առավ» և «պարտ ու պատշաճ»֊ը տնօրինելու համար հետևյալ առտուն կանուխ ներկայացավ մեծ հաստատության գրասենյակը և բերել տալով առջի իրիկվան «ազնվաշուք» գրագիրը, որ այսօր «ես ծառանիդ»֊ի փոխված էր։

— Երեկ ո՞ւր գացիր, հարցուց։

— Էֆենտիմ, թախըմ մը խրատներ[224] կար թախսիլ ընելիք[225], անոնց համար պտըտեցա։

— Է՜յ, ո՞րչափ կրցիր թախսիլ ընել։

— Փարա մը չի կրցա առնել, ամենքն ալ ուրիշ օրվան ձգեցին, պարապ տեղը մեկ մեճիտիե կառքի ծախք եղավ։

Հոգաբարձուն ավելի ապահովության համար գրագրին կը հարցնե թե որո՞ւ գացած է, հետո քննություն մը կատարելով կը ստուգե, որ բոլորովին սուտ է այդ թախսիլի պատմությունը և մեճիտիեն ալ անիրավաբար հաստատության հաշվին անցեր է։ Իրողությունը կը ներկայացնե մյուս հոգաբարձուներուն, գրագրին մասին նոր քննության մը կը ձեռնարկեն ու նորանոր զեղծումներ մեջ տեղ կ՚ելլեն։

Գրագիրը կը ճամբվի։

Հիմա իրավունք չունի՞նք աղեկ գործ մըն ալ կատարված ատեն ըսելու՝ «Փնտռե կինը»։

Այս առթիվ կարելի է չբաղդատել լրագիրները կնիկներուն հետ։ Առաջինները երբ կը պոռան, գործ մը չի քալեր։

Կին մը մեջը մտածին պես, ամեն բան կը քալե, ինչ որ կ՚ապացուցանե կիներուն կարևորությունը հանրային գործերու մեջ։

1895

ՇԱԲԱԹԱԿԱՆ ՔՐՈՆԻԿ

Բարերարներու սերունդ մը ունինք մեր մեջ, որ բավական չարիք հասուցած է մեր գլխուն:

Հարուստ, ամուսնացած, ընտանիքի տեր, անձնական շատ զբաղմունք ունեցող մարդիկ են ասոնք: Ազգային ոևէ պաշտոն մը կը հանձնվի իրենց, հրաժարական կու տան, չընդունվիր. կը պնդեն, կ՚աղերսվի. վերջապես կը հավնին ընդունիլ այդ պաշտոնը: Հոգիով մարմնով մեջ կը մտնեն, գործերը կը պրծոտեն և ա՛լ չեն ուզեր ետ քաշվիլ:

Եվ ահա հասարակությունը կը սկսի անվստահության խունկը ծխել անոնց քթին, բողոքի և դժգոհության մեղեդիներ կը բարձրանան ամեն կողմե, ամբաստանություններու քսակ մը կը բոլորեն անոնց ճակտին շուրջը, բայց իզո՜ւր. անողոք բարերարը կը դիմադրե ամեն հարվածի, ամեն նախատինքի. «Մենք մեր բարերարի գործը առաջ տանինք, կ՚ըսե մարտիրոսի համակերպությամբ մը, թողո՛ւնք որ քննադատեն: Է՜հ, ե՞րբ այս ապերախտ ազգը բարերարությունը գնահատած է որ...»:

Այդպիսի տիպարներ միշտ ունեցած ենք և ունինք, և ինծի զարմանք ազդած էր, թե ի՛նչպես մարդ կրնա տոկալ այդ բարոյական հարվածներուն, երբ անչա՜փ դյուրին է խուսափել անոնցմե, մանավանդ պաշտոններու համար, որոնք ձրի աշխատություններ են և որոնց վարձքը հասարակության վստահությունն ու համակրանքն է միայն:

Իրական դեպքի մը պատմությունը, զոր լսեցի այս օրերս, կերպով մը պարզեց ինծի համար մութ մնացած այս կետը:

Պոլսո ծանոթ թաղերեն մեկուն մեջ ունևոր մարդ մը կար, այս մարդը թաղական չէր, սակայն միշտ բանկալը կը նստեր ու մոմ կը ծախեր հավատացյալներուն: Ամեն շաբաթ օր եկեղեցիին տոնախմբությունը ըլլալով՝ մինչև ցերեկ բազմությունը պակաս չէր, մարդը իր գործը կը զոհեր և ցերեկեն ետքը Պոլիս կ՚իջներ: Կիրակի դարձյալ բանկալը նստած էր մինչև ժամերգության վերջանալը: Լուր օրերն ալ առտուն կանուխ կ՚ելլեր և բանկալը կը նստեր՝ շոգենավին սուլիչին սպասելով: Ամեն մարդ կը զարմանար այս մարդուն անսպասելի բարեպաշտության վրա: Կը քննեն, կը զննեն ու կը հասկանան, որ մարդը ուխտ ըրած է եղեր ժամուն մոմը ծախելու. «— Աս ալ թո՛ղ իմ վարձքս ըլլա, ինչ ընենք, քիչ մըն ալ անդենականին[226] մտածելու է», ահա այն համեստ պատասխանը զոր կ՚ուղղեր թաղականներուն, երբ շնորհակալ կ՚ըլլային իրմե իր ծառայության համար:

Ամսագլուխներուն կը բերեր մոմին հաշիվը և գանձապետին կը հանձներ:

— Ահա՛, ա՛ռ 250 ղրուշ:

— Հաճի աղա, այս ամեն ամիս ճիշտ 250 ղրո՞ւշ կ՚ըլլա:

— Չէ՛, երկու հարյուրի հազիվ կը հասնի, բայց ես ուխտ ըրած եմ, որ 250֊ի թամամցունեմ, է՛հ, քանի մը ղրուշ ալ ես չի տամ մի յա...

— Ամա՜ն, Հաճի աղա, շնորհակալ ենք, Աստված պակաս չընե քեզի պես բարերարները:

Թաղեցիներուն համակրանքը չափ չուներ:

— Պապա մարդ է Հաճի աղան:

— Գործին մեջ հինգ փարա[227] խաբթըրմիշ չըներ[228], ամա ժամուն համար ձեռքին եկածը կ՚ընե Հաճի աղան:

— Անոր հայրն ալ պապա մարդ էր:

Կը մեռնի պապա մարդ Հաճի աղան։

Թաղականները կը վառեն եկեղեցիին բոլոր կանթեղները, պսակ մի շինել կու տան և առաջին կարգի ծածկոցը կը փռեն դագաղին վրա: Քարոզիչը դամբանական մը կը խոսի և թաղին ըրած մեծ կորուստը կ՚ողբա, Դավիթեն վկայություններ կը բերե և Սողոմոն Իմաստունին խոսքերովը կը վերջացնե. «Ունայնությո՜ւն ունայնությանց» և այլն:

Թաղականները կ՚որոշեն, որ փոխն ի փոխ իրենք նստին բանկալը: Զարմա՜նք, գայթակղությո՜ւն: Առաջին ամիս 1500 ղրուշ հասույթ կ՚ըլլա մոմեն, երկրորդ ամիսը 1480, և այսպես ամեն ամիս: Ան ատեն կը հասկցվի, թե ինչու Հաճի աղան ուխտած էր անպատճառ մոմը ինքը ծախելու:

Քըսանհինգ տարվա մեջ ժամուն երեք հազար ոսկին գողցած էր պապա մարդ Հաճի աղան:

Ս. Պետրոս չէր սիրեր ասանկ բաները: Անանիա և իր կնիկը՝ Սափիրա սոսկալի պատիժ մը կրեցին իրմե այդ տեսակ գործի մը համար. «Ոչ ստեցիր մարդկան, այլ Աստուծո» գոչեց ս. Պետրոս խաբեբայությունը իմանալով:

Կուզեմ տեսնել, թե պապա մարդ Հաճի աղան ի՛նչպես օձիքը պիտի ազատե վերջին դատաստանին:

Այս դեպքեն, եթե հետևություն մը ուզեինք հանել, այն պիտի ըլլար, թե՝ պետք է զգույշ կենալ այն բարերարներեն, որոնք տզրուկի պես կը փակչին հանրային զանազան հասութաբեր գործերու և չեն ուզեր քաշվիլ՝ «Ուխտ ըրած եմ, վարձք սեպած եմ, և այլն» թարթյուֆական[229] խոսքերով արդարացնել ջանալով իրենց գործունեությունը: Այդ մարդերուն գրեթե ամենքն ալ 15֊20 տարի առաջ մերկ ու տկլոր կը պտըտեին և օր մըն ալ զիրենք ազնվաշուք դրամատերներ տեսանք: Այդ պարագան արդեն ինքնին բավ չէ՞, որպեսզի բալթոնիս կոճկած մոտենանք իրենց:

1895

ԱԶՆՎԱՇՈՒՔՆԵՐՈՒ ՇՈՒՐՋԸ

Ա.— ԻՐԵՆՑ ԽՈՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հունիս, շաբաթ իրիկուն, ժամը 10, կամուրջը։

Այտընի անիվները կը սկսին շարժիլ։ Խուռն բազմություն շոգենավին մեջ. շատեր ոտքի վրա մնացած՝ աչքով նստարան մը կը փնտռեն տեղավորվելու համար։ Մեծ֊կղզիի ամբողջ ազնվաշքությունը հոն է։ Շոգենավը ճամբա կ՚ելլե։

Խնդալու անպատկառ ձայն մը կը լսվի վերնահարկը առաջնորդող սանդուղին գլուխ ու ահա վեր կ՚ելլեն տիկին մը և երկու պարոններ, տիկին Պայծառ, Դավիթ էֆենտի և Զարեհ էֆենտի։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Քսանըվեց տարեկան, կարճ, գեր։ Պոռոտ արդուզարդ մը։ Տձև բումբեր զորս չեմ գիտեր ինչու ցույց տալ կը ջանա։ Քիչ մը քսված։ Հեշտասեր շրթունքներ։ Հինգ տարիե ի վեր ամուսնացած, այս միջոցիս ամուսինը բացակա է Պոլիսեն։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ.— Հիսուն տարեկան, առանց արտահայտության դեմք մը. ներկված պեխեր, երկայնահասակ, հաստատուն։

ԶԱՐԵՀ ԷՖԵՆՏԻ.— Սիրուն երիտասարդ մը. նուրբ, փոքրիկ, քսանըվեց տարեկան։ Տիկինին ազգական։

Երեքն ալ պահ մը կը կենան սանդուղին գլուխը և չորս կողմերնին կը նային տեղ մը գտնելու համար։ Բնավ պարապ նստարան չի կա։ Տիկին Պայծառ կ՚անցնի առաջ ու հրելով հրմշտելով կը քալե դեպի շոգենավին քիթը։ Հանկարծ ձայն մը զինքը կը կեցնե։

— Քա՛, վո՜ւյ, ոտքս ճզմեցիր։

Ուրիշ ազնվաշուք մըն է, Մովսես էֆենտի, որ բազկաթոռի մը մեջ նստած է։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Հիսուներկու տարեկան, ալեխառն մորուք, ապակիի պես աչքեր, գիրուկ, գլխարկակիր։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ (խոսքը Մովսես էֆենտիի ուղղելով).— Դուն ալ ի՞նչ առջևս կը գոցես կոր ատանկ։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ (սրամտություն մը ընել կարծելով).— Ե՞ս, վրաս բարի։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Ամա՜ն, կենե մի սկսիր։ Սա տեղեդ ելի տե ես նստիմ պարեմ[230], աս ինչի՞ս էրիկ մարդիկն եք, երեք հոգի մեկ կնկան մը տեղ չեք կրնար կոր գտնել։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ (ծունկերը ցույց տալով).— Նա՛, եկու նստե (քահքահ կը խնդա)։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ (հանդիմանական).— Մորուքդ ճերմկեր է տահա սա խելքին վրա ես։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Քա ի՞նչ կ՚ըլլա, էրիկդ հոս չէ յա՛։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Է՞յ, պոշ[231] խոսքեր մտիկ ընելու ատեն չունիմ. պիտի ելլա՞ս։

Մովսես էֆենտին տեղեն կ՚ելլա և տիկին Պայծառը կը հրամցնե։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ (բազկաթոռին մեջ տեղավորվելե ետքը).— Վա՜յ, ինտո՞ր տաքցուցեր ես։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ (որ այդ խոսակցութենեն անհամեմատ ճաշակ մը կ՚առնե).— Քա՛, Պայծառ, բե՛ք շիրին կնիկ ես, էրիկդ մեռնի նե՝ ես պիտի առնեմ քեզի։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Մեղա՛ ըսե, խեղճ մարդը ինչո՞ւ մեռնի։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Քա շիտակ ըսե, էրիկդ կը սիրե՞ս։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Ինչ ըսել է, ամեն կնիկ զեհեր[232] քուկինի՞դ կը լմանի։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Կնկաս միսն ալ չուտես նե չըլլա՞ր։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Միսը ուտելիք ի՞նչ կա, դուն կեր անոր միսը։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ (թեթև ժպիտով մը).— Ճանը՛մ, կռիվ մի՛ ընեք, ուտող չի կա նե՝ ես կ՚ուտեմ անոր միսը։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ (քիչ մը դժգոհ խոսակցության առած այդ ձևեն).— Ան չէ՛, ամա էրիկեդ նամակ առած ունի՞ս։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Կ՚առնեմ յա՛, ամեն շաբթու։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Ատանկ էրիկության խելքս չի հասնիր... հեռվեն հեռու։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Ինչո՞ւ... կարելի է աս ավելի աղեկ է։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Քեզի համար... կարելի է, բայց ինք միս֊մինակ, ի՞նչ կ՚ընե հոն։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Ատ ալ հոգ պիտի ընեի... ես ինչ կ՚ընեմ կոր նե, թող ան ալ ատ ընե։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ.— Քա աֆերիմ, Պայծառ, բեք փիլիսոփա աղջիկ ես։

Նույն միջոցին երիտասարդ կին մը և մարդ մը մեյմեկ աթոռ առած կու գան և տիկին Պայծառի քովը կը նստին։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Քսանըութը տարեկան, սիրուն, վայելուչ։ Պզտիկ ոտքեր ու պզտիկ ձեռքեր, որոնց վրա հենելով ազնվականի հովեր կ՚առնե։

ՊՈՂՈՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Տիկին Ազնիվի ամուսինը։ Քառասուն տարեկան, վաճառական, գեր, դանդաղ։ Ընդհանրապես լուռ և մտածկոտ։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ (խոսքը տիկին Պայծառին ուղղելով).— Քա տեմիկվընե ի վեր ի՞նչ կը խոսիք կոր, ձայներնիդ վաբոռին մեկալ ծայրը կը հասնե կոր։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Պարապ խոսքեր... ճանըմ ես ալ քեզի տեսնալ կ՚ուզեի կոր. կենե անցած գիշեր կռիվ է եղել տուներնիդ։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Քա հա՜, է՜յ, հոն ըլլալու էիր, խնդալեն մարեր եմ, բոքեր կը խաղայինք կոր, մեյ մըն ալ չիյտեմ ինչ եղավ, տիկին Էլմասը Մարկոս էֆենտիին «կը գողնաս կոր» ըսեր է մի չէ նե «թուղթս կը նայիս կոր» ըսեր է, աղեկ մը չիյտեմ, Մարկոս էֆենտին թուղթերը նետեց Էլմասին երեսին, «կիտի սենի ջլդիկ[233], ինծի ով կը գիտնաս կոր, հիմա հորդ պառկած տեղեն կը սկսիմ» ըսավ, ալ նե էտեպսիզը մնաց, նե ջլդիկը[234] մնաց, անանկ խոսքեր, որ ըսելիք բաներ չեն։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Ախ ինտոր հոն չեի... էյ Էլմասը ձայն չի հանե՞ց։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ.— Ձայն չի հանե, միայն մեկ ըսե նե աստիինը տասը կը պատասխանե։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Չէ, ան ալ անոր բերնին չափը տվավ։ Ահա դեռ Էլմասին անանկ բարկանալը չէի տեսեր, մեյեր բեք խըրսլը է եղեր[235]. ինչ քյուֆուր, ի՜նչ քյուֆուր, ամա չըլսված բաներ։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ.— Է՜, ետքը ի՞նչ ըրիք։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Ի՜նչ պիտի ընենք, մեջ մտանք, հաշտեցուցինք, ետքը իրարու հետ օրթախ եղան, բոքերը շարունակեցինք... տասը ոսկի վաստակեցան։ Ամա ան կռիվին ատենը, ալ հիչ մեկերնուս վրա հոգի չի մնաց, մարեր ենք խնդալեն։ «Հիմա կնկանդ ըրածները օրթան կը հանեմ» տեյի պոռացած ատենը Էլմասին ձայնը փողոցեն կը լսվեր կոր։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ.— Շիտակ, ես ատանկ կնիկները կը սիրեմ — խոսքի տակ չի մնացող. (վճռական) կնիկ ըսածդ քիչ մը էտեպսիզ ըլլալու է։

ՏԻԿԻՆ ՊԱՅԾԱՌ (քծնող).— Ես անա՞նկ եմ։

ԴԱՎԻԹ ԷՖԵՆՏԻ.— Հա յա, անոր համար քեզի կը սիրեմ։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Հելպեթ[236] յա, ձեզի պես չափխըն[237] էրիկներուն հախեն մեզի պես էտեպսիզ կնիկները կու գան։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Չի հավնեցա՞ք մեզի։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ.— Դուն ինչո՞ւ վրադ կ՚առնես կոր, նստած տեղդ։

ՄՈՎՍԵՍ ԷՖԵՆՏԻ.— Թոհաֆ բան, ես ալ էրիկ չե՞մ, հարկավ վրաս կ՚առնեմ։

ՏԻԿԻՆ ԱԶՆԻՎ — Ես ինչ գիտնամ էրիկ ես, էրիկ չես... կնկանդ հարցնելու է։

Ընդհանուր քահքահ։ Մովսես էֆենտին ալ կը խնդա։

1895

ՕՐՄԱՆՅԱՆԻ ԵՐԳԸ

Կաթողիկոսն այն օրից

Երբ հաճեցավ զիս օծել

Եվ իբրև մի նոր փորձանք

Եպիսկոպոս ձեռնադրել,

Ես մեծաշռինդ խնդուքով

Երկու ձեռքս պարզեցի

Եվ իմ զորեղ թևերով

Սուլթան Համիտը գրկեցի։

Մինչ տարիներ շարունակ

Արմաշի մեջ բանտըված

Լալիս էի անդադար

Ազգիս քունը խանգարած,

Խնդրում էի նըրանից

Ինձ պատրիարք անվանել,

Ես այն օրից ուխտեցի

Սուլթան Համիտը սիրել։

Երբ սուլթանին ֆերմանով

Պոլսո գահը բազմեցա,

Պախշիշներու խշրտոցեն

Սիրտս ու հոգիս բերկրեցան,

Առջի խոսքն որ ասացի՝

Չեղավ ազգ մազգ կամ այլ ինչ.

«Կեցցե՜ Համիտ» դուրս թըռավ

Իմ առնական կոկորդից։

«Կեցցե՜ Համիտ», ինձ կրկնեց

Ձայն մ՚անորոշ, ահալից.

«Դու Համիտին անձնատուր

Կամիս լինե՞լ այս օրից.

Ո՜հ, փշոտ է ճանապարհդ,

Տե՛ս, Աշըգյան ի՛նչ կ՚ըսե.

Ազգն Համիտին զոհողին

Գնդակ, դաշույն պակաս չէ»։

«Կեցցե՜ Համիտ, գոչեցի,

Թող որոտա իմ գլխին

Գնդակ, դաշույն, հրացան,

Թո՛ղ արդ ըլլան ինձ բաժին.

Ես մինչև ի դուռ մահվան

Մինչև Շիշլի գերեզման,

Պիտի գոռամ, պի՛տ կրկնեմ

Անդադար՝ «Կեցցե՜ Սուլթան»։

1898

«ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ[238]» ՀԱՅ ԼԵԶՎԻՆ ՄԵՋ

Ժնև, 2 հունվ. 1900

Սիրելի բարեկամ.

Կը հարցնես թե ինչ կ՚ընեմ Ժնևի մեջ. շաբաթ մը առաջ պիտի չկրնայի պատասխան մը տալ այդ հարցումիդ, իսկ հիմա կրնամ ըսել «Հեղափոխական թերթի մը մեջ խմբագրություն կ՚ընեմ»։

Հոս հասնելես քանի մը օր ետքը իմացա որ մեր ժնևցի հեղափոխականները պետք ունին օգնական խմբագրի մը և ներկայացա իրենց գրասենյակը... կը ներես՝ իրենց բյուրոն, իբրև այդ պաշտոնին թեկնածու... նորեն սխալեցա՝ իբր կանտիդատ։

Սիրալիր ընդունելություն մը գտա. միայն թե ըսին ինծի, որ փորձի համար բան մը գրեմ և տանիմ իրենց.

— Մի ինսանդիեր պան...

Նույն իրիկունն իսկ հոդված մը գրեցի սա սկզբնավորությամբ.

«Ազատությունը ձեռք կը բերվի արյան գնով և ոչ թե դիվանագիտական միջոցներով։ Այժմ հայկական հեղափոխությունը նոր շրջանի մը մեջ մտած է, և կեղծ բարենորոգումներով չէ որ պիտի գոհանանք՝ Հայաստանը ավերող ահռելի աղետքին հանդիսատես ըլլալե ետքը։ Ազատությո՛ւն կամ մա՛հ. այս պետք է ըլլա մեր նշանաբանը։ Իրավ է որ ժողովուրդը կը սկսի խույս տալ մենե և պահպանողական ընդդիմադիր կուսակցությունը ձայն կը բարձրացնե, մանավանդ մտերիմ շրջանակներու մեջ, և իմաստակ տրամաբանությամբ հեղաշրջում մը առաջ բերել կը փորձե, մեր պաշտոնին ազդեցությունը կոտրելով, սակայն իր այդ մեքենայությունը կարելի է չեզոքացնել մեր կարողությունները մեկտեղ հավաքելով և վարպետ գործունեությամբ մը այդ աղետալի ընդդիմության ընթացքը կասեցնելով, և այլն»։

— Լա՛վ է, պատասխանեցին հոդվածս կարդալե ետքը, կաղապարները վատ չեն, միայն դա հոսհոսի լեզու է, պետք է գրել հեղափոխական լեզվով...

Հետո իրենց թերթեն քանի մը օրինակ տվին որպեսզի հեղափոխական լեզուն ուսումնասիրեմ և անոր համեմատ գրեմ։

Մյուս օրը նույն հոդվածս տարի հետևյալ ժնևական հայերենին վերածած.

«Ազատությունը ձեռք կը բերվե արյան գնով և ոչ դիբլոմատիկական միջոցով։ Այժմ հայկական հարցը մտել է մի նոր ֆազիսի մեջ և ֆիկտիվ րեֆորմներով չպետք է գոհանանք, Հայաստանը ավերող ահռելի կատաստրոֆայի սպեկտորները լինելուց ետքը։ Ազատությո՛ւն կամ մա՛հ. այս պետք է լինի մեր դեվիզը։ Ճշմարիտ է որ մասսան խույս է տալիս մեզանից և կոնսերվատոր օպպոզիցիան ձայնը բարձրացնում է, մանավանդ ինտիմ սերկլների մեջ և պեկանտ լոգիկայով փորձում է մի ռեակցիա առաջ բերել ու մեր միսսիայի պրեստիժը կոտրել, բայց իր այդ մանեվրը կարելի է իզոլացնել մեր ֆակուլտեները մեկտեղ հավաքելով և տակտիկական գործունեությամբ կասեցնելով այդ նեֆաստ[239] օպպոզիցիայի պրոեկտը, և այլն»։

Երբ պարոնը որը բարձրաձայն հոդվածս կը կարդար հասավ «նեֆաստ օպպոզիցիայի պրոեկտը» բառերուն, ա՛լ չկրցավ իր հիացումը զսպել և ամեն կողմե քոմբլիմաններ սկսան տեղալ գլխուս։

Ահա՛ թե ինչպես հեղափոխական թերթի մը ռեդակտոր դառա։

Հոդվածս փետրվարի թիվին մեջ պիտի երևա իբր առաջնորդող...

Առ այժմ մնաս բարով. ցը...

ԿԱՅԾԱԿ ՌՄԲՈՒՆԻ
Ընդօրինակեց ԵՐՕՏ

1900

ԿՈՒՅՐԸ ԵՎ ԻՐ ԳԱՆՁԸ
(պարսկական պատմություն)

Հինգ հարյուր թուման՝ Մեհմետի ամբողջ հարստությունը կը կազմեին։

Կույր մարդ մըն էր. կես դար կար որ կը մուրար, և այդ հիսուն տարիներու մուրացկանության արդյունքն էր հինգ հարյուր թումանը։

* * *

Օր մը, կասկածը հանկարծ մտավ Մեհմետի փորը։

Հապա եթե իր հարստությունը գողանայի՞ն...

Տնակը, ուր կը բնակեր, ո՛չ մեկ ապահովություն կը ներշնչեր իրեն։

Եվ գողերն ալ աստված գիտե որչա՜փ շատ էին այդ անիծած երկրին մեջ։

* * *

Այն ատենները տակավին պանքաներ չկային, ո՛չ ալ Միլների անկիզելի և անխորտակելի դրամարկղեր։

Լավագույն և ապահովագույն տեղը, զոր Մեհմետ գտավ, իր պարտեզն էր։

Մեհմետ փոս մը բացավ և այնտեղ թաղեց իր հինգ հարյուր թումանը։

* * *

Բայց Մեհմետ դրացի մը ուներ, Իսմանը, և Իսմանի տունն ալ պատուհան մը, որ ճիշտ Մեհմետի պարտեզին վրա կը նայեր։

Կը գուշակեք անշուշտ թե ի՛նչ պատահեցավ։

Իսման տեսավ հինգ հարյուր թումաններուն թաղվիլը, ու մտածեց թե այդ գումարը ավելի ապահովությամբ կրնար պահվիլ իր մոտ՝ քան դրացիին պարտեզին մեջ։

* * *

Հետևցնել թե Իսման գողցավ հինգ հարյուր թումանը, ավելորդ է անշուշտ։ Բայց նկարագրել Մեհմետի տագնապը՝ իր թաղած գումարին անհետացումը տեսնելեն վերջ, պարզապես անկարելի է։

Խեղճ կույրը երկար մտածելու պետք չունեցավ, եզրակացնելու համար թե գողը իր դրացին՝ Իսմանն է։

* * *

Մեհմետ անբախտ՝ բայց հնարամիտ էր։ Շիտակ Իսմանի տունը գնաց, անոր ըսավ.

— Իսմա՞ն, դուն շատ մտացի մարդ մըն ես... քեզի խորհուրդ պիտի հարցնեմ... կրնա՞մ վստահիլ քու բարեկամությանդ։

— Բայց անշուշտ...

— Լավ... ահա՛ թե ինչ է խնդիրը... հիսուն տարի չարաչար աշխատելե վերջ՝ հազար թուման դրամ շտկած էի... առջի օր, գողերու չկերցնելու համար, այդ գումարին կեսը տեղ մը թաղեցի... սա մյուս կեսը ո՛ւր թաղեմ։

— Մյուս կեսը ուր որ թաղեցիր, այս կեսն ալ այնտեղ թաղե։

Մեհմետ շնորհակալություն հայտնեց Իսմանի և մեկնեցավ իր խրատին հետևիլ խոստանալով։

* * *

— Տեսա՞ր մի բախտը, մտածեց Իսման, հինգ հարյուր գողցած էինք, հինգ հարյուր ալ պիտի գողնանք, կ՚ընե հազար... երթանք սա գողցածնիս տեղը դնենք, որ կույրը չկասկածե և մնացածն ալ բերե թաղե։

Ու կամացուկ մը տարավ գողոնը թաղեց ճիշտ այն տեղը ուրկե գողցած էր։

* * *

Բայց այս անգամ ի՛նք խաբվեցավ, որովհետև Մեհմետ, իր գողցուցած դրամը ձեռք անցընելուն պես, տարավ ավելի ապահով տեղ մը պահեց։

Կ՚ըսեն թե Իսման տակավին մինչ այսօր իր ապուշությունը կ՚ողբա։ Այս պատմության բարոյականը սա է, որ Դրամը գրեթե միշտ կը կուրացնե ամենեն հստակատես մարդը, և հստակատես կը դարձնե ամենեն կույրը...

Եթե չեք հավատա՛ր, Քեչյանի այսօրվան վիճակը մտաբերեցեք ու կը համոզվիք...

1909

ԸՆԹԱՑԻԿ ԲԱՌԱՐԱՆ

Երեսփ. ժողով.— Ազգ. շահերու և արժանապատվության գերեզմանատունը։

Երեսփոխան.— Կարգ մը հանրածանոթ ոճրագործներու պես, որոնք անվնաս քաղաքացիներ ջարդելուն համար հայրենասեր դարձան, այս մարդիկն ալ ազգասեր կը կոչվին՝ իրենց ազգը սպանելուն համար։

Քաղ. ժողով.— Մեծություն մը... պարապությամբ լեցուն։

Կրոն. ժողով.— Սարաֆներու և խըլավուզներու[240] «լոնճա օտասին»[241]։

Պատրիարք.— Հողմաղացք մը, զոր Սահմանադրությունը կը բռնադատե փչող հովին համաձայն դառնալու։

Դաշնակցություն.— Ըստ իր խոստովանության որդեսպան մայր մը, քանի որ Սահմանադրությունը ինք «բերավ» և հիմա ի՜նք կը սպաննե զայն։

Քվե.— Ծախու խիղճ ունիմ, ո՞վ ավելի կու տա։

Տնտեսական խորհուրդ.— Եդուարդ էֆենտի Շիրինյանի թեզկյահը։

Սկզբունքային հարցեր.— Ավելի ճիշտ է ըսել՝ սպունգային հարցեր, քանի որ փարա ծծելու սահմանված են։

Կուսակցական համերաշխություն.— Ջորին ծնավ ըսելու պես բան մը։

Մեպուս.— Մե... պո՞շ արդյոք։

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ժողովուրդը այսպես կը պահանջե.— Իմ քեյֆս ասանկ կ՚ուզե։

Հարկ է սահմանադրությունը գործադրել.— Պետք է զիս երեսփոխան ընտրել։

Հաշիվ կը պահանջենք.— Մենք ալ բաժին կ՚ուզենք։

Հանուն սկզբունքի.— Հանուն անձնականության։

Գրականություն.— Շեմշիյեճի, Միհրդատ, հերոսություն, պլատֆորմ, րեակցիա, կազմակերպություն և ամբողջ ընտանիքը։

Պարկեշտ լրագրություն.— «Բյուզանդիոն»...

Պատրիարքարան.— Պոշմարդատուն։

ՔԻՉ ՄԸ ԺՊԻՏ

— Ճշմարտությունը ինչո՞ւ կը բռնաբարվի միշտ։

— Որովհետև մերկ է և գեղեցիկ։

* * *

— Ի՞նչ է ականջը։

— Ականջը լայնաբաց դուռ մըն է շողոքորթության առջև, իսկ ասեղի ծակ մը՝ ճշմարտության առջև։

* * *

Մոռացկոտը։

— Զարմանալի՜ բան, հիշողությունս երթալով կը տկարանա... Երեք բան կա զորս չեմ կրնար միտքս պահել... Նախ թիվերը, հետո անունները և երրորդ... տե՛ս՝ երրորդն ալ մոռցա։

* * *

— Հայրի՛կ, ուր կը գտնվի Դանուբ գետին ակը։

— Չեմ գիտեր։

— Չես գիտե՜ր... և ըսել է որ քու տգիտությանդ պատճառով վաղը մյուսյուն զիս պիտի պատժե։

* * *

— Ինչո՞ւ այդպես կը խմես։

— Վիշտերս խեղդելու համար։

— Կը հաջողի՞ս գոնե...

— Ո՛չ, անպիտանները լավ լողալ գիտեն։

* * *

— Ի՞նչ տարբերություն կա Հիսուսի և գինեմոլի մը միջև։

— Հիսուս ըսավ. «Տե՛ր, անցուր ինե այս բաժակը», մինչ գինեմոլը հաճախ կ՚ըսե. «Կառսո՛ն, անցուր ինծի սա բաժակը»։

* * *

— Ի՞նչ տարբերություն կա Ազգային ժողովի թիկնաթոռներուն և անոնց վրա նստող երեսփոխաններուն միջև։

— Տարբերություն չկա. երկուքն ալ երես ըսված բանը չունին։

1909֊1911

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պրոպագանդիստը

[1] Գրահաշիվ — հանրահաշիվ։

[2] Իրագիտություն — ֆիզիկա։

[3] Մեթերնիք — Մետերնիխ֊Վինեբուրգ, Կլեմենս Վենցել Լոտար ֆոն (Metternich-Winneburg, 1773֊1859), իշխան, ավստրիացի պետական գործիչ և դիվանագետ։ Ավստրիայի արտգործնախարարը, ապա և կանցլերը 1809֊1848 թթ.։ Մետերնիխը 1815թ. Վիեննայի համաժողովի, ապա և «Սրբազան դաշինքի» գլխավոր կազմակերպիչներից էր։

[4] Կատոն Երեց, Սկիպիոն — Մարկոս Տուղիոս Կիկերոնի (Ցիցերոն) «Կատոն Երէց կամ թէ՝ Վասն ծերութեան առ Տ. Պոմպոնիոս Ատտիկոս» (Cato maior de senectute, մ.թ.ա. 45/44 թթ., հայ. թրգմ.՝ 1843, թրգմ․ Հ․ Գաթըրճյան) վիճաբանական երկի գլխավոր գործող անձինք։

[5] Մխտար — քյոխվա, գյուղապետ։

[6] Քոնսոլիտ — արժեթուղթ, խաղարկության ենթակա։

[7] Ինշալլահ — երանի, Աստծո կամոք։

[8] Մաստիքա — օղու տեսակ։

[9] Այվալըք — այվա՝ սերկևիլ, որից պատրաստված օղին։

[10] Մուրատ — մուրազ, իղձ, գործածվում է նաև իբրև անձնանուն։

[11] Կենե — դարձյալ։

[12] Բեք (պեք) — շատ, անչափ։

[13] Պանքա — բանկ, դրամատուն։

[14] Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։

[15] Նկատի ունի խառնիխուռն, անհասկանալի բազմություն։ Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։ Այվազ — սպասավոր։ Ալայ — բազմություն, խումբ, բանակ։

[16] Խաֆա (ղաֆա) — գլուխ։

[17] Թալիան — այսինքն՝ Իտալիան։

[18] Պաշի (բաշի) — գլխավոր, ղեկավար։

[19] Սարաֆլար քեհասի — սեղանապետ, սեղանավորների պետ։

[20] Պեքճի — պահապան։

[21] Տարրագիտություն — քիմիա։

[22] Նաքարատ — կրկներգ։

[23] Իշտե — ահա։

[24] Աշխարհացույց — քարտեզ։

[25] Պահարան — ծրար։

[26] Պաքու — Բաքու։

[27] Քարյուղ — նավթ։

[28] Գոշ — ցանցառ մորուս ունեցող, ցանցառամորուս, քարձ։

[29] Բազ — հիմք, բազա։

[30] Ալտրուիստական — այլասիրական, այլասիրություն բառից։

[31] Պատատ — ծրար, կապոց։

[32] Աքիա (Աքյա) — քաղաք Օսմանյան կայսրությունում, ծառայել է իբրև աքսորավայր։ Այժմ նավահանգիստ Իսրայելում։

[33] Անքույթ — ապահով, անվտանգ։

[34] L'inviolabilité du domicile — բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունք (ֆր.)։

[35] Abus de pouvoir — իրավասությունների չարաշահում (ֆր.)։

Ազգային բարերար

[36] Պյու(տ)ճե — բյուջե։

[37] Փարա — դրամ, փող, գումար։

[38] Բանկալ — եկեղեցուն կից ժամկոչի սենյակը, որտեղ մոմ են վաճառում։ Բանկալի — մոմավաճառ։

[39] Թեզկյահ — գործարան, նաև՝ գործավորի սեղանը և ամբողջ գործը։

[40] Կապելլա — գինետուն։ Կապելլապան — գինեպան։

[41] Մեխանեճի — գինեպան։

[42] Պալըխճի — ձկնավաճառ, նաև՝ ձկնորս։

[43] Լաղապնուս քոլալը շապիկ մի՛ հագցներ — ազգանվանս օսլայած շապիկ մի՛ հագցրու, այսինքն՝ ինտելիգենտ մի՛ մկրտիր։

[44] Պեստալոցցի, Յոհան Հայնրիխ (գերմ.՝ Johann Heinrich Pestalozzi, 1746֊1827) — շվեյցարացի մանկավարժ֊դեմոկրատ, նախնական ուսուցման դիդակտիկայի հիմնադիրներից։ Պեստալոցցին 18֊րդ դարի վերջի և 19֊րդ դարի սկզբի ականավոր հումանիստ մանկավարժներից է, որը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել մանկավարժության տեսության և պրակտիկայի զարգացման գործում։ Նա անձնվիրաբար իր ուժերը ներդրել է անապաստան, ծնողական խնամքից զուրկ երեխաների դաստիարակությանն ու խնամքի կազմակերպման գործում։

[45] Ռուսո, Ժան Ժակ (ֆր.՝ Jean-Jacques Rousseau, 1712֊1778) — Լուսավորության դարաշրջանի նշանավոր ֆրանսիացի փիլիսոփա, մանկավարժ, կոմպոզիտոր և գրող։

[46] Մառա — (Ժան Պոլ) Մարատ (1743֊1793), Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության գործիչ, գիտնական, հրապարակախոս։

[47] Բարեհուսո գլուխ — Բարեհուսո հրվանդան։

[48] Մեծ և Փոքր Պելթ — Մեծ և Փոքր Բելթ, նեղուցներ Դանիական նեղուցների համակարգում, Սկանդինավյան և Յուտլանդական թերակզիների միջև։

[49] Նկատի ունի Թերմոպիլեի ճակատամարտը (Ք.ա. 480թ.) մի կողմից Հունաստանի, մյուս կողմից Պարսկաստանի միջև։ Պատերազմական գործողությունները տեղին էին ունենում Թերմոպիլեի կիրճում (Հյուսիսարևելյան Հունաստան)։ Պարսկական կողմի հրամանատարն էր Քսերքսես I֊ը, հունական կողմինը՝ Սպարտայի նշանավոր հրամանատար Լեոնիդաս I֊ը։

[50] Աֆերիմ — գովեստ, գոհունակություն, հիացմունք արտահայտող ձայնարկություն՝ ապրի՜ս, կեցցե՜ս։

[51] Արիսպագոս (Արեոպագոս) հունարենից թարգմանվում է «Արեսի բլուր»։ Այս անունը տրվել է Աթենքի բլուրներից մեկին (Ակրոպոլիսի մոտ), որտեղ հնուց ի վեր հավաքվում էր քաղաքի ազնվապետական դասի ժողովը, որպես ավագանու խորհուրդ։ Ունեցել հսկելու, դատելու, կրոնական և քաղաքական կյանքը տնօրինելու մեծ իրավունքներ։ «Արիսպագոս» անունը բլուրից անցավ այնտեղ գումարվող ժողովին և այլևս այդ անունով էր հայտնի, մինչև իսկ ժողովման տեղից անկախ։

[52] Օքքապազություն (օգկապազություն) — խաբեբայություն, ձեռնածություն, աճպարարություն։

[53] Վեսալամ — վերջապես, ի վերջո։

[54] Օղլում — որդյակս։

[55] Օյին — խաղ։

[56] Խըմպըլ — տգետ, ապուշ, գռեհիկ, անբարեկիրթ։

[57] Քասա — կասսա, գանձարկղ, տառարկղ։

[58] Բալլիք — բանալի։

[59] Փասլանմիշ է եղեր — ժանգոտել է։

[60] Հարություն ամիրա Պեզճյան (Բեզջիյան), հայտնի է նաև որպես Գազազ Արթին (1771֊1834) — հայ հասարակական և Օսմ. Թուրքիայի պետական գործիչ, Պեզճյանների ամիրայական ընտանիքից։ Զբաղվել է մետաքսի առևտրով, որի պատճառով էլ ստացել է «Գազազ (Ղազեզ, Խազազ)» մականունը: Եղել է Մահմուդ Երկրորդի (1808֊1839) ֆինանսական և անձնական խորհրդականը, նշանակվել Թուրքիայի դրամահատարանի կառավարիչ։ Սուլթանի միջամտությամբ վերահաստատել է հայոց եկեղեցու իրավունքները Երուսաղեմում։ Պեզճյանի ձեռներեցությամբ ու նյութական միջոցներով կառուցվել են Կ․ Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի նոր շենքը (1823), Մայր եկեղեցին (1829), Ս․ Փրկչի Ազգային հիվանդանոցը (1833), բացվել Բերայի օրիորդաց վարժարանը (1826), Գում Գափուի մայր դպրոցը (1828), Ս․ Առաքելոց ազգային (1830), Պողոսյան տղայոց (1832), Վարվառյան օրիորդաց (1832), Թոփ Գափուի Պեզճյան (1832) և չորսդասյա երկսեռ Էյուբյան (1832) վարժարանները։ Մասամբ հոգացել է Հայկազյան բառարանի հրատարակության ծախսերը։ Կ. Պոլսի հայկական համայնքում որպես բարեգործության խորհրդանիշ ընդունվող Պեզճյանի գործունեության շրջանը ժամանակի հայ պատմագրությունն անվանել է «Պեզճյանի ժամանակաշրջան», նրա սկսած շարժումը՝ «Պեզճյանի ավանդ»։

[61] Մկրտիչ Սանասարյան (1818֊1889) — հայ մեծահարուստ, բարերար։ Աշխատել է Պետերբուրգի շոգենավային ընկերությունում, 1864թ. ընտրվել ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ։ Կովկասի և Պարսկաստանի միջև Վոլգա գետով և Կասպից ծովով կազմակերպել է շոգենավային հաղորդակցություն։ Սանասարյանի տրամադրած միջոցներով 1881թ. բացվել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը, վերաշինվել Վանի Սանդխտյան վարժարանը (մոր անունով կոչվել է Մարիամյան)։

[62] Աբրահամ Այվազյան (1846֊1909) — հայ բանասեր, բանաստեղծ։ Եղբոր՝ Գևորգ Այվազյանի հետ Կ. Պոլսում 1869֊ին հիմնել է «Մամուլ» երգիծաթերթը։ «Բյուզանդիոն» թերթում տպագրել է մի շարք նշանավոր հայերի կենսագրություններ։ 1860֊ականներին լույս է ընծայել բանաստեղծությունների շարքեր։ Ուշագրավ է նրա «Շար հայ կենսագրութեանց» (1893) եռհատոր աշխատությունը, որը պարունակում է 18֊19֊րդ դդ. մշակութային գործիչների կենսագրությունները։

[63] Խասա — սպիտակեղենի կտոր, փաթուսխա։

[64] Հորամույն զավակ — հորը նման, հոր բնավորությունը ունեցող։

[65] Պիլիա — գնդախաղ, խաղում են ապակե փոքրիկ գնդիկներով («մարմար»)։

[66] Մեթրո — մետր։

[67] Փարա մը չեն ըներ — ոչինչ չարժեն։

[68] Խալֆա — ենթավարպետ։

[69] Թացան — թրջոց (կոմպրես)։

[70] Ֆանթեզի — թեթև ժանրի հոդված, մտացածին։

[71] Հեղակարծ — անսպասելի, հանկարծակի։

[72] Լաստակերտ — Լաստից՝ գերաններից սարքած, գերանակապ շինվածք, լաստակ:

[73] Պելա — փորձանք։

[74] Թեք — որպեսզի, միայն թե։

[75] Թոհաֆ — տարօրինակ։

Գործի մարդիկ

[76] Բյություն (պյություն) — բոլորը, ամբողջը։

[77] Յըլտըզ (յալտըզ) — աստղ, նաև՝ ոսկի կամ արծաթյա դրվագ։

[78] Բախալ (պախալ) — նպարավաճառ։

[79] Սարաֆ — սեղանավոր, նաև՝ դրամափոխ։

[80] Սերսեմ — շշմած, ապուշ։

[81] Պակուցում — սարսափ, ահ, երկյուղածություն։

[82] Աշկ օլսուն — կեցցե՛, բրա՛վո։

[83] Հոմ Սքուլ — միսիոներական (ամերիկյան) բարձրագույն վարժարան Կ. Պոլսում (աղջիկների)։

[84] Սմսեղուկ — կեղծավոր, ձևացող, ողորմելի, խղճուկ, նենգավոր, խարդախ։

[85] Համիտիե — այստեղ՝ անձնագիր, նաև՝ քրդական հեծելազոր, նաև՝ ոսկեդրամ (Սուլթան Աբդուլ Համիդի անունից)։

[86] Չորպաճի — գործատեր, ժամանակին այդպես են կոչվել անասնավաճառները։

[87] Խըյախ — ուժգին, հետաքրքրական, գեղեցիկ, շատ լավ, այստեղ՝ ավելի լավը։

[88] Կոթա — կոդեքս։

[89] Բոքեր — թղթախաղի տեսակ, պոկեր։

[90] Պեք (բեք) շիրին — շատ անուշ։

[91] Խըզմիշ ըլլալ — կարմրել՝ ամոթից, բարկությունից և այլն։

[92] Հափրանալ — հագենալ, հղփանալ։

[93] Իքսիր — քաղցր օղի, մրգօղի։

[94] Թորուխը հաստ — թորուկ՝ ոտքի կոճ, հաստ ու պինդ։

[95] Փորթուգալ — նարինջ։

[96] Բալդըր — ազդր, սրունքի ետևի փափուկ միսը, բումբ։

[97] Հայրատ — լկտի, անպատկառ հայացք։

[98] Խայնամիշ եղած — եռացրած, եփած։

[99] Սոխախ (սոխաղ) — փողոց։

[100] Սեպել — համարել, կարծել, ենթադրել։

[101] Մոռթուջի — ռեակցիոն, ռեակցիոներ։

[102] Չարշը — շուկա։

[103] Փախուկ — խելապակաս։

Պատերազմ և... խաղաղություն

[104] Մուին — ամուսնացած, ընտանիքավոր։

[105] Կռուփ — բռունցք։

[106] Էտիրնե — Ադրիանապոլիս։

[107] Չավուշ — պետ (բանակում՝ սերժանտ)։

[108] Խովուշ — զորանոց։

[109] Եոլովը (յոլովը) — ճանապարհով, միջոցով, եղանակով (թուրք.՝ yol — ճանապարհ բառից)։

[110] Ֆրետերիք Փասի (1822֊1912) — ֆրանսիացի խաղաղասեր, հրապարակախոս, «Խաղաղության միջազգային լիգայի» հիմնադիր և առաջին ղեկավար, Անրի Դյունանի հետ մեկտեղ՝ Խաղաղության Նոբելյան առաջին մրցանակի դափնեկիր։

[111] Նոպել — Ալֆրեդ Նոբել (1833֊1896), շվեդ քիմիկոս, ինժեներ, գյուտարար, ստեղծել է դինամիտը։ Իր հսկայական կարողությունը կտակել է իր իսկ հիմնադրած Նոբելյան մրցանակի ինստիտուտին։

[112] Ստենտորյան ձայն — դժոխային ձայն։

[113] Ա՜ֆ էտերսինիզ — ի՜նչ եք անում։

[114] Չեթա — պարտիզան, ձիավոր զինված խումբ, նաև՝ ավազակ։

[115] Փլեվնա — նկատի ունի Պլևնայի պաշարումը 1877֊1878 թթ. ռուս֊թուրքական պատերազմում։ Օսման Փաշայի հրամանատարությամբ թուրքական կայազորը բուլղարական Պլևնա (այժմ՝ Պլևեն) քաղաքում պաշարման մեջ էր հինգ ամիս շարունակ։

[116] Եալանճի (յալանճի) տոլմա, բաթլիճան տոլմասի — պասուց տոլմա, բադրիջանով տոլմա։

[117] Թուրշի — թթու։

[118] Պողչա — կապոց, փաթեթ, նաև՝ ծրար։

[119] Էճել — օրհաս, վերջին ժամը։

[120] Չավուշ — օսմանյան բանակում կրտսեր սպայական աստիճան, համազոր լեյտենանտին։

[121] Ճեպհանե — ռազմամթերք, չանթա՝ կողքից կախվող պայուսակ, մաթրա՝ ջրաման։

[122] Չարըք — մուճակ, մոյկ, տրեխ։

[123] Օվա — հարթություն, դաշտ։

[124] Գարատաղ (Գարադաղ) — Չերնոգորիա։

[125] Մելինիթ — պայթուցիկ նյութ։

Վաճառականի մը նամակները...

[126] Տոմարակալ — հաշվապահ, հաշվակալ, տոմարագետ։ Տոմարակալություն — հաշվապահություն։

[127] Խաֆալը — խաֆալ՝ գանձ, գաղտնիք, խաֆալը՝ գանձով հարուստ, գլխով մարդ, հմուտ։

[128] Խաֆիե — մատնիչ, լրտես։

[129] Խալթ — սխալ։

[130] Պունամիշ է եղեր — միտքը մշուշած, գիտակցությունը թուլացած, թուլամտություն։

[131] Յուհա — վա՜յ քեզ, չե՜ս ամչնար (բացականչություն)։

[132] Մեպուս — Օսմանյան պառլամենտի դեպուտատ։

[133] Պուքրեշ — Բուխարեստ՝ Ռումինիայի մայրաքաղաքը։

[134] Պաթախճի — դրամ վատնող, նենգ, խարդախ։

[135] Խասապ — մսագործ, մսավաճառ։

[136] Մասալ — զրույց, առակ, հեքիաթ։

[137] Տոլապ (դոլաբ) — պատի մեջ սարքած պահարան, (փխբ.) դավ, նենգություն։

[138] Էքսբեր — փորձագետ։

[139] Պրուսա — Անատոլիայի քաղաքներից մեկը։

[140] Փոստալ — վատաբարո կին։

[141] Էտեպսիզ — անամոթ։

Ա. Արտասահմանի գործիչը

[142] Րումաթիզմա — հոդացավ, ռևմատիզմ։

[143] Նիդրո֊Կլիսերին (նիտրոգլիսերին) — նիտրոգլիցերին, ամենաուժեղ պայթուցիկ նյութերից մեկը։

[144] Լոկիայով — սոցիոլոգիա։

Բ. Խմբագիրը

[145] Րեչինա, ուզո (ուչլո) — Հունաստանում տարածված գինու տեսակներ։

[146] Փոսթա — փոստ։

[147] Քեփազե — անարգ, խայտառակ, լկտի։

[148] Դիաբեզա — վաճառասեղան, դարակ։

[149] Սախտե — կեղծ, սախտե կու տա՝ կեղծ դրության մեջ է դնում։

[150] Նկատի ունի հնչակյաններին (կազմ.)։

[151] Բայլաչո (թուրք.) — ծաղրածու։

Գ. Որ մենք հերոս...

[152] Քյոլե — ստրուկ։

[153] Պանդույր — թեթևամիտ, հիմար։

[154] Մեզե (մազայի) — խմիչքի հետ ուտելու որևէ բան, աղանդեր։

[155] Պժգալի — պժգանք առաջացնող՝ պատճառող, գարշելի, նողկալի:

Դ. Նախկին գործիչը

[156] Գայմագամ — գավառապետ։

[157] Երիթացած — հյուծված, կմախքացած։

[158] Բանթելենիք — հունական շոգենավային ընկերություն։

[159] Բիրեի քարափը — Աթենքի նավահանգիստը հանդիսացող Պիրեա քաղաքը։

[160] «Դո՞ւ ես, որ գալոցն ես, եթե այլում ակն կալցուք» — դու ես, որ պիտի գաս, թե ուրիշին սպասենք։

[161] Մարթինին ձեռքս... — Մարտինի (տիպի) հրացանը ձեռքս...

[162] Ճիզմե — մոյկ, ճտքավոր կոշիկ՝ սռնակոշիկ։

[163] Ամա՜ն, ֆեդայիլեր կելիորլար (թուրք.) — Ամա՜ն, ֆիդայիները գալիս են։

Ե. Կեղծ լրտեսը

[164] Զապթիե (թուրք.) — ժանդարմատուն։

[165] Պեյխոզ — Պեյքոզ՝ Կ. Պոլսի թաղամասերից մեկը։

[166] Վերեմ — թոքախտ։

[167] Ֆուայե — ճեմասրահ։

[168] Սլքտալ — թափառել, դանդաղ քայլերով շրջել, ճեմել։

[169] Էտեպսիզություն — անամոթություն։

[170] Սեն նե՞ տերսին պաքալըմ — տեսնենք դու ի՞նչ ես ասում։

[171] Ժուռնալ — լրտեսագիր (մատնագիր)։

Զ. Անվավեր հերոսներ

[172] Զավալլը — թշվառ, թշվառական, աղքատ, դժբախտ։

[173] Օ տա կիտտի — նա էլ գնաց, մեռավ։

[174] Կ՚աշխարեր — կը սգար՝ աշխարել, սգալ բառից։

[175] Ճիրիտ — ջիրիդ, մականախաղ՝ հեծյալ երիտասարդների մրցախաղ, որի ժամանակ ձիերը քշելով իրար մականներով հարվածում են։

[176] Խորուճի — այգիի (ցանքսերի, դաշտերի) պահապան։

[177] Խըտիվ — Եգիպտոսի փոխարքան նախքան անգլիացիների տիրապետությունը (1882թ.)։

[178] Լորտ Քրոմըրին — Լորդ Քրոմեր, Եգիպտոսի անգլիական կառավարիչը։

[179] Սաման — հարդ, խոտ։

[180] Աշճի — խոհարար, կերակուր եփող։

[181] Խուրու խահվեճի — բոված և ծեծած սուրճ վաճառող, սրճավաճառ։

Է. Հակահեղափոխականը

[182] Սեիս — ձիապան։

[183] Թեքերլեմներ (թեքերլամներ) — սրախոսություններ։

[184] Բառոլ տ՚օնյոռ — Parole d'honneur (ֆր.), «ազնիվ խոսք»։ Այստեղ բառախաղ է՝ «տեոներ» նշանակում է «փոփոխական խոսք»։

[185] Քոնֆեդի... քոֆդի կը նետեն — Քոնֆեդի՝ գունավոր թղթի կտորներ, որոնք պարահանդեսի ժամանակ թափում են պարողների գլխին։ Քոֆդի՝ սուտ։ Սա ևս բառախաղ է։ Ուզում է ասել, որ եվրոպական դիվանագետները շլացուցիչ խոստումներ արեցին, հետո խաբեցին։

[186] Հանոթո — Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար։

Վաշխառուն

[187] Թանձրաքարտ — խավաքարտ, ստվարաթուղթ։

[188] Կինճ — արու վարազ։

[189] Փուլ — նամականիշ, նամակ թղթադրոշմ։

[190] Նեխասաստ — նեղսիրտ, դյուրագրգիռ։

[191] Դինճ (տինճ) — առողջ առույգ, նաև՝ հանգիստ, խաղաղ։

[192] Քմուշ — քմահաճույք։

[193] Բեզիկ — թղթախաղի տեսակ։

[194] Խոզը (կոզ, ղոզ) — թղթախաղի մեջ տակը բացված թուղթը։

[195] Սահաթ — ժամ, ժամանակ, նաև՝ ժամացույց։

[196] Անձնդյուր — իր անձի հանգստության մասին հոգացող, փափկակյաց, հեշտակյաց։

Իֆոդրա

[197] Հեյբելի կղզին — Կ. Պոլսի ամառանոցներից։

[198] Միլոյի արձանը — Միլոսյան Վեներա։

[199] Վերտեր — Վերթեր, Գյոթեի համանուն վիպակի հերոսը։

Հոդվածի մը պատմությունը

[200] Ֆելլահ — գյուղատնտեսական բանվոր, բատրակ։

[201] Էնթարի (էնթարու) — արևելյան երկար՝ մինչև ոտքերը հասնող զգեստ (տղամարդու և կանանց):

Կաղանդի վիպակ

[202] Բանտեսբանիա — ձվով պատրաստված փափուկ թխվածք։

Լևոն թագավորին սուրը

[203] Սոփա — ձեռնափայտ, դագանակ։

[204] Խավազ — թիկնապահ, բարապան։

Աղոթքը

[205] Ակրոպոլիս — միջնաբերդ, նշանավոր էր Աթենքինը։

Մոսապ Լեսիմ

[206] Մշակական — Վիրգիլիոսի հովվերգական բանաստեղծությունների ընդհանուր վերնագիրը։

[207] Փեբոս — արև։

Մուլետ

[208] Մուլետ — Որևէ սրբի ծննդյան տոն (բառ.՝ ծնունդ)։

[209] Էլ Համտուլլա — Փառք Աստծո, Փառք Ալլահին։

[210] Ժիլե — ժիլետ, բաճկոն։

[211] Փսիաթ — խսիր։

Համբարձում աղա

[212] Սեթրի — վերարկու։

[213] Ժողովող — Հին Կտակարանի կանոնի գրքերից (Գիրք ժողովող)։

Ոսկեմոլը

[214] Քուպրա (քոպրա) — կոբրա, խիստ թունավոր օձ։

[215] Քերկեֆ — ասեղնագործելու սեղան։

Քրոնիկ

[216] Քրոնիկ — խրոնիկա, օրագրություն, ֆելիետոնի իմաստով։

[217] Պարե(մ) — գոնե։

Իմ մանկության հիշատակներս

[218] Ֆալախա ուտել — պատժվել (գանակոծվելով):

[219] Այս պապա Հուսեփ հետո Գաբրիել Սարկավագի հետ Երուսաղեմ գացած և հոն հիվանդանալով, բժիշկներու խորհուրդով Եաֆա տեղափոխված ու մեռած է։ Բարեբախտաբար ազգային բանասեր մը իր Երուսաղեմ արած ուղևորության պահուն պապա Հուսեփի գերեզմանը, ետ երկար խուզարկության, գտած ու տապանագիրը գաղափարելով ինծի հանձնած է. հոս կը դնեմ օրինակը, այս առթիվ խորհին շնորհակալությունս հայտնելով հիշյալ բանասերին.

Վէմիս այսմիկ կայ ամփոփեալ,
Տնտես Հուսեփ Պապա կոչեալ,
Ամս բազում կենօք կացեալ,
Ապա, աւա՜ղ մահուամբ մեռեալ։

[220] Ճյուպպե — վարտիք, սանկյուլոտ (բառացի՝ վերարկու)։

Տիկինը կ՚ընդունի

[221] Խալխան — վահանաձուկ։

Շաբաթական քրոնիկ

[222] Չանթա — պայուսակ։

[223] Կալաթա — Կ. Պոլսի Ղալաթիա թաղամասը։

[224] Թախըմ մը խրատներ — մի քանի հրահանգ (պատվեր, ազդարարություն)։ Թախըմ — կույտ, խումբ։

[225] Թախսիլ ընել — (հանգանակություն, գումար) հավաքել։ Թահսիլտար — հավաքիչ։

[226] Անդենական — մյուս կյանքին վերաբերող, այնաշխարհային, երկնային, անդրշիրիմյան։

[227] Հինգ փարա — (դրձվ.) ոչ մի լումա։

[228] Խաբթըրմիշ ընել — ձեռք գցել (գումար)։

[229] Թարթյուֆական — կեղծ բարեպաշտ, երկերեսանի (Մոլիերի նույնանուն՝ «Տարտյուֆ» կատակերգության հերոսի անունից):

Ազնվաշուքներու շուրջը

[230] Պարե(մ) — գոնե։

[231] Պոշ — դատարկ։

[232] Զեհեր — արդյոք, թերևս։

[233] Կիտի սենի ջլդիկ — Այ դու, անզգամ։

[234] Ջլդիկ — անբարոյական, փողոցային, լիրբ, անզգամ (կին, աղջիկ)։

[235] Մեյեր բեք խըրսլը է եղեր — արդարև շատ է բարկացել։

[236] Հելպեթ — իհարկե։

[237] Չափխըն — ստահակ, անհոգ զվարճասեր։

«Հեղափոխությունը» հայ լեզվին մեջ

[238] Բառախաղ է ՀՅԴ կուսակցության «Հեղափոխություն» բաղադրիչի հետ։

[239] Նեֆաստ — վնասակար, վնասարար, գարշելի (ֆր. néfaste բառից)։

Ընթացիկ բառարան

[240] Խըլավուզ — ամուսնության միջնորդ։

[241] Լոնճա օտասի — արհեստավորական դատարան։

Երվանդ Օտյան

Երկեր

վեպ, պատմվածք, ֆելիետոն

Երևան — 2017