Պերճ Պռոշյան

ՑԵՑԵՐ

վեպ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊1

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Պռոշյան, Պերճ

Ցեցեր։ [Վեպ] / Պ. Պռոշյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, համադրական բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2017.— 195 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Ցեցեր: Վէպ / Պ. Պռօշեանց.— Թիֆլիս: տպ. Մ. Դ. Ռօտինեանցի, 1889.— (VI֊VII), 336 էջ; 18 սմ. (Արտատպած «Մուրճ» ամսագրից)։ Երկերի ժողովածու: 7 հ. / Պ. Պռոշյան; Կազմ՝. Խ. Պողոսյան, Վ. Դաքեսյան; Խմբ.՝ Ա. Բաբայան, Մ. Դավթյան, Ս. Սարինյան, Ծանոթագր.՝ Ա. Ինճիկյան; Նկ.՝ Ան. Գասպարյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 7 հ.: դիմանկ.; 22 սմ; հ. 3, 1963։ Երկերի ժողովածու: 3 հ. / Պ. Պռոշյան; Կազմ.՝ Ռ. Գ. Սարգսյան, Ս. Գ. Սահակյան.— Երևան: Հայաստան, Սովետական գրող, 1974.— 3 հ.: դիմանկ.; 22 սմ; հ. 1, 1974, Խմբ.՝ Ռ. Մ. Մուրադյան, Հայաստան, 1974, 693 էջ։

Հրատարակությունը ներառում է հայ մեծ վիպասան Պերճ Պռոշյանի «Ցեցեր» (1889) վեպը։ Համադրությամբ առաջին հրատարակության՝ վերականգնվել են խորհրդային տարիներին գրաքննված հատվածները, որոշ նորմավորված գրելաձևերը, հնարավորինս պահպանվել է հեղինակային կետադրությունը։

ԳՄԴ 84Հ֊1

eISBN 978֊9939֊9161֊1֊8

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Պերճ Պռոշյան (Հովհաննես Ստեփանի Տեր֊Առաքելյան), 1837֊1907

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Ցեցեր

Ծանոթագրություններ

ՑԵՑԵՐ

Մեր տաղանդաշատ թատրերգու
ԳԱԲՐԻԵԼ ՍՈՒՆԴՈՒԿՅԱՆՑԻՆ

յուր 25֊ամյա հոբելյանի առթիվ
ՍՐՏԱԲՈՒՂԽ ՆՎԵՐ ՀԵՂԻՆԱԿԻՑ

ՍԻՐԵԼԻ ԳԱԲՐԻԵ՛Լ

Անցյալ հոկտեմբերի 23֊ին լրացավ Քո 25֊ամյակը. թնդաց այս ձայնը և արձագանք տվեց բոլոր հայաբնակ տեղերում։

Եթե Քո անփառասեր համեստությամբդ արգելք եղար տաղանդդ հարգողներին գործնականապես վկայել Քեզ յուրյանց սրտալիր հարգանաց և անկեղծ սիրո հավաստիքը, մի՞թե կարող էիր սահման դնել այն սրտերին, որոնք մոտդ նստած՝ առաջին թատրոնական պիեսդ գրելուս ականատես են եղել Քո երիտասարդական բորբոքալից գործին՝ հայ թատրոնի սկզբնավորության և հարատևության համար կրած ջանքերին։

Դու հիշում ես անշուշտ, Գաբրիե՛լ, այն երեկոն, երբ առաջին անգամը Թիֆլիսի քաղաքական թատրոնումը հայ ժողովուրդը տեսավ կանոնավոր հայ ներկայացումն։

Արշակ Բ֊ն էր այն։

Ներկայացնողները մի քանի աննշան նորահաս պատանիներ էին, որոնք նախապաշարմունքներին հանդգնեցին դիմադրել և այսօր մոռացության տված մի ժամանակակից գործիչի՝ Գրիգոր Իզմիրյանցի օգնությամբը բեմը մատչելի արին հայ ամբողջությանը։

Անշուշտ Դու չես մոռացել Արշակ Բ֊ի ներկայացման ժամանակ երկու բարձր շրջանին պատկանող երիտասարդների արարքը։ Նրանք կրակ էին կտրվել, նրանք իրենց գլուխը մոռացել էին, նրանք անդադար ժողովրդից բեմ և բեմից ժողովրդին էին վազում, նրանք դրամական օգնությամբ ներկայացնողներին քաջալերում էին և հանդիսականների համակրական գգացմանցը թարգման լինելով մի բուռը հանդուգներին՝ յուրյանց անմիջական գործակցությունն էին առաջարկում։

Նրանք պահեցին իրենց խոստումը. նրանք միաբանած Թիֆլիսի առաջնակարգ շրջանի ներկայացուցիչներից 12 անձանց հետ՝ մյուս օրը համախմբվեցին Գ. Իզմիրյանցի շուրջը, հովանավորեցին պատանիներին և ընդհանրացրին թատրոնը։

Հայ տարեգրության պատմությունն, անկարծիք, կզետեղե այն անուններն յուր էջերի մեջ, բայց Դու քաջ ճանաչում ես այն երկուսից մեկին, որ Արշակ Բ֊ի ներկայացման արժանահիշատակ երեկոյից սկսած միշտ անբաժան է եղել թատրոնական գործիչներից և յուր սահուն գրչով, յուր անուշ լեզվով, յուր թատրոնական հաջող գրվածքներով օգնել է հայոց թատրոնի հարատևությանը։

Այդ մարդը Դու ես, Գաբրիե՛լ, իսկ մյուս ընկերդ՝ անմոռանալի արժանահիշատակ բժշկապետ «Միքայել Տեր֊Գրիգորյանցը», որ նույնպես մեծ հույս էր խոստանում ապագայում, եթե անգութ մահը չկարճեր նորա կենաց թելը։

Հիշատակն արդարոց օրհնությամբ եղիցի։

Այո՛, Գաբրիե՛լ, չգիտեմ զուգադիպությամբ, թե մի վերջին նախագգուշությամբ, «Ցեցերս»՝ «Մուրճ» ամսագրի խմբագրության առաջարկությամբ՝ գրեցի նույն ձմեռը, նույն նշանավոր տարին, երբ լրանում էր Քո 25֊ամյա գործունեության շրջանը։

Այդ ժամանակ հիշողությանս մեջ կենդանանում էին մեր անցյալ և փառավոր օրերը, ներկայանում էիր աչքիս Դու Քո վառվռուն թարմ երիտասարդությամբը և կարծես, առանց հետս խոսելու, խրախույս էիր տալիս անընդհատ գրել ու գրել։

Ամիս ու կես տևեց սկսած օրիցս և ներկա երկս ավարտեցավ։

Այնուհետև ինձ մնում էր լսել ներքին բուռն զգացմանցս թելադրությանը՝ «Ցեցերս» նվիրել Քո անվանը։

Թույլ տո՛ւր ուրեմն, սիրելի Գաբրիե՛լ, համբուրել Քեզ և ջերմ սրտիս առհավատչյան՝ չնչին աշխատասիրությունս նվիրելով Քո 25֊ամյակին, ցանկալ քեզ երկար տարիներ, երկար կյանք և արդյունավոր գրչիդ առավել բեղմնավորություն, իսկ հայ թատրոնական նվաղյալ շնչին՝ նոր ոգի և արթնություն։

ՊԵՐՃ ՊՌՈՇՅԱՆՑ

Ա.
ՈՒՐԲԱԹԱԽՈՍ

Արարատյան նահանգի մեծ գյուղերից մեկի բնակիչ էր Պետրոսենց Սամփսոնը։ Նա հոր մինուճար էր։ Նա գյուղի պատվական համարված երիտասարդներից մեկն էր. իգիթ, կտրիճ ջահելների մեջ առաջիններիցն էր, ընկեր֊հարևանի, թայ ու թուշի (հասակակիցների) սիրելին էր, մեծ ու փոքրի պատիվը ճանաչող էր։

Սամփսոնը գյուղի առաջավոր տների զավակ չէր, բայց վերջիններիցն էլ չէր, միջակ կարողության տան որդի էր, հարգելի ու պատվելի մսագործ Գալոյի, կամ, ինչպես ամբողջ գյուղը կոչում էր, Գալ֊ափունի տղեն էր։

Ընկերական խմբակներում, երեկոյան ոտքը խաղաղվելուց հետո, երբ փողոցները դատարկվում էին և երթևեկությունը մնում էր միայն ազափ տղեքանցը, Սամփսոնն անբաժան մասնակից էր։

Բայց նա գյուղը սասանեցնող խմբակների անդամ չէր, այն փչացած, լկստված և զզվելի տանու գողերի, որ դուրսը, դաշտումը մի զինավորված թուրք տեսնելիս՝ կամ քարերի տակ ու փոսերի մեջ կմտնեն, կամ երկչոտությունից լեզուները կկապվի, անցորդի ձիու ոտքի տակը կընկնեն, պռոշները կպատռվի, արյունը կերթա և ա՛լ, աղա՛ (ա՛ռ, տե՛ր) ասելով՝ իրանց հրացանն ու զենքերը միամիտ ճանապարհորդին կտան ու կգնան գյուղի մեջ կպարծենան, որ Եղիկը, Խեչոն կամ Քյարամն իրանց թալանեց։ Սամփսոնն ատում էր այդպեսներին, որոնք դուրսն այն աստիճան կնատ են վարվում, իսկ գյուղումը լեզուներն երկու գազ մեծացնում են, ո՛չ մեծ են հարցնում, ո՛չ փոքր, ամեն բանի մեջ խառնվում են, գոռում են, հայհոյում են, կռիվ են քցում և վերջը սպառնալիք տալով՝ ժողովում են միասին, խորհում, թե ո՞ւմ հանգստությունը խանգարեն, ո՞ւմ հավերը գողանան, ո՞ւմ խոտի դեզերը, հասած բամբակի արտերը կրակ տան, ո՞ւմ այգու խաղողի պտղատու որթերը կիսահաս խաղողով արմատից՝ հողի բերանից կտրատեն, թափեն ու յուրյանց վրեժն առնեն։

Ո՛չ, Սամփսոնը հեռի էր այդպեսներից. նա պատկանում էր այն խմբին, որոնք տանը՝ գյուղամիջին Աստուծո գառն են, ծնողների ու ծերունիների հնազանդ, իսկ դուրսը ավազակների դեմ ճակատե֊ճակատ կռվում են, մեռնում են գնդակը կրծքից ստացած կամ ցրում են հրոսակների բազմությունը։

Սորանք էլ ունեին յուրյանց ժողովները, պատանեկական անմեղ զվարճախոսությունների ժողով էր այն. սրանք էլ իրանց հաշիվն ունեին — ո՞ւմ աղջիկն էր սիրուն, ո՞րը ո՛ւմ բախտ կլինի, ո՛վ կարող է Նազլուի աղջիկ Սիրամի սիրտը գողանալ, Սիրամի փոքր եղբոր ձեռքով նրան կարմիր խնձոր ուղարկել և այլն։

Էս խմբակի մեջ ամեն մեկն յուր սրտի գաղտնիքը հայտնում էր. մեկը պարծենում էր, որ եթե չտան՝ կփախցնի, մյուսն ուխտում էր սուրբ Կարապետի պասն յոթը տարի պահել, եթե յուր սրտի առարկան իրան վիճակվի, մեկն ախ էր քաշում, մյուսը սիրտ էր տալիս, մի երրորդն էլ լուռ լսում էր։

Այս վերջինների կարգիցն էր մեր Սամփսոնը. նա միշտ լուռ էր, միշտ լսում էր, շատ֊շատ մի բառով յուր կարծիքը կհայտներ։ Այդ էր պատճառը, որ նա յուր ընկերներից ստացել էր «Ուրբաթախոս» մականունը և անգոհ չէր։

Եթե հանկարծ ընկերի մեկը խոսքը Սամփսոնին դարձներ ու հարցներ, թե դու ո՞ւմն ես սիրում, այս կողմից մյուսը ձեռաց մեջ կխառնվեր, թե՝ է՜հ, դրան ի՞նչ ես հարցնում, չգիտե՞ս, որ դա ուրբաթե֊ուրբաթ կխոսի, դա ճգնավոր է, դրանը պաս օրն է։

Այդ նկատողության դեմ Սամփսոնը քթի տակին կժպտար ու կասեր, որ ուղիղ է։

— Մեր տղե՛ք, մի եղալի թիքա ա մենծանում,— խոսք բաց արեց մի երեկո խմբակի անդամներից մեկը.— էս ձմեռ Ալեքենց Բարսեղի աղջիկ Սոնեն իրար միս կռծելու պատճառ կդառնա. ինքը սիրուն, Բարսեղի էլած֊չելածն էլ շալակին. նրա մերն էլ պտղողը չի։

Լա՛վ, որ սաստիկ մութը գիշեր էր, մի քիչ էլ ցուրտ էր, ամենքն էլ յափունջիքը գլխներին էին քաշել ու քչփչում, թե չէ մեր Սամփսոնի կերպարանքից ընկերները կվախենային։

Նորա անձի մեջ սարսուռ անցկացավ։

— Մոտ եկողի սիրտ ու թոքը խանչալովս կթափե՛մ,— դուրս պրծավ հանկարծ ընկերներից մեկը՝ Դոնդարենց Ասոն։

— Սրա՛ն մտիկ տվեք, տո՛, դու գզրի ձեն չես լսե՞լ, չե՞ս իմանամ, որ Սոնեն մինուճար ա ու աշխարհքի մլքերի տերը. դու քանի՞ գլխանի ես, որ գլավնու, սուդիեքանց ու հարուստների ատամներիցը Սոնա դուս քաշես։

— Ձեզ ասում եմ, որ Սոնեն իմն ա, ոչով չի կարող տանիլ։

— Ը... ը... ը՜...— մի շշուկ դուրս եկավ Սամփսոնի բերանից, բայց նորա լեզուն կպավ, ոչինչ չկարողացավ ասել։

— Ի՞նչ ես կմկմում, ա՛յ ուրբաթախոս, մի պտղունց բարութ ունիս քցելու, մի խոսք ունիս ասելու, ասա՛ ու պրծի, է՛լի։

Սամփսոնը ոչինչ չի խոսում։

— Տո՛, քեզ չեն ասո՞ւմ,— ձեռքը քաշեց Ասոն,— դու ի՞նչ մտքի ես, կարա՞մ տանել Սոնին, թե...

Ասոն խոսքը չվերջացրեց, նա հանկարծ ճչաց.

— Վա՛հ, մեր տղե՛րք, սա մահվան դողմանի ա դիպել, մի տեսեք՝ ի՞նչ օրումն ա։

Սուտ չէր ասում Ասոն. Սամփսոնը զընգըր֊զընգըր դողացնում էր։

— Էս ի՞նչ ա, տո՛, հիվանդ հո չե՞ս. կուզես ցրվինք, գնա՛ տուն,— ամեն կողմից դարձան դեպի Սամփսոնը։

— Տղեք ջա՜ն, ձեզ մատա՛ղ,— հազիվ մրթմրթաց Սամփսոնը։

— Ի՞նչ կա, ի՞նչ պատահեց։

— Ասո ջա՛ն, ինձ սպանի ու Սոնի անումը մաստակ մի՛ շինիլ, ծամիլ։

— Օ, հո՜,— քրքջացին ամենքը,— տեսա՞ր արևը որտե՛ղ ա էլել մթնած. ա՛յ դու դարմանի տակի ջուր, մտքումդ բան ես ունեցել հա՞, ընդո՞ւր ես ուրբաթախոս, հասկացա՛նք, հասկացա՛նք։

— Ձեզ մատա՛ղ,— լեզուն բացվեց Սամփսոնի,— ընչանք օրս ես պստիկ ախպոր պես ձեր խոսքի մինն երկու չեմ արել, ջանս ուզել եք, չեմ խնայել. հիմի թե ախպեր եք, էդ մի թևավորն էլ թողեք իմ ականատի մեջն ընկնի, էդ մի աղջիկն ինձ բաժին հասցրե՛ք։

— Քեզ փեշքա՛շ, քեզ հալա՛լ, քեզ ջաբբա՛ (պարգև)։

— Դու ի՞նչ ես ասում, Ասո ջա՛ն։

— Ես էլ քեզ խաչախպեր։

— Դե արի՝ մի պռոշտի անենք։

Սամփսոնն ու Ասոն համբուրվեցան։

— Բայց մեր տղա՛, վա՛յ թե քո ատամների համար թթու ըլնի. մեր տղեքը հիմի վաղուց մատնահաշիվն արել, պրծել են։

— Էդ ինձ թողե՛ք, էն էլ մի պայմանով։

— Ի՞նչ։

— Խոսք տվե՛ք, ձեր կտրիճ տղամարդության վրա օրթում կերե՛ք, որ էս խոսքն էս ուռու տակին թաղվի, քարը վեր կալե՛ք, քարի տակը դրե՛ք, հասարակությունի բերանը չքցե՛ք. վերևն Աստված գիտենա, ներքևը մենք՝ էս չորս հոգիս։

— Սևերես ըլնի՛, ընկերի մոտ թո՛ւք, խա՛ղք ու խայտառակ մնա, իգիթ (քաջ) տղամարդ չըլնի, գդակի տակ լաչակ ծածկի, ով որ բերանիցը հանի,— ձայն֊ձայնի տվին տղեքը։

— Ու ով որ էլ գլուխը ետ չդնի, մեր Սամփսոնի ուղուրին չկանգնի (չօգնի), երբ որ իր սիրտը կուզենա։

— Ամե՛ն, ամե՛ն։

— Պայմանը մի֊մին պռոշտի ա։

— Թող ըլի։

— Չըրը՛պ, չըրը՛պ, կըրը՜պ, կըրը՜պ և բարի գիշե՛ր։

Բ.
ԱՐՏԵՄ ՍԵՐԳԵՅԻՉԸ

Մի մեծ և խոր ձորի վերա է շինված Օ. գյուղը։ Ձորի քարափի վերա է հինավուրց պատմական բերդը։ Բերդի ավերակների վերա է այսօր գլուխը ցցել ու պարծենում Գոմշակերենց Արտոյի խամ֊քարե ու ցխե տունը։ Կոփածո բերդ, վրեն հողե տուն — կարմիր մետաքսյա թանկագին շորի վերա պառավ տատի հաստ իլկով մանած ու իր տղա ծռներես Խնգոյի գործած խամ սպիտակ կտավե կարկատան չէ, ի՞նչ է բաս։

Ուրախ է Արտոն, կամ առավել լավ է՝ յուր պատվանունովը կոչենք, Արտեմ Սերգեյիչը, յուր պալատովը։ Նա առանց բավականության չի պառկում յուր «դահլիճ» կոչված սենեկի վերի կողմը և լուսամտից ականջ դնում ձորի խորքում հոսող գետակի քրքչոցին։

Չորս սենյակներ ունի տունը։ Նորանցից երեքն ընտանեկան կառավարության են հատկացրած, իսկ ամենամեծը — դահլիճը, կամ ըստ Արտեմ Սերգեյիչի՝ զալան, բարձրաստիճան հյուրերի համար է։ Ներսի սենյակները կահավորված են տեղական սովորության համեմատ. հողե հատակի վրա փռված են եղեգնյա խսիր, վրան ծածկած կամ հասարակ կարպետ կամ քրդի թաղիք, իսկ դահլիճը բացառություն է կազմում. նա զարդարված է կիսահայկական, կիսաեվրոպական ճաշակով։

Մի քանի դյուրագին աթոռներ, մեկի ոտքը դուրս եկած ու շորի փալասով ամրացրած, մյուսի գլխի տախտակը պակաս, շարված են աններկ բարդի ծառից քաշած տախտակի հատակի վերա. մի հասարակ սեղան, խառատ Ավետիսի ճարտարվեստության ապացույց, բազմացրած է ձորակողմի լուսամտի առաջին. նորա վրան ծիծաղում է մեջը նայողի երեսին նույն Ավետիսի հանճարեղ ուղեղի ծնունդ բոլորակ հայելին, աջ և ձախ կանգնած յուր պահապան հրեշտակներով՝ նույնպես ուստա Ավետիսի շինած ընկուզյա աշտանակներով։

Դահլիճի մյուս կողմը Վրաստանին հատուկ մի տախտ բռնել է սենեկի կեսը։ Տախտի վերա փռված են երկու հատ քրդի թաղիք, երկու թարաքյամի կարպետ և պսակն այդ շռայլությանց մի փամբակեցի կամ վայոցձորեցի հայ կնոջ գործած գորգ վրայից ծածկած։

Դահլիճի պատի դրսի կողմից, ձորաթմբի ապառաժ ժայռի միջից, կարծես դուրս էր ցցվել կիսախարխուլ պատշգամբը։ Հրաշալի է տեսարանը, աննման է այդտեղից բնությունը. առաջին ձորն յուր կարկաչահոս գետակով, լեռնաչափ քարափները սուր ու խորդուբորդ ծայրերով, դիմացի բլուրներն յուրյանց լայնարձակ հովիտներով հիանալի են։ Աննկարագրելի է մանավանդ գարնան պարզ երեկոյին, երբ բլրներից ամենաբարձրի ետևից նազաճեմ դուրս է գալիս գիշերի երկնային ճաճանչավորների պսակը՝ 15 օրական ժպտածիծաղ լուսինը և պատշգամբի առաջի ձորից վեր բարձրացած հսկայական բարդիների ճյուղերի տերևների միջից հազար և մի կտորներով լույսեր է սփռում մինչև դահլիճի խորքը։

Արտեմ Սերգեյիչն իրավ որ ճաշակի տեր է. էս ժամանակները նա միշտ ճրագը հանգցնում է յուր հյուրերին ամենամեծ զվարճություն պատճառելու համար։ Երեք խոսքով է նա յուր սրտի անչափ բերկրանքը արտահայտում. «Великолепно! Чудно! Безподобно!»։

Ինքը՝ հարգելի Արտեմ Սերգեյիչը բնիկ Օ. գյուղացի է։ Վարժ խոսում է ռուսերեն և շատ հաճախ էլ հայերեն խոսելուս սիրում է ռուսերեն խառնել. օրինակ՝ «честное слово, клянусь честью, подлец я буду» և այլն։

Հարկավոր չէ դիմացի մարդին գիտենալ ռուսերեն. Արտեմ Սերգեյիչի համար այդ միևնույն է, նա վարժվել է այդ ձևի խոսակցությանը և շատ անգամ խոսքերն անգիտակցաբար են դուրս թռչում նորա բերանից։

Արտեմ Սերգեյիչը մանկությունից բացակա է գտնվել յուր հայրենի գյուղից. նա ծառայել է զանազան արքունի կապալառուների մոտ, վեր ու նիստ է արել շատ աստիճանավորների ու ղազախների հետ, շատերին ծանոթ է, ինչպես ինքն ասում՝ բոլորի հետ «на ты» է։

Արտեմ Սերգեյիչն յուր գյուղացիների մեջ էլ պատիվ ունի. նա շատ քաղցր, քաղաքավարի և աղ ու հացով մարդ է. մեծի հետ մեծ, փոքրի հետ փոքր, յուր անուշ լեզվովն, անմեղ կատակներովն և զվարճախոս հատկությունովն ամենի սիրելին է։

Եթե Արտեմ Սերգեյիչն յուր երիտասարդության թարմ ուժը գործ դրեց յուր հայրենի ծննդավայրից դուրս, այսօր խոհականության և փորձառության տարիներում, մոտ 50 ձմեռներ ճանապարհ դրած, Մասյաց գլխի նման ջինջ սպիտակացած, իսկ դեմքի կայտառությամբ դեռ զվարթ, դեռ ջահելների կարգումը՝ նա մեծամեծ ծառայություններ է անում իր մանկության օրորանին։

Այսօր իշխանությունից մի հրաման եկավ, Արտեմ Սերգեյիչն է կատարելու ձևը ցույց տվողը։ Վաղը մի գործակալ, մի առաջնորդ, մի պատվելի հյուր այցելեց գյուղը, Արտեմ Սերգեյիչն է հյուրասիրում, պատվում, նորա արձակած սուրբ աթոռի հրամանը կատարել տալիս և հարգանքով ու լիաբուռն աջահամբուրով ուղևորում։ Արտեմ Սերգեյիչն յուր ընտանիքի մեջ էլ պատվական մարդ է. օրը հինգ անգամ տուն կգա յուր սիրելի լծակցի պայծառ երեսը տեսնելու, դեռ պատշգամբը չբարձրացած՝ ձայն կտա — Մաշուրկա՛, գոլուբուշկա, Մարա՛ն ջան, թառլա՛ն ջան, կնի՛կ ջան, գալիս եմ։ Այս բանը գյուղի և գավառի ժողովրդի հասկացողությամբը շատ ամոթ բան է. տղամարդին ի՛նչ կսազի իր կնոջ հետ ատամները բաց անել, հանաքներ անել, ջան ասել. տղամարդն ո՛վ, կանանց գործերի մեջ խառնվիլն ո՛վ, նրանց հետ վեր ու նիստ անելն ո՛վ. մարդը պետք է մարդ լինի, ինչ որ մարդին կպատկանի. բայց Արտեմ Սերգեյիչը ոչ միայն յուր սեփական կնոջն էր ջան ասում, ջան լսում, ուրիշների հետ էլ միևնույնն էր. նա էս բնավորությունովը գավառի մեջ մի բացառություն էր կազմում. նա տանիցը մինչև փողոց գալն ամեն մի պատահած կնոջ հետ հաճոյախոսություն էր անում, քաղցր բարի լույս էր տալիս, ժպտալով՝ հարսի, քիքիր (քույրիկ), նանի, քեռու աղջիկ, սանամեր, քավորակին բառերն էր շռայլում. օրիորդներին էլ ուղղակի աղջի Մարգարիտ, Ալմաստ ջան, խնամու աղջիկ խոսքով էր պատվասիրում, պառավների առողջությունն էր հարցնում, ջահել հարսների հետ նրանց մարդկանց անշնորհքության վերա էր խոսում, պատվիրում էր գիշերը հետը չխոսել, երեսը շուռ տալ, խռովել, աղջիկներից տեղեկություն էր պահանջում, թե ո՞ւմ տղի վրա աչք ունին և այլն, և այլն։

Բանն այս է, որ նա ոչ մեկի հետ կանգ չէր առնում ճանապարհին. հարցմունքներն իրար քամակից հետևում էին քայլերին, իսկ որ ամենից նորանշան երևույթ է մեր աշխարհքի համար՝ մեր չխոսկաններից ոչ մեկը նրանից չէր ամաչում, չէր քաշվում և անպատասխան չէր թողնում. պառավներն ուղղակի — ողջ կենա՛ս, քեզ մատա՛ղ, Արտո ջան էին պատասխանում, ջահելներից շատերը քաղցրաժպիտ աչքերով, քնթկալները քթից ցած թողած, սիրուն ատամները ցույց տալով՝ մի կիսաձայն հաճոյախոսությունով նախատում էին նրան, որ իրանց գլխավորի անունը բերանը չառնի, ծիծաղատեղ չշինի։ Աղջիկներն էլ բավականանում էին համեստորեն ժպտալով և գլուխ տալով։ Մի խոսքով՝ մեր հարգևորները Արտեմ Սերգեյիչին հոր, եղբոր և մերձավորի պես էին ընդունում և սիրում. և սերը սրտանց էր։

Անկարծի՛ք, ոչ մի տղամարդ, ծեր, երիտասարդ, երեխա էլ չէր մնում գյուղումը, որ նորա քաղցր բարևին չարժանանար և մի քանի խոսք էլ նրան ասելու կամ նրանից լսելու բախտը չունենար։

Արտեմ Սերգեյիչն, ինչպես ասացինք, արդեն 50֊ին մոտ սպիտակագլուխ ծերունի էր (երեսի համար մի՛ հարցնեք, ես միշտ նրան երիտասարդ էի տեսնում, անբեղ, անմիրուք. անիծածը բեղ ու միրուք օրը մի անգամ իր ձեռովն ածելում էր), բայց գյուղի շատ ալևորներ նրան որդու տեղ էին ընդունում և դեմ ու դեմ Հաթո, Հարթուն կոչում՝ նորա մանկական անունով։ Ընդհանրապես գյուղին և գավառին Արտո անվամբ էր ծանոթ, վերջերումը մի քանի ուրիշ գյուղեր աղա բառը պոչիցը կարկատեցին, իսկ նոր քաղաքակրթված և լուսավորվածների համար նա Արտեմ Սերգեյիչ էր. միայն տերտերներն ու հայոց ծխական ուսումնարանի վարժապետներն են պ. Հարություն հայ խոսքով նրան մեծաբանում, և ի պատիվ մեր Արտեմ Սերգեյիչի պետք է ասենք, որ ինքն էլ յուր կողմից մաքուր հայ գրականական դարձվածքներով քահանային ու վարժապետին գիտե գոհացնել։

Ասացինք, որ Արտեմ Սերգեյիչն յուր հայրենի գյուղին մեծ ծառայություններ է արել, սուտ չասացինք։ Դեռ նոր էր նա եկել հանգստանալու մի քանի ժամանակ յուր ընտանեկան հարկի տակ, երբ առաջին անգամը մտան գյուղական ինքնավարությունները։ Հասարակության ընտրած անդրանիկ տանուտերն Արտեմ Սերգեյիչն եղավ. նա միաձայն սպիտակ քվե ստացավ, ամբողջ հասարակությունը գրկաբաց ընդունեց նոր օրենքները, նրանք ազատվեցան հին տանուտերական ճնշումներից։ Առաջները՝ ո՛ր գրպանից զնգոցի ձայնը բարձր էր ղողանջում, նա՛ էր ճիպոտը ձեռքն առնում, գլուխ ջարդում. այսօր համայնքն յուր հոժար կամքովն Արտեմ Սերգեյիչի պես մարդին է յուր համար գլուխ ընտրել։

Մեծ էր ոգևորությունը. ամեն բերան օրհնում էր բարերար օրենքը, մանավանդ, երբ Արտեմ Սերգեյիչն յուր հանճարեղ կառավարությունով ապացուցեց սուրբ օրենքի գերազանցությունն և փրկարարությունը։

Գյուղի փողոցները մաքրվեցան տարիներով դարսված աղտոտություններից. գյուղն ազատվեցավ ընտանի ցեցերից, կաշառակեր տանուտերներից, երեսպաշտ իշխաններից, աղքատին խեղդող գզիրներից, տանու գողերից և հարամկեր հարկաժողովներից, մեծ ու պստկի մեջ փոխադարձ սեր, հարգանք և պատվապահություն մտավ. վերացան գյուղից սովորական, անվայել հիշոցներն ու անկարգ զրույցները. ամեն մարդ յուր պարտքը ճանաչեց, յուր հերթը հասկացավ. էլ հարուստն ամիսներով անվրդով չէր պառկում, քնում, իսկ աղքատն երեք օրը մի անգամ գիշերապահության հերթ կատարում։

— Գլավնի աղա՛,— գալիս էր մեկը և գդակը վերցնում, բերանը բաց անում գանգատ անելու...

— Չէ՛, գլավնի մի՛ ասիլ, տանուտեր խոսք կա, դու տանուտեր ասա՛. դու քո ոտդ իմ կարպետին մի՛ մեկնիլ, իմ լեզուն վատ է սովորել,— ընդհատում էր Արտեմ Սերգեյիչը։

— Տանուտե՛ր, էսօր ջրի հերթն իմն ա, փալանդուզ Պետոն ինձանից ջրգլխի ա, իմ ջուրը կտրել ա, իր պոլոճիկը ջրում։

Գզիրը վազեց Պետոյին բերեց։

— Ծա՛կը,— հրամայում է անաչառ տանուտերը։

Պետոն բանտարկվեցավ։

— Տանուտե՛ր, Մելիք֊Բադալի կովն ընկել էր իմ բամբակի արտը, դուս էի անում, Մելիքը վրա հասավ, վրես բարկացավ, ինձ շան որդի ասեց։

— Ուղի՞ղ է, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Տո՛, դրա հերն անիծած...— ուզում է բացատրություն տալ Մելիք֊Բադալը, բայց խեղճի խոսքը բերանումը մնաց. տանուտերն աչքով արեց, գզիրն ական թոթափել (մի ակնթարթում) Մելիքի արծաթե գոտին արձակեց ու մի մանեթի փոխարեն գրավեց։

— Տո՛, շան տղա գզի՛ր,— բարկանում է Մելիք֊Բադալը,— դու քանի՞ գլխանի ես, որ ինձ դիպչում ես։

Նորից տանուտերի աչքը ճպպաց, գզիրը վազեց Մելիքենց տունը, մի պղինձ վերցրեց, գյուղամեջ բերեց և վաճառ է հանում։

— Ի՞նչ բանի ես, Արտո՛։

— Այո՛, Մելիք ջա՛ն, իմ աչքի լույս, իմ գլխի տեր, հերի՛ք, որքան մինչև օրս բերաններիդ անսահման իրավունք եք տվել. այսուհետև հայհոյանք անելու, ուրիշին պակաս խոսք ասելու իրավունք չկա, ուշունցի խոսքը մի մանեթ է, нет, не пущу!

— Հանաք հո չե՞ս անում, Արտո ջա՛ն։

— Գլո՛ւխդ վկա, սիրակա՛ն, և տե՛ս, որ խոսքս ուղիղ է։

— Հասարակությո՛ւն,— դառնում էր տանուտերը դեպի խուժանը.— այս պղինձը գնահատում եմ մի մանեթ, ո՛վ է ավել տալիս, кто больше?

Սկզբներումը դեռ անմեղ կատակներ էին կարծում՝ այն ամենօրյա քաղցրախոսություններից հետևեցրած, որ Արտեմ Սերգեյիչն ու Մելիք֊Բադալը բարեկամական սեղանի վերա իրար հետ անում էին. բայց երբ տանուտերը հավատացրեց, որ ասածն օրենքի հիման վերա է, ոչ ոք Մելիքի ահու ձայն չտվեց, բայց սպասում էին տեսնել, թե տուտը որտե՞ղ է կտրվելու։

— Ո՞վ է ավել տալիս,— կրկնեց տանուտերը։

— Մի մանեթ հինգ կոպեկ ինձանում,— ցած ձայնով ասեց կանգնողներից մեկը։

— Դու ինձ վա՛յ տաս, հարամկերի աման լպստող Խուդո՛,— ատամները կրճտեց Մելիքը.— դու հիմի մարդ ես դառել, մարդամեջ ես մտել, որ Մելիք֊Բադալի պղինձը տոլկով (աճուրդով) առնում ես, էլի՞։

— Ձայնդ քեզ քաշի՛, Մելիք֊Բադալ,— պաշտպանեց տանուտերը,— Խուդոն էլ իրավունք ունի, ամեն մարդ էլ։

— Մի մանեթ հինգ կոպեկ, кто больше?— նորից ձայնը բարձրացրեց տանուտերը։

Ոչ ոք ձայն չհանեց։

— Մին մանեթ քսան կոպեկ ինձանում,— այս անգամ ինքը տանուտերը աճրդի մեջ մտավ։ Եվ որովհետև Խուդոն խռովեց ու ետ քաշվեց, պղինձը մնաց իրեն՝ տանուտերին։ Հանեց նա գրպանից մի մանեթ քսան կոպեկը, տվեց գանձապետ դատավորին, իսկույն մանեթը տուգանքի տոմարի մեջն անցկացրեց, ավելորդը տվեք Մելիք֊Բադալին։

— Է՜, մեր տղե՛ք, եթե Մելիք֊Բադալի լեզուն բունը մտավ, մենք մեր գլխի ճարը տեսնենք, լեզուներիս սանձ դնենք,— ասացին ամենքն ու հայհոյանքի տոպրակը գյուղական դատարանի շեմքի տակին թաղեցին։

Խեղճ Մելիք֊Բադալը բավական տուժեց։ Վեց ամիս էր՝ Արտեմ Սերգեյիչը տանուտեր էր, և Մելիքն ամենից շատ տուգանքը տվեց, բայց իհարկե, նա տանուտերից չէր նեղանում, յուր վատ սովորած լեզվին էր մեղադրում։

Հախ Աստծո՛ւ, ինքը Մելիք֊Բադալը վատ մարդ չէր, բարեսիրտ էր, զվարճախոս էր, սրախոս էր և գյուղի սյուներից մեկն էր, գյուղի համար գլուխը դրած ուներ, մեծ ու պստկի, իրավորի֊օտարի, հեքիմ֊դատավորների առաջին էլ խոսքը դուրս էր գնում։ Միակ վատ բնավորությունն այս էր, որ չէր կարողանում թարգը տալ թաքուն, աշկարա ձեռքն ընկած տեղից մի չնչին կաշառք վերցնելուց։ Այդ յուր անցյալ տանուտերության երջանիկ օրերի սովորությանց հետևանքն էր, իսկ մյուսը՝ առավել վատթարը՝ նա չէր կարողանում լեզուն ետ սովորցնել ուշունցնատվությունից. արշալույսից մինչև վերջնալույս շարունակ ուշունց էր դուրս գալիս բերանից։ Վնաս չուներ, նրա ուշունցից ոչ ոք խամ չէր և չէր էլ նեղանում, բայց խեղճին էժան չէր նստում։

Թույլ տանք Մելիք֊Բադալին ինքը պատմի յուր ցավը։

Գ.
ԽՈՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՂԸ

Օ. գյուղը իրարանցումի մեջ է. տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչն իր գլուխը չի ճանաչում, գզիր ու յասավուլ, առվազ (ջրպետ) ու գյուղումը հաց կիտելու համար ետ ընկած նախրչի՝ բոլորը գործի մեջ են, տանուտերի, սուդիեքանց և հարուստների տներում էլ թանկագին կարպետ ու խալիչա չի մնացել՝ կրվում են դեպի ձորը՝ բազմադարյան կամրջի ականջին գտնված ծառուտը և փռվում կանաչ խոտերի վերա. վերի կողմը տարածած է փափուկ մահիճն և վրան դրած երկու հատ պատվական մութաքա։ Հեռվումը մի ծառի տակի մորթված է պարարտ ոչխարը, սարքված են օջախին պղնձներն և շարված են փայտյա դալար շամփրների վերա խորովածները։ Գետի ափին բխող ականակիտ աղբրի ակնումը շարված են կարմիր գինով լիքը շիշերը։

Ահա եկան Օ. գյուղի բոլոր իշխանները։ Ահա և հաստաշլինք Պապի Գևոն շապկանց՝ մինչև ծնկները բաց, մսոտ և մազոտ կրծքի վերա մանկամարդ կնոջ ստինքներից մեծ֊մեծ ծծերը կախ գցած, թոռի պարանը երեք տակ կռնատակովը վիզը ձգած՝ վայր դրեց թաց թոռն և հրամայեց իր օգնական գելխեղդ Թորոսին խլպլտան ձկներով լիքը ձիու տոպրակը գետի ջրի մեջ դնել, մինչև ինքը կհրամայի։

— Եկա՛վ, եկա՛վ,— ձայն տվեց հեռվից քարափի վերա կանգնացրած պահապանը։

Ամենքը առաջ վազեցին. տանուտերը բոլորի գլխին ծառուտից դուրս կանգնած էր։

— Գդակնե՛րդ,— ձայն տվեց տանուտերը և առաջ վազեց։

— Բարև՛ ձեզ,— ձիուց ցած թռչելով բարձր ողջույն տվեց թանկագին հյուրը։

Դա գավառի նաչալնիկն էր։

Նա միայն չէր. մի քանի աստիճանավորներով էր շնորհ բերել։

Նա այս անգամ պաշտոնական գործով չէր եկած։ Այսօր նա Օ. գյուղացվոց հյուրն էր։

Շատ տարի էր նա նաչալնիկ էր և տարեն մի անգամ այս քաղցր աղբրի ջուրը խմում էր։

— Բարի՛, հազար բարի՜ ես եկել, աղա՛ ջան, մեր գլխի, մեր աչքի վրա ես եկել,— առաջ եկավ Պապի Գևոն թոռի մեջ կոլոլած մի ահագին մեծությամբ խլպլտալով կարմրախայտ ցած թողելով կանաչի վրա,— քեզ փեշքե՛շ, աղա ջան, 20 տարի ա, գլխիդ մեռնե՛մ, ես էս գետի ամեն մի քարի տակը, ամեն մի խոր գյոլի ձկան ծվարատեղը տարին հարյուր հետ քրքրել եմ, խոլխոլել եմ ու դեռ էս չափին կարմրախետ տեսած չեմ, անմահակա՛ն ա, անմահակա՜ն, հոգահա՛մ ա, հոգահա՜մ. թիքեն մի պաճախլու աժի, տեսնում ես, աղա ջա՛ն, ոնց ա թրպռտալով ոտդ պաչում, որ հրամայես իրան մատաղ անեն ոտիդ տակին ու իր ղրղրջան քյալլեն քո հրամանքդ անուշ անես։

— Շնորհակալ եմ, Գեո՛րգ, քո կալած ձկներն ես ամեն տարի էս ծառերի տակին կերել եմ, ոչ մեկն անհամ չի եղել։

Նաչալնիկը հինգ մանեթանոցը մեկնեց Գևոյին։

— Տո՛ էս թղթի կտորն ինձ ի՛նչ պտի տաքացնի, աղա ջա՛ն, սաղ օրը ջրումը թրջված մուկն եմ դառել, մրսել եմ, մի քո օրհնած բերանովդ հրամայես՝ մի թաս քրտնքի դեղ տան, ոսկորներս տաքանա, ավելի լավ ա։

— Արտեմ Սերգեյի՛չ, մեր Գևորգին մի թեյի բաժակով արա՛ղ։

— Էդ ա, է՛, ջոմարդ մարդի բերնին մեռնե՛մ,— ասաց Գևոն, առավ ձեռքն արաղն և՝

— Աղա՛ ջան, քո կենացը։

Ճաշի թեժ ժամանակն է. սեղանի ծաղիկը Մելիք֊Բադալն է, ամեն մի բաժակի վերա նա երկար ատենաբանություն է անում և բոլորին ծիծաղացնում։

Նաչալնիկն իր կողմից խմեց Օ. գյուղի հասարակության կենացը և մի կարճ հորդորով կշտամբեց նրանց անտարբերությունը՝ նոցա անուսումնասիրության առթիվ։

Նաչալնիկը դարձավ դեպի Մելիք֊Բադալն և ասաց.

— Իսկ դո՛ւ, Մելիք֊Բադա՛լ, միանգամայն մեղադրելի ես, լեզո՞ւդ ասեմ, թե գործդ. քո աչքն ինչպե՞ս է վերցնում, որ այսօր ձեր գյուղումն ուսումնարան չկա։

Այդ ժամանակ դեռ տարրական դպրոցի հարցը վերջնական ելքի չէր հասել։

— Նաչալնիկ աղա՛, գլխիդ ու արևիդ մատա՛ղ,— տեղիցը կանգնեց Մելիք֊Բադալը,— հրամանք արա՛ մի երկու խոսք ասեմ, սրտիս փուրը դատարկեմ, հետո աչքս հանի։

— Իրավունք եմ տալիս։

— Նաչալնիկը հաստատ կենա՛, քեզ էլ հայտնի ա, որ մենք հերենական, պապենական բռի, անտաշ գեղըցի ենք, ուսումնարան չենք մտել, քաղաք տեղ չենք ման եկել, կոպիտ, վայրենի ենք, էշ կերել ենք, էշ մեծացել — գեղըցունը որ կա՝ իր աշխատանքն, իր ժամն ու տավարը, իր օրհնությունն ու ուշունցն ա. ասում ա՝ խերն ու շառն ախպեր են, էնպես էլ օրհնենքն ու ուշունցը մի հալալ մոր ջխտակներ են, մենք ոչ տղեքանց ու քաղքցոնց պես կարանք առանց ժամ գնալ մնալ, ոչ առանց ուշունց տալու համբերիլ. ժամիցը դուս գալուս՝ մեր «օղորմի Աստծու» հետ «շան որդին» էլ մեկել ատամի տակիցը պետք ա դուս սլլա. ուշունցը մեր խոսք ու զրցի, մեր խոսակցությունի աղն ա, անաղ կերակուրը համ չի ունենալ, էնպես չի՞, աղա՛ ջան, ջանի՛դ մեռնեմ։

— Լա՛վ, հիմի խոսքդ ի՞նչ ա։

— Չէ՛, դեռ մի հրամանք արա բարի բերանովդ, սուտ ա՞, թե ղորթ։

— Ասենք թե ուղիղ ես ասում, գյուղացին ու նաչալնիկն երկուսն էլ առանց ուշունցի չեն կարող կառավարվիլ։

— Հա՛, դե տեսա՞ր, որ գլուխս ճշմարտախոս մարդի ոտի տակին փարվան կանեմ։ Դե՛ աղա ջա՛ն, դե հիմի արի երկար խելքովդ դատի՛, մեր դրությունի մեջը մտի՛ր, մեր հալն ու աֆալն (դրությունը) իմացի՛, մեզ խեղճ արի՛, մեզ էս բաբելական կրակիցն ազատի՛, էրված ենք ողջ հասարակությունով։ Էս ա վեց կոլոլ ամիս ա, քանի էս նոր օրենքները դուս եկան, մեր Հաթոն մեզ շամփուրն ա քաշել, բռնել մարմանդ կրակին. ոչ մի անգամ խորովում ա, մոխիր շինում, ոչ էլ կրակն ա հանգցնում, մեզ հովություն տալիս։

— Ի՞նչ Հաթո, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Տո՜, էս մեր... ը՜մ... ը՜մ... ը՜մ... էս... շ... շ... շ... մեղա՛, մեղա՛, քիչ էր մնացել էրեխեքանցս էս օրվա ապրուստը շան ու գիլի բաժին էի անում... ո՛չ, ոչ, մեղա՜ Աստծու...— ծամծմոտեց Մելիքը.— էս մեր պարոն Հաթոն, մեր տանուտեր գլավնին, որ իմ մենծ տղիցը վեց ամսով ու երեք օրով պստիկ ա, ախար սա Չիք֊չոթեքշաբթի օրն ա ծնել, ա՛յ չքվի սրա գլուխը...

— Մելի՛ք֊Բադալ,— համեստորեն ձայն տվեց տանուտերը,— մանեթը գլորվեց։

— Դե՛ աղա ջա՛ն, լսեցի՞ր,— դարձավ բազկատարած Մելիքը նաչալնիկին։

— Ես բան չհասկացա,— ուսերը թափ տվեց նաչալնիկը։

— Չէ՛, դու ինձ ասա՛, էս խոսքի համար աժի՞, որ մեր աղա գլավնին ինձանից մի մանեթ շտրաֆ խլի։

Նաչալնիկը գլխի ընկավ. նա, դիցուք, վաղուց գիտեր Մելիք֊Բադալի ցավը։

— Ես քեզ լիակատար իրավունք եմ տալիս,— ասաց,— էս ձորի ծառերի շվաքումը, էս սառն աղբրի մոտ, էս գետի ափումը, էս բաց երկնքի տակին, ոչովից չքաշվես, ի՛նչ քո սրտի ցավն է՝ հայտնես, ի՛նչ սիրտդ քեզ իրավունք է տալիս՝ չխնայես. մի՛ վախիլ, ոչով քո փեշին էսօր չի կարող դիպչել, էսօր քեզանից ինչքան տուգանք խլեն, իմ վզիս։

— Հա՛, Աստված որդիքդ պահի, հիմի կասե՛մ, հիմի թող ինչքան ուզում ա՝ բվա մեր բայղուշ Հաթոն, ղռա մեր ագռավը։

— Ա՛յ մարդ, Մելի՛ք֊Բադալ,— ժպտալով դարձավ նաչալնիկը,— ինչի՞ ես մեր տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչին անպատվում, քաղաքավարի անունը տաս ի՞նչ կլինի. մեկ՝ որ տանուտեր է, մեկ՝ որ քո ազգականդ է և մյուս էլ՝ որ գյուղի ու գավառի մեջ պատվելի մարդ է։

— Տո՛, քեզ մեռնեմ, քո սուլթան բալեքանցը (որդվոցը) մեռնեմ, ախար դա որտեղի՞ աղեն ա, ախա՛ր ոնց որ ասում էի ու բերնիս եկավ, դա իմ հորոխպոր թոռ օղորմածիկ Սաքոյի տղեն ա. էդ չքվելուն լիս աշխարհ եկավ Չիք֊չորեքշաբթի օրը՝ առավոտեն ծեգը քցելուս։ Խալխին տղա ա ըլնում՝ ուրախանում են, համա մեր խեղճ Սաքոն ամպեց ու մրրած երկնքի պես աչքերիցը թափեց, ի՞նչ ա թե՝ հենց էս չիք֊որեքշաբթի օ՞րը պտի ծներ, որ մի օր առաջ, կամ մի օր ետն էր արշա ընկել (երևացել), աշխարհքը կքանդվե՞ր, մեղք կլինե՞ր. համա չէ՛, փիսը փիս կըլնի. էն օրն ամեն բան չքվում ա, սա գլուխը դուս ա պրծացնում։ Ինչևիցե՛, բերինք Զատիկ օրը մկրտեցինք, որ Չիք֊չորեքշաբթու շորշոփը վրիցն անց կենա, վեր կալանք, անումը դրինք Հարություն։ Դե՛ մեր տներումն ո՞վ ա երեխին Հարություն կանչում, անումն էլ երեխի հետ պտի կամաց֊կամաց մեծանա. մինը Հաթո ասեց, մեկելն՝ Հարթեն, մենք էլ՝ ա՛լ թուլա (այ շնիկ) էինք կանչում ու ձեռներիս թռցնում, ուրախանում։ Եկավ որ սա ընկավ Երևան՝ ռսների մեջը. ընտեղերանք ի՛նչ արեց, ի՛նչ չարեց, քանի՛ փոդրաթչու աչքեր հող ու մոխիր փչեց, ղազախին հողախառը հաց ուտացրեց, փորհարինք քցեց, նրանց ձիանոնցը ջուրն ընկած գարով ուռցրեց՝ սպանեց, իր ջեբը տռզացրեց. մի օր էլ տեսնենք՝ մի քանի իրպեսներին՝ Երևանի ջահել֊ջահուլին հավաքել ա, բերել գեղը, բարեկամների տներումը սրապատիվ տալի, մի շաբաթ քեֆից աչք չի բաց անել տալիս, մեր հաշվովը ղոնաղներ ա ման ածում, թե ի՞նչ ա, սաքի պատիվ եմ տալիս. դու մի՛ ասիլ, սա դրանց բերել ա, որ դրանց բերնովը մեզ հասկացնի, որ իր անումն էլ Հաթո չի։

— Բաս ի՞նչ ա,— չհասկանալ կեղծեց նաչալնիկը։

— Ես ի՞նչ գիտեմ, էն տղեքանցից ո՛րն Արտո էր կանչում, ո՛րն Արտաշ, մինն Արտուշկա, Արտամուշկա, մի քանիսն էլ Արտեմ Սերգևըլիչ, ոնց որ դու հիմի, աղա ջա՛ն, հրամանդ ասում ես։ Էն օրից դեսը մենք էլ Արտո ենք կանչում, ընչունքի տեսնում ենք, որ «Հաթո» ասելիս քինթը վեր ա քաշում, սաքի թե ինքն էլ Հաթո ըլնի, մեր գզիր քուրդ Հաթոն է՞լ։ Դե՛ «Հարություն» խոսքն էլ մեր լեզվի լաղաբը չի (վայել չի), տերտերի ու վարժապետի բառ ա։ Համա իմ քրքրված հոգին գիտենա, ես ուրախ կըլնեի՝ մեր քուրդ Հաթոյի հընկերը դառնալ, քան թե փթած սերգևիլ. էդ ի՞նչ խոսք ա՝ Սերգևըլիչ. էլի՛ մարդ կարմիր պահունի խնձոր, կամ մալաչա տանձ դառնա՝ մեղրի պես քաղցր, որ ուտողի բերանը համ տեսնի, քան թե տտիպ սերգևիլ, որ կախան են անում թե չէ, մի շաբաթից հոտում, փթում ա ու վեր ա թափում, ոնց որ մեր Հաթոն. վեց ամիս ա՝ քանի տանուտեր ա դառել, ամեն օր հոտում ա մեր վրա ու մեր խոսքի լազաթը (ախորժակը), մեր քաղցր մասլահաթը՝ մեր ուշունցը կտրում, մանեթն առնում, շներոց անում։ Բաս էդ մեղք չի՞, աղա ջա՛ն։

— Ախար էլի բան չասացիր, Մելիք֊Բադա՛լ, կարճ կտրի տեսնենք։

— Դե՛ էն եմ ասում, որ քեզ հայտնի ա, որ մենք գեղըցի ենք, հընկեր֊հարևան ենք, իրար հետ հաշիվ, առնելացուկ֊տալացուկ ունինք, պատկից ենք, հող ունինք, բաղ ունինք, բամբակ ու քնջիթ ենք ցանում, ջուր ենք ջրում, ախպեր ենք՝ բաժանվում ենք, ես ի՞նչ գիտեմ, հազար տեսակ կապ ունինք, դե ո՞նց կըլնի, որ տարեն 12 ամիս սիրով, սոհբաթով ջան ասենք, ջան լսենք, անմեղ հրեշտակների պես միշտ երեխա մնանք. դե՛ մեր մեջը խոսք ու զրից կըլնի, տուր ու ծեծ կարող ա պատահիլ, ինչպե՞ս դիմանանք, սրտներիս փուքը ո՞նց նստացնենք, որ ուշունց չի տանք։ Ես քո հորը կքաշեմ, դու իմ օխտը պորտն Ադամա դեսը թումբե֊թումբ, չոլե֊չոլ կքցես, ես քո կնկա սիրտը կշահեմ, գլխի լաչակիցն ընչաք գյուլբեքը կփառաբանեմ, դու իմ հարս ու քվեր անումը կտաս. բան ա, աշխարհքն էլ կկառավարվի, սիրտ ա՝ կնստի, յոլա կերթա, ուշունցը հո էն հրոպեին տեղ չհասավ, ասում ա՝ դարդակ խոսքը քամին տանի. էդպես չի՞, աղա՛։

— Խե՛ղճ իմ Մելիք֊Բադալ, հիմի տեսնում եմ, որ ծերացել ես, մի ժամ է խոսում ես, միայն իմ ու քո հայրն ու մայրն ես անհանգիստ անում ու բան չես կարողանում հասկացնել. բան ունիս՝ բանդ ասա՛, իմ կնկա շորերի հետ ի՞նչ բան ունիս, կա՛ց, գնամ իրան ասեմ, էլ մեր տունը ոտ չես կարալ դնել, յասավուլով ու ղազախներով մինչև ձեր գյուղը մեկ քշել կտա։

— Վա՛յ գլխիս, աղա ջա՛ն, ես ի՞նչ ճանճ ու մժեղ եմ, որ քո խանումին պակաս խոսք ասեմ, կամ չար սրտով աչք քցեմ նրա վրա. նա իմ քիրն ու մերն ա, իմ բերնի սրբությունն ա, ես առակ եմ ասում, օրինակ եմ բերում, ասում ա՝ առակն անխոտելի ա, ես մեր գեղական հաշիվն եմ ասում։

— Հանա՛ք եմ անում, Մելիք֊Բադա՛լ, դու խոսքդ շարունակիր։

— Դե՛ էլ ի՞նչ գլխացավանք անեմ, քեզ ղուրբա՛ն, մեր հալը հասկացար, էլ ոչ բերաններումս լիզու ա մնացել էս մեր չիք Հաթոյի գլավնությունի օրումը, ոչ սրտներումս եղ. էլ գեղամիջին մի ձեն, մի աղաղակ, մի հարայ֊հրոց չես լսիլ, ախար ո՞նց ղալմաղալ (աղմուկ) անենք, երբ որ մեջն ուշունց չկա. չէ՞ որ կռվի աղն ուշունցն ա, պստի հա՛րսն ա շինել մեզ էս անիծածը։ Ճարներս հատել ա, մի բան ենք միտք արել. առավոտը որ զարթնում ենք, դեռ երեսներիս խաչ չքաշած՝ դռները պինդ փակում ենք, երթիկ ու փանջարա ծածկում ենք, մի բեռն ուշունց դեռ առաջ մեր խեղճ պառավների (կանանց), մեր հընկերների գլխին ենք թափում, մի քանի էլ, հախ ու նհախ, վեր հատում. ախար ուշունցը հո առանց տուր ու դմփոցի յոլա չի գնալ, ու հետո մեղքս ի՛նչ թաքցնեմ, մեր էս աղա գլավնի տանուտեր սերգևիլի Հաթոյի՝ Նոյան տապանիցը բռնած՝ ինչքան արդար ու մեղավոր ննջեցելք ունի, լցնում ենք մի նեղաբերան շուշի մեջ, ինչքան էլ քաղցր ուշունցներ կա մի տեղ ենք հավաքում, շուշի բերանը խցկում, որ տեղ չունենան դուրս փախչելու։ Էս որ պրծանք, նոր դռները բաց ենք անում, երեսներս լվանում, գնում ժամ, մի քանի ծունր դնում հանգիստ սրտով ու ժամից դուրս գալիս իրան՝ էդ անիծածին «օղորմի Աստված» տալիս։ Դա էլ իր մեջն ուռչում, փքվում ա, թե ինքը նոր օրենքի գլավնի ա, հին տանուտերերից չի, մեզ ճամփի ա բերել, մեր ուշունցը կտրել ա, մեզ քաղաքավարի ա շինել։

— Էդ լավ հնարք եք մտածել, Մելիք֊Բադա՛լ,— ժպտալով ասաց նաչալնիկը,— բայց խեղճ կանանցը զոռ է հասնում։

— Էլի ուրիշ հնարք ենք գտել, աղա ջա՛ն, ասենք՝ ես քեզ հետ մի դավի (վեճ) ունիմ, ես իմն եմ ասում, դու քոնը. երբ որ տեսնում ենք, որ յոլա չգնացինք, սրտներս չնստեց, առանց ուշունցի վերջանալու չի, ես կացինն եմ վերցնում, գնում եմ բաղը, դու բահն ես առնում, էրթում դպա ձեր ջաղացի առվի ուռի ծառերը. գնում կանգնում ենք, հոգոց քաշելով՝ ամենքս մի ծառի տակ։ Ես ասում եմ. ա՛յ ծառ, քո անումը Գրիգոր ա. դու էլ, իհարկե, ասում կըլնիս՝ Բադալ ա. հետո սկսում ենք՝ ես կացնով, դու բահով ծառին շրխկացնում, թրխկացնում ու հետն էլ ուշունցի տոպրակը դադարկում։ Էն տեղ էլ Նոյը մոտիկ ա, Ադամիցն ենք սկսում, ընչանք Ուռնայի կալը գնում, կենդանի ու մեռել իրար խառնում ու «օխա՜յ» անելով, գալիս մի կուշտ ու կուռ հալալ հաց ուտում։

— Բայց մի՛ մոռանար, Մելիք֊Բադա՛լ, որ մի ժամից ավելի է խոսում ես, կնոջս պատվեցիր հերիք չէր, մեռել֊կենդանս էլ անհանգիստ արիր և էլի խնդիրդ չասացիր։

— Աղաչանքս էն ա, ոտներիդ մեռնեմ, որ դու մեր դատավորն ես, մեր ցավերի դեղ ու դիր անողն ես, առաջ մեր էս դարդն իմանաս, սրտներիցս հարցնես, հետո ետ դառնաս, երեսիս թքես, թե Բադա՛լ, ձեռ մեկնի՛, աշխատի՛, ուսումնարան բաց արա՛, որ երեխեքը կարդան։ Ես կարդալու հակառակ չեմ, աղա՛ ջան, համա սրտումս եղ չի մնացել։ Եթե գիտես, որ իմ ձեռիցը բան կգա, թե ուզում ես, որ ես գործի մեջ խառնվիմ, գամ քո ոտներն ընկնեմ, ուրիշին շլինք ծռեմ, ողորմություն ուզեմ, իմ հարևան բարեկամին սիրտ տամ, ուսումնարան բաց անենք, դու էլ հրաման տուր էս լեն ու բոլ տեղումը, էս քչքչան գետի ափին, էս սիրտը խորոված հասարակությունի առաջին լեզվիս կապերը քանդեմ, ո՛ւմ սիրտս ուզում ա՝ մի սրտալի, կուշտ ու կուռ ուշունց տամ, ջանս ու հոգիս դնջացնեմ, հետո, ինչ որ հրամայես, պատրաստ եմ գլխիս վրա կատարելու, թե մի օրվա մեջն ուսումնարանը գլուխ չեկավ, կաշիս քերթել տուր յասավուլ սարի արջ Մահմատին։

— Ուրեմն եթե քեզ իրավունք տամ ուզած մարդիդ հայհոյել, դպրոց բաց անո՞ւմ ես մի ամսի մեջ,— հարցրեց նաչալնիկը։

— Չխաբվիս, Մելիք֊Բադա՛լ,— մեջ մտավ ծիծաղելով տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը,— նաչալնիկը քեզ փորձում է, էդ նաչալնիկի իրավունքը չի, էդ տանուտերի վերաբերյալ գործ է, մեղք ես, պարտքի տակ չմտնիս, ես էս գլխից նաչալնիկի ներկայությամբ քեզ ասում եմ, որ ամեն մի ուշունցը մի մանեթ տուգանք ունի։

— Դե՛ ձենդ քեզ քաշի, չոլումը քամի անո՛ղ, դու էլ շատ ես հպարտացել, չես հասկանում, թե ո՛ւմ առաջին ես խոսում, կրակի առաջին չախմախի չեն տալ, ասում ա. «երևել արեգակ՝ կորնչեն աստեղք». մեր գլխի տերը, մեր աղեն էստեղ՝ դու ի՞նչ կհամարձակիս ծպտուն հանել, թո՛ղ մի օղորմի, հրաման տա, տես իմ բերանիցն ի՛նչ դուս կթափի, ո՛ւմ գլխովը վեր կգա, էդ հետո մենք կտեսնենք, թե դու իմ մի հատ կապեկին ո՛նց ես դիպչում։

— Իրավունք եմ տալիս,— բարձրաձայն վճռեց նաչալնիկը։

— Ղո՞րթ, գլխիդ մեռնեմ։

— Էս բոլոր հասարակությունը թող վկա լինի, եթե տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը քո մի կոպեկին դիպչի, հնգապատիկ վճարեմ։

Էլ չեմ խոսում, էլ իմ գրիչն այն շնորհքը չունի, որ Մելիք֊Բադալի բերանից հորդաբուղխ աղբրի նման դուրս թափվածները մի առ մի թղթի երեսն առնի. դուք, եթե ցանկանում եք, գտե՛ք իրեն՝ տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչին, և թող ինքն յուր այրված սրտովն յուր դարդերը ձեզ լա ու պատմի։ Մեզանից ոչ մեկը, համոզված եմ, յուր կենաց շրջանում այնքան բազմակողմանի և բազմատեսակ հայհոյանքներ լսած չունի. երևակայել անհնար է, թե մեր Մելիք֊Բադալը, երեսը տանուտերին դարձրած, ի՜նչ խոսքեր դուրս թափեց յուր բերանից խեղճ Արտեմ Սերգեյիչի հասցեին։ Ես քառորդ, դուք կես ժամ ասացեք, շարունակ մի֊մի ծանր֊ծանր արտասանած հայհոյական խոսքի հետ՝ ձեռաց շարժումով էլ տեղն էր հատկացնում։

Ամենքը ծիծաղից թուլացել են, ինքը նաչալնիկը՝ մատը կտրես՝ չի իմանալ, ետ է փռվել բարձերի վերա և փոր ու սիրտ բռնած կչկչում։

Մելիք֊Բադալն իր խոսքին տեր էր, մի ամսի մեջ դպրոցը գլուխ բերեց. նույն օրը նաչալնիկից ու նորա հետի աստիճանավորներից ու ծառայակիցներից 500 մանեթի չափ նվերք առավ։ Իսկ ի ցավ Օ. գյուղի բոլոր հասարակության և նույնիսկ իրա՝ Մելիք֊Բադալի, Արտեմ Սերգեյիչի տանուտերությունը շատ կարճատև եղավ. մի ազդեցիկ մարդու գործ դրած մեքենաները նրա հրաժարականը շտապեցրին։

Այդ մասին Մելիք֊Բադալը մինչև էսօր էլ ախ է քաշում։

Դ.
ՏՂԱՄԱՐԴԻ ՀՈԳԻՆ

Բարելից աշնան ամենաառատ ժամանակն է։ Օ. գյուղի բոլոր այգիներն ամենաքաղցր պահունի պտուղներով լցված են. խնձորի, տանձի, սերգևիլի, դեղձի ծառերը, որ գարունքը գժատուտ պատանու նման գլխները ցցել, երկնքի հետ էին կռիվ տալիս, որ գույնզգույն անուշաբույր ծաղիկներով փթթած՝ կարծես ամենքին իրենց գլուխն էին ցույց տալիս, այսօր այդ բոլոր ծառերը բեռնաշալակ մշակի նման կռացել, փոքր է մնում գետնին կպչեն։ Եթե տասնավոր նեցուկները չլինեին, որոց վրա զառամյալ ալևորի նման հենվել են մեր ծառերը, հիմա ամենքն էլ վաղուց ճղքնակոտոր կլինեին։ Այգիների միջնավայրերն էլ միաբանվել են ափների ծառատնկի հետ, խաղողի որթերը կախ են արել յուրյանց հաստ ու կոխուն ողկույզներն և յուրյանց տասնավոր գույներովը նմանում են ճիշտ գոհարազարդ ոսկի անոթի։ Մարգարի՞տ կոչես սպիտակ Քիշմիշի ասված խաղողին, շողա՞կն անվանես թափանցիկ շողշողուն Ասկյարուն, զմրո՞ւթ ասես մեծապտուղ ծիրանագույն Հալաղուն, հակինթի՞ նմանացնես եզան աչքի խոշորությունն ունեցող Եզնաչքին, դեղին ու սև սաթի՞ հետ համեմատես սև ու սպիտակ, արևից դեղնած Խարջուին կամ Կանաչկենուն. ո՞ր մեկը համարես. գոհարների տեսակները չեն կարող մրցել Արարատյան դաշտի խաղողների տեսակների հետ. հետաքրքրվողներն ասում են՝ մինչև 54֊ի են հասել, ես կասեմ՝ էլի՛ լրիվ չէ։

Ուրախ է գյուղացին, նա երջանիկ է, նա այսօր ժողովում է Աստուծո տված բարիքը, օրականը ծախում է լեռնացի բեռնավորներին, որոնք մրջյունի կարավանների նման քթոցները ձիանցը բարձած՝ խռնվում են այգեշատ գյուղերումը, իսկ պահունին զգուշությամբ կրում է յուր մառանը և ճկուն ուռենու բարակ ճղնիկների վերա կախան անում, մառանի առաստաղը զարդարում, յուր սիրուն փոքրիկների ձմեռվան պաշար պատրաստում։

Գյուղական կյանքն եռում է. ամենածեր պապերից և ատամնազուրկ պառավ տատերից բռնած՝ մինչև նոր ոտնավորված թոթովախոս մանուկը, ամենքն էլ գործում են. մինն ուռ է քաղում, մյուսը կախանում է, երրորդը բեռն է բարձում, չորրորդը քթոցը ոտքի տակին կախ է տալիս, կանայք դեղձ են կլպում, աղջիկներն ալանի են շինում, երեխայքը չորացածներն են հավաքում տնագործ տափարակ ուռյա մատուցարանների — սալաների մեջ, ա՛յս են անում, ա՛յն են անում, ես ի՛նչ գիտեմ՝ ի՞նչ են անում, բայց որ ամենքն էլ բանի են, ամենքն էլ շտապում են ծառապտղից պրծնել, որ կպչեն այգեկութին՝ ամենայն երջանկությանց գագաթնակետին։

Աստուծո աչքն այս տարի քաղցր է նայել գյուղացոնց վերա. թրթուր, մարախ, խորշակ, կարկուտ, ժանգ, փոթորկալից քամի, գարնանային հորդահոս հեղեղներ ու տարափներ, ոչինչ երկնային ցասում գյուղի գլխովը չի անցկացել, ոչ մի ծաղիկ ունայն տեղը գետին չի ընկել, ամեն կոկոմած բացվել, բեղմնավորվել և պտուղ է դառել։

Ուրախ են առավելապես այս տարի նշանվելու կտրիճ պատանիքն ու արբունքի հասած հրեշտականման աղջիկները. ցնծում են նրանք և հաստատ հույս ունին, որ իրանցից ոչ մինն այս ձմեռ չի մնալ առանց բարձակից ընկերի, ամենքն էլ արժանի կլինին կանաչ ու կարմիր նարոտին՝ սուրբ պսակին։

Ամբարն ալյուրով լիքը, կարասները գինվով փորերը տկզած, մառանը հազարավոր բարիքներով փքված, յուղն ու պանիրը կճուճ֊բժութից դուրս են թափում. էլ ծակ փորով աման չի մնացել. վերի այվանումը մինչև առաստաղը բամբակի կորզովն է կիտվել՝ չանաքավոր է կանչում, կտավատը ձիթահանքումն է ճմլում, ձեթ դառնում, քնջիթը բովվում է դայինխանումը, և մի քանի օրից արդար յուղից չզանազանվող շիրբախտի ձեթը պետք է տկերը լցվին ու Թիֆլիս ղրկվին. ուրեմն էլ ջահելներին բախտավորելու ի՞նչ արգելք կա։

Իսկ եթե ամեն նորահարսներ ապագայի հուսով էն խնդում, դեռ յուրյանց մեջ վիճակ չձգած, թե ճակատագիրը ո՞ր խումար աչքերը պիտի իրան հանդիպեցնի, ընչի՞ չպետք է ցնծա ու ճխա մեր Սամփսոնը, որ իր պատկից հարևանենց աղջիկ Սոնան ոտը 16֊ի մեջն է դրել ու այս ձմեռ յուր կողքը պետք է տաքացնի։

Էլ այսուհետև ումնի՞ց կասկած ունի Սամփսոնը. Ասոն խաչեղբայր դառնալ խոստացավ, իշխաններն ուշ զարթնեցան կամ դեռ խռմփում, մրափում են հիմարության մեջ, իր դժվարությունները վերացել են, ամենից մեծ արգելքներն յուր և Սոնայի ծնողներն էին, որ երկու շաբաթ առաջ իրենց մեջ համաձայնություն են կայացրել, մի֊մի բաժակ գինվով խոսք են տվել, խոսք առել գյուղական պարզ և համեղ սեղանի վերա՝ այգու ափումը, տերևաշատ ծառերի հովումը։ Մնացել է միայն ձևականությունը, որ այգեբանը և դաշտային գործերը վերջացնելուց հետո մի օր հայտնեն իրենց զավակների նշանը և մի երկու շաբաթից՝ հարսանիքի հոգսը քաշեն։

— Երկուսինս էլ մինուճարներ են, մի֊մին ծառի շիվ են, թո՛ղ իրար փաթաթվին, ճղքճղքնոտին, մեծանան, ծաղկին, պտուղ տան, որ ծերության մեջ մեզ մխիթարեն,— առաջարկեց ղասաբ Գալ֊ափուն,— լավ չե՞մ ասում, հարևան ջա՛ն։

— Քրիստոսի բերնովն ես խոսում, ես իմ Աստվածը, Գալո ջա՛ն, իմ կողմանե էս օրվանից Աստված շնհավոր անի,— վճռեց Ալեքենց Բարսեղը.— հալբա՛թ Աստծու մի մատը կար էս բանի մեջ, մեր խնամոնց աղջիկը (կինը) ասում էր, որ երկու֊երեք տարի ա, մեր երեխեքն իրար սիրել են։

— Շատ էլ լավ են արել, դուշմանի (թշնամու) աչքն էլ են հանել. տո՛, պապենական մենք բաղի հարևան էլ ենք, տան դրկիցներ էլ. մեր հերերն իրար հետ են նստել, վեր կացել. մենք մանկուց իրար հետ ենք տռճնգի տվել էս բաղերի կանանչ ափներումը, մեր կնանիքն են մին֊մնի հետ փսփսացել, հացփոխ արել, մեր երեխեքն են պստկուց անփոխան, փորը բաց էս առուների ցեխերի միջին քաշ եկել, իրար հետ կլպըտալով «տափկենալուկի» խաղացել, երբ որ էլ մենծացել են, իրար հասկացել, էն էլ դո՛ւ ասա։ Էլ ես քեզանից ո՞ր լավի դուռը պտի ծեծեի, աղջիկ ուզեի, կամ դու իմ ընչի՞ն չպետք է հավանեիր, որ երես թեքեիր, չտայիր։

— Կամ ընչի՞ պետք է մեր սերն ու ախպերությունն ավելի չպնդացնենք, Գալո ջա՛ն։

— Մեր ջուխտ մինուճարների արևներովն եմ երդվում, Բարսե՛ղ ջան, որ մեր երեխեքը մեզանից խելոք են էլել, իրանց գործն էլ գլխիցն են տեսել։

— Տո՛, բա նո՞ր ես գլխի ընկնում, որ էսօրվան մի մատը քորփեն տասն իմ ու քո խելքն ունի՞, էս օրվան օխտը տարեկանը շատ ա հասկանում, քան թե մեր ժամանակի 20 տարեկանը. մեր ջահել վախտը դու աղջիկ֊տղի իրար սիրել, խոսք տալ լսե՞լ ես, որ մեր սատանի ձագերն էս հասակումն երկու֊երեք տարի ա, մերն ասում էր, իրար խոսք են տվել։

— Ես էլ, Գալո՛ ջան, իմ պառավիցն (կնոջից) իմացա, թե չէ հինգ տարի մնար, ես բան չէի հասկանալ, ախա՛ր տղամարդի խելքն էդպես բանի կհասնի՞։

— Մենք տղամարդիքս ի՞նչ ենք որ, Բարսե՛ղ ջան,— սկսեց փիլիսոփայություն անել Գալ֊ափուն.— մենք Աստծու պարզ միամիտ ախպերներն ենք ու մեր կնանոնց ձեռի աղլխները։ Անումն էն ա, սաքի, որ տան գլուխը մենք ենք. շատ սուտ ա, դարդակ, սիրտ հովացնելու խոսք ա, տղամարդը կնիկարմատի անհախ֊անվարձ ծառան ա ու նրա սրտի ցանկությունների կատարողը։ Կնիկն էլ որ կա՝ տղամարդի հոգին ա։ Ինչ ուզում ես՝ մտքովդ դի՛ր,— տունդ ո՞նց կառավարես, գործդ ինչպե՞ս տանես, ի՞նչ բան բռնես, ե՞րբ ղարիբությունի՝ քրեհ֊քարվանի գնաս, որդուդ ե՞րբ պսակես, ո՞ւմ աղջիկն ուղես, ո՞նց նստես, վեր կենաս, ես ի՞նչ գիտեմ, ամեն բան ու գործիդ՝ տնային կառավարությունիդ մեջ ընչանք կնկանդ մատը խառը չըլնի, մինչև նրա սրտովը չըլնի, գլուխ չի գալ։

— Սուտ չես ասում, Գալ֊ափո՛ւ։

— Ո՞նց թե սուտ, խոսքերս Ավետարանի կողքումն են գրված, փորձի՛ ու տե՛ս։ Մեկ էլ, ասենք, մտքումդ դրիր մի ձի առնես, քո բերքն ու մասիլը բարձես վրեն, տանես քո ձեռքովը սաղացնես, օգուտը ուրիշին չուտացնես։ Կնիկդ միտք չունի, քեֆումը չի գոմում ձի տեսնել։ Մեկ էլ գիշերը պառկել ես, ողջ օրն եզի պես բանել, չարչարվել ես, վեր ես ընկել, ոտներդ ձգել, որ մի քիչ հանգստանաս, էգուց գիշերահանց աքլորականչին վեր կենաս, մութե֊մութ գնաս քո աշխատանքին։ Մեկ էլ տեսար՝ խանումդ եկավ, կողքդ մտավ, պառկեց. դե՛ քո կողակիցն ա, Աստծու տված հընկերն ա, քո թուլակողքն ա, հո ջոկ տեղաշոր չպտի՞ քցի իր համար, էդ Աստված էլ կբարկանա, հայ֊քրիստոնեի հավատին էլ հակառակ ա. դե՛, էն օրից, որ կանանչ֊կարմիր բարակ աբրեշումե պարանն երկուսիդ շլնքովը պատ տվին խաչ ու Ավետարանի տակին, ձեռ֊ձեռի տվին, միացրին, կնիկը քո մեղքն ա, քո շլնքի կապն ա, քո կողքը չմտած, դռան տակին օխտը ճամփի միջին հո չպտի՞ վեր ընկնի, Աստծու պատվերը հո քանդվիլ չպտի՞։

— Հը՜մմ...

— Հա՛, մեկ էլ տեսնում ես՝ եկավ։ Ուրիշ վախտ ուզում ես հետը քաղցր զրիցներ անիլ, քո տան խեր ու շառի վրա խոսիլ, երեսը շուռ ա տալիս, տնքում, ճռռում, վռչում, թե հիվանդ եմ, թող քնեմ, դու էլ՝ դունչդ քարին ա դիպչում, քեզ համար տազ ես անում, վեր ընկնում. իսկ էսօր, որ մտքումը դրել ա շեմքովը ձի տուն չթողա, տեսնում ես՝ քաղցր մասլահաթների տոպրակը բաց արեց.— ա՛ մարդ, քեզ մատա՛ղ, սրտումս դարդ ա մնացել, չգիտեմ, էս օրվա տոլմեն հավանեցի՞ր, թե ոչ, աղը հո շատ չէ՞ր, լղար հո չէ՞ր, քո ազիզ արևով եմ օրթում ուտում՝ երեսի ողջ եղը քաշեցի, քեզ ղրկեցի հանդը, քոռանամ ես, քա ջա՛ն, վա՜յ թե սառել էր, համ չտեսար, գնդերը բկումս շարվեցին, կուլ չգնացին, ոնց էլավ՝ երկու հատ բերանս դրի ու ոնց որ դու հանդիցը մատդ վրեն չդրիր, ես էլ էնպես. ախա՛ր ի՞նչ կուլ կերթա, առանց քեզ հալալ հաց կուտվի՞, հլա բոյիդ մեռնեմ, ա՛յ քա, տոլմեն լա՞վն էր, թե ոչ...

— Ա՛յ կնիկ, շա՛տ լավն էր, լավ էլ իշտահով կերա, դե՛ հերիք ա, քունս տանում ա, աչքերս գնում են, էսօր էնքան գութանի մաճի հետ թրև եմ եկել, մեջքիս իլիկը կոտրվում ա, թող քնեմ մի քիչ, որ էն գլխեն ջուրը մերն ա, պտի գնամ բամբակի վերա կապեմ, կիսաչոր ա էլել։

— Դե լա՛վ, կգնաս,— ասում ա ու խունջիկ֊մունջիկները (շողոքորթությունը) սկսում կամ թե չէ՝ թնգթնգում, տնքտնքում, լաց ըլում, թե իրան շան տեղ չես քցում։ Ի՞նչ անես, Բարսեղ ջա՛ն, թազա խնամի՛, դու էլ հո քար չե՞ս, քնատիրոնջ հե՛րն եմ օրհնել, կողքս տաքացնողի սիրտը պակսացնեմ, թե հանգստանալու ե՞մ։

— Է՜... է՛... է՛... Գալո ջա՛ն, ըսկի էդ ըլելու բան ա՞, հանգստանալ ես ուզում, հանգիստը գերեզմաններն են՝ որ կան։

— Էնպես չի՞, Բարսեղ ջա՛ն, ճակատներիս գրածն երբ որ լրանա, կերթանք կպառկենք միջքի վերա, էնքան կհանգստանանք, որ Գաբրել հրեշտակը կգա, կողքներիս իր զուռնովը կբզի, Ուռնայի կալը ցույց կտա։

— Դրանից փախչիլ չենք կարող, դու բա՛նըդ ասա։

— Շուռ ես գալիս, ախպե՛ր, սկսում ես կտուց֊կտըցի տված քչփչալ, մի քիչ դեսից, մի քիչ դենից, ինքդ չես հասկանում, թե ո՞նց կնիկդ խոսքը փոխեց, բերեց ձիու վրա, ո՞նց դժվարություններն ու ձիու տված վնասները մի֊մին գերանի չափ աչքիդ առաջին շարեց, ո՞նց քո խելքումն էլ նստացրեց, քեզ համոզեց, բերանիցդ խոսք առավ, որ մեր գոմի մսուրքը ձի չի տեսնիլ։ Հենց էսպես էլ ամեն բանի մեջ։ Լավ իմացած կաց, մինչև կնիկդ չցանկանա, Աստծու արևի շողքն էլ տանդ միջին չի կարող պտիտ գալ։

— Դե դու ասեցիր, թե կնիկը «տղամարդի հոգին ա», էլ ո՞ւր ես երկարացնում, Գալո ջա՛ն, ախար դու հենց գիտես՝ իմ մտքովն անց ա կացել քո տղին աղջիկ տալը, դո՛ւ ոչ մեռնիս, ամեն օր Սամփսոնդ, Աստված քեզ բաշխի, աչքիս առաջին ա, փառք Աստըծու՝ հասած, կատարած, բեղերն եկած տղամարդ ա, ես էլ ազափ աղջկա տեր եմ. երեք տարի ա իմ աղջկա ուզողները դուռս ջարդում են՝ չեմ տալիս, դռնովն եմ դուս անում, երթկովն են մտնում. ես էլ չեմ տալիս, թե դեռ ջահել ա։ Ո՞րտեղի ջահելն ա, դու հիմիկվա ծեսերը գիտես ո՞չ, որ 13 տարեկան աղջիկ չեն թողնում տանը մնա. համա մերը մի հատ էր, տղեն ու աղջիկը գլխներս կոխել հո չի՞, որ շտապենք ռադ անել. դե մերն էլ խեղճ ա, հարսը չունի, ունենալու էլ դուռը չկա, որ գա իրա մատիցը փուշ հանի. չէինք վռազում, բայց տուն ա, առանց խոսալ չի ըլնիլ, մեր միջումը սրա֊նրա տղի վրա վիճակ էինք քցում, մեկին հավանում, մեկելին փնովում (պարսավում), համա քո տղի անումն ընչանք օրս մտքովս չի անցկացել, մեր Քեյվանին էլ բան չէր ասել։ Ինչ կանես՝ չգիտեմ, մեջտեղն ընչե՞ր անցկացավ, ո՞րտեղից խանումիս գլխումը պտիտ եկավ. էս երկու շաբաթ ա՝ էդ կնիկը տամարս ա մտել, սատանա ա դառել, ինձ հանգիստ չի տալիս.— ա՛յ մարդ, Սամփսո՛նը լավ տղա ա, էսօր Սամփսո՛նը մի բեռն եղ ու պանիր ձիուն բարձած, ինքն էլ քիբարի (կոկ) միջին նստած՝ տուն բերեց. Սամփսո՛նը էս գեղի տղեքանց աչքն ա, Սամփսո՛նը հորն ու մորը հնազանդ ա, Սամփսոնն է՛ս ա, է՛ն ա, վերջը՝ Սամփսոնը լավ փեսացու ա, Սամփսոնին աչքիս լսի պես սիրում եմ, Սամփսոնը մեր աղջկանը սիրել ա, մեր աղջիկն էլ Սամփսոնին ա սիրել, ես իմ երեխին Սամփսոնիցը հանիլ չեմ, դու էլ պտի կամք տաս։ Ես էլ տեսա, որ խաթունիս ձեռիցը չկարացի ազատվիլ, ոչ տարա, ոչ բերի՝ ասեցի.— իմ կողմից Աստված շնորհավոր անի։

— Դե տեսա՞ր, Բարսեղ ջա՛ն, որ կնիկը տղամարդի հոգին ա։

Ե.
ՀՆՁԱՆԱԲԱԳ

Մի արևկող այգու հարավային անկյունումն այսօր էլ դեռ երեսը դեմ տված՝ կանգնած է Հնձանաբագը։ Այդ մի ավերակ է, որի գազաչափ երկայնությամբ քառանկյունի կոփածո քարերի երեսները ժամանակի մաշող զորությունից տեղ֊տեղ խորդուբորդվել են։ Հնագետը նորան առ սակավն 700֊800 տարիներ կընծայի։ Ո՛չ տաճարի է նմանում այս ավերակը, ո՛չ մի հնադարյան իշխանական պալատի և ո՛չ մեր աշխարհքում մեծ անցքերի և ճանապարհների վերա շինված քարվանսարա կոչված իջևանատեղերի։ Ոչ մի հիշատակարան կամ արձանագրություն ենթադրության տեղիք չի տալիս. միայն Հնձանաբագ անունն է, որ փարատում է ամենայն տարակուսանք. այդպես կոչվում են Արարատյան աշխարհի այգեշատ գյուղերի այգիների մեջ տեղ֊տեղ մնացած հին հնձանների ավերակները. անունն ինքը ցույց է տալիս, որ դոքա բոլորը հնձանատեղիներ են եղել, ուր տրորվել են ու մզվել մեր պապերի ձեռքով տնկած ու հասցրած խաղողները՝ Նոյ մեծ պապից սկսած մինչև մեր օրերը։

Հնձանաբագը դրսից ոչինչ չի ներկայացնում. այգետերերը, երևում է, թափված քարերը ժողովել են ու թափել ներսը գավթի մեջ. այդպես էլ է. բակումը քարի կույտերից ավելի ոչինչ չկա, խոտն էլ՝ այգու անբաժան ընկերը, տեղ չի գտել, որ դուրս գա. տեղ֊տեղ միայն աներեսի պես գլխները դուրս են հանել քարածերպերից եղինջի թփերը, որոնք մարդաչափ բարձրանում են և աշունը չորանում։

Չզարմանաք, եթե ասեմ, որ Հնձանաբագը դարերով ոչ միայն ադամորդու ոտք չի մտել, արևն ու անձրևն էլ դժվար են թափանցել։ Հինավուրց հաստաբուն թեղի ծառի խիտ և անխնամ թողած ոստերն են հովանավորել ամբողջ ավերակի վերա, ծառը բարձրացել է և նորից վրանանման կռացրել յուր ճղքները և մինչև գետինը փռել. էլ ո՞ւմ ցավն էր կտրվել, աչք ու երես ծվատել և մի դատարկ հետաքրքրությունից ներս սողալ Հնձանաբագը։

Թեղու փշանման բարակ ոստերի ծայրերը չէին միայն, որ Օ. գյուղացիների ոտքը կտրել էր Հնձանաբագիցը. երկու արգելք կար և երկուսն էլ օրինավոր. առաջինն այն էր, որ թեղուն դիպչելը մեղք էր համարված. թեղին Թուխ֊մանուկի տնկածն էր. գյուղի երեխեն էլ գիտեր, որ թեղու ոչ մի ճղքին դանակ, էտոց, կացին չպետք է դիպչեր, ապա թե ոչ արյուն դուրս կգար. թեղին հենց ինքը Թուխ֊մանուկն ա, բարակ ոստերը Թուխ֊մանուկի երակներն են, իսկ տերևները նորա գզգզված մազերն են։

Թուխ֊մանուկը մերձակա պարսկական գյուղի մոլլի որդին էր. նա քրիստոնյա է դառել, նորա մոլեռանդ հայրը կամեցել է որդուն սպանել, հալածելով հասցրել է մինչև Օ. գյուղի Հնձանաբագը։ Մանուկը տեսնում է, որ հայրը հասվեհաս է, խնդրել է Աստծուն, որ իրան ծառ շինի, հոր ձեռքից ազատի։ Խնդիրքը կատարվել է. մանուկի գզգզված մազերը ճղքներ են դարձել և մոլլի մտնելուն արգելք եղել։ Կատաղած մոլլեն այնուամենայնիվ մի փոքր յուր փափագին հասել է, թրով տվել է ծառի մի ճյուղքը քերծել։ Այսօր էլ կտեսնես քերծված տեղում չորացած ու սևացած արյունը։

Երկրորդ ավանդությունը Հնձանաբագը շինում է օձերի թագավորի պալատը. թափված քարերի խոռոչներն են թագավոր֊օձի ապարանքները, այնտեղ են նորա զորքերը, այնտեղից է օձի թագավորն յուր ամբողջ բանակով՝ հազարավոր օձերով կռվի գնում Մասիսի ձորաթմբերում, կամ Արագածի կրծքի ճղվածքում՝ Ամբերդա անդնդախոր ձորի մեջ գտնված թագավոր֊օձերի վերա։

Հնձանաբագի օձի օջախի դուռը փոքր֊ինչ հեռու գտնված քարակույտերի տակին է[1]։ Շատերը տեսել են բռնաչափ բազմանկյունի ադամանդը, այն հուլը, որ օձի թագավորը բերանումն է պահում ու արևկող արած ժամանակ հանում, բազմացնում յուր չորս պոզերի մեջտեղը, թագի տեղ գործ ածում։ Այն անում է, որ գոհարի շողշողյունը խտտղեցնի մտիկ տվողների աչքերը, որ չգան իր խաղաղությունը խռովեն. ժամանակ֊ժամանակ թագավոր֊օձն ինքն էլ սիրում է զվարճանալ յուր անգին գանձով. նա հուլիսի կրակ թափող շոգերին ճիշտ կեսօրին երբեմնապես դուրս է գալիս յուր նազիր֊վեզիրներով, յուր անհամար զորքերով ու գալարվում, կուտապ֊կուտապ գալիս օջախի ծակի առաջին, հանում է բերանից շողակը և ժամերով վերև շպրտում, բերանով բռնում, քցում, կալնում։

Հենց էս խառնիխուռն պատմություններն են, որ Հնձանաբագի ներսն անմատչելի են արել նույնիսկ այգու տերերին։

Դեռ էլի նոր առասպելներ կարող էին հնարվիլ վերջին երկու տարիների մեջ, եթե դյուրահավան պառավներից մեկին կամ մյուսին հանդիպեր լսել Հնձանաբագի ներսի հաճախակի փսփսոցները, կամ տեսնեին, ինչ որ մենք պիտի տեսնենք։

Անկարծիք, շատ ապահով են եղել երկու հոգի, որ յուրյանց խորհրդատեղին ընտրել են Հնձանաբագը։

Եվ արդարև, ո՛չ Ալեքենց Բարսեղն յուր կնոջով և ո՛չ հանրահռչակ Գալ֊ափուն մի օրից մի օր մտքներովը չանցկացրին, թե ինչի՞ իրանց մինուճարները ժամերով անհայտանում են իրենց այգիների խոր թմբերումը։

Կասկած տանելու տեղիք էլ չկար։ Սամփսոնը մանգաղը ձեռքին թմբերի միջումն էր, ուրեմն աշնան հունձն էր անում, խոտ էր հնձում, իսկ Սոնան դեղձի ծառերի տակերն է ժողովում, տանում յուրյանց և հարևան Գալ֊ափունենց լայն միջնապատի քարերի վերա շարում, չորացնում։ Բանն այն է, որ ոչ թմբերի խոտն է հնձելով վերջանում, ոչ դեղձն է պրծնում, ոչ էլ մեր ջահելներն են թմբերիցը դուրս գալիս։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՜ս... ս... ս...

Առաջին շշուկը լսվում է Հնձանաբագի դրսևից, երկրորդը՝ արձագանք է տալիս ներսից։

Եվ ահա մի բարձրահասակ սևաչյա աղջիկ, առնելով յուր խուլ սուլոցի արձագանքը, չորս կողմը զգուշաբար աչքը պտտեց և ներս սողաց Հնձանաբագը։

— Մեռա սպասելով, աչքս ջուր կտրեց։

— Չէր կարելի, մերս հազար բանի ա դնում։

— Նստի՛, ոչի՛նչ։

Աղջիկը նստեց կոկ շարաքարերից մեկի վերա։

Նորա կողքին, բավականին հեռու, տեղավորվեց խոսակիցը։

— Քի՛չ էլ հեռու, մինթանես (շրջազգեստս) կտրորես, մերս կիմանա, լավ չի՛։

— Էլ ո՞նց հեռու, քարի պռնգին եմ, քիչ ա մնում՝ վեր ընկնիմ, երկուսիս մեջտեղն երկու մարդի տեղ կա։

— Լա՛վ։

Խոսակիցը մի խոր հոգոց քաշեց և մուրացկանի պես վիզը ծռած՝ աջ ձեռքը պարզեց։

Օրիորդը հանդարտությամբ նորան երկարացրեց յուր կողմից ձեռքը։

Առավ անծանոթն յուր կոշտացած մատների մեջ օրիորդական քնքուշիկ մատների ծայրերն և հեռվից շարունակ շփում էր։

Այս գործողությունը կատարվում էր ժամերով՝ լռիկ֊մնջիկ։

Բնության հանդարտ ժամանակը, այն էլ միայն գիշերը, երբ ամեն շնչավոր մրափած են և օդն ամենանուրբ է, ամենասուր ականջը շատ մոտից հազիվ կարող է որոշել երկու անընդհատ միապաղաղ շնչառության ելևէջները։ Ուրիշ ոչինչ ձայն չէր խանգարում Հնձանաբագի խաղաղությունը։

— Հերի՛ք է, հոտ չառնեն, աշխարհքի մեջ մի մատը մեղր չդառնանք։

Պատասխանը երկու ուսերի վեր բարձրանալն է, որ ժողովրդի մեջ ակամա համաձայնության արտահայտիչ է. այսինքն՝ թո՛ղ քո ասածը լինի։

Տեղերումը շարունակում են պինդ նստել։

Անցնում է էլի կես ժամ, ավել, պակաս։

Մի նոր շարժում, գլխով դեպի այգու ափը ցույց տալով, աղջկա կողմից։

Հոժարակամ համաձայնության նշան՝ գլուխը դեպի աջ ուսը թեքելով։

Աղջկա բարակ մեղրամոմանման մատները պինդ սեղմվեցան ընկերի փայտյա կոշտ մատների մեջ, մի֊մի խանդաղատական հայացք դուրս ցոլացին երկուստեք, սևեռվեցան փոխադարձ միմյանց աչքերում, թեղի ծառի թփերը ետ բացվեցան, և մեզ ծանոթ Սոնան արդեն թափ է տալիս մեծ֊մեծ ալանու դեղձերը, քաղլակի մեջ լցնում, ուսի վերա դնում և դուրս գալիս թմբերից։

— Աղչի՛, տարի ա քաշում քո թումբ մտնել֊դուս գա՞լդ,— կշտամբում է մայրը։

— Է՜, ես ի՞նչ գիտեմ,— սրտատրոփ հևալով փսփսում է, քան թե պատասխան է տալիս Սոնան ու քաղլակը վայր դնում։

Բավական րոպեներ են անցնում, մինչ նորա կրծքի տախտակն յուր վերա բարձրացրած երկու բռնցքաչափ գնդակներով դադար է առնում բարձր ու ցած անելուց։

Սոնան նստել, դեղձ է կլպում։ Երևանի նահանգի դաշտային մեծ այգելից գյուղերի աղջկանց սիրելի պարապմունքն է այս։ Ալանի են անում նրանք. այդ տեղական ազնիվ մրգերից մինն է՝ ձմեռը նորափեսաների զոքանչների կողմից թավազա անելու։ Ոչ այլ ինչ է ալանին, եթե ոչ կլպած, չորացրած, կորիզը հանած, ներսի դատարկությունը մանր ծեծած ընկույզով լցրած դեղձը։

Թնդում է Ալեքենց Բարսեղի կին Մարգարտի սիրտը. նա աչքի պոչով նայում է յուր հոգու ճրագ դստեր վարդանման ու շառագունած դեմքին և ցնծում է ուրախությունից։ Մայրական գորովն արտափայլում է Մարգարտի երեսին. հազար ու մի խառնաշփոթ, ուրախ ու տխուր մտածմունքներ կայծակի պես սլանում են նորա գլխով։ Նորա աղջիկը հասել է, երեսը 15 օրական լուսնի նման ետ է գնացել, սև֊սև աչքերը երկայն ու խիտ արտևանունքներով զուգաչափություն են կազմել թանձր, թուխ֊թուխ, կեռ֊կեռ հոնքերի հետ. յուր Սոնայի չափավոր արծվի քիթը միանգամայն հարմարվել է կիսաձվաձև, կիսակլորիկ ծնոտի կամարի հետ, նորա կխտարի փոքրիկ բերանը բարակ և թափանցիկ շրթունքների տակից փայլին տվող լուսաշար մանրիկ ատամների հետ անգիտակցաբար ետ է բացվում, որ կարմիր այտերի ծայրերին շարունակ խաղացնի համեստ կուսական ժպիտը։ Հապա լայն, փայլուն ճակա՞տը, որի վերին մասը ծածկված է մետաքսյա թաշկինակի տակ, հապա երկայն բարակ մե՞ջքը, եղջերվի սիգապանծ պարանո՞ցը, կանոնավոր իրա՞նը, 12 հաստ հյուսերը վրան ծածանող թիկո՞ւնքը.— բոլո՛րը, բոլո՛րը միասին առած՝ մի կատարելություն են ընծայել Սոնայի չքնաղ կազմվածքին, մանավանդ այս րոպեին գեղեցկությունն յուր գահը դրել է նորա երեսին։

Մարգարիտը լռիկ աչքերը դեպի երկինք բարձրացրեց, նորա շրթունքները հանդարտորեն շարժվեցան, նա աղոթք է մրմնջում, գոհանում է յուր բաժին Աստվածանից, Սուրբ Տիրամոր պաշտպանությանն է հանձնում յուր անուշ գառնուկին և մի բարի բախտ է խնդրում։

Իսկ աղջի՞կը։

Նա, ինչպես ասացինք, երեսն արևմուտք, նստած է ծառի տակին, դեղձ է կլպում և ժամանակ առ ժամանակ աչքի պոչով դեպի հարավ է նայում. նա կարծես վախենում է, թե յուր շարժմունքները կասկած կարող են զարթնացնել մոր սրտումը, դեմքն իրան կմատնե, այդ պատճառավ նորից աչքերը կորացնում է։

Մայրը բան չի հասկանում, բայց Սոնան հանգիստ չէ. գող՝ սիրտը դող. նա սպասողական դրության մեջ է։

Այո՛, Սոնայի աչքն երկար ժամանակ որոնում է խաղողի որթերի տերևների միջից մեկին. նրա սիրտն իրեն կրծոտում է. նա մեղավոր է համարում յուր գլուխը, որ այդքան շուտ զրկեց մի ուրիշին երջանկությունից, որ կապել, կաշկանդել է նվիրական քարի վերա յուր անմռունչ խոսակցին։

Պարտական էր Սոնան մտածել. մոտ մի ժամ է՝ թողել է ինքը Հնձանաբագը, իսկ թեղի ծառի ոստերը դեռ ետ չեն բացվել։

Մարգարիտը ոչինչ նկատողություն չարեց, երբ յուր աղջիկը պատվական խոշոր դեղձերի կեսը միայն կճպեց, մյուս կեսը շտապավ ճղոտեց, սալայի մեջը շարեց, դրեց գլխին և թմբերի միջով ուղղվեցավ դեպի միջնապատը։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՜ս... ս... ս...

Նորից թեղու ճղնիկները շարժվեցան։

Սոնան մի րոպե կանգ առավ քարի առաջին, գլուխը ծանր տարավ ու բերեց դեպի աջ ու ձախ ուսերը՝ իբրև հանդիմանության նշան և ակամայից պարզ հեղուկը, առավոտյան ցողի շիթերի նման, ցած իջավ աչքերի աղբյուրակներից։

Նա նոր բան չարեց. նորա աչքերը հետևեցին քարի վերա արձանացած՝ քան թե նստած էակի տեսանելիքին. դիմացի աչքերն արտասունքից ուռել էին։ Սոնան նստեց. Սոնայի մատները նորից շփվեցան։

— Ամոթ չի՞, երեխա ե՞ս,— շշնջաց Սոնան։

— Սպանի՛ր, որ չե՛մ կարողանում. ընչանք ե՞րբ, ասա՛ ու պրծի էլի՛, մի անգամ մորթի՛, կամ կենդանացրո՛ւ։

— Ա՛ տղա, ո՞նց ասեմ. ախար էս անտեր երեսը միս ու արյուն ա, դաբաղխանի կաշի հո չի՞. ախար մեր գյուղումն էսպես գլուխը քարը տալ է՛լ լսել ե՞ս, ինչ որ մենք արինք։

— Քո կամքը չի՞, թե չես ուզում, քացով տո՛ւր, դեն քցի՛։

— Ամա՜ն, Սամփսոն ջա՛ն, գլխովդ պտիտ գնամ, էդ խոսքն ինձ մի՛ ասիլ, իմ օրն առանց քեզ սև ըլնի։

— Բաս ես ո՞ր քարովը տամ իմ գլուխը, երկու֊երեք կոլոլ տարի ա ղուլ ես շինել, ոտդ կոխած տեղն երեսս եմ դնում, աչքդ թեքած վախտը մահս եմ միտս բերում, գիշերը քունս ա փախել, ցերեկը անդնջում կեչեղակ եմ դառել, օրերն իրար քամակից չարխի նման գլորվում են, ընկեր֊տղեքանց միջին մատով ցույց տալու եմ դառել. ոչ բերանումս ա լեզու մնացել, ոչ գլխումս՝ խելք. նրանք հազար են հարցնում, ես մին չեմ կարողանում պատասխան տալ. մի ժամանակ գիժ մոզի էր անումս, հիմի ուրբաթախոս են դրել. ուզում ես ընչանք կենամ, որ գեղի գազանները, իշխաններն ու քեդխուդեքը քեզ հափշտակեն, իրանց լոբբազ, պարծենկոտ, հավագող տղեքանց ճանկը քցեն, ես էլ էս գդակը գլխիս՝ Սամփսոն անումով, ողջ֊առողջ գետնի երեսին համ ինքս ման գամ, համ էլ իմ թշնամի՞ն. նա էլ երեսիս բան չասի, հընկեր֊տղերքանց մոտ պարծենա, թե էս մի հոգևորի կաքավն իմ թոռն ընկավ. իրիկունն էլ գա քեզ մոտ, մնին տասն ավելցնելով իր գլուխը գովի, ինձ վրա ծիծաղա. դու էլ քիթդ թափ տաս ու ասես՝ ա՛չքն էլ հանեցիր, նա ի՞նչ իմ մարդացու արժան տղա էր...

— Սամփսոն ջա՛ն...

— Հետո դու էլ քո թայ ու թուշ (հասակակից ընկերներ) հարս ու աղջիկների մոտ բերնե֊բերան քցես, ասես, որ երեք տարի շվաքիդ հետ քաշ էիր տալիս, վերջը բերանս բաց թողիր, քաղցր թիքի տեղակ թոզ ու փեյին փչեցիր աչք ու բողազս...

— Ամո՛թ քեզ, Սամփսո՛ն, որ երկու տարի ա, անպարան կապել ես ինձ ոտիցդ, քաշ ես տալիս ու էլի վրես կասկած ունիս։

— Աղչի՛, կասկած չեմ անում, գիտեմ, որ թագավորի տղի հետ ինձ փոխիլ չես, բայց քանի՞ քոռ կապեկ աժի։ Էսօր աշունք ա, Աստծու բարիքը վերեքվում (հավաքվում) չի, էս տարի գյուղումն ինչքան տղա ու աղջիկ կան, որ քթներն անջախ են սրբում, պսակվելու են. քեզ հայտնի ա, որ երեք տարի ա, ողջ գեղի աչքը քո վրեն ա, սիրունությունդ էլ որ ետ դնենք՝ հոր մինուճարությունդ, էսքան մուլք ու կայանքը քեզ ա մնալու, եղալի թիքա ես. տեղիցը վեր կենողը դատած ապրանքի ա ման գալիս, թե որ էգուց եզան նման ականջիցդ բռնի, տա մի գլավնու կամ սուդիի տղի, դու ի՞նչ կանես, կարա՞ս ծպտուն հանիլ, կարա՞ս հակառակիլ։

— Վա՛յ գլխիս, Սամփսոն ջա՛ն, վատ֊վատ, սիրտ պատռող խոսքեր մի՛ ասիլ, Աստված մի՛ արասցե, Աստված ինձ էն օրը մահ տա։

— Տո՛, ի՞նչ մի՛ արասցե, դու չգիտե՞ս, որ երեք տարի ա սոված գիլանոնց նման քամակիցդ հոտոտալով ման են գալիս, չգիտե՞ս, որ ոտդ 13 տարին դրիր թե ոչ, օրը մին ա, խնամախոսներդ տասնումին։

— Ղորթ ա՛, բայց տեսնո՞ւմ ես, որ հերս չի տալիս։

— Տո՛, էնօրն ասում էր աղջիկս ջահել ա, էսօր ի՞նչ խոսք ունի. տո՛, էս տարի որ քեզ չպսակեց, էս ձմեռ մեր քար ու քանդ գեղի նամարդ ազապ տղեքը ձեր մարագումն անկրակիլ խոտ կթողա՞ն, ձեր բաղերի բարունակներն ու տաշնակները քոքի վերա կմնա՞ն, ձեր գոմումը տավար, ձեր թառերի վերա հավեր կթողա՞ն. չե՞ս իմանում, որ մի կարգ ջահելներ կան, որ տնքանդությունից ու գողությունից ավելի՝ ձեռքներիցը բան չի գալիս. չե՞ս իմանում, որ էդ վախլուկ ալապստրակները չոլումը մուկն են դառնում, գեղումը՝ կատու։ Հիմի էլ որ քուչովն անց ես կենում, դո՛ւ ես բերանների մաստակը։

— Է՛հ, հողեմ դրանց գիժ ու խև գլուխն էլ, իրանց վրա թքողինն էլ. քո մի մուռտառ մազը կփոխե՞մ նրանց գլխի հետ։

— Էդ ես շա՛տ լավ գիտեմ, բայց թե որ խոսքը քեզ հասցնեն, քո կամքը հարցնեն. ոնց որ բռիս միջին գիտեմ, որ էգուց հերդ իր մուլքն էրվելուց ու կտրատվելուց ազատելու համար աչքերը հուպ ա տալու, քեզ գիլանոնց ռեխը քցելու։

— Դե լա՛վ, դուք էլ շատերից մինը, թո՛ղ քո հերն առաջկտրուկ անի, գա ինձ ուզի, հերս էլ կտա, շենքով շնորհքով տղա ես, էլ ինչի՞ ես ինձ զոռ անում, հոգիս կատիկս հասցնում, որ ես մորս ասեմ։

— Աղչի՛, բա դու չե՞ս իմանում, որ հիմի շնորհքն ու խելքը չեն հարցնում. հերդ գի՞ժ ա, որ սուդիա֊տանուտերների դնչերին տա, ետ դարձնի, թե ես ղասաբ Գալոյի տղին եմ աղջիկ տալու։

— Ցխե՛մ սուդիեքանց գլուխը, նրանց ամենքի տղերքն էլ մի֊մի բլնգյազ անշնորհքներ են, քո ոտը չաժեն, նրանց ո՛վ կառնի։

— Տո՛, ջանի՛դ մեռնեմ, տղի լավությունին ո՛վ ա մտիկ տալիս, սուդիեքն են քո հորը պետքը, որ էգուց գեղամիջին քամակին կանգնեն պահապան հրեշտակի պես. դու որ սուդիեքանց կամ գլավնու հարս դառնաս, հորդ ոչով չի կարող ասել, թե աչքիդ վերևն ունք կա, ձնից ու արևից ավել՝ ձեր բակն ոչով չի ոտ դնիլ. գզիր֊յասավուլի ձեն ձեր քուչումն էլ չի լսվիլ։

— Բաս քո հորն ասա՝ ամենի աչքն էլ հանի, էգուց գա հորիցս ուզի, նշան դնի, բոլորի բերանն էլ ցխի։

— Հազար հետ եմ քեզ հասկացրել, որ իմ հերը ձեր դռնովն անց չի կենալ. նա գիտի, որ դու մեր ատամի ծամ չես, նա իր ոտն իր կարպետից դուս չի մեկնիլ։

— Ընչի՞, դուք ումնի՞ց եք պակաս էս գեղումը, ձեր կարողությունը մերիցն ընչո՞վ ա պակաս, մենք էլ երեք բաղ ունինք, դուք էլ. ձեր արտերը մերիցը շատ, ձեր տունը մերիցն ավելի լավ, քո հոր պատիվը գեղամիջումն իմ հորիցն առավել։

— Էդ հո՛ էդպես ա, բայց հերդ խելքը հացի հետ չի կերել, որ գլավնուն Գալ֊ափունի հետ փոխի։

— Բաս ի՞նչ անենք։

— Էլի ասե՞մ, երկու տարի ա գլխումդ հալում եմ, դեռ էլի՞ հարցնում ես. հասկանում եմ, դու ինձ շինել ես մի հասարակ ձեռի աղլուխ, քիթդ կսրբես, կսրբես ու մի օր, երբ աբրշմե խաս աղլուխը ձեռդ կընկնի, ինձ դեն կշպրտես։

— Սամփսոն ջա՛ն, խեղճ արի՛։

— Հա՛, հա՛, ի՞նչ ես կորցնում, երկու֊երեք տարի ա՝ քո շունն ես շինել, քամակիցդ քցել, մի օր մի մսի կտոր չես քցել բերանս. երկու տարի ա՝ ոտիդ տակին փռված եմ, թող էս անլիզու քարը լիզու ըլնի վկայի, ձեռդ բռնելուց ավելի ընչի՞ եմ արժանացել. շունչդ շնչիս կպե՞լ ա, երեսս երեսիդ դիպե՞լ ա, բերանս բերանիդ գոլն առե՞լ ա. շորիդ էլ չեմ համարձակվում դիպչել։ Քարասի՛րտ, թե որ սրտումդ սեր կա, ե՞րբ խնայեցիր, ե՞րբ մոտ նստեցիր, ե՞րբ թողացիր մատս երեսիդ կպչի, ասա՝ ե՞րբ։ Մի ուրիշը, որ ներս մտնի Թուխ֊մանուկի տունը, էս Հնձանաբագը, մեզ էսպես տեսնի, չի ասի՞լ խռոված տեքերակիններ ենք. էս քարն էլ էնքան մեծ ա, որ մեր արանքումը հաստափոր գել֊Մուկուչին տեղ կանի։

— Սամփսոն ջա՛ն, չէ՞ ես աղջիկ եմ։

— Սաքի նոր խոսք ասեցիր, առաջինն ա, որ խուլ ականջս լսում ա, դեռ մի սաղ տարի հոգիս դուրս եկավ աչքով֊ունքով թփերի տակիցը, ծառերի շվաքիցը քեզ հասկացնելով, որ նեքսևս օջախ ես վառել. խրտնած եզան նման օխտը հավողի թումբը մին էիր թռչում, մորդ կուշտն ընկնում. կամաց֊կամաց Աստված սիրտդ գութ քցեց, սկսեցիր մի տարեն ճամփա հեռվից ջանղալների (խռիվների) արանքից գող կատվի պես մարաղ մտնել, ինձ մտիկ տալ, քիչ֊քիչ ոտդ առաջ դրիր, իհարկե, քարասիրտ հո չէիր, տեսնում էիր, թե ոնց եմ շլինք թեքել, անխոս քեզ պռնկնոտում, աղաչանք֊պաղատանք անում, ո՜նց էի մղկտում...

— Հերիք չի՞, Սամփսո՛ն։

— Հետո հը՛... հը՛... հը՛... հը՛... քիչ, քիչ, քիչ, քիչ եկար կանգնեցիր մեր միջնապատի տակին՝ ձեր թփերի միջին ու շլինքդ ծռած մունջ֊մունջ մնացիր։ Ա՜խ, քո ցավը տանեմ, էն ի՜նչ օր էր ինձ համար, ի՜նչ պատկերք էիր դառել, ինչպե՜ս էիր կարմրել առավոտվան նոր ետ բաց էլած կոկոմ վարդի նման ու վռշնել, քիչ էր մնացել ամանչելուցդ երեսիդ կաշին պատռվի, արյունը գնա։ Ըսկի մտքիցս չի ընկնում, ոտներս գետնիցը կտրվել էին, վերացել էի. հենց իմացա, թե էս ա՝ հրեշտակս գրկումս ա, էս ա՝ ջեյրանս իր ոտովն ա եկել. անումդ տվի, Սոնա ջա՛ն, ու մղկտացի։ Գառան նման շլինքդ ծռել, կաննել ես. ոչ ձեն, ոչ ձուն։

— Է՜հ, Սամփսո՛ն, հազար հետ ասել ես։

— Կթողա՞ս մոտդ գամ, հարցրի քեզ. ձեն չկա։— Սոնա՛, ախար ես քեզ սիրում եմ, ասեցի։ Դու քարացել, տեղդ մխվել ես։

— Աղչի՛, մի ձեն հանի տեսնեմ, դու էլ ինձ սիրո՞ւմ ես, թե չէ, հարցրի քեզ։ Էն ի՛նչ քաղցր հրոպպա էր, երկնային թագավո՛ր, բերանդ փակ մնաց, բայց մեռնեմ էդ ծիծեռնակի թև աչքերիդ, որ մի մտիկ տալով սրտիդ սըռը (գաղտնիքը) քեզանից դուս խլեցին. աչքերդ քեզ մատնեցին. էն ի՞նչ նետ ու գյուլլա էր, որ աչքերիցդ մխեցիր սրտիս մեջը։ Ջանիդ մեռնե՛մ, ասեցի, ու ոնց որ թազին ծլունգ֊ծլունգ անելով՝ երկու ղոլաջ (մոտ երկու սաժեն) տեղը մին ա թռչում, իր որսի քամակիցն ընկնում, ես էլ պատի գլխովն ինձ ձեր բաղը քցեցի։

— Շա՛տ ճանգդ ընկավ, ա՜յ։

— Հեռու չէիր փախչիլ, համա քո մի մատը թափ տալն ինձ անշունչ քար շինեց, տեղն ու տեղս թողեց. անիրա՛վ, ո՜նց շունչդ բաղի ափումն առար։

— Տեսա՞ր, որ երկ՚օրից էլի ետ եկա, քիչ֊քիչ թողացի ինձ մոտ գաս, մենակ հեռու կանգնես։

— Բայց որ ձենի՛դ չարժանացա։

— Ընտուր հնարքն էլ գտար, էլ ի՞նչ ես ուզում։

— Մեռնեմ Թուխ֊մանուկի զորությունին, որ թեղի ա դառել, ճղքճղքնոտել, Հնձանաբագի վրա փռվել, իսանորդու չի թողում իր փեշի տակը մտնել։ Հալբա՛թ իր կամքն էր, որ մտքումս տուն տվեց, ինձ դպա իրան քաշեց։ Միտք անելով հոգիս բերանս հասավ, թե որտե՞ղ մի խոլվաթ, աչքից հեռու տեղ գտնեմ, քեզ տանեմ, որ մեր գալ֊գնալն աշկյարա չըլնի. կարծես մինը կուռս քաշում ա դպա թեղու փռչակը. տո՛, մի մտնեմ, տեսնեմ ի՞նչ կա էստեղ, ասեցի, ու երես ու ձեռ ճղոտելով ներս մտա, աղինջներն ետ բաց արի և էս տափակ սև քարը մեզ համար նստելու տեղ ջոկեցի։

— Ես էլ ի՞նչ շուտ կամ եկա՛։

— Անիրա՛վ, դու մտքումդ դրել ես ինձ ողջ֊ողջ գերեզման դնել. երկու շաբաթ օձի լիզու թափեցի, ընչանք կարողացա երկու մատդ բռնել ու թեղու տակը մտցնել։

— Դե համ տարար, համ ձեռներս խաղալիք ես շինել, էլ ի՞նչ ես ուզում։

— Ուրի՞շ։

— Ուրիշ՝ էլ սո՛ւս, քանի նշանվել չենք, ըտուց ավելին պա՛ս, ազապ աղջիկն անկտրիլ շամամ ա։

— Բաս մարդ երկու տարի շամամը ձեռումն ունենա ու նրա հոտին չարժանանա՞։ Սպանի՛ր ինձ, Սոնա՛, էլ չեմ կարող, կուզես ճչա՛, աշխարհքը գլխի՛դ հավաքիր, ես պտի իմ շամամիցը հոտ քաշեմ. ի՞նչ ես ասում, ասա՛, հրամայի՛ր, վճռի՛ր, թող մի հոտ քաշեմ քեզանից, թող մոտ նստեմ, քարի վրա արանք չմնա, մի երեսս երեսիդ առնի, Սոնա ջա՛ն։

Սոնեն լուռ էր։

— Սոնա՛, մոտ նստե՞մ։

Ոչինչ ձայն։

Սամփսոնը մոտեցավ։

Սոնի կողմից ոչինչ շարժում կամ բացասություն։

— Սոնա՛, կթողաս կուռս շլնքովդ պատ տա՞մ։

Սոնայի պարանոցն ինքն իրեն ծռվեց դեպի Սամփսոնը։

Նրանց շրթունքները մոտեցան։ Երկու ամբողջ տարվա մեջ առաջին համբույրն էր, որ Սամփսոնը քաղեց յուր սիրելուց։ Կուսական սուրբ համբույր։

— Հիմի՞ ինչ ես ասում,— րոպեական գրկախառնությունից հետո հարցրեց Սամփսոնը։

— Ի՞նչ պետք է ասեմ. էս իրիկուն սևերես մահապարտի պես պտի մորս ոտներն ընկնեմ, ամեն բան իրան հայտնի անեմ։ Կասեմ՝ ա՛յ մեր...

Սոնան դողում էր ամբողջ մարմնով. խոսքերը կցվեցան ատամների մեջ։

— Ի՞նչ ես սիրտդ կոտրում, Սոնա՛ ջան, ինչի՞ փոշիմանածի պես դառար. թե չես ուզում, թե ես արժանի չէի քո մի պաչին, կարող ես մի շահ֊սիլլա տալ, դեն քցիլ ինձ, գնալ քո սրտի սիրածին ուզիլ։ Փառք Աստծու, իրան էլ լավ հայտնի ա, որ էսօր երկու տարվա մեջ առաջին անգամը շունչս շնչիդ, պռոշս պռոշիդ դիպավ. վարդի տերևն էլ մի հետ ձեռը տալով չի սալարում, չի՛ չմքում. թե մի պաչով աչքիցդ ընկա, թե չես ուզում իմն ըլնել, կարծիր, թե Աստված քեզ մի ախպեր ա տվել՝ օտարությունի մեջ էր, քվերը կարոտել էր, եկավ, գրկեց, համբուրեց, սրտի փափագն առավ, ուրախությունից սիրտը պատռվեց, մեռավ։ Հենց իմանում ես՝ դժվա՞ր բան ա գլուխս քեզ մատաղ տալը։ Էստեղ նստի, գնամ մեր հնձանից ղամես բերեմ, կտեսնես։

Սամփսոնը վեր կացավ և գնում էր։

— Ո՛չ, ո՛չ, սխալվում ես, Սամփսո՛ն, տեղդ պինդ նստի,— կուռը քաշեց Սոնան,— զուր ես ղամի քամակիցը գնում. դու ղամեն բերնումդ ունիս, որ սրտիս մեջն ես ցցել ու խառնում, սիրող սրտի վրա ծիծաղում։ Ես փոշիման չեմ քեզ սիրելուս համար. դու իմ գլուխն ես, իմ ջանն ես, իմ սիրտն ես, գլխիս տերն ես, դու էդ մի պռոշը պռոշին կպցնելովդ՝ չտիրեցիր իմ սրտին. ի՞նչ երկու տարի, ինչի՞ չես ասում երեք, չորս, հինգ... իմացի՛ր, երեխությունից Աստված մեզ իրար համար ա արշա քցել, տներս ձեր տանը, բաղերս ձեր բաղին կպցրել, որ իրար հետ մենծանանք, իրար հետ խաղանք, իրար ճանանչենք, իրար սիրենք, իրարից անբաժան մեռնենք, դրախտ թե դժոխք՝ իրար հետ մտնենք. երեխությունի սերն ուրիշ էր, մենծացանք՝ ուրիշ փոխվեց, բայց երկսի անումն էլ սեր ա, առաջինը վերջինիցը պարզ սրտով, վերջինն առաջինիցը խելոք մտածած, չափ ու ձև արած, քաղցր ու հաստատ։

— Թե էդպես էր, էլ ընչի՞ մի պաչը քեզ փոխեց, ընչի՞ ուռի տերևի պես դողում էիր քամի չէլած տեղը։

— Ա՛խ, Սամփսոն ջա՛ն, հիմի եմ հասկանում, որ տղի ու աղջկա մեջը սարեր կան, հիմի եմ գլխի ընկնում, որ ինչ բան տղի համար հեշտ ա, ամոթ չի, աղջկա համար սար շուռ տալ ա. քեզ համար ոնց որ մի կում ջուր կուլ տալ՝ դժար չի ամեն տեղ նստել, ասել, որ Սոնին սիրում ես, Սոնին պաչել ես, Սոնին ուզում ես, բայց ես իմ ծնող մոր մոտ էլ քաշվում եմ։ Երկու տարի ա դու ինձ զոռ ես անում, երկու տարի ա՝ ամեն օր մտքումս դնում եմ իրիկունը սիրտս բաց անել մորս մոտ ու մութը կոխելուս՝ լեզուս խպռնվում ա, բերանս փակվում, Զաքարիայի պապանձումն ա գալի վրես, ամոթն աչքերս կոխում ա, արտասունքն ինձ խեղդում ա, ընկնում եմ տեղաշորիս մեջ, գլուխս բարձի տակին պահում։ Ընչանք էսօր էլ իմ տեղերն ամենքիցը շուտ ա վեր քաղվում, թե ինչ ա, մերս հանկարծ բարձիս ձեռը չտա՝ տեսնի, որ թաց ա։ Ա՛յ, հենց էդ միտքն էր հիմի, որ ինձ դողմանի բերեց, ընչունքի հաստատ մտքումս դրի՝ էս գիշեր անց չկացնել, ամեն բան մորս ասել, ոտներն ընկնել, աղաչել, պաղատել, որ մի հնարքով հորս բան հասկացնի, մեր նշանը շուտ վրա բերի ու գեղիս շուն ու գիլանոնցից ինձ ազատի։ Ինձ համար Սամփսոնիս կոխած հողը հազար գլավնի, սուդիա, հոգաբարձու, դատավոր֊մենծավորի գլխից լավ ա, դու միամի՛տ կաց։

— Ես մեղա Աստծու, հոգի՛ ջան, գլուխս քարովը տվի. ես հենց իմացա, թե պաչի վրա հերսդ եկավ։

— Որ էլ մտքովդ փիս բաներ անց չկացնես Սոնիդ վրա ու կասկածանք չանես, էս ես՝ էս իմ գլուխը, իմ սաղ ջանս, իմ մարմինս։ Որ դու էլ սրանից հետո ղամի ու խանչալի ետևից չգնաս, Սոնիդ համար Սիմավոն ծերունի դառնաս, էս էլ թող ըլի երկու։

Սոնան այս անգամ ինքը փաթաթվեց Սամփսոնին։

Զ.
ԱԿԱՄԱ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մարգարիտը ոչինչ նկատողություն չարեց յուր աղջկանն, երբ նա պատվական խոշոր սպիտակ ալանու դեղձերը չկճպեց, ալանի չշինեց, այլ գլխահան արեց, ճղճղոտեց և առավ գնաց դեպի չնղիլը. ոչինչ բան չասաց նա Սոնային, բայց ինքը յուր մեջ շատ զարմացավ և կասկածի մեջ ընկավ։

— Հենց կարծես իմ Սոնեն չըլնի, քշվածի պես ա երևում. նա ու էսպես բան բռնի՞, ալանու դեղձը ճղոտի, կամ էսպես հաստ կլպոտի՞. կասես եզան մեջքից կաշու զոլեր ա հանած, ափսոս չե՞ն, էլ դեղձերումն ի՞նչ ա մնացել, մսի մենծ բաժինը կլպի վրա ա թողել։ Չէ՛, երեխիս պինչը, հենց իմանաս, մի մուխ ա մտել. էս առաջինը չի, քանի օր ա՝ մին տեսնում ես կարմրեց, ալվան վարդ դառավ, մին սփրթնեց, ոնց որ ջուլհակի հորից նոր կտրած կտավ. կուրանա՛ն իմ աչքերը, ես էլ գլխահան եմ անում, բանի տեղ չեմ քցում, ըսկի չեմ հարցնում։

Նա տեղիցը կանգնեց ու դեպի չնղիլը նայեց։ Սոնան դեռ չնղլի վերա էր։

— Փա՛ռք իմ Աստծուն, երեխիս թևերն եկել են, թառլա՜ն ա, թառլա՛ն. էս տարի գեղի ազապներն իրար գլուխ կջարդեն. մեռնի՛մ էն տղի ջանին, որ ինձ նանի պտի ասի ու Սոնիս ինձանից խլի. բերանիս ազիզ թիքեն կտամ նրան, ջանս իրան էլ ղուրբան, իր յարին էլ. մի էն օրը տեսնեմ ու մեռնիմ, գերեզմանիս վրա օխտը թիզ մանիշակ դուրս կգա...

Մարգարիտն աչքը տնկել էր՝ ինքնամոռացության մեջ ընկղմված. նա մտիկ էր տալիս հեռվից յուր մինուճարին ու փառավորվում. այս րոպեիս նա ամենաերջանիկ մայրն էր։

— Մեռնի՛մ մարալին ու ջեյրանին, ո՞վ տեսնի էն սուրահի (ձողաչափ) բոյն ու չգժվի։

Մայրն իրավունք ուներ. Սոնան գործը պրծավ և կանգնեց չնղլի վերա. նա աչքերը դարձրեց յուր շուրջը. նրա գլուխը պարանոցի վերա մի երկու պտույտ արեց եթերի անհուն տարածության մեջ. նա ինքն էլ չէր կարող հաշիվ տալ իրեն, թե ո՞ւր է նայում, ինչի՞ է նայում։

Շատ չտևեց այդ դրությունը. նա ցած իջավ պատից և մտավ խաղողի թմբերը. նա էլ չէր երևում։

Մարգարտի երևակայական ցնորքներին, նրա ուրախությանը հետզհետե տեղի տվին կասկածանքներն ու սրտամաշ տարակուսանքները. մի ժամից ավել է Մարգարիտն աչքը դարձրել է բոլոր դեղձենիներին և իզուր սպասում է, թե ահա այս ու այն ծառը կշարժվի և դեղձերը թփթփալով գետին կթափվին. շատ չի քաշիլ՝ Սոնան դեղձը քաղլակի մեջ ածած, ուսած, թմբերիցը դուրս կգա։

Մարգարտի ոտքերն անգիտակցաբար շարժվեցին, բայց շատ չկարողացան առաջ գնալ։ Շուտ֊շուտ ծնկները ծալվում և կանգ են առնում։

Կասկածը կրծում է մոր սիրտը, նրա մտքովը մի բան անցկացավ, և նա շտապեց դեպի չնղիլը։

— Հո՛ղն իմ գլխին, ցե՛խն իմ արևին, ես ի՞նչ կանեմ, որ մտքինս ուղիղ դուս գա. մենք աշխարհքումը թուք կըլնենք, Բարսեղն ինձ թավեն կդնի, կտապակի։

Մարգարիտը վեր ելավ չնղլի վերա։ Նրա ձեռքերն ինքնին բարձրացան դեպի երեսը, եղունգների ծայրերն այտերին քսվելով քնթկալի վերայով ծնոտից ցած իջան։

Այդ ամոթի ու նախատինքի նշան է։

— Քոռանա՛մ ես,— գլուխը շարժելով՝ շարունակ դեղձերին էր նայում նա.— էս ո՞նց ա շարել, էս ի՞նչ օրն ա քցել, ցխի պես իրար վրա թափել ա ու թողել։

— Չէ՛,— հաստատ վճռեց նա,— երեխես շիտակ փոխվել ա, նրա գլխովը մի բան ա անցկացել, հենց է՛ն ա, որ կա։

Մարգարիտն աչքերը դարձրեց յուրյանց հարևան Գալ֊ափունենց այգու կողմը և հետաքրքրությամբ դիտում էր։

Այգու ափումը Գալոյի կին Զարմանն էր պտտվում, ինքը Գալ֊ափուն էլ նստած՝ քթոց էր գործում։

Մարգարտի կասկածը քանի գնաց սաստկացավ, Սամփսոնը ոչ մի տեղ աչքի չընկավ։

Մարգարիտը ցած իջավ պատից, նա գնում էր թմբերի միջով, բայց ինքն էլ չգիտեր, թե ո՞ւր. շատ անգամ ուզեցավ ձայն տալ, բայց կարծես թե մինը նրա շրթունքները հուպ էր տվել, լեզուն չէր շարժվում. և ի՞նչ կհամարձակեր ձայն տալ, հարևանները ե՞րբ են նրա ձայնը լսել, որ հիմա լսեն. մի՞թե կարելի է՝ մի կին այնքան կորցնի յուր գլուխը, որ բաց երկնքի տակին բարձրադիր այգու մեջ այնպես խոսի, որ կողքի հարևան տղամարդը լսի. գետինը վեր խորտակվի՝ լավ չի՞ այդպես ալաչուղի ղանջղը (քրդի վրանի մոտից չհեռացող էգ շունը)։

Երկու անգամ Մարգարիտն այգու թմբերը պուլե֊պուլ (թմբերի անցքերը) ման եկավ, բոլոր դեղձենոնց տակը տեսավ, անցկացավ մյուս հարևանների կողմը, հեռվից նրանց աղջկանց ու հարսներին էլ տնտղեց. Սոնան նրանց մեջն էլ չէր։

Մարգարիտը դողում էր, լալ էր ուզում, արտասունք չէր գալիս։

— Չե՛մ կարծում... ո՛չ... ո՞նց կըլնի, էդպես բան ե՞րբ ա լսված, է՛հ...— տարակուսանքների մեջ խորասուզված, անկապ հարցերով ուսերը հաճախ թափահարելով, ձեռքերով, գլխով թերահավատության շարժումներ անելով՝ առաջ էր մղվում նա մի ներքին նախազգացությունից դեպի մեզ ծանոթ Հնձանաբագը։

Մարգարտի աչքերը մթնեցան, նրա մազերը ոզնու փշերի պես ցցվեցան. մի էլեկտրական ցնցում ամբողջ ոսկրաշարքը գրգռեց. նա վայր կընկներ անշուշտ, եթե մերձակա նշենին հենարան չհանդիսանար. նա գրկեց ծառի բունը և գլուխը դեմ տվեց փտած փռչակին (ծառի փտած խորշ)։

Անտեղի չէր երկյուղը. խեղճի կարծիքն իրականություն է, չհավատացողը թող Մարգարտի աչքերով նայի Հնձանաբագի թեղի ծառին և որդեսեր մորը չմեղադրի։ Տեսե՛ք՝ ահա թեղու թփոտ ճղնիկները բարձրացան և տակից կռացած դուրս եկավ,— ի՞նչ եք կարծում, ո՞վ,— մոր սրտի սյունը՝ նրա սիրելի աղջիկը։

Սոնան ականատես եղավ այս տեսարանին. մի վայրկյան նա կանգ առավ, մյուս ակնթարթում երկու մեծ քայլեր արեց, երևում էր, որ նա վազել էր ուզում, մորը բռնել էր ցանկանում, բայց ոտքերն իրեն չէին հնազանդում, աջ ու ձախ կասում էին. Սոնան քարշ էր գալիս, քան թե քայլում էր։

Վերջապես նա մոր մոտ է, տեսնում է մոր դողոցը, տեսնում հեծկլտանքն ու արտասունքի ցած գլորվիլը և չի վստահանում մոտ գալ, բռնել. նա ամոթապարտ հանցավորի նման երկու քայլաչափ հեռու կանգնել է և յուր ոտքերի ծայրերին շարունակ նայում։

— Ա՜խ,— հանկարծական սուր ճիչ դուրս թռավ մոր կրծքից ու ոտքերը տեղն ու տեղը ծալվեցին։

Սոնան շատ լավ հասկացավ մոր ճչալու պատճառը. թեղու ճղքները նորից բարձրացան, ստվերի պես մինը լոք֊լոք տալով աներևութացավ թմբերի մեջ. սրաթև արծիվը միայն այսպես արագ կարող էր ճղել մթնոլորտը։

— Սև սրտի աղջի՛կ,— հազիվհազ հեկեկաց Մարգարիտը։

Սոնան չոքեց մոր առաջին, նրա գլուխն ակամայից ցած գլորվեցավ և մոր ծնկների վերա հենվեցավ։

— Հորն ու մոր թքա՛նք, էս ի՛նչ սև բերիր մեր գլխին։

Սոնան միայն հեթհեթում էր։ Նրա արտասունքը թրջեց մոր շրջազգեստը և ներս անցավ։

— Էս ինչ օրի հասցրիր մեզ, ա՛յ գետինը վեր խորտակվես դո՛ւ էլ, քո մերն էլ։

— Նանի՛ ջան,— հազիվ լսելի եղավ աղջկա բերանից։

— Չոռ ու ցավ քեզ, որ քո ծնողի գլուխը դուս կտրեցիր. սև ըլներ քո ծնելու օրը, փորումս լակ ձու կտրվեիր, ջուր դառնայիր՝ աշխարհք չընկնեիր, որ էսօր քո հոր անունը հողի հետ չհավասարեցնեիր, աշխարհքի մեջ խոսելու բանատեղ չշինեիր։

— Նանի՛ ջան...

— Սև սրտի աղջի՛կ, թեղու տակին ի՞նչ բան ունեիր, տո՛ մահի տարած, ընչի մեր անունն աշխարհքովը մին արիք։

— Նանի՛,— աչքերը շորի փեշովը սրբեց, գլուխը բարձրացրեց Սոնան,— շատ ուրախ եմ, որ դու ինքդ քո աչքովը տեսար ու իմացար, թե բանն ընչումն ա. երկու տարի ա՝ ամոթը բուկս հուպ էր տալիս, չէի կարողանում ոտքերդ փաթաթվել, սիրտս բաց անել։ Ես խոսք տվի Սամփսոնին, որ օրն էսօր, հենց է՛ս իրիկուն մսերքս ուտեմ, սիրտս պնդացնեմ ու ամեն բան քեզ ասեմ։ Հալբաթ Աստված ըսենց էր կամեցել, հալբաթ ինքը գիտեր, որ ես էլի սիրտ չեմ անիլ — էլի կպապանձվեմ ու Սամփսոնին կխաբեմ, քո սիրտդ կասկած քցեց, դեսը քաշեց, որ քո բարի աչքովն ամեն բան տեսնիս... Նանի ջա՛ն, ես Սամփսոնին սիրում եմ, երկու տարի ա, խոսք եմ տվել։

Թե ի՛նչ խոսքեր ասաց, ի՛նչ փաստեր առաջ բերեց, այդ յուրյանց գործն է, բայց մենք տեսնում ենք, որ Մարգարիտը հանգստացավ, նա մինչև անգամ համբուրեց յուր սիրելի դստերը։ Նա անկեղծորեն հավատ ընծայեց յուր աղջկանն և ուրախ եղավ, երբ իմացավ, որ առաջին անգամն այսօր յուր սիրելին անմեղ գրկախառնությամբ ամրացրել էր սիրո անքակտելի շաղկապը։

— Բերանս լլկվեր, բալա ջա՛ն,— ասաց նա,— լեզվիս ծերիցը թռածները ծոցս թափվին ու ոչ քո և ոչ քո սրտաշ (սրտակից) յարի քիթը չխոռվի (չվնասվի), որ ես քեզ զուր տեղն անիծեցի։

— Քո անեծքն ինձ ու Սամփսոնին օրհնություն ա, նանի ջա՛ն։

— Սրտիդ չառնես, աչքերիդ մեռնեմ, բեր էդ փիալա (ճրագ) աչքերդ պաչեմ. ը՛հ, մեռնի՛մ էս կրակ կտրված թշերին էլ ու սրանց դիպչող պռոշներին էլ, մեռնի՛մ թագավորի պես փեսացվի ջանին. նանի գլուխը մատաղ գնա Սոնին ու Սամփսոնին։ Տես անումներն էլ ինչ լավ սազում են, փառքիդ մեռնեմ, Աստվա՛ծ։

— Բա՛ս, ափունին (հայրիկին) ե՞րբ կասես, նանի ջա՛ն,— մոր ձեռքն անդադար համբուրելով հարցնում էր Սոնան։

— Հե՛նց էս գիշեր, հենց էս գիշեր տեղը մտավ թե չէ, չեմ թողալ քնի, տամարը կմտնեմ։

— Բա Սամփսոնի մորը բան չես ասի՞լ։

— Թո՛ղ Զարմանին էլ իր տղեն ասի, աշխարհքը մեր վրա կծիծաղի, թե աղջկեքը գլխները կոխե՞լ էին, որ ինքը գնաց, տղատիրոջ դուռը կտրեց, թե եկեք աղջիկս ուզեցեք։

Մյուս օրն երկու հարևանները — Գալ֊ափունի կին Զարմանը ու Ալեքենց Բարսեղի կին Մարգարիտը — կտուց֊կտուցի տված՝ երկար զրույց էին անում և երկուսն էլ շատ ուրախ էին։

Համաձայնությունն երկուսի մեջը կայացել էր։ Հետևանքը մեզ հայտնի է. ծառի տակին նստած՝ մեզ յուրյանց բերանով պատմեցին Գալ֊ափուն ու Բարսեղը, երկար ու բարակ խոստովանվելով իրարու կինարմատի մեծ ազդեցությունը։

Է.
ՑԵՑԱՊԵՏԸ

— Բալասան աղե՛ն, Բալասան աղե՛ն,— քչփչոցն ընկավ Օ. գյուղը։

Արդարև, հեռվից երևեցան երեք֊չորս ձիավորներ, որոնց ամենքի առաջին գալիս էր պատվական կապույտ նժույգի վերա վեհորեն մի կողմի թեքված մի հաստափոր պարոն։

Ձիավորն յուր ուղեկիցներից երկու ձողաչափ հեռու էր գալիս. այդ նշան էր, որ հետևողները նրա սպասավորներն էին։

Նա միջին տարիների մարդ էր, 45֊ից մինչև 50 տարի կարելի էր տալ նրա հասակին, նայելով լայն և կոկ ածիլած երեսի թարմությանը և գեր եզան հաստ կզակի (թափանի հաստ մասերը) նման երեք ծալք իրար վերա կիտված կզակին. միայն ջինջ սպիտակ գլուխը, պաշտոնական նշանակը ճակատին փայլող գլխարկի տակից, 70 տարեկան ալևորի պատկառելի դեմք էր ընծայում նրան։

Ահա ամեն կողմից գլխարկներ բարձրացան, փողոցում քարերի վերա շարվածները բոլորը ոտքի կանգնեցան, մինչև մեր ձիավորը — Բալասան աղեն հասարակության ողջունին կիսապաշտոնական ժպիտով, առանց մի բառ արտասանելու ծռեց գլուխն և առաջ անցավ։

Երկար ժամանակ բազմությունը ոտքի վերա էր. բավական միջոց մի շշունջ չէր լսվում քանի֊մի րոպե սրանից առաջ հարայհրոցը երկինք հասցրած ամբոխի միջից։

Վաղուց Բալասան աղեն թեքվել էր դեպի նեղ խոտորափողոցը, կամ կարելի է արդեն իջել, հանգստանում էր յուր օթևանում, բայց ժողովուրդը ոտքի վերա սառած մնացել էր՝ բերանները կիսաբաց և երեսները թեքված դեպի ձիավորի անցկացած կողմը։

Օտարը կկարծեր, թե գյուղը առասպելական կախարդի անեծքին է ենթարկվել, կամ մի չար հրեշտակ է երևացել ու մարդկանց դարձրել անխոս արձաններ։ Ինչպես ասած է՝ աղոթած էշ էին դառել։

Հակառակ կողմից երևեցավ եվրոպական հին վերարկուն ծածկած մի միջահասակ մարդ։

Նա զարմացավ ամբոխի շփոթ դրության վերա։ Նա կամենում էր հարցնել մի բան, բայց կանգնողներից մինը հազիվ լսելի ձայնով ասաց.

— Գնա՛, Խուդո՛, գնա՛, Բալասան աղեն եկավ։

— Մեր աղե՞ն,— բացականչեց Խուդոն,— վաղո՞ւց։

Խուդոն էլ պատասխանի չսպասեց. նա լեղապատառ վազեց ետևից՝ ինչպես տիրոջը կորցրած շուն, որ հոտը կառնի ու առանց աջ ու ձախ նայելու մին կվազի։

— Թո՛ւ...— գլուխը թափ տվեց մինը Խուդոյի քամակից և նստեց։

— Աշխարհքս էդ չարխի վրա ա պտտվում,— պատասխանեց մի ուրիշը թքանք արձակողին և էլի նստեց։

Ամբոխը կամաց֊կամաց յուր նախկին դիրքն ստացավ, բայց էլ առաջվան աղաղակը չկար։

— Տեսնես ընչի՞ ա եկել,— խոսեց մինը։

— Ո՞նց թե տեսնես. տեսնելու ի՞նչ կա, հայլու պես պարզ ա։

— Ախար երեկ֊մեկել օրը չէ՞ր էստեղ, զատկից հետո չէ՞ր, որ եկավ զատիկը գեղի պնչերիցը հանեց, շատերի ձեռը ծոցումը թողեց. տարենը հինգ հետ հո չե՞ն գալ։

— Մենակ մենք հո չենք, եկած կլինի մոտիկ գեղը, մի քանիսի տունը քանդած, բանը պրծած, հիմի եկել ա իր նոր մլքերին մի գլուխ քաշի։

— Տո չէ՛, ախպեր, չէ՛, մարդը գործ ունի, եկել ա. խելքներդ ջլիս կարճ ա. ո՞նց չեք հասկանում. դրա գալուց առաջ ի՞նչ գոռգոռոց էր։

— Դե՛ գլավնի փոխելու վրա էինք խոսում, բայց դրան ի՞նչ։

— Բաս քամակիցը վազող թազի՞ն։

— Վա՛յ գլխիս, չըլնի՞ ուզում ա գլավնի էլ շինիլ. սուդիա շինեց՝ շատ խեր տեսա՞նք, իստակ երեխանց տակի փալասն էլ դուրս կքաշի։

— Ցե՛ց ա, որ մտել ա մեր ջանը։

— Ցեցը նա չի, ցեցը նրա ոտքերը լիզողներն են. ա՛յ, մինը դա, որ քամակիցը վազեց, ինքը որ կա՝ ցեցերի ցեցն ա։

— Էլլիկ (համայնք) չե՞ք, հասարակություն չե՞ք, դրան մի՛ լսեք, գեղ կանգնի, գերան կկոտրի. գեղովի խոսքը մին արե՛ք, սև քցեցե՛ք, ձեր կուռն ո՞վ ա բռնում։

— Ի՞նչ հեշտացնում ես. թե մարդ կըլնես՝ ձեռդ սև ծակին մոտեցրո՛ւ, հացդ կերար, թոզդ երկինք կբարձրանա։

— Ա՛յ մարդիկ, խոսելու բան չունի՞ք, դուք տանտեր չե՞ք, ցավ ու հոգսներդ պրծել ա՞, ի՛նչ եք էգուցվան գալու բաների վրա գլուխ ցավացնում. ինչ Աստված կամեցել ա՝ կգա, ուրիշ բաներ խոսեցե՛ք,— ընդհատեց մի ծերունի ընդհանուր խոսակցությունը՝ նշանացի ցույց տալով անկյունում կուչ եկած մի նորահարս երիտասարդի վրա։

Նորից խուլ լռությունը տիրեց, խոսողների լեզուն բունը մտավ։

— Սա էստեղ չէր, որտեղի՞ց բուսնվեց,— փսփսացին իրարու և մեկ֊մեկ քաշվեցան։ Հեռացողը մի արհամարհական հայացքով արտահայտում էր յուր տհաճությունը դեպի երիտասարդն և գնում։

— Ո՜նց հալածակվեցին, ձեր հե՛րն անիծած,— փսփսաց մարդն և ամենքից հետո ինքն էլ քաշվեց։

Ը.
ՄԻ ԿԱՐԵՎՈՐ ՄԱՍՆԱԺՈՂՈՎ

Օ. գյուղի արևելյան ափումը, գյուղական տներից 200 քայլաչափ հեռու, ճանապարհից փոքր֊ինչ ծռանց, այսօր էլ անցորդի ուշադրությունը գրավում է հողե բարձր ցանկապատի ներսի կողմը եղած գեղեցիկ պարտեզն՝ յուր կենտրոնումը գլուխը հպարտ բարձրացրած փառավոր երկհարկանի շենքովը։

Ճոխ պալատը, համարձակ կարելի է այսպես կոչել, ներքուստ և արտաքուստ ոչինչ բանով նմանություն չունի գյուղական շինություններին. նրա առաջի պարտեզը միանգամայն զանազանվում է դրացի բնակիչների պարտեզներից և այգիներից։

Մի մեծ շատրվան՝ վճիտ ջրով լիքը, ծիծաղում է այցելուի երեսին և ծակում է յուր ձողաչափ բարձրությամբ շաղ տված ջրի հյուլեների փայլմունքով նայողի աչքերը, երբ արևի ճառագայթները հազար կտոր եղած՝ ամեն մի հյուլեն մի֊մի շողակնի են փոխում։

Ցանկապատի երկփեղկյա դարվազեն միշտ կողպ է. չի բացվում շաբաթներով նույնպես և դարվազի միջի դռնակը։

Եթե երբեմն֊երբեմն մի կռացած թիկունքով ծերունի, արխալըղի գուրչը հարյուր տեղից կարկատած, ամառները միշտ ոտաբոբիկ, իսկ ձմեռները մի ծակծկված տրեխ ոտներին՝ ներս ու դուրս չանի բահն ուսին դրած, կարելի է ասել, որ տունը միանգամայն անմարդաբնակ է։ Ծերունին միակ բնակիչն է իշխանական պալատի։

— Հը՛, Թաթո՛ս պապի, էսօր քեֆդ տեղն ա, աղեն եկել ա, լավ֊լավ կերակուրներ կուտես։

— Ջա՛ռը գնա ջհանդա՛մը, ոտը կոտրի, ըսկի չգա։

— Ընչի՞ ես ըտենց ասում, պապի՛, քո ախպերն ա, ուրախ չե՞ս, որ նրա նման աղա ախպեր ունիս։

— Ուրախ կըլնեի, որ էսօր շնսատակ ըլներ, իմ ձեռովս նաշը (դագաղը) բռնեի, տանեի թաղեի ու հետո, մի հոգի ենք տալացուկ Աստծուն, տայի ու պրծնեի։

Տարին մի քանի անգամ ծերունին երկու֊երեք օրով կհեռանար յուր կացարանից։

Այդ այն օրերն էին, որ մի մեծավոր երեք֊չորս սպասավորներով կգար, կիջներ դարվազի առաջին և ծառաներին կհրամայեր բաղխել դռնակը և դարվազեն բաց անել տալ։

Երևի ձիանց ոտնաձայնից արդեն ծերը ճանաչում էր եկող հյուրերին։

Նա էլ չէր սպասել տալիս դռան բաղխելուն, իսկույն դռնակը բաց էր անում, դարվազի կողպեքի բանալին շպրտում գետին ու ինքն առանց աջ ու ձախ նայելու՝ թողում, թոնթորալով հեռանում դեպի գյուղը։

Ահա այդ օրերումն էին, որ տունը կյանք էր առնում։

Վաղուց այդ տան տեղն ագարակ էր. ծերունի Թաթոսն այնտեղ ամեն տարի համեղ դութմեք և մեծ֊մեծ ձմերուկներ էր հասցնում. ագարակի գլխումը շինած մի հատիկ խրճիթումն էլ ինքն էր կենում։

Այժմ էլ այն խրճիթը կա պալատի քամակին։ Շատ աշխատեց Բալասան աղեն խրճիթն էլ քանդելու, բայց Թաթոսը ոչինչ բանով չհամաձայնեցավ։

— Ի՞նչ ես ուզում, ա՛յ գետինը մտնելու,— ասաց նա դեմ ու դեմ իր եղբորը՝ Բալասան աղին,— մեր հայրենական կայքից էս մի քյալավեն (ավերակ) է՞լ չես տալ ինձ. վե՛ր կալ, բոլորն ա՛չքդ կոխի, թող իմ մեյիդն (դիակը) էս ծածկի տակիցը դուրս գա, վերջը էս է՛լ քեզանով Սև ծովը, ես հո հետս չե՞մ տանելու էն աշխարհը. մեր չորս ախպորից էլ ո՞վ մնաց. ես էս ա մի ոտս գերեզմանումն ա. դու ես մնացել, մին էլ հեռու ջհանդամներումը կորած պստիկ լակոտը՝ մորդ սիրեկան տղեն, որ էգուց֊էլօր, ես գիտեմ, նա էլ քեզանից ավելի օձի կծածը պտի դուս գա, կամ քո խաչովը պտի խաչվի խեղճ Վրթոյի պես, որ գինովացրիր, բերանիցը թուղթ առար, թե իր բաժինը քեզ ա ծախել, ու տուն ու տղից զրկեցիր, դարդամահ էլավ, ժուռ ու մուռ նշանված մեռավ, նշանածն ուրիշին բաժին էլավ։ Ա՛յ մահի տարած, ասենք ես էի խորթ, հորից մին էինք, մորից՝ ջոկ, ջրատար Վրթոն հո քո մորի՞ցն էր, ի՞նչ կըլներ՝ երկու բաղից մնի կեսն էլ նա ուտեր։

Բալասան աղեն տեսավ, որ իր մեծ եղբայրը շատ պետք է փնթփնթա, ամենքի մոտ իրան միշտ պետք է դատապարտի, վճռեց չքանդել Թաթոսի տնակը՝ միայն մի պայմանով, որ նա յուր պարտիզին ու տներին հսկողություն անի ու պահպանի։

Թաթոսն էլ ուրախությամբ հանձն առավ, մանավանդ երբ Բալասան աղեն թույլ տվեց իրան պարտիզի մյուս ծայրին մի փոքրիկ տեղ յուր համար ագարակ անել։

Բալասան աղեն, հայտնի չէ, թե ի՛նչ նպատակով շինեց այս տունը. նա այդ արեց, երբ պատերազմը պրծավ։

Բալասան աղի կենսագրությունը քաջ գիտեցողներն այսպես են պատմում նրա անցյալը։

Նրա հայր քաչալ Մեսրոբը շատ չքավոր է լինում։ Նա մտնում է Երևանում մի մեծավորի այգեպան և միաժամանակ այգու մեջ շինած ջրաղացին ջրաղացպան։ Կերևի՝ խելացի մարդ է լինում, որ չորս֊հինգ տարուց հետո Օ. գյուղումը գնեց երկու այգի և մի ագարակատեղ, որոնց մասին վերը հիշեցինք։

Մեծավորը մի օր տեսել է ջրաղացումը փոքրիկ Բալոյին, հավանել է նրա գեղեցկությունը և վերցրել է յուր առաջին փոքրավոր։

Ինչպես է լինում, աղեն դրան ղրկում է Մոսկով՝ կարդալու։ Նա մի քանի տարի մնում է այնտեղ, անշնորհք է լինում, բան չի սովորում, կիսատ վերադառնում է և մտնում մի դիվանատուն որպես գրագիր։ Երկու տարուց հետո, նրա գլխումն ով է փչում, Վարշավ է գնում, էնտեղ ձիավոր է գրվում, էնտեղ չին է առնում և ետ գալիս։ Բախտը նրան հաջողում է, լավ֊լավ պաշտոններ է ճարում, իր մեծավորների աչքն է մտնում, վերջը պատերազմի տարին, ինչպես է լինում, դրա ձեռքը մի տեղից մի գումար է ընկնում և դրանով դնում է յուր հարստության սկիզբը։ Ասում են, որ դրան է հանձնված եղել պատերազմից վնասվածներին մատակարարելիք նպաստը. ամենքին լիուլի բաշխելուց հետո իր գլուխն էլ չի մոռացել։ Մեղր ծախողը մատը կլպստի։

Ոմանք էլ պատմում են, թե մինչև վերոհիշյալ գումարը Բալասան աղեն փող էր շինել։ Նա միշտ կատարել է յուր ծառայության մեջ նշանավոր պաշտոններ։ Նույնիսկ յուր պաշտոնակիցները հաճախ ծրարներում դրած դրամական նվերներ են ուղարկել նրան, մի տեսակ բարեկամական կապ պահելու յուրյանց ազդեցիկ ընկերի հետ։ Մի հիմարը միայն չի ուզեցել ճանաչել Բալասան աղայի առավելությունը. վերջը շատ էլ զղջացել է, գլխին վայ է տվել, բայց շատ ուշ. այսօր քաղցած փորով, պալտոյի բամբակները կախկախոտված՝ քարշ է գալիս գինետների առաջին, երեխայքն էլ թափառաշրջիկ մուրացկաններ են դարձել։

Ամենից խելոք վարվել է մի գործավարի օգնական։ Դիվանատան ատենադպիրը հիվանդ է լինում, նրա տկարությունը երկարատև բնավորություն է ունենում, բժիշկները նրա վերջը մահ են գուշակում. մինչ ամենքն ատամները սրած սպասում էին և կողմնակի կերպով էլ աշխատում էին, թե ե՞րբ պետք է մեռնի ատենադպիրը, որ ձեռք բերեն բարձր պաշտոնը, մեր գործավարի օգնականը լուռ ու մունջ գնում է նոտարիուսի մոտ և այսպիսի մի մուրհակ վավերացնել տալիս, իբր թե ինքը պարտ է Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովին հինգ հարյուր մանեթ՝ երեք ամիս ժամանակով, մեջն էլ գրավական է նշանակում յուր այգին։

Նրա բախտից ատենադպիրը մեռնում է նույն օրը, երբ լրանում է ժամանակամիջոցը։

Դնում է նա մուրհակը ծրարի մեջ մի ուրիշ թղթի հետ, թե ըստ որում չունիմ միջոց վճարելու, ինքնահոժար փոխարենը պատրաստ եմ ձեռք քաշել այգուցս։ Իհարկե, մի փոքրիկ տոմսակով Բալասան աղայի հովանավորությունն է խնդրում։

Հինգ օր չի անցնում, գործավարի օգնականը, որ միևնույն է թե մի գրագիր, ստանում է ատենադպրություն։

Այսօր խելացի պարոնը և՛ լավ հաց ունի, և՛ բարձր պաշտոն. շատ մոտ բարեկամ է մեր Բալասան աղին և օրհնում է Մելնիկովի կյանքը։

Մենք մոռացանք ասել, որ Բալասան աղայի անունը քաղաքավարի լեզվով Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկով է։ Բավական մեծ վիճաբանության առիթ է տվել նրա անվանափոխությունը. մի մասնաժողով է կազմվել դրա մասին. Բալասան կամ գյուղական կոչումով Բալո՝ Վալոդի խոսքին մոտ է եղել. ինչպես հայտնի է՝ Վալոդին Վլադիմիր բառի փաղաքշական կրճատումն է. այդ հեշտ են գտել. դժվարություն չեն կրել և ազգանուն որոշելու ժամանակ. նրա հայրը ջրաղացպան էր և այգեպան. մասնաժողովի անդամներից մինը ցանկացել է բարդ ազգանուն կազմել Սադովնիկով֊Մելնիկով կոչումով, բայց մեծամասնությունը հակվել է առավելություն տալ հոր ջրաղացպանությանը, մանավանդ որ կարճ և քաղցր է «Մելնիկով» խոսքը։ Ինքը Բալասան աղեն էլ շատ է սիրել այդ բառը։ Մեծ տարակուսություն է առաջ եկել Մեսրովբ բառը փոխելիս՝ Մոյսեյ, Մինայ, Մեդվեդ, Միտրոֆան, Միֆոդի և ուրիշ շատ Մ տառով անուններ շարել են, երբ տեսել են, որ ոչ մինը չի սազում, ընտրում են Ն֊ով Նեստոր անունը։ Մեկը միայն հակառակել է, ասելով՝ թե Նեստորը վիրավորական է, նա եկեղեցու հակառակ հերձվածող է եղել, բայց ինքը Բալասան աղեն ասել է, որ եկեղեցուն նշանակություն չպետք է տալ, Նեստորը խելոք մարդ է եղել և այդ իր համար սիրելի է, ուստի և վճիռ են կայացրել Բալասան աղին մեծաբանել Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկով պատվանունով։ Յուր ցանկության համաձայն՝ այսպես էլ կոչված է նա յուր ծառայության ցուցակի մեջ։

Թ.
ԳՅՈՒՂԵՐՆ ԷԼ ԵՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐՎԵԼ

Երեկո է. վերոհիշյալ պալատի վերնահարկի պատուհանները լուսավորված են. վերնահարկումը ոչ ոք չկա, մի փոքրիկ սենեկում միայն մահճակալի վերա, խալաթը հագին, նստած է ճաղատ ճակատը բաց մեկը. նա քրքրում է սեղանի վրա դրված պայուսակը։ Նա հանեց մի կապոց մուրհակներ և սկսեց մի առ մի թերթել։

— Այս մե՛կ. սա մեզ շատ հարկավոր է, ատամնավոր կծան շուն է, պետքէ ժանիքը փշրտել, ժամանակն էլ լրացել է։

Նա ետ դարսեց մուրհակը։

— Այս երկո՛ւ,— ձեռք առավ նա մի ուրիշ թուղթ.— սա ծակերում հաչացող է, կծել չի կարող։ Այս երե՛ք. հերիք է սրան տոկոսից մի չնչին բան կոտրել, և ահա յուր հարազատ եղբոր տակը կփորի։ Այս չո՛րս, հի՛նգ, վե՛ց, յո՛թը,— շուտ֊շուտ մուրհակների տերերի անունները կարդալով, ինքնագոհ ժպիտն երեսին մի կողմն էր ետ դնում նա,— սրանք բոլորն էլ իմ գործիս ու նպատակներիս կգան, բավական է միայն իմ կողմից մի թեթև հրաման։ Է՛հ, ի՞նչ եմ երկարացնում,— նորից խառնեց նա մուրհակների ծալքը,— ողջ գյուղն իմ ստրուկն է, և դեռ երկմտում եմ։ Դեռ մի դրամագլուխը հաշվեմ, տեսնենք որքա՞ն կլինի,— ասաց նա և համրիչը վերցրեց, մեկ֊մեկ քցեց։

— 55.000 մանեթ, օ՛հ,— բարձրաձայն կանչեց նա,— էս գլուխը, իսկ եթե տոկոսը, տոկոսի տոկոսը վրան գալու լինինք, ո՞ւր կերթա, 70.000֊ից կանցնի... Ո՞վ է,— ձայն տվեց Բալասան աղեն դրսի սենեկի հազոցին։

— Ե՛ս եմ, աղա ջան։

— Դու ե՞ս, Խուդո, նե՛րս արի։

Խուդոն խոնարհ գլուխ իջեցրեց, ձեռքերը սրտին խաչած կանգնեց։

Մեզ անծանոթ չէ Խուդոն. սա այն մի հատիկ գյուղացին էր, որ մեջ մտավ Մելիք֊Բադալի աճրդի ժամանակ և էլի շուտ փախավ. մենք չենք նկարագրիլ սրան. շատ չի քաշիլ՝ ինքն իրան գլուխը ցույց կտա. այսքանը միայն իմանանք, որ Բալասան աղայի ընդհանուր կառավարիչն էր Օ. գյուղում և առաջին հավատարիմը։

— Ի՞նչ եղան,— հարցրեց աղան։

— Մի երկուսն եկել են, գլխիդ ղուրբան, բայց մնացողները հենց իմանաս փախս են տալիս. Մելիք֊Բադալը, սաքի թե, գլխացավ ա բռնել, տեղն ա մտել քնել. ոնց որ տեսնում եմ՝ աղվեսասատկ ա տվել. մինը հանդն ա գնացել, մեկելը ջուր ա ջրում, Ղազարն էլ ասում էր, թե թուրքերը նախրիցը մեր կովը քշել տարել են, մաշադի Նասիր֊Բեգին երեք մանեթ եմ խոստացել, գնացել ա տեղն արել, գնում ենք ետ բերելու. իմ կարճ խելքովն ամենքն էլ մհանեք են սարքած, դրանք պտի հավաքված ըլնին Մելիք֊Բադալի տունը, դուռը ծածկած՝ Արտոյի համար քար հավաքելու պատրաստությունումն ըլնին, չեն ուզում գալ։

— Տո՛, գի՞ժ ես, ի՛նչ է, անգե՛տ հայվան, ձողու պես բարձրացել ես, տարին տասներկու ամիս զորությունս տեսնում ես, գիտես, որ թրիս երկու կողմն էլ կտրում է ու էլի դուրս ես տալիս, թե չեն ուզում գալ. ի՞նչ կհամարձակվեն, թող մի չգան՝ տեսնեն։

— Աղա՛ ջան, որ Արտոյի քարը դուս գա, ի՞նչ կանենք, էդ թղթերի կեսը ջուր կդառնա։— Խուդոն գլխով ցույց տվեց սեղանի վրա դիզված մուրհակները։— Համա, դու ինձ գլավնի շինի, տես ո՛նց եմ տարին չբոլորած շղշղկան մանեթներն առաջիդ կիտում. տես հինգ, տասը մանեթով ո՛նց եմ քեզ հազարներ աժող բաղերի ու մնին հարիր արդում (արդյունք) տվող հողերի տեր շինում. հո՛ գիտես, որ ձեռիցս կգա։

— Դե՛, ձայնդ քեզ քաշի՛ր, կո՛վ, դու էլ կարծում ես, թե քո շնորհքն է, որ այսօր մարդամեջ ես խառնվել ճռպռտում ես. տո հիմա՛ր, ես որ Ավդալովին չխնդրեի, քեզ ձիավոր չգրել տայի, վերջը զեմսկի ստրաժի ուրյադնիկ չանել տայի, քեզ ո՞վ շան տեղ կգցեր. տո՛, ասում են՝ ձի թիմարելու շնորհք էլ չես ունեցել, տասն անգամ ուրյադնիկդ գանգատվել է Ավդալովին, թե ձեռքիցդ ոչինչ շնորհք չի դուս գալիս, բայց նա հրամայել է իմ խաթեր պահել։ Տո՛, եթե ես ամեն բանում քեզ չհովանավորեի, հացի տեր չանեի, դու հիմի՞ որտեղ կլինեիր, քեզ ո՞վ սուդիա կշիներ։ Կորի՛ աչքիցս, հիմա՛ր ապերախտ, լույսը չբացված՝ իմ փողերս բե՛ր, որ հինգ տարի է՝ առանց շահի վրադ տնքում է. ես կարող եմ առանց քեզ իմ պարտքերս հավաքել. բավական է, որ Արտոյին կանչել տամ, երես տամ, դռանս շունը կդառնա, իսկ եթե էգուց մլքերդ ծախել տամ, փողս վերցնեմ, դու քաղցածությունից ճաշին կքնես։

Խուդոն տեղն ու տեղը չոքեց։

— Ես գլուխս քարովը տվի, ոտներիդ մեռնիմ, քո մի բալի գլխովը պտիտ տուր ինձ ու աչքդ վրիցս մի՛ հեռացնիլ. ես քեզ բարկացնելու մտքով չասեցի. խոսք էր, լեզվիս տակից փախավ։ Ողջ գեղն ու մհալն ա վկա, որ ես, իմ կնիկը, իմ երեխեքը, տունս, տեղս քո ծոխանքաջրովն (աման լվացած ջուր) ենք ապրում, քո թիկունքովն ենք մարդամիջի մարդ, թե չէ ես ո՞վ, Խուդո բեգն ո՞վ։

— Հո հիմի հասկանո՞ւմ ես։

— Ջանս էլ չի դուս գալի՞ս, ինձ ոչով գզիր չէր շինիլ, որ թե սուդիա ու էգուց՝ գլավնի։

— Ադա՛, ա՛յ գլխամեռ, իրա՛վ, ինչպե՞ս ես դատավորություն անում. ախար դու գիր չգիտես,— ժպիտն երեսն առած՝ քաղցրացավ աղան։

— Տո՛, գլխիդ, արևիդ մատաղ, ո՞վ ա բան հասկանում, որ ես հասկանամ. սարքի, հոգի ունիմ տալացուկ, տեղն եկած վախտը մարդ պտի ճշմարիտն ասի. մեր էս ողջ մհալումը նոր օրենքները հասկացող գլավնի միայն Արտոն էր, որ կար, որ վեց ամսից զզվացրինք՝ թռցրինք, թե չէ ի՞նչ դատաստան, ի՞նչ կարգ ու կանոն, մենակ պիսըլն (գրագիր) ա խզմզում ու սուդիեքս էլ՝ ձեռք գիտեցողը ձեռք ա քաշում, ղալամ չիմացողի տեղակ էլ ետ ինքը պիսըլը գրում ա ու տակն ավելացնում, թե «գիր ոչ գիտենալով՝ խնդրանոք գրեցի և վկա եմ»։ Հենց էս դրսի ֆորմերն են, թե չէ էլ ետ վաղուցվան տանուտերությունն ա, դատաստանն օր առաջ տանուտերն իր քուրսու տակին ա տեսած ըլնում ու փողերը ջեբն ածում, մենք էլ մի դհիցն ենք մեզ համար ճանգում ու ծծում. նորը հնից ընդով ա ջոկ, որ առաջ ուտողը մին էր, հիմի՝ մի քանիսը։

— Էդ թո՛ղ, եկողներն ո՞վ են։

— Դարբնենց Մատոն ու Փոշմանենց Սարոն։

— Փողերը բերել ե՞ն։

— Դեռ, աղա ջա՛ն, փողի վրա խոսք մի՛ քցիլ։

— Հետո դրանց ձեռքներիցը բան գալիս է՞։

— Ո՞նց չէ, աղա ջա՛ն, մինն էսօր գլավնու կանդիտատ ա, մեկն էլ ամբարդար ու ըսպորշիկ՝ սաքի թե խարջ հավաքող, երկուսի դունչն էլ մեղրի միջին թաղված ա. մեր գլավնին Սարոյի հետ չէ՝ որ իր կանդիտատն ա, համա Մատոյի հետ մին են, ամբարի ցորենը քամուն են տվել պրծել, հավերի կուտ էլ չի մնացել. երկու շաբաթ ամեն գիշեր դուս էին տալի, էշակչու քարավանով ղրկում Երևանա բազարը, ծախում, վերջը մի գիշեր էլ տան ծածկը քանդեցին թափեցին ու ախտ (ակտ) գրեցին, թե ամբարը քանդվեց, ցորենը հողի հետ խառնվեց, խարջ հավաքելուս էլ խարջի չափ մասրաֆ (գյուղամիջի եղած ներքին ծախք) են քցում ու հավաքում, իրար հետ լափում. քանդե՛լ են գեղը, քանդե՛լ։

— Լա՛վ, լա՛վ, կանչի՛ր ներս գան։

— Հա՛, աղա ջա՛ն, լավ միտս եկավ, յախես ազատի՛ մեր լակոտի ձեռիցը։

— Ի՞նչ լակոտ, Խուդո՛։

— Իմ շան տղի՝ մեր երեխի, քեզ ծառա Կարոյի. գլուխս տանում ա, թե՝ Ալեքենց Բարսեղի աղջիկն ինձ համար ուզի։

— Տո՛ գետինը մտնես, ես էդ լսել եմ, դու էդ ի՞նչ գլուխդ քարովն ես տալիս, ուզում ես քեռուդ թոռն ուզիլ տղիդ. բաս դու Աստվածանից չե՞ս վախում, գլխիդ կրակ կթափի երկնքից։ Դու հիմի սուտ չե՞ս հաչում, թե Կարապետն է զոռ անում, հիմի քո միտքդ չէ՞ Բարսեղի կայքին տիրանալ, արի ուղիղն ասա՛։

— Քո ոտն իմ գլխիցը շատ գիտի, է՛ն ա հասկացել ես. մեր պապի ետ քցածը քանց Պետրոսենց Գալոն տանի ուտի, ուշունց տա, հազիր մենք ուտենք, օղորմի տա՛նք։

— Ադա՛, էդ ո՞ր ճանապարհովն ես ուզում անիլ։

— Քո սայովն (օգնությամբ), իմ գլխի տե՛ր ու տիրական ջան։

— Ա՛յ անհոգի, մի տես ինչքա՛ն չհաս է, մեջն արյուն է խաղում։

— Է՛հ, աղա ջա՛ն, քո ձեռին չի՞, արյունն էլ կցամաքացնես, չհասն էլ հաս կանես։

— Քանի՞ պորտն է։

— Պորտի ու փորի հետ ի՞նչ բան ունիս, աղա ջա՛ն, սուտ չկա՝ հալալ քեռուս թոռն ա, որ ուզում եմ իմ Կարոյին։

— Աղջիկը շա՞տ է սիրուն, որ տղեդ գժվել է վերան։

— Քո մեղաց պարտական ըլիմ, թե աչքս աչքին առած ըլնի, կամ Կարոյի մտքովն անց կացած ըլնի. մլքերի համար եմ ուզում։

— Ասում են՝ աչքի մեկը կույր է, տնաքա՛նդ,— հեգնեց Բալասան աղան։

— Տո՛, թող քաչալ էլ ըլնի, գլխի՛դ մեռնիմ, իր բաղերի թփերիցը կքաղենք, գլուխը կծածկենք, իր հավողի պտղները աչքը կդնենք, պիպիկ (բիբ) կշինենք. երեք էնպես բաղ ունի, մի քանի էն տեսակ բարելի հողեր ունի, որ օխտը ձեռնանի ախպոր պես ամեն վախտ նեղությունիդ կհասնեն։

— Ա՛յ գետինը մտած, ախար Գալ֊ափունի տղեն մեղք ա, ասում են՝ երկու տարի ա իրար սիրել են, ասում են՝ հաստատ խոսք են տվել֊առել, էգուց, էլօր նշան պետք է դնեն։

— Է՛հ, աղա ջա՛ն, էն վաղ էր, որ նշանն ու հաստատ խոսքն անց էր կենում, հիմի պսակված կնիկն էլ, ասում են, մարդին չի հավանում՝ թողում ա գնում ուրիշի կողքը տաքացնում. հիմի, ասում են, աշխարհքը լուսավորվել ա, գեղերն ընչի՞ չպտի լուսավորվեն։

— Բաս մեղք չի՞։

— Մեղքն ու վարձքը ձեր չինովնիկներիցն ու գիտուններիցը հարցրո՛ւ. ասում են հիմա էս ա դուս գնում. տեսար մնի կնկա աչքումն եղ կա՝ ուժումդ կա, գլխին բամբաչի՛, ձեռիցը խլի՛։

— Է՜, շատ լավ, ասենք թե հոգիներս մի քիչ ժամանակ սևենք, բանը գլուխ բերենք, ես ընչո՞վ պետք է հոգուս ճանապարհը մաքրեմ, չէ՞ որ այս մեղքը քավել կուզի, ժամ֊պատարագի խաչհամբույր է պետք, որտեղի՞ց։

— Քո գագաթը ողջ կենա, քիչ կա՞, տեսնո՞ւմ ես պստի Մասիսը։

Խուդոն ժպտալով, աչքով ցույց տվեց մուրհակի կույտը։

— Ա՛յ անպիտան, ադա՛, դու բոլորովին մուֆթախոռ (ձրիակեր) ես եղել, դեռ տանուտեր չես դառել, աչքդ ուրիշի դռանն է։

— Ընչի՞, քեզ մատաղ, երեք տարի ա սուդիա չե՞մ։

— Ուրեմն շատ կաշառք ես կերել։

— Քո գլխովն եմ երդում ուտում, անհատնում աղբյուր ա, որ լիուլի խմում ենք ու քեզ կյանք ու արև խնդրում։

— Չէ՛, Խուդո՛, չէ՛,— լուրջ դեմք առավ Բալասան աղեն,— շատ դժվար գործ է այդ, մինչև գործակալին ու վանքումը բան կհասկացնեմ, մինչև ճանապարհը կգտնենք, հոգեհան կլինենք, իհարկե մեջտեղը փող կխաղա, առանց դրան չի լինիլ, այդ ամենն յուր կարգին դու կքաշես. բայց պետք է ինձ հաստատ խոսք տաս, որ պսակվելուց հետո Բարսեղի վերի բաղն ինձ տաս։

— Ողջ տուն ու տեղս քոնն ա, աղա ջա՛ն, բայց ես Բարսեղին ո՞նց խոսք հասկացնեմ. նա քանի կենդանի ա, մեզ մի չոփ չի տալ, որ աչքներս կոխենք։

— Դու էսօրվանից ինձ խոսք տո՛ւր, մնացածն իմ վզին։

Ինչպես երևում է՝ Խուդոյին շատ հաճո չեղավ յուր պաշտպանի առաջարկությունը. նա հաստատ գիտեր, որ Բալասան աղան այս անգամ կատակ չի անում. այն էլ իրան քաջ հայտնի էր, որ աղայի համար դժվար չէր ամեն ճանապարհ հարթել. խեղճն ստիպվեց ծործորակը քորելով կամաց քրթմնջյունով արտասանել.

— Քո ցավը տանի, աղա ջա՛ն, էնքան ըլի դու բանը գլուխ բերես, Կարոյիս գլուխը մեղրի պուլկումը թաղես, էն մի բաղն էլ քո գառը բալուկին՝ պստիկ աղին. Չալաբու հավողն ա, դու էլ կեր, մենք է՛լ։

— Որ այդպես է, գնա ներս բե՛ր այն պարոններին։

Ժ.
ՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑ ՅՈՒՐՅԱՆՑ ԽՈՆԱՐՀ ԵՂԵՆ ՀՈՒՅԺ

Վսեմ քայլվածքով, ձեռքերը խալաթի գրպանը դրած՝ չափում էր Բալասան աղան սենեկի հատակը, երբ դուռը բացվեց և Խուդոյի առաջնորդությամբ շարվեցին յուր առաջին երեք հոգի և բարի գալուստ մաղթեցին նրան։

— Օհո՛, դու է՞լ, սուդիա Դավի՛թ, մեր Խուդոն քեզ համար բան չասա՞ց։

— Ես նոր եկա, աղա ջա՛ն։

— Էլ ի՞նչ փորացավանք ունիս։

— Դեռ սրանց հրամանք արա՛, հետո կխոսենք։

— Սրանց ի՞նչ ունիմ ասելու, ես չեմ կանչել. մեր Խուդոն եկավ ասեց, որ ուզում են ինձ տեսնել։ Իհարկե պետք է գային, իրանք իրանց պարտականությունը գիտեն. Մատոյի պարտքի ժամանակը մի շաբաթ է՝ լրացել է, Սարոյինն էլ երկու օր կա. շնորհակալ եմ, գիտեն, որ ինձ փող է հարկավոր, բերել են. սպասեք մուրհակը հանեմ։

Աղան ձեռքը ծոցը տարավ և մի քանի թղթեր հանելով՝ սկսեց քրքրել։

— Նեղություն մի՛ քաշիլ, աղա ջա՛ն,— միաբերան խոսքը դուրս թռավ երկուսի լեզվի տակից.— մենք պատրաստությունով չենք եկել, սուդիա Խուդոն մեզ կանչեց։

— Թե չէ գալու չէի՞ք։

— Պետք ա ժամանակ տաս, աղա՛ ջան, թուղթը նորենք։

— Բերան չբաց անեք, Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում, մինչև վիզս թաղված եմ։

— Խնդրում ենք կենտ երկու ամիս, բամբակը գնումն ա՝ չանաքենք, չղրխենք մաշինումը, ծախենք, մեր հոգու պարտքը տանք։

— Մի օր չեմ կարող համբերիլ, պետք է, Նեսկոյիս արևն եմ ասում, տանը հաց չկա, երեխա ծախելու տարի ա։

— Կարասները գինով լիքն են, քնջիթը դային֊խանումն (շիրբախտի ձիթհանքումն) ընկած ա, հերթ չկա, խալվարներով չալթուկին էլ տեղ չկա, բայց որ ոչ հանած ա և ոչ գին ա գնում, ժամանակ տո՛ւր կիսագնի ջուրը չլցնենք։

— Մարդ եք, հասկացե՛ք, գրպանումս մսխելու կոպեկ չկա, ռոճկիս արտն է՛ն գլխիցն եմ հնձել, կնկանս շոր չունի, ինձ փող է հարկավոր, էգուց ևեթ, դրա համար եմ բանից, գործից ավարա եղել, եկել. ես հո ձեզ պես անգործ մարդ չեմ, մի օր եթե ղուլլուղի գործն ետ թողամ, տնով֊տեղով սիբիրական կըլնիմ։

— Ի՜նչ անգործ մարդիկ ես գտել, աղա՛,— ասաց տանուտերի կանդիդատ Սարոն,— գարունքը գալիս ա՝ մատներիս միսն ուտում ենք, գիշեր֊ցերեկ տնորդովի շան նման տանջվում ենք, հետն էլ գեղամիջին հասարակությունի ցավն ենք քաշում, խախալի (ցորենի մաղի) գլուխը մի բան չենք քցում, էլի՛ երեխեքը տկլոր, էլի՛ մի կտոր ցամաք հացի կարոտ. դե՛, ո՞ւր ա գնում մեր աշխատանքը, իհարկե քո հրամանոց քիսեն ա մտնում. գլուխս քարովը տվի, ասացի իմ պապի արհեստը թողամ, սովդաքյարություն անեմ, եկա քեզանից 150 մանեթ վեր կալա. էս ա հինգ տարի ա, հինգ էնքան տվել եմ, դեռ 500 մանեթ էլ կա։ Էլ ի՞նչ ես ուզում, աղա ջա՛ն. խալխը գնում են, բաղ են տնկում, հողագործությունի մեջ կյանք ու արև են մաշում, տավար, ոչխար են պահում, արևի տակին, սարերի թմբին գող ու ավազակի, գել ու գազանի հետ են կռվում, թե ինչ ա՝ մի կտոր ցամաք հաց գտնեն իրանց երեխեքանց համար. դու քո հրամանքդ ամառը յայլաղների (ամառանոցների) հովերումը, ձմեռը գռգռան (բորբոքված) բուխարու կողքին՝ կակուղ բարձի վրա թինկն ես տալիս, էլ գեղըցու վրա միտք էլ չես ցավացնում, հիմի էլ եկել ես, երկու ոտներս մի մաշիկ դնում (ստիպում), բողազներիս չոքել ես, թե տվե՛ք. հե՛ր օրհնած, մեզանից էլ լավ կթի կովե՞ր. ոչխար չենք, բաս ի՞նչ Աստծու կրակ ենք, բուրդներս խուզի՛, մլքիդ եկամուտը անքրտնիլ, անհնձիլ տուն ածա՛, պատրաստ բրդած կերակրի գլխին նստի՛ ու Աստծուն փառք տո՛ւր։

— Դե՛, անպիտա՛ն փուչ,— հանկարծ կրակ կտրվեց աղան և ինչպես թնդանոթի պայթյուն՝ տունը լցրեց յուր խրոխտ ձայնով.— ո՞ւմ գլխին ես գայլի ավետարաններ կարդում, ո՞ւմ հետ ես կաստամանին քցել (խոսակցել), քաղցր զրույցներ ու կծու հանդիմանություններ անում. мужик ты этакий! Նո՞ր ես իմանում, որ տասնապատիկը կստանամ, քեզ համա՞ր եմ դառը քրտինք թափել. քամակիցդ վառած մեղրամոմե՞ր ուղարկեցի, եկա ո՞տքդ, խնդրեցի, որ գաս ինձանից փո՞ղ տանես. հենց գիտեիր, թե փողը ցանա՞ծ է. դու ժամանակին բերիր պարտքդ տվիր՝ ես չվերցրի՞։ Կորի՛ այս րոպեին, իմ փողերս բե՛ր, թե չէ էգուց վիզդ պարան կքցեմ, սուդի դուռը քաշ կտամ. շո՛ւտ, ասում եմ։

— Բաշխի՛, աղա ջա՛ն, հանաք էի անում. ես չասեցի, որ նեղանաս։

— Ձա՛յնդ, անտաշ անպիտա՛ն, ո՞ւմ հետ ես հանաք անում, ես քո հանաքաընկե՞րն եմ, չափդ ճանաչի՛ր, տես ո՛ւմ հետ ես խոսում, մուժի՛կ գյուղացի, սկատինա՛, անասո՛ւն. չորացի՛ առաջիս, ուղիղ կանգնի՛ր, սմիրնո՛, պոդլե՛ց, սվինյա՛, բերդումը կփտացնեմ քեզ, դու չինովնիկի հետ հանաքներ ես անում, հա՞, երես տվի՝ աստառ է՞լ ուզեցիր։

— Գլուխը քա՛րը տվեց, գլխիդ մեռնեմ,— մեջ մտավ սուդիա Դավիթը։

— Մեր գլավնու կանդիդատ Սարոն լավ մարդ ա, աղա ջա՛ն, ների՛ր, դա միշտ իր գլուխը քեզ համար ետ դրած ունի,— առաջ եկավ Խուդոն։— Ինքը մի քիչ հանաքչի ա. մեզ որ ասում ա՝ ծիծաղում ենք, հենց իմանում ա, թե ամենքին էլ մի գազով կչափեն. դե՛, էշ գեղըցի ա, ի՞նչ ա իմանում, թե մուժիկն ո՞վ ա, չինովնիկն ո՛վ։

— Չոքի՛, Սարո՛, չոքի՛ ոտը պաչի՛ր,— կուռը բռնեց ու կռացրեց Դավիթը.— մեր աղեն ա, թող իր քաղցր բալին (երեխա) բաշխի։

Խեղճ Սարոն ծնկների վրա եկավ և լուռ գլուխը ծռել էր։

— Հետո, փողերս ե՞րբ պետք է տաս։

— Մի երկու ամսից, աղա ջա՛ն, կվերջացնեմ։

— Տո՛, վեր կա՛ց, ա՛յ տխմար,— նորից քաղցրացավ Բալասան աղան.— դու որ քո անգետ գյուղացիությունովդ հանաք գիտես, բաս մեծավորներս չգիտե՞նք. տեսա՞ր՝ ոնց փորդ կատու քցեցի, չէ՞ որ ես էլ քեզ էի փորձում, հա՛, հա՛, հա՛. այ հիմար, քեզանից ո՞վ ա փող ուզում։

— Կատվին խաղ ա՝ մկանը մահ ա. լեղիս ջուր շինեցիր, գլխի՛դ մատաղ. ախար ես էլ զարմացա, էնպես բան չասեցի, որ սրտիդ դիպչի,— կմկմաց Սարոն։

— Դու էլ սրա պես, էլի՞, Մատո՛, թուղթը նորո՞ւմ ես։

— Հա՛, աղա ջա՛ն, ժամանակ տո՛ւր։

— Աչքի՛ս վրա, էգուց գնացե՛ք, երկուսդ էլ մուրհակներ գրել տվեք, «ըստ առաջին պահանջման», գլավնու փեչատը թեկուզ չլինի էլ, վնաս չունի, բայց դնել տվե՛ք. եթե գյուղումը վեքսիլի թուղթ չճարվի, ինձ մոտ կա, երեկ կոզնաչեյը տվեց՝ թե քեզ մոտ շատ եկողներ են լինում՝ ծախի՛ր, խազնին փող ա պետք։

— Մի՞թե խազնեն էլ կարիք ունի, աղա ջա՛ն,— հարցրեց Խուդոն։

— Տավա՛ր անասուն, թագավորի խազնին պրծնում կա՞, կոզնաչեյը մեզ՝ իր բարեկամներին տալիս է, որ ամեն մի թղթի գնից մի֊մի աբասի ավել առնենք, իր համար չայ֊շաքարի փող դուս գա. դե խազնումը որ ծախվի, նշանակած գնից ավել չի կարող առնել։

— Հա՜...

Բալասան աղեն պորտֆելը վերցրեց, հանեց ծալքերից մի կապ վեքսիլի թուղթ, ջոկեց երկուսը և տվեց Խուդոյին։

— Ահա՛, սրանց կտաս, թող գրել տան, նշանակած գներից էլ հինգ֊հինգ շահի ավելի կառնես, կբերես։

— Մի շահին էլ ճուտեր հանե՞ց, աղա ջա՛ն,— ծիծաղելով ասաց սուդիա Դավիթը։

— Ա՛յ անհասկացող, անունդ դրել ես դատավոր ու գլուխդ քարից պինդ է, բաս նեղություն չե՞մ քաշել, շալակել, հետս բերել. էն էլ իմ ոտքի վարձն է։

— Մեր գյուղի դուքանները լիքն են, աղա ջա՛ն, նրանք ամեն մի թղթից երկու շահի են ավել առնում։

— Դե՛ նրանք հասարակ դուքանչիք են, նրանց ծախսը քիչ է, հինգ կոպեկն էլ բավական է, բայց դու արի՛ ու մեր մեծավորներիս ծախսին դիմացի. Աստված վկա եմ ասում, մինուճար Նեսկոս մեռնի, թե խոսքումս ստություն կա. հայ եք՝ հավատացե՛ք, ծախսի ձեռքից գլուխ չենք թափում. գիտե՞ք ինչ թանկություն ա, երեխա ծախելու տարի ա, Նեսկոն մեռնի, թե սուտ է։

— Հեռի՛ քեզանից, աղա ջա՛ն, հավատում ենք, հո թուրք չե՞նք։

— Դե էլ հո բան չունի՞ք ասելու, գնացե՛ք, ըստ առաջին պահանջմանը չմոռանաք, հիմի նոր օրենք է դուրս եկել, էլ ժամանակ նշանակել չկա։

— Աղա ջա՛ն, թող երեք ամսով գոնե գրվի, վայ թե շատ նեղություն քաշենք։

— Ա՛յ տղեք, էլի քիչ մնաց բարկությունս բերում էիք. տո՛, ձեզանից ո՞վ է փող ուզում, պահեցե՛ք ինչքան ձեր սիրտը կուզի։

— Է՛, խնամի՛ Դավիթ, դո՞ւ ինչ ղուլլուղ. կամ աղդ կլինի պակաս, կամ մաղդ, էլի՛։

— Քեզ հայտնի ա, աղա ջա՛ն, որ ինը տարի ա ես սուդիի կանդիդատ եմ. ո՛ր սուդիեն դատարան չի գալիս, ինձ են քաշ տալիս նստացնում. աշխարհքը չնի ու մենծությունի տեր դառնան, ես մի մեդալի կտոր էլ ա չունիմ, բաս իմ պատվին ամոթ չի՞. ի՞նչ կըլնի խնամքդ բաց անես, ինձ համար մի մեդալ բերել տաս, ես էլ քաշ անեմ, շատ ա սիրտս ուզում։

— Հենց էդքա՞նը. օրն էգո՛ւց։

— Ղո՞րթ, աղա ջա՛ն։

— Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում։

— Վա՛յ, ես քո ոտքերին ղուրբան գնամ։

— Տո, վատը դո՛ւք եք, դո՛ւք, ա՛յ անաղուհաց քրդի շնե՛ր, ես միշտ ձեր քամակին մեծ Մասսի պես կանգնած եմ, բայց դուք չեք հասկանում. ձեզ լավ հայտնի է, որ էս ուեզդումը գեղ չկա, որ ինձ պարտ չըլնեն — Վաղարշապատ, Աշտարակ, Եղվարդ, Փարբի, Բիրական, Շարուր, Դարալագյազ — բոլորն իմ ճորտերս են. քաղաքումը բանկերն են ինձ պարտ. գիտե՞ք բանկն ինչ ա. բայց ի՞նչ ձեր հիմար խելքի բանն է, էդ թող, սուլթաններն ու խաներն են բռումս. դրանք ամենն իր կարգին, ես միայն իմ գյուղն եմ սիրում, ընչի՞ — որովհետև մարդիս համար իրանը միշտ քաղցր է, իմ պորտս էս գեղումն է կտրվել, իմ ծնած տեղն է, իմ հող ու ջուրն է, ինձ համար ձեր մի մազը ուրիշի գլխից բարձր է։ Ինչ ցավ ունիք՝ ասացե՛ք, իմ սիրտս կպատռվի, որ բաց աչքով տեսնեմ իմ գեղացու նեղությունն ու չօգնեմ, որտեղ նստում եմ՝ ձեր վերա եմ խոսում, մեր մեծավորների հետ ճաշի վրա ձեր կենացն եմ խմում։

— Աստված կյանքդ երկար անի, աղա ջա՛ն. իհարկե, որ մեր պարծանքն ես, համա մի խնդիր էլ ունիմ, աղա ջա՛ն,— շողոքորթ հաճոյախոսությամբ ասաց Դավիթը։

— Ասա՛, մի՛ վախիլ։

— Մի քիչ փող էլ ա պետք, մի 150 մանեթի ձեռ բռնի։

— Ա՛ռ վեքսիլի թուղթը, էգուց գրել տո՛ւր, բե՛ր։

— Տարով եմ ուզում, աղա ջա՛ն։

— Վնաս չունի, դու մի տարվա շահն էս գլխից հաշվի՛ր թումանին մի աբասով. գրիր ըստ առաջին պահանջման, մինչև տարին քեզանից փող ուզող չկա։

— Էն ա դուզ տարի գրենք, էլի՛։

— Չի կարելի, օրենքը թույլ չի տալիս։

— Էդ օրենքն ամենքի համար ա՞, աղա ջա՛ն։

— Ո՛չ, միայն մեծավորների պատիվն է այս։

— Քո կամքն ա։

— Նստեցե՛ք, տղե՛ք, կանգնած ոտքներդ սև ջուր վեր եկավ։

— Դե գնանք, աղա ջա՛ն, էլ քեզ ի՞նչ նեղություն տանք,— ասացին ամենքն և գլուխ իջեցրին։

— Ի՜նչ անշնորհք մարդիկ եք, ա՛յ մուժիկներ, վեց ամիս կա՝ գյուղը չեմ եկել, մեկդ չեք հարցնում. հիմի էլ եկաք, ձեր գործը հոգացիք ու ձեռաց գնում եք. նստեցե՛ք, քիչ զրույց տանք, ասուլիս անենք։ Ադա՛, Խուդո՛, էն շկաֆը բաց արա՛, արաղի բութիլը բե՛ր, էլի ես ձեզ պատվեմ, թե չէ ձեզանում քաղաքավարություն չկա։

Ամենքը նստեցան և մի֊մի կթղա օղիով օրհնեցին Բալասան աղայի կյանքը։

— Տե՛ս էդտեղ ի՛նչ միրգ կա, բե՛ր՝ թող բերանները քաղցրացանեն,— հրամայեց աղան, և Խուդոն մի քանի խնձոր առաջ բերեց։

— Բե՛ր, ա՛յ որդի, բե՛ր, մուժիկից շնորհքը վերացել է, բաղերի, բոստանների, չալթուկի, շիրբախտի, լավ մրգերի տերերն իրանք են, ես եմ դրանց համեցեք անում։ Ասենք՝ էս մեր Խուդոյի կինն էր ուղարկել, անփող է, բայց մեր տան վերջին չոփն էլ փողով է ներս գալիս. ոչ մի բարեկամ, ծանոթ, ազգական, գյուղացի, ընկեր միտք չարեց, թե տարվա յուր բերքի ժամանակ, քչից֊շատից, ինձ համար բաժին ուղարկի։ Ձեզանից ի՞նչ կպակասի, որ ամեն մեկդ իր ունեցած գինուց, արաղից, բրնձից, լավ ձավարացու սպիտակահատ ցորնից իմ բաժինը հանեք, նրանով հո քանդվիլ չե՞ք. աղքատ եք՝ հարստանալ չեք, հարուստ եք՝ աղքատանալ չեք։ Սո՞ւտ եմ ասում, տղե՛ք։

— Մեզ համար շատ ամոթ ա, աղա ջա՛ն, լավ ես հրամանք անում,— կրկին դեմքը ծռեց Դավիթը,— մեր աչքի վրա։

— Արաղը քո շլնքին, Մատո՛, ես եկող շաբաթ մեծ ճաշ ունիմ, մի մեծավոր ինձ դեպեշ է տվել, որ մի օր ճաշին ինձ մոտ պետք է լինի. երկու լիտր արաղ կերթա, էդ քո պարտքը լինի։ Մյուսներդ էլ ձեր մեջ հաշվեցե՛ք, թե էն օրվան տանձ ու խնձորը ո՞րդ եք բերում. մյուս բաներն էլ ուրիշների վզին կբարձենք։

— Քո ցավը տանի մի տիկ արաղն, աղա ջա՛ն. բայց աչքս էլ որ հանես, ճշմարիտը պետք ա ասեմ, մի՞տդ ա, հերու, որ քեզ համար երկու լիտր մեղր բերի՝ լսից սպիտակ։

— Հա՛, հոր հոգու չէր, չհասի համար էր։

— Ինչ կուզի ըլնի, մին ա. բանն էս ա, որ հրամանքդ բալկոնի վրա կանգնած էիր ու քո բարի աչքովդ տեսար, որ քո ծառեն աշխանեդ էլ չթողեց ինձ, բակի դռնից ետ դարձրեց։ Քեզ շիտակն ասեմ, աղա՛, սրտիս շատ դիպավ։

— Հետո ես բալկոնումը միայն էի ու քեզ վերև չկանչեցի՞, հետդ չխոսեցա՞։

— Չէ՛, մոտդ մի ուրիշ աղա էլ կար։

— Ես էլ հենց դրա համար չկանչեցի, է՛. բաս դու չգիտե՞ս, որ ինձ անպատվություն էր ուրիշ անծանոթ մեծավորի մոտ մուժիկի հետ կանգնել, մասլահաթներ անել։ Ի՛նչ անենք, թե ծանոթ բարեկամ ես. իմ հարազատ եղբայրն էլ որ գալիս է, էլի իմ սենյակը չի մտնում, նրա տեղը կուխնին է, որ կա։ Օղորմածիկ հերս էլ որ կենդանի լիներ, վերև չէի թողնիլ. ի՞նչ կասեին ինձ իմ ընկերները, ձեզ եմ հարցնում. չէի՞ն ասիլ, թե սա ի՞նչ մարդ է, որ իր հայրը սա է։ Ախա՛ր դուք չգիտեք, մի անգամ քիչ մնաց երկրիս մեջ թքանք էի դառնում. լուսահոգի մայրս մի ձմեռ յուր տունն այստեղ թողած, եկել է, թե ուզում եմ ձմեռը քեզ մոտ անցկացնել, մխից ձանձրացել եմ. ասում է՝ հազում եմ, ծերացել եմ, էլ չեմ կարող դիմանալ, որպես թե նրա պորտը ծխի միջին չի կտրվել։ Ինչևիցե, մի սենյակ հատկացրի իրեն, որ այնտեղ վեր ու նիստ անի մեր պառավ քոծի հետ, յուր համար ուտի, խմի, քնի, հանգստանա։ Դու մի ասիլ, դա խիստ նեղացել է, որ մեզ հետ սեղան չենք նստացնում, քոծի հետ ենք ճաշ տալիս։ Դե գյուղացի մուժիկի պառավ կին է, նրան ի՞նչ վայել էր գլխաբաց հասկացող հարսի հետ ձգվել։ Սա մտքումը խեթը պահում է։ Մեկ օր մեզ մոտ քսանից ավելի խանումներ են հավաքված, լոտո են խաղում, մյուս կողմումն էլ սեղանը սարքած է, քաղցրեղենները շարած, որ լոտոյից հետո վեր կենան, անուշ անեն։ Հենց լոտոյի տաք ժամանակը, հանկարծ իմ խայտառակչի մայրս, գլուխը փալասներով փաթաթած, ճղճղոտված շորով, բոբիկ ոտներին հին չստերը (մուճակները) ծլմփացնելով տուն է գալիս, բարի իրիկուն ասում ու մոտենում, կարգով բոլորին ձեռք տալիս։

— Ղոչա՛ղ քեռակին,— հավանեց Մատոն։

— Էլ ի՞նչ ղոչաղ, հյուրերի մեջ փսփսոցն ընկնում է, իրարու աչքով են անում և քթի տակ ծիծաղում։

— Նանի՛, որտեղացի՞ ես,— հարցնում է խանումներից մեկը։

— Հենց էստեղից եմ որ կամ,— ծանրագոգոթ սուրյոզնի ասում է մայրս,— ես ղադե՛ն (մատաղ), էս տան մեծն եմ, Բալոյիս մերն եմ, սա էլ իմ հարգևոր հարսն ա, դուք էլ իմ ազիզ աչքի լիս ղոնաղներն եք, համեցե՛ք, քաղցրեղեն անուշ արեք։

Հիմա դուք իմ խեղճ կնոջ դրությունը հարցրե՛ք, աչքերը սևանում է, քիչ է մնում՝ սիրտը թուլանա. բայց որ խելոք է, կարողանում է իրեն զսպել. էն կողմիցը զոքանչս վեր է կենում, թե՝ աղջկե՛ք, ղորթ է ասում խնամիս, հերիք է, ինչ խաղացիք, համեցե՛ք, միրգ անուշ արե՛ք։

Ամենքը վեր են կենում, լոտոն քանդվում է։

Երկու ամիս տներումն էլ ուրիշ խոսակցություն չկար, մենք էինք բերանների ծամոնը։

— Հալբա՛թ դու էլ ընդուր համար ետ ղրկեցիր օղորմածիկ մորդ, աղա ջա՛ն,— ասաց Մատոն.— լուսահոգին շատ էր տրտնջում՝ ջանս քանդեցի, սև օրով մեծացրի, բերանիս թիքեն կտրեցի, մարդ շինեցի, ասում էր, որ էսօր ինձ մարդատեղ չքցի՞։

— Ա՛յ եղբայր, էլ ի՞նչ կարող էի անել, ձեռքիցս եկածն անում էի, երկու տարենը մի շալ շոր էի կարել տալի, բայց նա գոհ չէր, տարին մեկ շոր էր ուզում, գլխի շալ, սաղրի մաշկներ, կարմիր ղանաուզ, դոշով շապիկ, ղալամքյար արխալուղ էր պահանջում. ախար ես ընչի՞ տեր էի, միլիոններ հո չունե՞մ. Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում, առած ամսականս ծայրեծայր չի հասնում, պարտքով ենք ապրում. դե հո չե՞մ կարող այս մի քանի շահին ջուր շինել։ Հլա փա՛ռք Աստուծո, մեռավ, պրծավ, ականջներս հանգստացավ։

— Դե՛, բարի գիշե՛ր, աղա՛,— ասացին ամենքն և վեր կացան։

Խուդոն սաստիկ անհանգստացավ։

— Ի՞նչ եք շտապում, Դավի՛թ, դեռ նստեցե՛ք, մի քիչ հանաքներ անենք, մորս անունը միտքս եկավ, սիրտս նեղացավ։

Նոքա նորից նստեցին։

— Է՛, ասա՛, Սարո՛, ի՞նչ կա ձեր գյուղումը, ի՞նչ չկա, բերքն ինչպե՞ս է էս տարի։

— Փա՛ռք Բարերարին, իրա տվածից ամեն ինչ առատ ա։

— Գյուղն էլ հանգստությո՞ւն է, տանուտերներդ լա՞վ է կառավարում. դա մի կողմով չեղավ, թե տեսնենք դու ի՛նչ շնորհքի տեր ես. ուրիշ կանդիդատներ բախտավոր են եղել։ Պողոսը, մի տարի չքաշեց, իր տանուտերը պոդսուդի (քննության) տակ ընկավ, տեղը տիրապետեց. Մարկոսն ավելի բախտավոր էր, Ղամեքը մեռավ, տեղն իրան մնաց. բայց էդ քո պնդերես Կարապետը ոչ այն աշխարհն է գնում և ոչ գործի մեջ է ընկնում. ինչպես ես նկատում եմ, դու մինչև նոր ընտրությունը կանդիդատ էլ մնալու ես։

— Էս ա մեր պոչն էլ կխուզեն, էլի՛,— ասաց սուդիա Մատոն։

— Ինչպե՞ս։

— Ժամանակը լրացել ա, նաչալնիկն ապսպարել ա, որ երկ՚օրից Ձիթահանքումը հավաքվինք, քար քցենք, գլավնի ու սուդիեք ընտրենք։

— Հա՞,— զարմացական դեմք առավ Բալասան աղան,— մեկել օրը ես նաչալնիկի մոտ էի, բան չասաց. սխալ կլինիս, ա՛յ տղա, կարծեմ դեռ մի տարի կա։

— Չէ՛, աղա ջա՛ն, թուղթն արդեն եկել ա, հինգշաբթի բիբոր (ընտրություն) ա։

— Հետո ձեզանից ո՞րըդ եք գլավնի դառնում, ո՞րըդ սուդիեք։

— Ո՛չ մինս, ո՛չ մեկելս,— ասաց Դավիթը,— ջահել֊ջուհուլներն են հիմի ատամները սրել, հիմա նրանք են գեղի քեդխուդեքը, մեր ռխին մտիկ տվող չկա։

— Մեղավորը հայրերդ եք, ընչի՞ եք ձեր որդվոցն էդքան իրավունք տվել, ինչի՞ մի քանիսին հասարակական վճիռ չեք շինում՝ Սիբիր քշել տալիս։

— Ո՞ւմ քշենք, աղա՛. մինն իմ տղեն ա, մինը քո, մինը սրա հորոխպոր թոռն ա, մեկելը մի իշխանի քվեր որդին ա, ամեն մեկին ինձ պես, քեզ պես օխտը պաշտպան ունի. ոչ դու կթողաս, ոչ ես. էնպես ա՞, թե ոչ, Խուդո՛։

— Դուք էլ այնպես բան արե՛ք, որ աչքները վախենա. վերցրե՛ք մի քանի խեղճ, անտեր աղքատի տղա գեղից դուրս արեք, թող ձերոնք տեսնեն ու օրինակ առնին։

— Ո՞նց, արդարը մեղավորի տեղակ կորցնե՞նք։

— Որպես թե ագռավները սև կհագնեն, եթե տասը չքավոր ոչնչանան. միշտ այդպես է, թույլը զորեղի համար է ստեղծված, արջը գայլին է խեղդում, գայլը՝ ոչխարին, աղվեսը՝ հավին, կատուն՝ մկանը. ե՞րբ ես լսել, որ մուկը կատվին հաղթի. աշխարհքս էդպես եկել է, էդպես էլ շարունակվելու է,— խրատում էր Բալասան աղեն.— ինձանից ձեզ խորհուրդ, ձեռքդ ընկավ, տեսար, որ քեզանից անուժ է՝ փշրի՛, ոչնչացրո՛ւ, մեջտեղից քո օգուտը հանի՛ր։

— Բա՛ս մեղք ու վարձք չկա՞,— հարցրեց Սարոն։

— Մեղքն ու վարձքը տերտերների սարքած թոռն ա, որ ձկան պես քեզ մեջը քցի, կալնի ու իր համար կեր հանի։ Շատ էլ լավ են միտք արել. բաս նրանք ապրելու չե՞ն։ Բայց էս թողնենք,— խոսքը փոխեց Բալասան աղեն,— հմի մտքներդ ի՞նչ է, ո՞ւմն եք ուզում տանուտեր դնել։

— Գեղը ողջ կաննել ա, էլ ետ Արտոյին են ուզում,— ասաց Սարոն։

— Արտոն էստեղ է՞։

— Ո՛չ, աղա՛, Նախչվանի կողմը ղազախներին գարի ա պահ տալի, ինքն էլ իսկի չի ուզում, բայց գեղը նոր ա հասկացել, որ էս նոր սուդերի սարքված օրից իրանք մի տանուտեր են տեսել՝ էդ էլ Արտոն էր, որ միայն վեց ամիս համ տվեց ու վերջն իր պատվիցը վախեցած՝ թողեց քաշվեց։

— Լավ էր կառավարում, հա՞։

— Ա՜խ, մեր գեղն էն օրն էր բախտավոր, գառն ու գելն իրար հետ արածում էին։

— Դե որ էդպես է, հիմի էլ Արտոյին ընտրեցե՛ք, էլի՛։

— Գլխներիս վրա կընտրենք, աղա ջա՛ն, թե որ համաձայնի. ասում են՝ թուղթ ա գրել, չի ուզում, ասում են՝ ամիսը հարիր մանեթ փող ա առնում։

— Հա՜, հա՜, հա՜,— բարձրաձայն քրքիքը երկար ծոր էր տալիս բարձի վերա ետ գնացած Բալասան աղեն,— հա՛, հա՛, հա՛, Գոմշակերենց Արտոն տանուտերությունից փախչում է, միամի՛տ մուժիկներ, դուք էլ հալած յուղի տեղ եք առնում էդ խոսքերը. հարյուր մանե՛թ, տո, հիմարնե՛ր, ե՞ս լավ գիտեմ, թե դուք. հինգ օր չկա, Արտոյի խազեինը ինձ մոտ ճաշի էր. մի ամիս ա, որ գողությունը բռնել ա ու քո Արտոյին քաղցած փորով դուս շպրտել. դեռ ուզեցել է պոդսուդի տակ ձգի, բայց նա շան պես ոտքերն է ընկել, լիզել, ինքն էլ խղճացել է։ Տո՛, դուք հենց գիտեք՝ Արտոն հիմի է՞լ էն է. գողերի թագավորն է. գյուղը տակն ու վրա կանի, մոր ծիծ կկտրի, պետք է ասած՝ այն ժամանակ էլ նույնն էր, բայց մաշեննիկ էր, իր տեղն էր ուզում տաքացնի, որ հետո ձեզ տզրուկի նման ծծի, բայց խոփը շուտ քարին առավ։

— Ո՞վ նրա իշին չոշ ասեց, աղա ջա՛ն, ինչքան էլ աղաչեցինք, պռնկնոտացինք, չելավ, թողեց հեռացավ։

— Դուք էդպես կարծեցե՛ք, բայց եթե չէր հեռացել՝ հիմի կատըրժնիկ կլիներ, թող գնա՝ ինձ կյանք ու արև խնդրի, որ աչքով արի, մաշեննիկը դուս պրծավ։

— Նա ի՞նչ էր արել, աղա ջա՛ն։

— Բաս էն ոչի՞նչ էր, որ օրական նա մի մարդից երեք մանեթ շտրաֆ էր խլում. բաս էն ոչի՞նչ, որ մեծ ու փոքր չհարցրած՝ բանտ էր դնում. էն ոչի՞նչ, որ ինքնագլուխ սրա֊նրա տանից պղինձը դուս էր քաշում, տորգ անում, ինքը ծախում, ինքն առնում. չէ՞ որ իրավունք չուներ։ Ձայնը տեղ հասավ, ռևիզորը պատրաստ էր, մյուս օրը պետք է գար սելսկի սուդը (գյուղական դատարանը) պեչատեր (կնքեր), քո Արտոյիդ հրաժարականը հենց էն օրը տեղ հասավ։ Յոթը ժամը լեզու եմ թափել նաչալնիկին, որ հրաժարականը նույն օրը հասցրել է, թե չէ, գնացել էր քո Արտոդ — պոդլե՛ց, ռազբոյնի՛կ, գող֊ավազակը։

— Դե լավ, աղա՛, մեր կարճ խելքովը մի լավ մարդ Արտոն էր. նա էլ մաշեննիկ դուս եկավ, էլ ո՞ւմ ընտրենք,— հարցրեց Սարոն։

— Տո՛, հիմար, լավ մարդս ո՞րն ա, վատը որը, ամենքդ էլ մի սանտրի կտավ եք. ընչի, դու չե՞ս կարող լինել, սա չի՞ կարող, նա չի՞ կարող. ահա մեր Խուդոն, դուք հո լավ գիտեք, որ գյադի մինն էր, աչքումս լավ խաղաց, առաջ քաշեցի, մարդամեջ հանեցի և էսօր Օ. գյուղի պես տեղի սուդիեն է, իշխանն է. պակա՞ս մարդ է, ձեզ եմ հարցնում։

Մատոն ու Սարոն միմյանց նշանացի ակնարկներ արին, կարծես թե գլխի ընկան։

— Ի՞նչ եք լռել,— կրկին հարց տվեց Բալասան աղան,— մեր Խուդոյին որ տանուտեր շինենք, չի՞ կարող գլուխ տանել։

Մատոն ու Սարոն տարակուսական ուսաշարժություն արին։

— Դու ի՞նչ ես կարծում, խնամի՛ Դավիթ,— դարձավ աղան դեպի վերջինս։

— Մեր կարճ խելքովն Արտոն լավ էր, բայց որ քո օրհնած բերանով հրաման արիր, ես ի՞նչ իրավունք ունիմ։

— Դուք եկեք ինձ լսեցե՛ք, ինչ ասեմ՝ կատարեցե՛ք, թե ձեր գյուղը դրախտ չդառնա, ինձ հայհոյեցե՛ք։

— Լավ ասողի ջանին էլ կմեռնենք։

— Օղորմի ձեր հորը. ա՛յ ձեզ գլավնիացու մեր Խուդոն, ես սրան եմ կամք տալիս, դուք էլ ինձ օգնեցե՛ք, քարը դուրս բերե՛ք, ձեր երեքին էլ սուդիա շինել կտամ. ինչ պակասություն որ ձեր գյուղին գա՝ մեղքն իմ վզին։

— Դժվար թե գեղը Խուդոյին կամք տա, աղա ջա՛ն։

— Ընչի՞։

— Էս գլխամեռը աղքատ֊ուղքուտի տունը քանդեց, աղա ջա՛ն,— ասաց Սարոն,— մի շահով կաշառք էր ուտում. էդ գլուխը քարը, բայց որ քո հրամանոց սանադները շուտ֊շուտ էր մեջ բերում, վճռում ու խեղճերի էլած֊չէլածը ծախում, ողջ գեղը հետը թշնամացել ա։

— Ա՛յ տղա, ուրեմն աշխարհքս առ ու կուլ է՞, հիմա դուք վիզներդ յոթը գազ կախել եք՝ փող եք ուզում, Աստված կվերցնի՞, որ տանեք և ժամանակին չտաք։

— Լավ ես ասում, աղա ջա՛ն, բայց անխղճմտանքությունն էլ բանի պետք լի. սա շահը շահին կոխացնում ա, մի ծակ կապեկ չի բաշխում, հասարակությունի տունն էլ քանդվում ա, մի քիչ յոլա գնալ ա հարկավոր։

— Շա՛տ լավ, եկե՛ք ձեզ հետ մի պայման կապենք, Նեսկոյին թաղեմ, թե սուտ ասեմ. դուք ինձ օգնեցեք՝ Խուդոյին տանուտեր շինենք, քանի սա նստած ա, գյուղիցը մի կոպեկ չպահանջեմ. համաձայն ե՞ք։

— Սաքի, աղա՛, սա ինչի՞ ա տաք֊տաք կպել, չգիտի՞ որ գործը չի։

— Սա չի կպել, ե՛ս եմ ուզում. ես հենց կանեմ, որ սա Արտոյին ձեր մտքիցը կձգի, ի՞նչ եք ասում, իմ խաթե՛ր։

Երեքն էլ լռել էին։

— Դե վեր կացե՛ք, դո՜ւրս կորեք, ապերախտ անպիտաններ,— գոչեց հանկարծ տեղիցը վեր թռչելով Բալասան աղեն.— մուժիկի որդի մուժիկնե՛ր, ես էլ ձեզ մարդատեղ դրի, եղբոր նման հետներդ քաղցր խոսք ու զրույցներ արի, դուք էլ գլխիս եք ուզում նստել. մա՛րշ, դո՛ւրս. այդ երկուսդ, լույսը չբացված, փողերս բերե՛ք, դու էլ, Դավի՛թ, որտեղ փողը շաղ են տալիս, էնտեղից վերցրո՛ւ, ով որ էլ քեզ համար ազնվության մեդալ բերել կտա, նրան դիմի՛ր, երեք օրից կպարզվի, թե ո՞վ է տանուտերը. տեսեք՝ սկատինա (անասուն) Գոմշակերի թոռի օրն ինչպե՞ս կսևանա, դո՛ւրս, շո՛ւտ, կորե՛ք փողերս բերեք։

— Մի՛ բարկանալ, աղա ջա՛ն,— ասաց Դավիթը աչքով անելով մյուսներին,— թե որ քո կամքդ ա Խուդոյին գլավնի շինել, մեր ա՛չքի վրա, էգուց ևեթ գեղը շուռ տանք։

— Ի՞նչ կասեմ օրինավոր խոսքին, ես էլ ձեր երեքին էլ սրան թև ու թիկունք շինեմ, դատավոր ընտրեմ, լույսը բացվի, թե չէ, որքան փող, Դավի՛թ, կամենաս, առաջիդ համարեմ, սորանց էլ եթե էլի պետք է, թող վերցնեն, տոպրակի բերանը բաց է։

Կարելի է խոսակցությունը երկար տևեր, եթե դրսի սենեկից ոտնաձայնը մի ուրիշ անձնավորության ներկայությունը չծանուցաներ։

Խուդոն դուրս գնաց և շուտ վերադարձավ. նրա ակնարկն աղային շատ բան ասեց։

— Դե՛, տղա՛յք, ձեզ տեսնեմ, իմ աջ կուռն եք, էլ ձեր առաջին փակ դուռը չի լինիլ, երեքդ էլ այսօրվանից սուդիա եք՝ որ կաք, Դավիթն էլ սուդիայի մեդալի մոտ մի դեղին պոլիմպերիալի չափ ազնվությունի մեդալ կրծքին է կախում։

— Բարի գիշե՛ր։

——————

— Հո չտեսա՞ն վանեցուն,— հարցրեց աղան Խուդոյից նոցա գնալուց հետո։

— Ո՛չ, աչքով արի, մտավ ծալքատեղը։

— Լա՛վ ես արել, նե՛րս կանչիր։

Ներս եկողը մի նիհար, ծաղկատար երեսով, բարձրահասակ, կապտագույն եվրոպական կիսամաշ սերթուկը սև արխալուղի վերա հագած, մուճակները ոտքերին երիտասարդ էր։

Նա գյուղական գրագիրն էր։

ԺԱ.
ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՈՒԽՏԱՎՈՐԸ

Արարատյան նահանգի ամեն մի գյուղացու աչքին սովորական է հաճախ տեսնել եկեղեցումը դռան առաջին կանգնած մի֊մի օտարական ժամավորի, որոնք կուրծքը կոծելով անդադար ծունր են դնում և առանց աջ ու ձախ նայելու, Հիսուսի ներկայացրած մաքսավորի նման գլուխը խոնարհեցրած, միմիայն տեսնում են յուրյանց բամբակի թելից գործած տրեխները։

Ամեն մի երեխա, ամեն մի սուր աչք գիտեն, թե ո՞վ է ջերմ աղոթականը, ո՞ր աշխարհքիցն է և ո՞ւր է եկել։

— Էլի՛ եկել են,— արմնկով հրում են և ցույց են տալիս ժամավորներն իրար և քթերիցը զայրալիր հուսահատական ծուխ արձակելով լռում։

Ժամն արդեն դուրս է եկել. ժամավորները Ավետարանը համբուրել են, տվել են ծամկոչին «օղորմի Աստված»֊ը և լսել նրա մեքենայաբար «օղորմի ծնողացդ» պատասխանը. տերտերներն արդեն ծալել են յուրյանց փիլոնը և կախել կանանց դասի վանդակից ու յուրյանք դուրս եկել ժամից, խառնվել դրսևը ծողոված ժամավորներին։ Ժամհարը հանգցրեց վերջին ճրագը և մոտեցավ օտարականին. բայց նորեկը ոչինչ չի տեսնում, նա մտքով սլացած է հրեշտակների դասը, նա վերացած է անցավոր աշխարհից։

Երկու անգամ ժամհարը զգուշությամբ շարժել է աղոթականին, բայց նա չի շտապում, նրա շրթունքները մրմնջում են «Եկեսցե»֊ն։

— Տերտերն ինձ սպասում է, տիրացո՛ւ, պաշտումահաց ունինք,— կրկնում է ժամկոչը. բայց օտարականը կարծես անտարբեր է դեպի այդ առաջարկը։ Նա մի երկու ծունր ևս կրկնում է և երկյուղածությամբ ուղղում է քայլերը դեպի բեմը, ամեն մի խաչ, ամեն մի պատկեր կարգով համբուրում է, ամեն սյունի անկյունին երեք անգամ մոտեցնում է շրթունքը և ամեն մի համբույրին երեք անգամ խաչակնքում է երեսը։

Վերջապես Աստուծո մարդը եկեղեցու արտաքին շեմքից առավ յուր փափագը և գլխիկոր, հաշված ու համեստ քայլերով, գնում է առաջ, շարունակելով Խաղաղականի «Հավատով խոստովանիմ»֊ը։

— Օղորմի Աստվա՛ծ, տիրացո՛ւ,— խանգարում է մեր ճգնավորին տերտերը եկեղեցու բակումը։

Պանդուխտը հանդարտորեն գլուխը վեր բարձրացրեց, հառաջեց դեպի ձայնը և մի անլսելի շշուկով արտասանած «օրհնյա տեր» խոսքի հետ ակնածական համբույր դրոշմեց տեր հոր սուրբ աջին և ամենահամեստ ու ամոթխած նորահարսին պատշաճ խոնարհությամբ երկրպագություն տվեց շուրջ բոլորած ժողովրդին։

Նոքա ժամավորներն էին, նոցանից ոչ մինը չէր հեռացել եկեղեցու բակից, ամենքը սպասում էին այս ներկայացմանը։

— Բարի գալուստդ, տիրացո՛ւ եղբայր, վանեցի՞ ես։

— Այո՛, սուրբ հա՛յր։

— Հայրիկի աշակերտներիցը կլինի՛ք։

— Ծառա՛ եմ։

— Ինչպե՞ս է Հայրիկը։

— Օրհնող է։

— Հիմա ո՞ւր է։

— Վանեն նվաստությունս ճանապարհ դրավ ու ինքը Վարագ գնաց, հոն դպրոցին հանդեսը կդիտեր։

— Ո՞ր կողմն է Աստված ձեզ առաջնորդում, ո՞ւր եք գնում։

— Սուրբ Էջմիածնի ուխտավոր ենք։

— Խնդրվածքիդ կատարումն։

Պատասխանը՝ խոնարհ երկրպագություն։

— Որտե՞ղ եք իջևանել։

— Բաց երկնից տակ, բայց սիրելի, հարազատ և հյուրասեր հայ հարց և եղբարց հովանիին ներքո։

— Լավ ձայն ունի՞ք, լավ երգել գիտե՞ք։

— Որչափ սուրբ հոգին անարժանս օժտեր է։

— Էջմիածին գնացի՞ք։

— Ո՛չ, Կարսեն Աղվանյան սրբազանին հանձնարարականով Ալեքսանդրապոլի հաջորդ Հուսիկ հայր սուրբին ուղղվեցա, ան ալ զիս այս կողմեն ճանապարհ դրավ քանի մը աշտարակեցի եղբարց ուղեկցությամբ։

— Ուրեմն ձիո՞վ եք եկել։

— Իմ ոտքերս ամուր են, անբան անասունը նեղելու հարկ չկար. Հայրիկ մեզի հաճախ ոտքով քալելու և չարքաշության տոկալու վարժություններ կավանդեր, ինքն ալ մեզի հետ Վանա շրջակայքը կպտտեր, գյուղերը մեզի քարոզություն ընել կուտար։

— Հայրիկն աշակերտներ շա՞տ ունի, տիրացո՛ւ ախպեր,— խոսակցության մեջ խառնվեց մի գյուղացի։

— Մեկ կողմեն կհավելին, մյուս կողմեն կպակասին, դպրոցն ավարտողներուս կփոխարինեն նորեկներ։

— Դուք ե՞րբ եք ավարտել։

— Երկու տարի կա։ Հայրիկին պատվիրանավ Կարնո կողմերն երբ ուսուցչություն կընեինք, ամիս մը առաջ վերակոչեց զիս և բարեհաճեց այս կողմերն առաքել յուր սուրբ գրավոր հրամանավ։

Տիրացուն ձեռքը ծոցագրպանը տարավ, հանեց մի մեծադիր փոստի թղթի լայնությամբ հաստ թղթի վերա խոշոր տառերով գրություն և տվեց տերտերին։

Թուղթը ձեռքե֊ձեռք պտըտեց, գրագետ֊անգրագետ մի թեթև հայացքով, մի հաստատուն գլխի շարժումով հավաստի եղան նրա անկեղծությանը։

— Հայրիկի, իր ձե՛ռքն է,— վավերացրին ամենքը։

— Հազար թղթի մեջ կճանաչեմ Հայրիկի ստորագրությունը,— պարծեցավ մի երիտասարդ յուր կողքին կանգնած ընկերին։

— Շատ դժվար բան էր, ա՛յ,— կշտամբեց խոսողի սնապարծությունը մի ուրիշը.— ամեն երեխա կճանաչի «Հայրիկ» ստորագրությունը։

— Քիչ ենք տեսնո՞ւմ, շաբթական քանի՞սն են գալիս ու անց կենում,— քչփչաց երրորդը։

— Կարելի է՝ կեղծ են,— պատասխանեց առաջինին մի անհավատ Թովմասը։

— Դե Հայրիկը մի առատագութ և բարեսիրտ մարդ է, ուզողին գրում, տալիս է, էլ ընչի՞ պետք է շինովի լինի։

— Տիրացու ախպե՛ր, մեր գեղումը վարժապետ չկա, չե՞ս մնալ մեր երեխանցը կարդացնիլ,— հանկարծ առաջարկություն արեց տանուտերը։

— Սրբազան պարտքերնիս է ազգիս մանուկ սերունդ կրթել. բայց դեռ ժամանակ կա, գուցե նվաստությունս անարժան թվի ձեր մեծասրտության, կամ մի այլ հանգամանք խոչընդոտ կըլլա։

— Էլ ի՞նչ դժվարություն, Հայրիկի թուղթը քեզ համար լավ ա վկայում, մենք էլ վարժապետ չունինք, գեղումս էլ մի օրինավոր գրագիր չկա. գեղական դատարանումը օրինատետր կա, քեզ կտամ, քիչ֊քիչ կսորվես, քեզ էլ օգուտ կըլնի, մեզ էլ։

— Մենք այդ օրինատետրեն մի հատ մը ձեռք բերած ենք, բովանդակություն մեզի քաջ ծանոթ է, անոր համաձայն գործավարություն ընել մեզի համար դյուրին է։

Տիրացուն հանեց նույն ծոցագրպանից մի գյուղական օրինագիրք։

— Դե բանը գլուխ եկավ, էլի՛,— հուսադրեց տանուտերը.— կա՛ց, մի վախիլ, դու էստեղ մեծ շահմունք կունենաս, մի սիրուն աղջիկ էլ կուզենք քեզ համար, կպսակենք։

— Աստված չընե, միայնակեցության ուխտեր եմ ի մանկութենե։

— Տերտերը թողություն կտա, վնաս չունի։

— Կա՛ց, տիրացո՛ւ, կա՛ց, լավ է ասում մեր տանուտերը. էս է՝ ես ծերացել եմ, մի քանի տարուց հետո քեզ կձեռնադրենք,— խորհուրդ տվեց քահանան։

— Տեր ինքն ինչպես տնօրիներ է, անոր սուրբ կամքը թող օրհնյալ ըլլա։

— Անունդ ի՞նչ ա, տիրացո՛ւ,— մեջ խառնվեց Մելիք֊Բադալը։

— Ավազանիս անուն Մաղաքիա Բաստուրմաճյան է, բայց դպրոցական անունս Հայրիկ հաճեցավ կոչել Տաճատ Գնթունի։

— Արտակ Պալունի, Հմայակ Դիմաքսյան, Խորեն Խորխոռունի...

— Արա Արամյան, Հավանակ Վաշտակյան, Հոյ Հուսակյան...

— Ցոլակ Արբակյան, Պարույր Պաճուճյան, Պերճ Արբունյան։

Այս անունները միմյանց ետևից կրկնողներն երեք երիտասարդներ էին. նոքա ոչ ոքի չէին խանգարում, նոքա բերան գիտեին Հայրիկից եկած երիտասարդների դպրոցական կոչումները և իրանց մեջ ծաղրում էին փսփսալով ու ծիծաղելով։

— Ուրեմն, տերտե՛ր, գործը վճռվեց,— ձայնը բարձրացրեց Մելիք֊Բադալը,— մեր տիրացու Տաճատը կմնա մեր գեղումը. շատ լավ իրար ենք ընկել, մեզանում գինին բոլ ա, սրա էլ հին անումը Բաստուրմաչի, նորն էլ Գնթունի, էս վերջինի թ գիրը դուս կքցենք, մենք շուտ խոսող մարդիկ ենք, լեզվըներիս տակիցը կսլլա, դուս կընկնի, կմնա Գնունի. հետո կնստենք, լազաթին բաստուրմեն տժտժալով շամփրիցը սիպտակ լավաշի մեջը դուս կքաշենք, գյոգրով (դդմասրվակ) գինին էլ կդնենք դնչներիս, էլ ի՞նչ դարդ ունինք, կե՛ր ու կոնծա՛, դե քե՛ֆ արա, Բաստուրմաչի֊Գնունի, ծծա ու ծծա՛, կաց ու պռոշներդ ծպծպացրո՛ւ, բեղերդ լպստի, վախիլ մի՛, հատնիլ չի։

— Ներեցե՛ք, հարգամեծար իշխա՛ն, որքան ալ մեր հին ու նոր ազգանուններ հարմար են ձերին ասության, բայց մենք նախ ուխտած ենք յոթ տարի սուրբ Կարապետու պահք պահել, և երկրորդ՝ գինիի հոտ ու համ առած չենք ցարդ։

— Դե ասա թուրք ես, էլի՛։

— Մեղա Աստուծո։

— Դե կարդացողը դու ես, մենք անգետ գեղըցի ենք, հիմի դո՛ւ ասա, հայ֊քրիստոնեի հավատը գինու վրա չի կապա՞ծ։

— Ան ուրի՛շ բան։

— Դե տեսա՞ր, որ ես իմ բռագյալ (տգետ) տեղովս քեզանից շատ բան գիտեմ, դեռ էն մի խոսքն էլ քեզ բաշխեցի, չասեցի, թե ո՛վ ա տարին 12 ամիս բանջարեղեն ուտում։

— Բայց արդեն դուք զիս արբեցողի մը ընկերն ըրիք ե խոտակեր կոչեցիք, ադ փոքր֊ինչ վիրավորական է։

— Էյ, խելքդ որտե՞ղ ա, տիրացո՛ւ, ես քեզ իմ հընկերը շինեցի, ի՛մ, ինձ չե՞ս հավանում, քեզ պես օխտը տղա ունիմ. ես որ մի օր գինի չեմ խմում, իրիկունը գնում եմ տերտերի առաջին չոքում, մեղա գալի, թողություն առնում. հենց գիտես մենք հայ֊քրիստոնյա չե՞նք. գինի էլ ենք խմում, պաս էլ ենք պահում. բաս քո ասելով մենք պիանիցներ (արբեցող) ու հայվաններ ենք, էլի՛. խոսք էր, սազեց, տեղն եկավ, ասեցի, ի՞նչ ես փալանդ շուռ տալի (վիրավորվել)։

— Մի՛ նեղանալ, տիրացո՛ւ Տաճատ, մեր Մելիք֊Բադալը հանաք է անում, սա մեր գյուղի իշխանն է, սրա քաղցր խոսքերը քեզ էլ դուր կգան, ականջներդ կվարժվին,— հասկացրեց տերտերը։

— Այժմուս կհասկնամ, որ հարգամեծար Մելիքին ըրած անմեղ կատակ մ՚է։

— Տո, արի՛, խելո՛ք, վախիլ մի՛, մենք կբարեկամանանք,— նորից շարունակեց Մելիք֊Բադալը,— արի գնանք, էս գիշեր մեր տանը մի լավ քեֆ անենք, կնիկս իր դմբռճիկ (փափկիկ) ձեռներովը քեզ համար մի կակուղ տեղ կքցի, թե կուզես՝ ոտներդ էլ կմաժի (շփել). վախիլ մի՛, ես ծեր եմ, բայց կնկանս աչքումը դեռ եղ կա, գիշերն երազումդ կտեսնես, կերածդ կմարսես, առավոտը քեֆով վեր կկենաս։

— Հրամանքնիդ բավականին զվարճախոս անձ մը կերևիք, անմեղ կատակներ կսիրեք, ինձի նման նորատի պանդուխտին քիմք կուզեք պարարել ձեր պարկեշտուհի տիկնոջ մայրական հրապուրանքներով և հայուն հատուկ հյուրասիրությամբ։

— Օ՛... օ՛... օ՛... լա՛վ ես, լա՛վ, մե՛ր տղա, բերնումդ համ ես ունեցել, ձեռաց հասկացար, որ հալիվոր մարդի հընկերն ատամները թափված պառավ կըլնի, դունչդ ջահելների փեշերքին ես մեկնում. վախի՛լ մի, իմ խաթունը վրա հինգ կնիկս ա, քո տարիքումն անճախ (հազիվ) ըլնի, ամեն մի աչքը ձեր հոսհոսների ղայֆի ֆնջաններից մեծ ա, ա՛սլը (իսկ և իսկ) քեզ պես սուտ ճգնավորի ու խաբեբաների շալակը տալու ապրանք ա, արի՛ գնանք։

— Շա՛տ շնորհապարտ ենք, սակայն արատիք կբերեք անբծությանս։

— Դե՛, դե՛, արի՛ գնանք, ա՛յ դարմանի տակի ջուր. խաչագող վանեցի չե՞ս, գող կատվի աչքերիցդ ա մալում (հայտնի), թե ի՛նչ պտուղ ես. ամեն մի մազիդ տակին օխտը սատանա կա. ախար Օսմանլվի խաչագողներն էլ վանեցիք են, սալմաստցոնց հարևան եք, է՛։

— Այդ արդեն կարի անարգական է,— դեմքի վերա տհաճություն արտահայտեց Գնթունին։ Բայց Մելիք֊Բադալը նրա վզակոթը թոթվելով, շարունակեց յուր ծաղրածություններն և դեպի յուրյանց կողմը քաշեց։

— Տերտե՛ր, տանուտե՛ր,— դարձավ Մելիքը դեպի վերջիններս,— դուք էլ եկե՛ք գնանք, մեր Գնունի֊Բաստրմաչու հետ մի քիչ սեր ու սոհբաթ անենք, սրան երկու տարեկան քուռակի պես խամահանուկ անենք (վարժեցնենք), թե չէ սա շատ ա տռճինկ քցում։

Ավելորդ է ասել, թե Էջմիածնի ուխտավորի ուխտը ետ թողվեց դիպող ժամանակին կատարելու։

Օ. գյուղի հյուրասիրությունը, Մելիք֊Բադալի համեղ կատակները, երեսուն երեխեքանց ուսուցչական առատ վճարքը և, որ գլխավորն էր, տանուտերի առաջարկությամբ գյուղական գրագրի յուղալի պաշտոնը խիստ հաճոյական թվեցին Հայրիկի առաքյալին։

Ի պատիվ Գնթունուն պետք է ասենք, որ նա մինչև էսօր էլ գինու հոտը չի առնում, ուխտադրուժ գտնվեց միայն սուրբ Կարապետի դեմ. առաջին իրիկունը Մելիք֊Բադալի համոզմամբ պասը բաց արավ՝ ծերության օրերում ուխտը վերանորոգելու պայմանով։

ԺԲ.
ՇԱՆ ՀԵՏ ԱԽՊԵՐԱՑԻ, ՓԵՏԸ ՁԵՌԻՑԴ ՄԻ՛ ՎԵՐ ՔՑԻԼ

— Բարև ձեզ, պ. Գնթունի՛, ինչպե՞ս եք,— ծանրախոհ դեմք առած՝ երկու մատի ծայրով արժան տեսավ Բալասան աղեն դիպչել գյուղական գրագրի խոնարհությամբ պարզած ձեռքին, երբ վերջինս շողոքորթ ժպիտով անվստահ առաջ եկավ դեպի Մելնիկովը։

— Ողջություններդ կցանկամ, վսեմափայլ տե՛ր, իշխա՛ն հայկազն։

— Ինչպե՞ս եք կառավարվում այս լեռնային արջերի մեջ, նեղություն չե՞ք կրում, չե՞ք հուսահատում։

— Սկզբներ շատ խորթ կթվեր մեզի ասոնց անկրթություն, բայց հետզհետե վարժեցանք, այժմ իրենց ալ սակավիկ մի քաղաքակրթեցինք, մարդավարության ուղին առաջնորդեցինք։

— Հետո, օտարությունը ձեզ զգալի չէ՞։

— Անշուշտ, հայրենյաց անձուկ շարունակ կտոչորե հոգիս, սակայն պարկեշտ լծակից մը և գողտրիկ մանկիկ մ՚ունենալես վերջ՝ բոլորն ալ անցան։

— Լսել եմ, այո՛, մեզ հայրենակից ես դարձել, շատ ուրախ եմ. իմ կարծյոք, դժվար կլինի ձեզ օտարության մեջ առանց սեփական տուն ու տեղի, առանց այգու և հողի՝ միայն գրագրական սահմանափակ ռոճկով ընտանիք կառավարել։

— Ձեր շնորհիվ, ողորմած բարերա՛ր, այժմ տնակ մը և փոքրիկ այգի մի ևս ձեռք բերած ենք, նախախնամություն մի պատառիկ ցամաք հաց ալ խնայած չէ, կապրինք կերպիվ իվիք։

— Հա՞, այդ չգիտեի, շատ շո՛ւտ, կարծյոք, ձեր գալը հինգ տարուց ավելի չէ։

— Այո՛, այդպես է, բայց մեր դատավոր Խուդավերդի բեգին շնորհիվ, գյուղական տանուտիրոջ մարդասեր ներողամտությամբ տեսակ մը կենաց եղանակ գտած ենք։

— Մեր վարժապետը հիմի լավ փող էլ ունի, աղա՛,— մեջ մտավ Խուդոն,— շահով տված ա մոտիկ գեղերի թուրքերի մեջ. սրա ֆանդ ու ֆելը (հնարագիտությունը) ոչով չի իմանալ. մենք ինչքան ուզենք՝ ձեռը պատը կքսի, մխուր չի գալ (ուրանալ) ու երկու օրից հետո, մին էլ տեսար, թուրք հաջիներից մնի հինա դրած միրուքը ճանգել ա ու իծի պես տկի֊տկի անելով (մկկացնելով) բերում, կոխում դատարան, սանդը զավերնի անում (վավերացնում), փեչատը (կնիք) կոխում ու ճամփու քցում։

— Որքա՞ն է մեր տված, քանի մը կոպեկներ,— արդարացավ Գնթունին։

— Հենց էդ ա, է՜,— շարունակեց Խուդոն,— Հաջի Մուստաֆեն սրան տասը մանեթ էր պարտ. ուզեցա իմանալ, թե քանի՞ մանեթ էր պարտքի գլուխը. նա ասեց՝ դրանից ո՞վ ա փող առել. դատարանումը գանգատ ունեի, վճռեցիք իմ օգտին, հրամայեցիք ըսպոլնի (կատարողական թերթ) տալ. գնալով֊գալով հոգիս դուրս եկավ, չարես կտրեց՝ կաշառք խոստացա. երկու մանեթի թուղթ առավ բերնիցս մի ամիս ժամանակով, էս ա երկու տարի ա, վեց ամսե վեց ամիս շահը շահին գալով՝ տասը մանեթ ա դառել. ես ի՞նչ եմ հասկանում, ասում ա, ինքը գրիլ ա տալիս իր մոնթերին, ինքը հաշվում, ինքը հաստատում։

— Հետո, ստացա՞ք թուրքից ձեր փողը, վարժապե՛տ,— հարցրեց Բալասան աղեն։

— Ստացավ, էն էլ ո՜նց, աղա ջա՛ն,— պատասխան տվեց Խուդոն.— վճռեցինք՝ յասավուլը վերկալավ, գնաց դաշտիցը խեղճ Մուստաֆի ոչխարի սուրուից (հոտից) չորս հատ էնպես ղավուրմացու շիշակ (երկու տարեկան խոյ ոչխար) բերեց, որ ախպերն ախպորը հինգ մանեթով չի տալ. շուն Մուստաֆի հոգին դուս եկավ աղաչանք անելով, որ մինը ետ տա. էս անիրավը քարացավ, քար կտրվեց։ Էս գլխամեռն էն ոչխարներից 17 մանեթ փող հանեց ու ո՛չ տանուտերին, ո՛չ դատավորներին մի֊մի շամփուր խորովածացու էլ չղրկեց, որ բերաններս եղոտենք։

— Եթե ոտքի վերա ողջ֊ողջ է ծախել, ինչպե՞ս ուղարկեր,— պաշտպան հանդիսացավ Բալասան աղան։

— Տո, չէ՛, աղա՛, քա՛ր ընկնի սրա գլխին. ղասաբին մի չարեք միս խոստացավ, մորթիլ տվեց, ծախեց, փողերը նաղդացրեց, ջեբը լցրեց, ոչ իր տունը մի մսխալ միս ղրկեց, ոչ ղասաբ Պապի Գևոյի միսը տվեց. ասենք՝ Գևոն սրան հում֊հում կուտեր, կխեղդեր, բայց լեզուն կարճ էր, դատարանումը գործ ուներ, պարտքատիրոջ սանադը վճռած՝ սրա ձեռին էր, սպոլնին կտար, փողի տերը Գևոյի տան ծածկի կոճերը կքաշեր։

— Որքա՞ն տոկոս եք ստանում, վարժապե՛տ,— հարցրեց Բալասան աղեն։

— Տո, աղա ջա՛ն, դրանից ի՞նչ կիմանաս, դու ինձ հարցրո՛ւ,— կրկին ընդմիջեց Խուդոն.— անումը՝ տասին երկու շահովն ա, բայց սրա պարտքատերերն էնքան տխմար են, որ ինչ գրում ա՝ ավատում են. հինգ մանեթին մի տարումը և հինգ մանեթ էլ շահ ա առնում։

— Հետո կորչում չե՞ն փողերդ, վարժապե՛տ։

— Հատ կապեկը չի կորչիլ, աղա ջա՛ն, քանի սա դատարանումը պիսըլ ա, ոչով չի համարձակվիլ սրա քոռ սև փողին խեթ մտիկ տալ։ Գլխովդ եմ երդում ուտում, աղա՛, ոնց որ քեզ արզ եմ արել՝ գլավնի՛ն էլ, սուդիե՛քս էլ սրա բռանն ենք մտիկ տալիս. տանուտերի հետ միացել ա ու վճռում ա սա՛, կարգադրում ա սա՛, մենք հենց բերաններս բաց՝ ճանճին անող ձիու պես գլխներս տմբտմբացնում ենք ու ձեռք քաշում։ Ի՞նչ ես կարծում, աղա՛, ինչքա՞ն փող ունենա։

— Իմ կարծյոք սա հիմա փող պետք է չունենա. այդ էլ մեծ բան է, որ հինգ տարվա մեջ տան և այգու տեր է դարձել։

— Դու ո՛չ մեռնիս, աղա ջա՛ն, 3000 նաղդ Նիկոլայ֊մանեթ ունի, ես եմ բոլորը ձեռք քաշել։

— Ուրեմն սա Տաճկաստանից գալուց յուր հետ փող է ունեցել։

— Ի՞նչ ես հրամանք անում, աղա ջա՛ն, ի՞նչ փող, ի՞նչ դենիշկա (կես կոպեկ), մի ջուխտ թելից գործած վռըշըկի տրեխ ուներ, տակը հարիր տեղից կարկատան, մի հին պատռտորված Վանի մազի շալից կարճ չուխի պես բան ուներ՝ արմնկիցը միսն երևում էր։ Մելիք֊Բադալին հարցրո՛ւ, տես ի՛նչ կպատմի, երկու֊երեք ամիս նրա տանն էր կենում. մի սիպտակ կտավի շապիկ ուներ, ասում ա, որ կեղտումը փտել էր, կնիկս, ասում ա, զզվեց, որ լվանա, իմ շապկահինն ա ճղել, գլուխն անց կացրել, մի տեսակ յոլա տարել, ընչանք գնացել ենք Պուլուզի դուքանիցը նիսիա (ապառիկ) մի քանի գազ ամըրքյան վերցրել, շուլալել՝ շլինքը քցել։

— Կարծեմ գլխիցը դուրս է տալիս, վարժապե՛տ, էս փչի տասը խոսքից մինն ուղիղ չէ,— նորից պաշտպանողական դիրք ստացավ Մելնիկովը։

— Մասամբ ճիշտ է, գերազնիվ տե՛ր, Վանեն ելա մաքուր հագուստով, բայց քյուրդեր ճանապարհին զիս կողոպտեցին, բոլոր ինչքս տարին, մնացի մերկանդամ. մերձակա գյուղականք զիս գտին, յուրյանց ցնցոտիքով զիս պատսպարեցին։ Անոնց հնոտիքովն էր, որ մտանք այս գյուղ։

— Տո՛, աղա ջա՛ն, դու սրա խոսքին մի՛ ավատալ, ի՛նչ թալանել, ի՛նչ քուրդ, թալանվողի ձեռքին թղթերն ի՛նչ բան ունեին, շորերը կտանեին ու մի խուրձը գրեր ետ կտայի՞ն. սրա ծոցը լիքը թղթեր էին։

— Այս ի՞նչ գրեր է պատմում, վարժապե՛տ, իհարկե չեմ հավատում. սա սովորել է ափեղցփեղ, անկապ, անտեղի ցոփաբանություններ անել և, անտարակույս, այժմ էլ կատակ է անում,— հարցրեց Մելնիկովը։

— Մեր հարգո դատավոր Խուդավերդին իրավ կըսե, հետս Հայրիկին և քանի մը հատ ալ ուրիշներու հանձնարարականներ ունեինք, որոնք քյուրդեր մեզ վերադարձուցին՝ զիջյալ մեր աղերսագին թախանձանքներեն, մեզի նման անփորձ և անստակ ուղևորին անշուշտ կարևոր են անոնք՝ ջերմեռանդ հայ ժողովրդին մեջ արժանավայել ընդունելություն գտնելու, ինչպես ալ մեզի հետ եղավ, ամենուրեք հարգանոք կպատվասիրեին։

— Իրա՛վ, այդ հանձնարարականներն ինչպե՞ս են ձեռք բերում, վարժապե՛տ. ինձ շատ է պատահել Տաճկահայաստանից եկածների ձեռքներին տեսնել Հայրիկից և զանազան վանահայրերից ու առաջնորդներից տված հանձնարարական թղթեր, և մի՞թե անպատճառ կարևոր են նոքա։

— Անշո՛ւշտ։

— Հե՞շտ են ձեռք բերվում։

— Հայրիկեն խնդրելու ոչինչ դժվարություն չկա, ան գթոտ և բարեհամբույր հայր է ընդհանրության, անգամ մը եթե դիմես իրեն, կուտա՝ ով կուզե թող լինի. մեծամեծ դժվարությանց կհանդիպին մյուս վանահայրերու և առաջնորդներու քով, առանց ստակի (դրամի) հազիվ կհաջողի. ի՞նչ ընելու է, պիտի տալ, ապա թե ոչ նպատակին անհնար է հասնել։

— Մի՞թե։

— Այո՛, տե՛ր, հայ ժողովուրդ վարժած է այդ հանձնարարականներուն, վանահայրեր այդ քաջ գիտեն և ստակի կկապեն. ըստ իս՝ ամենայն իրավամբ, անոնց թուղթ մեծապես կնպաստե, մանավանդ՝ որք խոշոր գումար մը շահելու կը միտին։

— Դուք էլ փող տվի՞ք։

— Քանի մը տեղ Հայրիկին հանձնարարականն օգնեց, սակայն սուրբ Կարապետ՝ սակավ մնաց Հայրիկին հանձնարարականե զրկվեինք և մենք ալ գանակոծ դուրս մնացինք։

— Ինչպե՞ս։

— Մենք տեղյակ չէինք սուրբ Կարապետա միաբանության տհաճ տրամադրութենեն առ Հայրիկ, հյուրընկալին, դիմեցինք հանուն Հայրիկի մեզի պատսպարելո. նա առժամայն բռնկեցավ, խաբեբա վանեցի և այլ վիրավորական ածականներ տեղաց մեր գլխուն և կոչեց յուր սպասավոր, մեզ պարսպեն վանել հրամայեց։ Բիրտ ծառայն մեր բազուկ ճմլեց վայրենի քյուրդի նման և հայհոյանքներ թափելով՝ մեզ դուրս վռնդեց։ Երեկո էր, ուր երթալնիս չգիտեինք, ընտրեցինք ստակի անվամբ մեր գործ տեսնել։ Հասինք բաղձանացս, քանի մը ղուրուշ կորուսինք, բայց հոգ չէր, գործերնիս հաջող ելք ստացավ։

— Այդ շատ հետաքրքիր է, խնդրեմ պատմես, վարժապե՛տ։

— Սպասավոր գաղտնապես մեզ յուր սենյակն առավ, խորհուրդ տվավ մեզ Հայրիկի անուն չտալ, հարցասիրաց քով հայհոյանք խոսիլ անոր դեմ, կշտամբանք ու լուտանք թափել նորա ստվերին և հանձնարարականին հիշողությունը չընել։ Մենք ալ այնպես ըրինք։ Մյուս օր սպասավորին ձեռոք քսան ղուրուշանոց աջահամբույր մեզի կարապետեց առ հյուրընկալ։ Քանի մ՚օր ալ այնտեղ մնացինք, վանահոր ծառային ծանոթացանք, շահեցինք, վերջ՝ քառասուն ղուրուշնոցով հանձնարարական մը ձեռք բերինք։ Ի՞նչ ընելու էր, սուրբ Կարապետա անվամբ հայ գյուղական շուտ կոգևորի. անոնց թուղթ մեզի մինչև Կարին շատ ձեռնտու եղավ, ամենուրեք հյուրասիրություն գտանք, քանի մը ստակ ալ ճանապարհի պարեն առինք, որով թե մեր պիտույք հայթայթեցինք և թե Կարնո առաջնորդին հանձնարարականը շահեցանք։

— Ուրեմն ընդամենը դուք երեք թուղթ եք ունեցել ձեզ հետ։

— Տո՛, դրա խոսքի քանի՞սը մի շահով կառնեմ, աղա ջա՛ն,— էլի կոտրած դրգալի նման մեջ խառնվեց Խուդոն,— դա որ եկավ, ծոցաջեբերը հենց էին տռզած, կասեիր երկու շաբթեն ջահել ծննդկանի ծծեր ըլնեին. ի՞նչ երեք թուղթ, ինչքա՜ն սուտ֊սուտ փեչատներ, ի՜նչ Տերսկամ որդու կոնդակներ, ի՜նչ մատնահարներ, մմոտ թղթեր, սրբի պատկերներ։

— Ուղի՞ղ է ասում, վարժապե՛տ։

— Բարուրանքներ կբարդե մեր վերա, մեր ունեցած թղթեր մեր հիշատակարաններ էին. արդարև կուգան այդպիսի թղթերով Տեր֊Հուսկան որդվո, Պտկա սուրբ Գևորգա ղուլեր, կոնդակներ ու մատնահարներ կբերեն, խաչեր ևս կունենան, բայց այդ մենք չենք, օտարք կընեն։

— Դե բոլոր ձեր վանեցիքն են, էլի՛,— ընդհատեց Խուդոն,— սաքի ի՞նչ ես թաքցնում. մենակ դու հո չե՛ս, օրը մին ա, եկողը՝ տասը. ձեր ոտը կոտրվի, գեղ չկա, որ բուն դրած չըլնիք, քանդեցի՛ք, քարատակեցիք էս երկիրը։

— Կմեղանչես, թափառաշրջիկներ, տգետ ռամիկներ են։ Արծվի Հայրիկին ճետեր միայն վսեմ գաղափարներ և լուսավորություն կտարածեն, ուր կերթան։

— Սաքի ո՞վ են քո Հայրիկի աշակերտները։

— Դուք ինձնե քաջ կճանաչեք, ամբողջ Այրարատ նահանգ, Գողթնիք, Սյունիք յուրյանց գյուղերով անոնց դաստիարակություն կվայելեն, որոնցմե վերջին նվաստս, կարծյոք, ըստ կարյացս սակավ ծառայություն ըրած չենք ձեր գյուղին. սնապարծություն կատեմ, բայց ճշմարտություն գաղել՝ հանցանք կհամարիմ։

— Ձեր ճամփեն փուշ ու տատաշ դառնար, էս աշխարհքը չմտնեիք. էլ գեղ, տուն, օջախ, ընտանիք թողե՞լ եք, որ չփչացնեք. ամեն տեղ հիմն արեգակ շուռ տվիք. Իգդիրը ձեր ձեռովն ընչանք էսօր էլ արնի մեջ լեղ ա տալիս, Աշտարակ՝ հերը որդուց հանեցիք, բաժան֊բաժնություն քցեցիք, երեխեքանցն իրար հետ թշնամացրիք. Ղամարլու՝ աղքատների բերանից սուտ֊սուտ սանադներ շինեցիք, հարուստներին ծախեցիք, Մարգարի գեղումը միամիտ հարսներին ճանգեցիք, աղջիկ փախցրիք, գեղն երկու թիրա (կուսակցություն) արիք՝ էսօր էլ իրար միս են ուտում. Ագուլիս, ասում են, քիչ մնաց ձեր ձեռքովը հաստատ ուսումնարանը շուռ գա. ո՞ր մինը միտս բերեմ, քանի՞սը շարեմ, հավողի մատն ուտող դաղձի պես բռնել եք էս աշխարհքը, փաթաթվել խեղճ ժողովրդի բողազին, հուփ եք տվել, աչքերը գագաթն եք թռցրել, հլա էլի խոսում ե՞ս...

— Կարծեմ ինձնե օգտե ավելի ոչինչ տեսած չեք, ձեր եկեղեցին այսօր պայծառ կփայլի նվաստիս ջանքով, մանուկներ հրեշտակաց հետ սրբասացություն կընեն. ինքնին խոստովանեցար՝ ձեր գյուղ բարվոք կկառավարվի, ամենուդ ևս ձեռքե եկածին չափ կծառայենք, այժմ ալ գերազնիվ հայրենասեր տեր Մելնիկյան իշխան մեզի հրաման ունի արձակելու, որ շնորհ ըրեր է յուր լուսափայլ դիմաց տեսության անարժանս արժանացնելո։

— Հետո, մեջը ոչինչ շահմունք չունիս, էլի՛։

— Մենք անգոհին մեկը չենք, այդ մասին կանխավ խոսեցանք։

— Մի՛ նեղանալ, վարժապե՛տ,— խոսեց Վլադիմիր Նեստորիչը,— սրանք ողջ գյուղով ի նախնյաց անտի ապերախտ շներ են, ինձ դեմ էլ ապաշնորհություն են անում. ձեզ հո լավ հայտնի է, թե այս գյուղին ի՛նչ մեծ բարերարություն եմ անում։

— Քաջ գիտակ եմ, տե՛ր, մուրհակներ բոլոր մեր գրածն է։

— Հապա տեսնո՞ւմ եք, սրանք է՛լի իմ շվաքիս վերա հաչում են։

— Կմեղանչեն։

— Թողնենք այդ, պ. Գնթունի՛, մենք գործ ունինք կատարելու։

Բալասան աղան աչքով նշանացի արեց Խուդոյին, և նա դուրս գնաց։

— Գիտեք, իհարկե, թե ընչի՛ եմ ձեզ կանչել։

— Կգուշակեմ, մուրհակների թվականներ փոխելու,— շշնջաց գրագիր վանեցին։

— Բավակա՛ն չէ։

— Գումարն ևս շարժելու է անշուշտ։

— Հասկացա՛ր. մի քանի անպիտաններ երկար ժամանակ ինձ տանջում են, պետք է սեղմել դրանց. դիցուք՝ ես վերջը կբաշխեմ, բայց այժմ այդ մեզ պետք է։

Բալասան աղան նախապես պատրաստած ուներ ցուցակը և փոխելիք գումարների որքանությունը։ Այդ պատճառով էլ նա կարիք չունեցավ մի առ մի թելադրել Գնթունուն։ Վերջինս շատ քաջավարժ էր երևում քերել֊ջնջելու և նոր գրելու մեջ։ Նրան օգնում էր յուր փոքրիկ, հղկված, ոսկրե կոթով սրածայր գրչահատը։ Մեծ գործ էր տեսնում քերված տեղը թանաքը չծծելու համար վանեցու գտած հնարքը. եթե շոշափելու լինեինք նրա ձախ բութ մատի եղունգը և համեմատեինք աջի հետ, ձախը շատ բարակ կգտնեինք։ Գրագիրը քերում էր եղունգը և փոշին քերած տեղը դանակի կոթով տրորում. թանաքը գործում էր ինչպես մաքուր թղթի երեսին։

Մինչ վանեցի վարժապետն յուր գործը տեսնում էր, Վլադիմիր Նեստորիչը շարունակ սենեկի երկայնությունը չափում էր յուր քայլերով։

— Վերջացավ, բոլոր կատարվեցավ գերազնվությանդ կարգադրության համաձայն,— ասաց Գնթունին։

— Լա՛վ, այժմ վերցրու մի թերթ թուղթ և գյուղի կողմից նաչալնիկի անվամբ մի խնդիր գրիր, որի մեջ հայտնիր ամբողջ հասարակության ջերմ ցանկությունը՝ Խուդոյին տանուտեր ունենալու յուրյանց մեջ։

— Աղե՛կ մտածեր եք, մեր ալ փափագն է, Խուդավերդի բեգ կատակներ կսիրե, բայց մեզ հովանավոր է։

— Ե՛ս եմ քո հովանավորդ, վարժապե՛տ, ե՛ս. քանի ես կամ, դու ապահով ձևի ու կտրի, ոչ ոք մազիդ չի կարող մոտենալ։

— Ցմահ երախտապարտ եմք,— ասաց գրագիրն և թուղթը ձեռքն առավ։

— Պատրա՛ստ է,— փոքր ժամանակից ձայն հանեց նա։

— Այս կմնա ինձ մոտ,— պատասխանեց Մելնիկովը,— վաղը մի քանիսին կկանչեմ, ինքս ստորագրել կտամ, անգրագետների կողմից էլ անելիքը քո բանն է, Խուդոյի ձեռքով քեզ կուղարկեմ, բայց աշխատիր, որ ձեռքերը, որքան կարելի է, միմյանցից զանազանվին։

— Միամիտ կարող եք ըլլալ, տե՛ր, մենք երեսունյոթ տեսակ գրության մեջ վարժված ենք. Վարագ՝ դպրոցն այդպիսի վարժություններ կընեինք Հայրիկեն գաղտնի, գավառներ կարևոր են դոքա. անգամ մ՚ալ Հայրիկ տեղեկացավ, շատ վշտացավ և պատվիրեց գեթ ի չարն գործ չարկանել։

— Վե՛ր կալ հետդ այս մուրհակի թղթերը։

Վլադիմիր Նեստորիչը տվեց գրագրին բավականին մուրհակի դրոշմած թղթեր։

— Կնքեմ, այնպես չէ՞,— ընչանցքի տակին ժպիտի նշույլ երևցնելով հարցրեց գրագիր վանեցին։

— Հետո էլ վավերացրո՛ւ։

— Տանուտեր Կարապետի ձեռք կբավե՞, թե դատավորներունն ևս դնեմ։

— Այն մեկը, որ ձեռք գիտե։

— Անհո՛գ եղիք, պարծա՛նք հայրենյաց, գյուղիս բոլոր ազդեցիկ անձանց ձեռք մենք կարող ենք կեղծել, յուրաքանչյուրին վերա ժամեր վատնած ենք։

— Ուրեմն մի քանի թերթ հասարակ մաքուր թուղթ ևս վերցրո՛ւ քեզ հետ։

— Կնիք շա՞տ մոտ ըլլա։

— Որը մոտ, որը հեռու, զանազան նպատակների համար։

— Քաջ գիտեմ, երեկոյան օր հարյուր թերթի չափ կնքեցինք, և վավերացուցինք տանուտեր Կարապետի համար. նա կզգա, որ առաջիկա ընտրության իրեն հերթ հասնելու չէ. նվաստիս հանձնեց յուր համար պատրաստել։ Քանի մը հատ ալ մեզի համար կնքեցինք։

— Ընչի՞դ էր պետք, կամ տանուտերն ի՞նչ պետք է անի։

— Ապագային մեծ կարևորություն կա, խնդրողներ անպակաս են, զանազան կեղծ կալվածագիրներ, կեղծ մուրհակներ, կանխավճար ապահովագիրներ շինելու պետք կըլլան։

— Հետո, չե՞ս վախենում հայտնվելուց։

— Հզոր պաշտպանս ողջ ըլլա՛։

— Իսկ եթե ես չպաշտպանե՞մ։

— Մենք աներկմիտ ենք, թե կգնահատեք չնչին ծառայություննիս և չեք թույլ տար օտարաց օգնության և միջամտության դիմելու։

— Օ՛... օ՛... վանեցի՛, լավ եմ հասկանում, ուզում ես ասել, թե գողն ու գողակիցն ի միում պատժի կան. ձեռաց կմատնես, էնպես չէ՞, ուղի՛ղն ասա։

— Վստահ ենք, որ գործն այդտեղ հասուցանելու փույթ չլինիր։

— Աղա ջա՛ն,— ներս մտավ Խուդոն,— լավ միտս եկավ, երեկ ադվակատ Չոլախ֊Հարությունն էստեղ էր, որ քո հրամանքի կողմից գնացել էր Դվակոթենց Հայրոյի մոտ։ Ասում էր՝ մի թուղթ ա հարկավոր գրել տալ, որ գեղըցիք վկայեն, թե Դոնդարենց Ասոյի սպանված օրը Հայրոն սաքի գեղումը չէր, բամբակները տարել էր Երևան ծախելու. ասում էր՝ մի թուղթ էլ ինքը շինել կտա Երևանի ղանթարի (կշռորդ) տակի թուրք դալալների կողմից, սաքի թե Հայրոյի բամբակներն էն օրն իրանք են ծախել, Հայրոն ընչանք իրիկուն ղանթարի տակին ա էլել։

— Իրա՛վ, վարժապե՛տ,— քաղցր դեմքով դարձավ Մելնիկովը դեպի գրագիրը,— մի այդպէս թուղթ էլ պատրաստիր էն Հայրոյի համար. ի՛նչ հիմար բան դուրս եկավ. ես պատվիրեցի գնդակն այնպես արձակել, որ պատուհանը կոտրի, գնա առաստաղը ցցվի, որ միայն երկյուղ տանք փուչ Ասոյին. անշնորհքն այնքան ցած է նշան տվել, որ գնդակը դիպել է Ասոյի գլխին և սպանել։ Դիցուք, արժեր, փչերի մեկն էր, ասում են՝ սրտե ի սիրտ ընկեր էր Պետրոսենց Սամփսոնի հետ. եթե նա չլիներ, Սամփսոնն անտրտունջ կհեռանար Բարսեղի աղջկանից. ասում են, որ հերու էլ այն փուչն է եղել մեր դռանը կուպր քսողը. շատ լավ էր, որ վերջացավ, պրծավ. բայց ի՛նչ օգուտ, որ անպիտան Հայրոն գլխներիս ցավ դարձավ. ուզեմ֊չուզեմ, պետք է ազատեմ։

— Խոհեմություն վսեմությանդ հատկանիշն է, գռեհկին մեկն է Հայրապետ, կարող է բերանեն հանել և ձեր անբիծ անվանն արատիք պատճառել։

— Ընչո՞վ կապացուցանի։

— Աստվածատրո հայր Վարդան, կարծեմ, Սիսակին ձեռքով ինքնաձեռագիր ստորագրություն մ՚առեր է գյուղականաց շատերեն, որով կստուգվի, թե Հայրապետ Դվակոթյանց գյուղին մեջ շարունակ գողությամբ կպարապեր և անոր գողացած իրեղենք երկիցս գտեր են ձեր քեռորդի Վասակին քով. պղնձապատ գոտու անցք ալ մեջ հիշեր է։

— Հապա՛, այդ գոտին էլ քիչ աղմուկ չհանեց, անպիտան Հայրոն մի քանի բաների հետ այդ գոտին բերել էր քաղաք մեր տունը։ Ես, իբրև անպետք բան, անկյունը ձգեցի։ Կինս միամտաբար բաշխել էր մեր ծառային. նա էլ կապել էր մեջքը, գնացել փողոց։ Սատանեն հակառակ է լինում. հենց այդ օ՞րը պետք է Անտոնենց Սահակը քաղաք գար, մեր ծառային հանդիպեր, գոտին ճանաչեր, պոլիցիա կանչեր և մեջքիցն արձակեր։ Հիմար ծառան էլ պարզ ի պարզո խոստովանել է, թե տիկինն է բաշխել։ Գիտե՛ք, վարժապետ, որչա՛փ նեղությամբ կարողացա պոլիցիականին մի տեսակ արձանագրությունը փոխել տալ և գրել, իբր թե ծառան փողոցումը մի թուրքից է գնել։ Անելիքն արինք, պատասխանատվությունից ագատվեցանք, բայց ժողովրդի բերանից՝ ոչ. ամբողջ ամիսներով գյուղ ու քաղաքի խոսակցության առարկան էր։

— Աղա ջա՛ն, մի գիր էլ գրիլ տուր, թե Բարսեղի աղջիկն իմ քեռու հալալ թոռը չի, խորթ ա,— խնդրեց Խուդոն։

— Ահա՛, վարժապե՛տ, ձեզ տգետ գյուղացի,— շարունակեց Բալասան աղեն,— կարծում է, թե գիրն է, որ չհասը հասցնելու է. քանիցս իրեն ասել եմ, դարձյալ յուրն է կրկնում. տո անասո՛ւն, թղթով գործ չի առաջ գնալ. մինչև ես վանքի խցերն օրական հինգ անգամ անլվա ել ու մուտ չանեմ, մինչև դու քսան անգամ լիքը չգնաս, դատարկ վերադառնաս, մինչև գործակալի ձեռքով երդմնական քննություն չկատարվի, գործ առաջ կերթա՞։

— Ներողություն կխնդրեմ ազգասիրությանդ ձանձրույթ մը պատճառելո,— շողոքորթ ժպիտն երեսին՝ պարանոցը ծռեց Գնթունին։

— Ասա՛, ի՞նչ կա։

— Ակներև է, որ եթե Սիսակ գյուղական գրագիր լինի, վսեմությանդ այս ամենայն դյուրությունք կդժվարին. կանխավ ձեր մեծության կհայտնեմ, որպեսզի ամենատեսակ հնարք ի գործ դրվին Գոմշակերյանց Հարությունին ընտրություն խափանելեն ետ՝ առաջիկա ընտրելիք տանուտերին պատվեր մ՚արձակել՝ անարժանությունս ձեռքե չհանել. նվաստս կխոսի հօգուտ ազնվությանդ, Սիսակ ձեր շահերուն չի բռներ։

— Գնա՛, ապահով եղի՛ր, վարժապե՛տ, ես ողջ մնամ քեզ համար, երկյուղ մի՛ կրիր, ոչ ոք քեզ դիմադրել չի համարձակիլ. հինգ օր չանցած՝ Սիսակին բանտարկել կտամ, դու աշխատի՛ր վարժվել նրա ստորագրությունը կեղծելու։

— Ծառայդ արդեն հաջողած է, մեծադիր երեսներ կարենք գրել անոր ձեռքով։

— Ուրեմն, բարի գիշե՛ր, վաղն այդ բոլորը պատրա՛ստ լինին։

— Կա՛ց, կա՛ց,— նորից վերադարձրեց Մելնիկովը գրագրին մյուս սենեկից,— լավ հիշեցի, անցյալ օրը փաստաբան Վասիլևիչն ասաց Հայրոյի գործի մասին, թե վատ չէր հանցանքը մի ուրիշի վերա կարկատվեր. ի՞նչ ես կարծում, ինչպե՞ս անենք, ո՞ւմ վերա բարդենք, թուղթ ինչպե՞ս հարմարեցնենք։

— Սպանութենեն քանի մ՚օր առաջ ոմանք տեսեր են զՍիսակ՝ հրացան ի հուս՝ Հայրապետենց տան քովեն անցնելիս. հարցանողաց պատասխաներ է, թե յուրյանց այգվո մեջ աղվես մը բուն դրած է, կերթա սպանելու. մենք արդեն սևագրություն մ՚ալ պատրաստած ունինք, ծոցս է, եթե կամիք, կարդամ։

Վանեցին ձեռքը տարավ ծոցագրպանը։

— Շատ ետ եկածն ես, վարժապե՛տ, վա՛յ նրան, ով քեզ չճանաչի,— գլուխը շարժելով ասաց աղան.— դեռ դու Սիսակին թո՛ղ, ես ասում եմ Գալ֊ափունի Սամփսոնը լավ հրացան արձակել է իմանում, մեր Խուդոյի սիրտն էլ շահենք։ Դիցուք, Գալ֊ափուն լավ մարդ է, որդին էլ մի հատիկ է, բայց այդ իմ գործն է, դեռ Հայրոյին ազատենք, մեր Խուդոյի տղին էլ պսակենք Բարսեղի աղջկա հետ, հետո որպես և իցե Սամփսոնին ես ազատել կտամ։

— Մենք Խուդավերդի բեգին հետ ընելիք կընենք, դուք ալ այս գիշեր կարևորը խորհեցեք, կանուխ՝ խոնարհ ծառայդ եմ։

— Էլ մտածել հարկավոր չի, դու Սամփսոնի մասին շարադրի, հիսուն մարդի ստորագրություն էլ դի՛ր, բայց չկնքես։

Վանեցի գրագիրը խոնարհ երկրպագությամբ բարի գիշեր մաղթեց յուր խնամակալին և հեռացավ։

— Ադա՛, վեգդ ալչու կանգնեց, փուչ կենդանի՛,— դարձավ աղան դեպի Խուդոն,— Սամփսոնիցդ պրծար, տղիդ ոտքի տակի քարերը սրբվեցին, մնաց չհասի դժվարությունը, այն էլ մի փոքր թիկունքիդ ծանրություն կլինի, բայց վանքցոնց կամքի կբերենք. դու ա՛յս ասա՝ ձայն ու ձուն չկա, տղայքը շատ ուշացան, էն շատ հարկավոր է։

— Ես վաղուց եմ ղրկել, մի կուժ նավթ իմ ձեռովս եմ հանել քո զերուզամբից (նկուղից), իրանց տվել։

— Տեսնենք՝ տերտերն ի՞նչ կանի։

— Տերտերն իր գործը գիտի։

— Գլուխդ մեռնի, մինչև ե՞րբ ես քեզ համար աշխատեմ, դե գնա՛, գնա տե՛ս՝ տղայքն ո՛ւր մնացին, Գալ֊ափունին պետք է խճճել։

ԺԳ.
ՍԻՍԱԿ

Միևնույն երեկոյին Պետրոսենց Գալոյի տանը մեծ պատրաստություն կար, ինչպես ասում են՝ ձեռքների մեկն յուղումն էր, մյուսը մեղրումը։ Մեծ հացատան թոնիրը դուրս է թողում յուր փորից կատաղի բոցի կույտերը և մոտ եկողին կլանել է սպառնում. միայն տանտիկինն է, որ խաչերկաթով սանձել է անզուսպ կրակի զորությունը և մեծ֊մեծ կաթսաները վերան շարել։ Ահա քլթքլթում, փլթփլթում են անուշահամ կերակուրները, ահա ճենճի ցայթքումները թոնրի մեջ են թռչում, մի պայծառ լույս արձակում ոսկեգույն բոցի միջից և կրկին չքանալուց հետո անուշ բուրմունքով քթեր պարարում։ Մյուս կողմից, վերնահարկի սենյակը գորգերով ու կարպետներով զարդարված՝ կարծես ժպտում է ուրախ և սպասում սիրալիր ընդունելություն տալ այս երեկոյին յուր մեջ բազմողներին։

Դեռ սենեկումը մի քանի ամենամոտ բարեկամներ են վեր ու նիստ անում, ավելի պատվելի հյուրերի են սպասում։

Ամենքի հետաքրքրության առարկայն լուսամուտի վերա դրված մատուցարանն է՝ երեսը ծածկած մի սփռոցով։ Երբեմն֊երբեմն ժողովվածներից մեկն ու մեկը մոտենում, բարձրացնում է ծածկոցը և չոր մրգով լիքը մատուցարանի միջից վերցնում մետաքսյա թաշկինակի ծայրին կապած հակինթյա մատանին, տնտղում, գովում և ցած դնելով՝ ձեռքն առնում տասներկու պաճախ հոլլանդական ոսկե մանյակը, գլխի շարժումով հավանությունը հայտնում և կրկին ծածկում։

Այդ Գալ֊ափունի տղի՝ մեր Սամփսոնի նշանն է, որ շուտով պետք է տանեն Ալեքենց Բարսեղի տունը։

Քիչ֊քիչ սենյակը կենդանություն ստացավ։ Բավականին անձինք ժողովեցան, սպասավորողներն էլ մի կողմից սեղանի պատրաստություն են տեսնում։ Գալ֊ափուն մինուճար որդու նշանը փառավոր անելու համար մի փոքր շեղումն էր արել սովորական կարգից, կամեցել էր բարեկամներին ընթրիքով պատվել և ապա նշանը տանել նոր խնամոնց տունը։

— Էս ընչի՞ ուշացան,— սկսեց լսվել անհամբերության տրտունջը,— ի՞նչ էլան Գալ֊ափուն ու Սամփսոնը։

Նոքա երկուսն էլ տանը չեն, հայրը քահանայի քամակիցն է գնացել, որդին՝ տանուտերի, Մելիք֊Բադալի և մի քանի պատվելի իշխանների. բայց ոչ մինը կա և ոչ մյուսը։

Նոքա ամենքը հավաքված էին Մելիք֊Բադալի մոտ կարևոր խորհրդի։ Առաջիկա տանուտերական ընտրության համար էին նոքա մտածում։ Ցանկանում էին ընտրել մի մարդ, որ կարողանար ազատել գյուղը ներքին և արտաքին ցեցերից։

Այս մարդը կար, մեզ ծանոթ Արտեմ Սերգեյիչը կարող էր չարիքների առաջն առնել, իսկ նա հեռու էր, Նախիջևանի կողմերումն էր։ Նրան էին դիմել սրանք գրավոր և նրանից եկած պատասխանը լսելու համար էին ժողովվել։

Շատ չէին հավաքվածները, Մելիք֊Բադալն էր նախագահի դեր կատարում, տանուտեր Կարապետն էր, որին մի կերպ քարշ էին տվել. ամենքից հարգված Ղազար բիձեն էր, հին երեցփոխ Նավոն և ժամահար Սուքիասի թոռն՝ երիտասարդ Սիսակը։

Վերջինս բնիկ Օ. գյուղացի էր. սա էր միակ օրինավոր գրագետը։ Սրան էր միշտ ակնարկում գրագիր վանեցին, սրանից միայն միշտ երկյուղի մեջ էր. վաղուց չէր, որ Սիսակը վերադարձել էր Օ. գյուղը Գևորգյան ճեմարանից՝ աչքերի հիվանդության պատճառով։

Մինչև այս նորատի երիտասարդի գալը՝ գրագիր վանեցին անարգել գործ էր դնում յուր սուր գրիչը, բայց այնուհետև շատ տեղ, ինչպես ասած է, խոփը քարին էր հանդիպում։ Սիսակը միշտ պաշտպան էր հանդիսանում գյուղական և հասարակական շահերին։ Նա ինքն էր, որ ծնեցրեց ժողովրդի մտքումը Արտեմ Սերգեյիչին վերընտրելու, ինքը սկսեց նամակներով հաճեցնել Գոմշակերյանցին՝ ձեռք քաշել Նախիջևանու կողմերի սահմանապահ ղազախներին գարի և ցորեն մատակարարելու շահավետ պաշտոնից և գալ հայրենի գյուղը կորստից փրկելու։

Սիսակը դիմադրեց Մելնիկովի մի վնասակար նպատակին։ Վերջինս յուր հեռու ձգտումների համար համախոսական էր առել Օ. գյուղացիներից՝ բանալու այնտեղ մի հաստատություն, որը միանգամայն վնասակար էր գյուղի ներկա և ապագա սերնդին։ Սիսակը բաց արեց յուր հայրենակիցների աչքերը, հասկացրեց ժողովրդին Բալասան աղայի դիտավորությունները, և գլուխ եկած գործն իսպառ խափանեց։

Սիսակի նշանակությունը և ապագայում կատարելիք դերը քաջ հասկանում էր միայն գրագիր վանեցին. նա Սիսակի բարոյական ազդեցությունից յուր և յուր նմանների կործանումն էր գուշակում։ Այս բանը նա Բալասան աղայից շատ շուտ էր հասկացել, և ինքն առաջինը Մելնիկովի աչքերը բաց արեց։

Մխիթարականը վանեցու համար այն էր, որ Սիսակին չէր հաջողում շարունակ յուր ցանած սերմերը կանաչած տեսնել. գյուղացիք, եթե սրտանց համակրում էլ էին յուրյանց միջից դուրս եկած մի մարդի, բայց արժանի հարգանքը չէին տալիս։

— Ադա՛, Խեչո՛, տեղիցդ կաննի, գդակդ հանի՛ր գլուխ տո՛ւր, տեսնում չե՞ս Սիսակ աղեն ա,— աչքով ցույց տալով ընկերին՝ ծաղրում էր խեղճին մինը։

— Ա՛յ գլխամեռ, կամաց խոսի՛ր, մարդը չինովնիկ ա, թագավորական շկոլից դուս եկած ա, տեսնում չե՞ս՝ չները կողքիցը քաշ ա. էգուց֊էլօր, ասում են, նաչալնիկի դիվանխանումը սեկլետար ա դառնալու։

— Քյամուլ ա էլել մարդը (կատարելագործվել), ումնի՞ց ա պակաս, ասում էն սա Բալասան աղիցը շատ չին ունի։

— Բաս տեսել չե՞ս, պալտոնի տակին թրի վրա քաշ ա արած, ֆարազիմ (դիցուք) մարդը չի ուզում յուր գլուխը ցույց տալ, խոնարհություն ա բանացնում, թաքցնում ա. թե չեք հավատում՝ վանեցի վարդապետին հարցրե՛ք։

— Ավատաս սա մեր վարժապետի պաշտոնը խլի, ա՜յ, պիսըլություն էլ լավ կանի։

— Անխե՜լք, պիսըլությունն ու գեղի վարժապետությունն ի՞նչ բան ա, որ Սիսակ աղեն վայել համարի, մարդը մի քանի օրից հանելու ա իր մեծ Սուքո պապի խազինեն ու Բալասան աղի պես գեղի վրա ցրվի, գեղն իրան ճորտ գրի։

Եվ հանդուգն երիտասարդները ծաղրում էին խեղճ տղային և հետևիցը հռհռալով ծիծաղում։

Լսում էր այս ամեն սառն արհամարհանքները Սիսակը և չէր նեղանում. նա քաջ ուսումնասիրել էր տգետ գյուղացվոց թույլ կողմը և աշխատում էր չարիքն արմատից կորզել և այդ փոքր առ փոքր իրեն հաջողում էր։

Սիսակը դիմել էր հրապարակախոսների և գրքեր հրատարակողների և խնդրել էր գրքեր ու լրագիրներ։

Սկզբում դեռ փախչում էին ամենքն այդ բաներից, բայց հետզհետե ընտելացան. շատերն իրենք դիմում էին Սիսակին և խնդրում կարդալ յուրյանց համար նորություններ. գրագետները մինչև անգամ վերցնում էին նրանից և յուրյանք կարդում։

Գրագիր վանեցին տեսնում էր այս և յուր գլուխը կոծում։

Սակավ առ սակավ Սիսակի մտքերը թափանցեցին ժողովրդի բարձր դասակարգի մեջ ևս. խոսքս գյուղի առաջավորների մասին է։

Այս երեկոյան Մելիքի տան ժողովն էլ Սիսակի նախաձեռնությամբն էր եղած։

Երեք անգամ Սամփսոնը բաղխեց այս երեկո Մելիք֊Բադալենց դուռը և երեք անգամ էլ ինքը Մելիքը նրան մի֊մի սրախոսությունով ճանապարհ դրեց։

— Ադա՛, ի՞նչ ա փորդ կատու մտել, ա՛յ Սամփսոն,— ասաց Գալ֊ափունի տղին Մելիք֊Բադալը, երբ նա երրորդ անգամ գալով, լեզուն հանած՝ աղաչում էր շտապել, նշանը շուտ տանել.— սպասեցե՛ք, մի քիչ հաշիվ ունինք, վերջացնենք ու էս ա գալիս ենք. առանց ինձ, տանուտերի ու իշխանների հո չե՞ք կարող նշան տալ, բոլորն էլ ինձ մոտ են։ Դո՛ւ գիտես, կուզեք գնացե՛ք, առանց մեզ նշանը տարե՛ք, վայն եկել ա քեզ տարել, էլ հարսանիքիդ կառավարիչ (թամադա) չեմ դառնալ, ձեթ մարդկանց ձեռը կընկնես, լավ քեֆ չի ըլնիլ, նշանածդ կխռովի, քացով կտա։

— Քանի քո շունչը ղնգիդ ծերին ա, բիձա ջա՛ն, նամարդ (տմարդ) կըլնի քեզնից սավահի ուրիշ կառավարիչ ջոկողը։

— Դե գնա՛, էս ա պրծնում ենք։

Թող մի փոքր Սամփսոնի նշանն ուշանա, մենք հետևինք Մելիք֊Բադալի տան ժողովին։

Դռները ներսից պինդ փակված են, Մելիքի որդին ականջը ձայնի՝ ուրիշ սենեկում հսկում է։ Նա երկու անգամ հեռացրել և տուն չի թողել Բալասան աղայից եկող բանբերին։ Այդ Մելնիկովի քեռորդի Վասակն էր, որ յուր քեռու կողմից եկել, Մելիքին կանչում էր, բայց երկու անգամն էլ պատասխան ստացավ, թե գլխի սաստիկ ցավից անկողին է մտել և քունը տարել է։

— Բա՛ տանուտերի, Ղազար բիձի ու երեցփոխ Նավոյի տեղն էլ չգիտե՞ս, քեռիս նրանց էլ էր ուզում,— ասաց Վասակը.— գնալով֊գալով հոգահան էլա, իրանց տներումը չեն, ասում են՝ ձեզ մոտ են։

— Մեզ մոտ ոչով չկա,— կտրական արեց Մելիքի որդին։

— Բաս էն ի՞նչ ճրագի շառավիղ ա, որ հորդ օթախի դռան արանքից երևում ա. թե որ հերդ քնած ա, էլ ճրագն ընչի՞ ա վառ։

— Մերս ա ման գալիս։

Վասակը շատ աշխատեց մի հնարքով Մելիքի դռանը մոտենալ, բայց Մելիքի որդին շարունակ խափան գտնվեց նրա ցանկությանը։ Ձգտում էր Վասակը մի հնարքով ներսից ձայներ գոնե լսել, բայց Մելիք֊Բադալի շան հաչոցից ոչինչ չէր լսվում։

— Ինքը սուդիա Խուդոն ա եկել, ասում ա՝ հորդ զարթնացրու,— ներս մտավ մյուս սենեկով Մելիքի որդին և հայտնեց հորը. բայց պատվեր ստացավ տուն չթողնել և ասել, որ տաքության մեջ ուշքը կորցրած քնած է, մայրը թույլ չի տալիս անհանգիստ անել հիվանդին։

Խուդոն էլ ձեռնունայն վերադարձավ։

— Խորովածի հոտ ա առել, մեր տղե՛ք,— ասաց Մելիքն յուր խորհրդակիցներին.— բայց թե մեր գլխինը գդակ ա ու լաչակ չի, պետք ա դրա քնթի տակին մի բրդոտ էշ խանձենք։

— Ի՛նչ են քամակներիցս ընկել, ուզում են տանին հիմարացնեն ու Խուդոյի համար քար քցել տա՞ն,— զզվանք հայտնեց Նավոն։

— Մեր աչքն էլ են հանում, ախպե՛ր,— շեշտեց Մելիքը,— աղվեսը մարագումը ձագ ա հանել՝ մեր թազու հզությունիցն ա. ծառը գանգատ գնաց Աստծու մոտ կացնի ձեռիցը, որ իրան կտրում ա, ասեց՝ կոթը քեզանից ա։ Մենք որ մի խոսքի ըլնինք, իրար տակ չփորենք, իրարից չուղուլություն (լրտեսություն) չանենք, Ջաղացպանենց Բալոն մեզ ի՞նչ կարող ա անել։

— Ի՞նչ չի կարող, Մելիք֊Բադա՛լ,— պատասխանեց Ղազար բիձեն.— մարդս հինգ֊տասը շահի ենք պարտք առել՝ ճուտեր ա հանել, մեր վրա պառկել, տակիցը դուս չենք կարում գալ, մեղավոր սևերեսի պես լիզվըներս կարճ ա, առաջին գլխներս ծռում ենք. էգուց֊էլօր ունեցած֊չունեցածներս տոլկի (աճուրդի) կկապի, կծախի։

— Էդքանով որ բավականանա՝ գլուխը քարը, կդիմանանք, բայց դե գեղումս բան կա՞, որ էդ անիրավ որդամեռի մատը խառը չըլնի. ըսկի տեղեկանո՞ւմ եք, թե մեր ջահել֊ջուհուլներին ո՞վ ա փչացրել. ո՛ւմ մարագը կրակվել ա, ո՛ւմ բաղերը կոտորվել են, ո՛ւմ տունը կտրվել ա՝ պոչը դրա տակին ա. ձեզ քաջ հայտնի ա, որ մեր գեղի սարսափ ջահելների գլուխը դրա քվեր տղա Վասակն ա, պահող, պարտակողն էլ մեր բարեհոգի Խուդոն — գեղիս արդար դատավորը. նա մեջտեղից հալալ բաժին ա անում, կեսը մեր փչերին ա տալիս, մեկել կիսիցն էլ իր բաժինը վերցնում ա, մյուսը ղրկում քաղաք՝ տնաքանդ Բալասան աղի տունը։

— Դեռ մենք ողորմություն ենք, պարոննե՛ր,— խոսեց Սիսակը,— մյուս գյուղերն իսպառ ավերել է, մեզանից որքան և իցե քաշվում է. իբրև հայրենակիցներ՝ մենք տեղյակ ենք յուր անցյալին, ուրիշ գյուղերում միանգամայն չափից անց է կացնում։

— Իհարկե իրան հայտնի ա, որ մենք իր օխտը պորտը գիտենք. դրա հերն երեկ֊մեկել օրը չէ՞ր, որ Երևան Խոջենց ջաղացի զամբը (ալյուրի փոշին) լիզելով՝ հոգին դուս էլավ,— գլուխը շարժեց Նավոն։

— Էն օրը Գառնու գլավնին արին էր լալիս. ասում ա՝ բերել ա Չոլախ֊Հարությունին պավերնի (հավատարմատար) ա շինել, բաց թողել մեր ջանին. ո՛չ բաղերումս ա հավող թողում, ո՛չ դնգերումս չալթուկ, օրը տասի հացն ա կտրում։

— Էդ տնաքանդն ընչանք Գառնու մհալն էլ ա դունչը հասցրե՞լ։

— Էդ թո՛ղ, Սիսա՛կ, դու մեր ցավը հոգա՛, Գալ֊ափուն հինգ հատ մարդ ա ղրկել. դու էս ասա՝ ի՞նչ գիր ես ստացել մեր Արտոյից. պտի գա՞, որ գլավնի ընտրենք իրան, թե ոչ. էս բիբորին (ընտրությունին) թե նա դուս չեկավ, գեղը հողեց-հոգի կկորչի։

— Պ. Հարություն Գոմշակերյանցն ինձ գրում է,— պատասխանեց Սիսակը Մելիք֊Բադալին,— որ ինքը թեև միտք չունի միանգամայն հանձն առնելու, բայց զիջանելով ամբողջ գյուղականաց խնդրանացը՝ այն պայմանավ միայն կգա, եթե գյուղացիք միահավան թուղթ տան նաչալնիկին՝ առանց քվեարկության ընտրել իրեն տանուտեր. իսկ եթե նաչալնիկն օրենքի վրա հիմնված չհամաձայնի, այն ժամանակ միայն քվեի դնեն յուր անունը։

— Աստված իր որդիքը պահի, ա՛խպեր, ես իմ հոգին՝ էլի լավ մարդ ա, որ մեր խաթրը պահեց. մենք էլ տունը մինը կա՝ կգնանք, հինգը կա՝ կգնանք սիպտակ կքցենք։

— Դե հիմի վեր կացե՛ք գնանք մեր Գալ֊ափունի տղի շլինքը կարմիր նոխտա կապենք, նշան դնենք,— ասաց Մելիք֊Բադալը, երբ Սիսակը թուղթը գրեց վերջացրեց, և ներկա եղողները ստորագրեցին։

Մյուս օրն երկու թերթ էր գյուղամիջին ձեռքե֊ձեռք անցնում, մեկը մեզ ծանոթ ստորագրությունն էր՝ Արտեմ Սերգեյիչի համար, մյուսը Խուդոյի օգտին էր։

Եթե երկու թերթն էլ դիտեիր, շատ միևնույն անուններ կգտնեիր երկուսի մեջ էլ ստորագրած։

Երկու տեղ ստորագրողներից մի քանիսին մենք ճանաչում ենք. Վլադիմիր Նեստորիչի երեկոյան խոսակիցներն էին նոքա։

Վերջին թերթի մեջ շատ ձեռքեր միանմանություն ունեին. քաջավարժ աչքը միայն կարող էր պնդել, թե այդ ամենը մի մարդու ձեռքով հերյուրած կեղծ ստորագրություններ են։

Այդպիսի քաջագործություններ առաջինը չէր, որ կատարում էր գյուղական գրագիր վանեցին։

ԺԴ.
ԿՐԱԿ

Գալ֊ափունի հյուրերը բոլորը ժողովել են. Մելիք֊Բադալն յուր մոտ հավաքված իշխանների հետ բազմել է վերի կողմը, մի֊մի կթղա օղի և մի քանի հատ չամիչ էլ վայելել են, բայց հիմա ինքը Գալ֊ափուն ուշացավ։

Այս երրորդ անգամն է, որ Խլղաթենց տեր֊Սուքիասի քամակիցն են ուղարկել և նա չի գալիս, իսկ առանց տերտերի նշան դնել մի ժամանակ կարելի էր, բայց 15֊20 տարի ա, որ հոգևոր տիրոջ հրամանովը նշան եղած տեղը քահանա պետք է գտնվի նշան օրհնելու՝ հայոց հին ծիսին համաձայն։

Գալ֊ափուն ստիպվել է ինքն անձամբ գնալ քահանային կանչելու, բայց ամենքի համբերությանն էլ չափ ու սահման կար. հրավիրվածներն սկսեցին նեղանալ և Գալ֊ափունի վերա տրտնջալ։

— Տո՛, մեղրի պուլիկը լպստող Սամփսո՛ն, վատ հոգեառի պես թողիր էլ ոչ, թե մեղքներս խոստովանվինք, պարզերես գնանք դրախտի դուռը ծեծենք. ընչանք գնացիր, եկար՝ խորհուրդներս կիսատ թողիր. լեզուդ կես գազ կախ էիր քցել մղկտում, թե եկեք նշանը դրե՛ք, որ ինձ տուն քցեմ. բաս ո՞ւր ա քո շահի թամբալ (ծույլ) հերը, ի՞նչ ա գնացել չանեն (ծնոտը) կախ քցել ու տերտերի հետ Աշուղ֊Ղարիբի առակներն սկսել. դե գնա՛ կանչի, է՛,— ձայն տվեց Մելիք֊Բադալը։

— Երեք հետ եմ գնացել, բիձա ջա՛ն, հրես մին էլ եմ վազում։

Սամփսոնի գնալուն կարիք չմնաց, Գալ֊ափուն ինքը տուն մտավ թթված, քացախած։

— Ադա՛, չորս ոտանոնց հրեշտա՛կ, Գալ֊ափո՛ւ,— իր ձևով հարցրեց Մելիքը.— դու դալլաք (սափրիչ) Զաքո՞ն ես, որ հարսանիքն իրանց տանը թողել ա, գնացել ուրիշի տանը հացի նստել. ի՞նչ ես Նոյյան ագռավի նման լեշով (գեշ) ընկել, ի՞նչ էլավ տերտերը, դե պրծե՛ք, գնանք, է՛։

— Իմ աչքի լույս թանկագին ղոնաղնե՛ր (հյուրեր), կբաշխեք, որ ձեզ նեղություն տվի,— ասաց հանկարծ Գալ֊ափուն սաստիկ հուսահատ ձայնով.— ամենքդ վեր կացե՛ք, գնացե՛ք ձեր տները, ես է՛լ նշան դնելու որդի չունիմ։

Բոլորը սառեցին, քար կտրվեցին, բայց Մելիք֊Բադալն սկսեց.— ա՛դա, ա՛յ մեռած, շատ գինովներիցն էլ չես, թե ասեմ՝ գնացել ես, գլուխդ կոխել գինու կարասի մեջ, ծծել, կատարդ տաքացրել, խելքդ կորցրել. էդ ընչե՞ր ես դուս տալիս, տերտերն ի՞նչ էլավ։

— Ի՞նչ տերտեր, ախպե՛ր, տերտերն իմ ընչի՞ն ա պետք, երևում ա՝ ես թուրք եմ, որ չհաս աղջիկ եմ ուզում տղիս։

— Ադա՛, ի՞նչ ես ձավար անում (ցնորաբանում)։

— Ա՛յ մարդիկ, ամենքդ էլ էս գեղիցն եք, էս նշանի մեջ չհասություն կա՞։

— Տո, տխմա՛ր, գեղն արմացած մնացել ա, որ էս տարի մի պսակ պետք ա ըլնի, որի մեջ չհաս չկա. քանի մեր Խլղաթի զարմ երեցը գինի֊արաղ ծախիլը թողեց, փիլոն ծածկեց, հասն էլ դզվեց, հավասարվեց, չհասն էլ. հիմի դու ի՞նչ ես գլխիցդ դուս տալիս։

— Դե՛, ա՛յ հընկեր հարևաններ, մին֊մին քար վեր կալե՛ք, գլխիս քցեցե՛ք, ինձ տնով֊տեղով կրակը դրե՛ք, էրեցե՛ք, որ ձեր հայ քրիստոնեությունի հիմքը շուռ եմ տալիս, տղիս համար չհաս աղջիկ եմ ուզում։

— Ախար ի՞նչ կա, է՛։

— Ձեզ ղուրբա՛ն, լսեցե՛ք ու ինձ քարով քարկոծեցե՛ք։ Դե, կարգ ա, ասում ա՝ ոչ հեր անմեռ, ոչ որդի անպսակ, աչքիս սև ու սիպտակն էդ մի երեխեն ա — Սամփսոնս ա. աչքս ջուր կտրվեց լենքս ու երկենքին մտիկ տալով. Աստված ձերն էլ պահի, չունեցողին էլ ինքը տա, ուրախացնի. մտքներումս դրինք էս ձմեռ տնավորենք, մենք էլ հարսնատեր դառնանք։ Հալբա՛թ, Աստծու իր կամքն էր, որ մեր Ալեքենց Բարսեղի նշանածի (կնոջ) հետ մեր տանտիկինը (յուր կինը) ամառս բաղումը՝ ծառի հովումը քաղցր զրիցների մեջ խոսք էին տվել, խոսք առել։ Դե՛ լավ ու վատս ո՛րն ա, Բարսեղի աղջկանը մի տղա էր պետք, իմ տղին էլ՝ մի աղջիկ. ես էլ, Բարսեղն էլ կամք տվինք (համաձայնեցինք) ու ասացինք՝ Աստված շնհա՛վոր անի։ Բայց, դե, բան ու գործի խառը ժամանակն ո՛վ պտի նշան դներ. ասացինք՝ քարը վերցնենք, քարի տակը դնենք, աշխարհքովս մին չանենք, բաղաբանից, հանվաբանից պրծնենք, նշան դնենք, պսակենք։

— Էս ժամանակին թաքուն բան կմնա՞,— ասացին այս ու այն կողմից.— երկու օրից ձենը վեր էլավ։

— Դե՛, ի՞նչ անենք, թե վեր էլավ, գողություն հո չէի՞նք արել, բայց դուք բանը լսեցեք։ Մի օր մեր մեծ երեցը ծիծաղելով ինձ ասում ա. Գալ֊ափո՛ւ, շտրաֆ (տուգանք) ունիս, տղիդ աղջիկ ես ուզել, ինձ չես հարցրել։

— Է՜...

— Աջի՛դ մեռնիմ, ասում եմ, առանց քեզ ո՞նց կլինի, էգուց֊էլօր քո սուրբ օրհնությունով կնշանենք, ամենքն էլ կիմանան։

— Չէ՛, ասում ա, դու մտքումդ դրիր թե չէ, իմ ծուխն ես, պտի գայիր, ինձ հարցնեիր. երբ որ ես խորհուրդ կտեսնեի, կամ ինքս իմ ոտովս կերթայի խնամախոս, կամ ուրիշին կղրկեի։

— Կարգիդ կապված ըլնիմ, տերտե՛ր ջան, ասում եմ, թե ես տեղյակ էլած կամ. մերերն իրանք են ծառի հովումը տվել ու առել։

— Ես խաբար չեմ, կպել ա, մեծ շտրաֆ կա շլնքիդ։

— Դու ողջ կենա՛ս, ասում եմ, ինչ որ քո քեֆդ ա (ցանկանաս), հրամանիդ կանգնած եմ։

— Կապուտ շապկավորն, ասում ա, իր ոտովը պտի գա մեր տունը։

— Քո ցա՛վը տանի, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, աշխարհքի ծախս ա գնալու, մի գլուխ շաքարն էլ դո՛ւ անուշ արա, հալբաթ Աստված միտդ կբերես, մի օր մեզ մի թաս չայ կխմացնես։ Բայց, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, էդ քո կապուտ շապկավորը, կամ ուղիղն ասենք՝ մի գլուխ կապուտ թղթով փաթաթած շաքարը դու չհաս տեղիցն ես վերցնում. ես ընչի՞ պտի ղրկեմ, փա՛ռք Աստծու, մեջը չհաս֊մհաս չկա։

— Թարջիման (տուգանք) ունիս, ասում ա, լավ իմացի՛ր, որ ընչանք կապուտ շապկավորը, հետն էլ մի գրվանքա իր սիրեկանիցը (թեյ) կապած, փեչատած, ծերիցն էլ արճիճը կախ ընկած մեր շեմքովը ներս չգան, ես ո՛չ քո տունը ոտ կկոխեմ, ո՛չ նշանդ կօրհնեմ, ո՛չ կպսակեմ։

— Տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, շատ լավ ես հրամանք անում՝ ղրկեմ, ղրկեմ՝ բայց մեղքս դեռ շլնքիս դի՛ր, հետո ծանր ապաշխարանքն էլ միջքիս բարձի։

— Դու, ասում ա, էդ աղջկանն ուզելով՝ իմ տանիցը մի քրդի կարմիր կարպետ խլեցիր։

— Կարգիդ մատաղ, ասում եմ, ի՞նչ կարպետ, մեր տանը քրդի կարպետ չկա, մենք կարպետներ ունինք, բայց բոլորը թարաքյամի են՝ Երեվանա բազարումն առած։

— Ախմա՛խ, ասում ա, դե՛, տեսնում ես, որ տավարի հրեշտակությունից — ղասաբությունից ավելի՝ գլուխդ ոչինչ բանից չի դուս գալիս. քրդի կարպետ՝ հարյուր մանեթանոց թուղթ փողի անունն ա։

— Ա՛յ տերտեր, ասում եմ, հայ֊քրիստոնեի տանը 100 մանեթն ի՞նչ բան ունի, ես սովդաքյա՞ր եմ, վաճառակա՞ն եմ, բամբակիս հակները Թիֆլի՞զ ա հասել, արաղիս բեռները Ջալալօղլի՞ն ա անց կացել, որ 100 մանեթի երես տեսած ըլնիմ. մենք մեր էլած֊չէլածը մեր դռանը ծախում ենք, մեր ցավը քաշում, վախտ֊վախտ էլ մի ոչխարի, կամ տավարի գլուխ ենք կտրում, նիսիա (ապառիկ) բաժանում, միջիցը մի֊երկու շամփուր խորովածացու աշխատում, Աստծուն փառք տալիս։

— Հանաքը մի կողմը կենա, ասում է, Գալ֊ափո՛ւ, դու ինձ հարիր մանեթ վնաս տվիր. տասը տեղից Բարսեղի աղջկանն ուզում էին, տասն էլ չհաս էր. մեջտեղն էլ իմ ջեբն էր լցվում. դու ո՞րտեղից ներս մտար, հաս տեղից աղջիկ ուզեցիր, որ ինձ մի կոպեկ օգուտ չլինի։ Էդ ամենն էլ ոչինչ, դու իմ տունը քանդեցիր, իմ բարեկամի ու բարերարի մոտ սևերես արիր։

— Ի՞նչ բարեկամ֊բարերար,— հարցնում եմ։

— Բալասան աղի։

Լսողները միանգամից անմիջապես ցնցվեցան. սարսափն ու սառը քրտինքը մեծ ու փոքրին պաշարեց. մինչև հիմա Գալոյի պատմությունը կատակ էր թվում կամ, շատ֊շատ, քահանայի շահասիրության և չարության հետևանք, այժմ գործի ծանրությունն ինքնըստինքյան բացատրվեցավ։

— Խոսքդ շարունակի՛,— երկար շշուկից հետո առաջարկեց Մելիք֊Բադալը։

— Ո՞նց թե Բալասան աղին վրեդ բարկացրել եմ, ա՛յ երեց, շփոթված, հարցրի ես,— կցեց նորից Գալոն յուր երկար պատմությունը։

— Բալասան աղի կամքն ա, ասեց, որ Բարսեղի աղջկանն ուրիշի համար ուզի, մի շաբաթ առաջ ինձ կանչել էր՝ գնացի. հրամայեց, թե փիլոնդ ծալի գործակալին ղրկի՛ր, թե որ դու Պետրոսենց Գալոյի տղի նշանն օրհնել ես։

— Հետո, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, հիմի ի՞նչ ես հրամայում, մենք գնանք ո՞ր ջուրն ընկնենք։

— Ոչի՛նչ ասաց, մազաչափ էլ ա բանի տեղ մի՛ դնիլ, Բալասան աղի ասածը շատ ա չհաս. ինքն իր աղա տեղովն օրն օխտն անգամ էլ եթե վանքի խցերը տունուդուս անի, շեմքերը մաշի, գլուխ չի կարող բերիլ. ինչպես քեզ ասում եմ, դու մի գլուխ շաքար, մի գրվանքա չայ մեր տունը ղրկի՛, բոլորի բերանն էլ ցխիլն իմ բանն ա։ Դեռ Բալասան աղեն իրան ա տեսել, դեռ իմ սատանությունից տեղյակ չի. ուզենամ թե չէ՝ հենց կլխկոնձի տալ տամ, որ փոսն ընկած ձիու պես թափահարվի, օձի պես կուտապ֊կուտապ անի ու թաղվի մնա, իրա հե՛րն եմ օրհնել։ Խաթրն եմ պահում, ինձ պետք է գալիս՝ սիրտը շահում եմ, թե չէ երկ՚օրումն իժ օձի պես հենց կշանթեմ, որ ձենը երկինքը կհասնի. ինձ Խլղաթենց մենծ տեր֊Սուքիաս կասեն։

— Ի՞նչ պտի անեի, ախպե՛ր, ձեզ եմ հարցնում, սուտ էր ասո՞ւմ, քիչ տուն ա քանդե՞լ. միտք արի, միտք արի ու նշանի քաղցրեղենի հետ մի գլխի տեղակ երկու գլուխ շաքար առա ու մի գրվանքա կապած, փեչատը կախ չայի հետ Սամփսոնիս ձեռքովն իրան ղրկեցի։

— Ուրախ֊ուրախ վերցրել էր չայ֊շաքարը,— շարունակեց Գալոն,— Սամփսոնիս հետ էլ բավական հանաքներ էր արել՝ նշանը մի հենց հաստատ պտի քցեմ քո ու նշանածիդ շլինքը, ասել էր, որ օխտը լուծ գոմեշը չկարենա ետ պոկել։ Մենք էլ մեզ համար ապահովացանք, խնամոնց հետ խոսացինք, էս իրիկուն նշանի հոգսը քաշեցինք, շնորհակա՛լ եմ, դուք էլ եկել եք մեզ պատվելու։ Դեռ կանչվածները նոր էին հավաքվում, Սամփսոնիս ղրկեցի տերտերի ետևից։ Դուռը ծեծում ա ու ձեն տալիս. ինքը ձենը ճանանչում ա ու տղին հրամայում, թե ասա՝ տանը չի։ Դու մի՛ ասիլ, Սամփսոնս հեռվից տեսած ա ըլնում, որ տերտերը Բալասան աղենց տանիցը դուս եկավ ու իր առաջն ընկած գնում ա։ Էլ չի ուզում վազի, քամակիցը հասնի, թողում ա՝ մինչև տուն ա մտնում։

— Ո՞նց թե տանը չի, պատասխան ա տալիս Սամփսոնս, հենց հիմի Բալասան աղենց տանից դուս եկավ ու իմ աչքի առաջին եկավ, տուն մտավ։

— Արի՛, Սամփսո՛ն, արի՛, հանաք եմ անում,— ձեն ա տալիս տերտերը ներսից.— էդպես կվախացնեմ, լեղիդ ջուր կշինեմ, ա՛յ։ Դու գնա՛,— հրամայում ա,— ես էլ, հրոպպե չի քաշիլ, էնտեղ եմ։

— Ի՞նչ կասես, Մելի՛ք, բոլորը հավաքվեցին, մնացիք դուք՝ մի քանի իշխաններդ ու տերտերը. խեղճ Սամփսոնս տերտերից ձեզ էր վազում, ձեզանից՝ տերտերին։ Վերջը որ դուք ասել էիք, թե հենց հիմի գալիս ենք, համբերությունս հատավ, ինքս վեր կացա, գնացի դպա երեցն ու առանց դուռը ծեծելու՝ թո՛ւշ տուն մտա։ Ի՞նչ եք ասում, ախպե՛ր, մի քարափ շուռ անցավ, թե մի կայծակի ամպ էր՝ տրաքվեց դա իմ գլխին. չթողեց թե բերան բաց անեմ, օրհնյա ի տեր ասեմ. ձենը գագաթն առավ ու աշխարհքի լափը գլխիս ածեց.— ի՞նչ եք ինձ անհանգիստ անում, ձեր հերն է՛լ, ձեր տերտերինն է՛լ. ես էլ քո տան քահանեն չեմ, գնա՛ տեր Մարկոսին տար։

— Կարգիդ մեռնե՛մ, ասում եմ, ախար էն վաղ էր, որ ծուխ ու մուխ չկար, տերտերների միջին սեր, խաղաղություն կար, իրար հավատալ կար, մի սև փողը հավասար ախպերաբաժին կանեին. քո ձեռնադրվելուց դեսն էն բաներն ո՛վ ա տեսել. իմ ու քո եք արել, մեզ հայվանների պես միջներիդ բաժին եք արել, անումներս ծուխ եք դրել ու կարգին էլ չեք հովվում. առաջ պատահած ժամանակը ո՛ր տերտերին գնում էինք, ձեռաց հասնում էր, հարամներս հալալում, նեղացածին օրենք հասցնում (հաղորդում). հիմի հենց օր ա ըլնում, որ եթե ծխատեր քահանեն գեղումը չի գտնվում, մեկելդ չեք էլ ուզում տեղից շարժվիլ. հիմի էս կեսգիշերին ես ո՞ւմ ոտը գնամ, ո՞ր տերտերը կհամարձակվի իմ հարկը կատարել։

— Չէ՛, ասում ա, Գալո, չէ՛, քանի շանը բաց չեմ թողել, քեզ գզգզիլ տվել, համով, հարգևորով (պատվով) վեր կաց, քաշվի՛։

— Տերտե՛ր ջան, ասում եմ, ախար ընչի՞, ի՞նչ սհաթ անցկացավ, որ փոխվեցիր, էն օրը դու ինձանից չայ֊շաքար ուզեցիր, առա ու ղրկեցի, էլ ի՞նչ անեմ։

— Մի շատ մեծ բան էլ չես արել, ասում ա, մեջքիդ զոռ ա հասե՞լ, որ 25 տարի ա՝ քո տանու քահանեն եմ, մի գլուխ շաքար ես ղրկել. հարյուր հետ հորդ գերեզմանն օրհնել եմ, տվածդ մի֊մի աբասի ա էլել, շաքարն էլ նրանց հաշվում դուս արի։

— Դե, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, իմ ուժս էնքան ա պատել, էն եմ տվել, գեղըցու աբասին քաղքցու մանեթից թանկ ա։

— Շա՛տ չեն դուս տալ, ասում ա, ես քո նշանն օրհնողը չեմ, մեջը չհասություն կա, էգուց կտանեն, միրքիս ձարերը (մազերը) մին֊մին կքաղեն։

— Ի՞նչ չհասություն, ի՞նչ ա գլխիցը դուս տվել,— բարձրագոչ աղաղակ վեր ելավ բազմականների միջից։

— Ես էլ ձեզ պես էդ խոսքի վրա քար կտրվեցի, սառած մնացի,— շարունակեց Գալոն.— ոտի՛դ մատաղ, տերտե՛ր, հարցնում եմ, ի՞նչ չհասություն կա։

— Էդ մենք կպարզենք, ասում ա, երբ բանը տեղը կընկնի. դեռ է՛լի ուրիշ արգելքներ կան, որ ժամանակին կասենք։ Վերջապես, ասում ա, Գալո, դու էլ հացակեր ես, էն օրն ես քեզ ցերեկի պես պարզ հայտնեցի, որ իմ բարերարս Բարսեղի աղջկա համար ուրիշ մտքի ա, դու անմեղ տեղը ծախսի ու խարջի տակ մի՛ ընկնիլ, էն աղջիկը քո Սամփսոնի կնիկը չի կարող դառնալ, ականջիդ բուրդը հանի՛ր։ Հիմի էլ բարեկամաբար ես քեզ հասկացնում եմ, որ Բալասան աղի մի դատարկ հրամանը ձեր ողջ գեղի հետ ինձ համար հավասար ա. թեկուզ որ էսօր ասի՝ փիլոնդ վեր դի՛ր, մտի՛ մեչիդը, անխոս կերթամ, ալլահ ու ակպյար կանեմ. միտքդ ի՞նչ ա, ես կարամ նրա հրամանը գետինը քցի՞լ, ինձ հրամայած ա՝ ասել չհաս ա, ես էլ մինչև հոգևոր տիրոջ ոտքը չհաս գոռալով պետք է գնամ։

— Ա՛յ, կապվա՜ծ ըլի նա իր անտոնական կարգին, ինչքան նա հաս ու չհաս ա հարցնում,— ընդհատեց Մելիք֊Բադալը.— ա՛յ մարդիկ, դուք ու ձեր Աստվածը, էս գեղումն առաջ հարյուր պսակից մինը չհաս պատահո՞ւմ էր, ո՞վ առաջինն էդ սովորույթքը մեր մեջը մտցրեց, էդ պռճոկվածը չէ՞ր։

— Բաս ո՞ր անիծածն էր,— պատասխանեց Սիսակը,— մոռացե՞լ եք այն տարվա 14 չհասները, որ ինքը հորդորեց, ինքը նշանեց, տասնական մանեթ ստացավ յուր համար, վերջը չհաս հրատարակեց, 14 գլուխ շաքար բարձեց ձիուն, տարավ տեղ հասցրեց ու հրամանը բերեց, և ահա այն օրից ցայսօր մեր մեջը կարգ է ընկել — օտարին թողած՝ արենակիցներին ենք վազում։

— Գալ֊ափունի ջա՛նն էլ ենք հանում,— կատակի տվեց Մելիք֊Բադալը.— իր քվեր աղջիկն օխտն օրեն ճանապարհ կորցրեց, Կողբումը մարդի տվեց, որ իր մորթոտած տավարի հետ անփող աղ լպստի, ու գեղի ծեսը քանդեց, տղին հաս տեղից աղջիկ ուզեց։

Ամենքը ծիծաղեցին, բայց այդ դառը ծիծաղ էր, հուսահատ սրտից արտաժայթքված մաղձ էր՝ քահանայի ստվերի դեմ։

— Հետո՞, հետո՞, խոսքդ վերջացրո՛ւ, Գալո՛,— ասաց Մելիք֊Բադալը,— հիմի չի գալիս նշան օրհնելու, է՛լի։

— Գալո՛, ասաց ինձ վերջը, թե ինձ կլսես, գնա կանչած ղոնախներիդ մի հնարքով ցանի՛ր, ճամփու դի՛ր, Բարսեղի աղջկանից ձեռք քաշի՛ր, թե չէ գլխիդ շատ խաթաբալեք կգան, ես քեզ...

— Կրա՜կ, կրա՜կ,— աղաղակելով տուն ընկավ հանկարծ մի երիտասարդ.— Գալ֊ափո՛ւ, հասի՛ր, գոմդ ու մարագդ էրվում են։

Ամենայն ինչ մոռացվեցավ, բազմությունը րոպեական դուրս թափվեցավ։ Աստված հեռու տանի, երկինքը շառագունել է, Պետրոսենց Գալոյի գոմի ծածքը փլել է, տավարի բառաչն ու ձիու խրխինջը լսողի սիրտ է կտրատում, մարագը միանգամայն բոցի մեջ հուրհրատում է։ Գյուղումը կուժ ու բղուղ չմնաց՝ դուրս եկան, բայց օգուտը սակավ, մարագն ամբողջ այրվեց, քարաշար պատերը մնացին ցցված, գոմումն էլ հինգ կով յուրյանց հորթերով և մի ձի ծխախեղդ եղան։

— Լավ նշան չդրե՞ց, ո՞նց էր,— փսփսում էին իրար հետ բազմության մեջ խառնված երկու երիտասարդ։

— Դե հիմի թո՛ղ գնա, իմ նշանածը տանի, Վասակ ջա՛ն։

— Քեռուս կյանքն երկար ըլի, Կարո ջա՛ն, նա որ չհրամայեր, քո հերդ ի՞նչ կհամարձակեր երկու կուժ նավթն աղենց զերուզամբիցը (նկուղից) դուս բերել, մեզ տալ ու ղրկել կրակ տալու, կամ թե չէ՝ շատ էլ որ քո հերն ասեր, ես կլսեի՞։

— Բաս ո՞նց էլավ։

— Էս իրիկնապահին որ քեռիս ձիուցը վեր եկավ, ինձ ղրկեց Գիլակերենց դուքանի դուռը. գնա՛, ասեց, բազմությունն էնտեղ հավաքված ա, քեզ համար մի քնջնում (անկյունում) կանգնի՛ր, ականջդ կախ արա՛, տես ո՛ւմ բերնիցն ի՛նչ ա դուս գալիս։ Էս ու էն շատ պտի վայրահաչություն անեին քեռուս շվաքին, բայց մաշակար (կոշկակար) Համբոն, էն սուրբ Կարապետի ծեր դևը, չթողեց, աչքով֊ունքով խալխին հասկացրեց, որ ես էնտեղ կանգնած եմ, նրանք էլ ցրվեցին, քուչեն դատարկվեց։

— Հետո՞։

— Ես էլ գնացի քեռուս հայտնեցի։

— Վնաս չունի, ասեց աղեն, ես էգուց ամենքի հերն էլ կանիծեմ, դու մեր Խուդոյի տղի հետ պատրաստ կաց, մութը գետինն առավ թե չէ, Խուդոն ո՛ւր կղրկի, ի՛նչ բանի կդնի, տեղն ու տեղը կատարեցեք։

— Դե՛, մնացածը գիտենք, հերս նավթը հանեց աղենց զերուզամբիցը, մեզ տվեց ու ղրկեց Գալ֊ափունի մարագն ու գոմը կրակելու, մենք էլ արինք։

Խոսողներն էին Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը և Խուդոյի տղա Կարապետը։

ԺԵ.
СПАСИБО!

— Էգուց գլավնու՝ սուդիեքանց բիբոր (ընտրություն) ա, ճաշից հետո տունը մի մարդ հավաքվին Ձիթահանքի բակը, ինքը նաչալնիկն ա գալիս բիբորի. չեկողի մորը կլացացնեն, մի մանեթ շտրաֆ ունի,— Օ. գյուղն ընկած՝ ձայն էր տալիս կապկերես քաչալ գզիր Ցակոն։

Հարկավոր չէր տուգանքի անունով երկյուղ տալ. տան գլուխ մեկը կար՝ գնաց, երկուսը կար՝ գնաց. մի֊մի լավաշ հացի մեջ մի կտոր պանիր, կամ աղը դրած ձուկը փաթաթում էր ամեն ոք ու գրպանը կոխում, վազում դեպի Ձիթահանքը։

Ձիթահանք կոչված տեղն Օ. գյուղումը չէր։

Մի փոքրիկ պարսկական գյուղի մոտ, Օ. գյուղից ժամաչափ հեռավորությամբ գտնվում էր մի ավերակ։ Ոչինչ հիշատակարան կամ փորագրություն չէր նշմարվում ավերակի վերա. միայն հիմքն և արևելյան կողմում մի շարք սրբատաշ քարեր ազատվել էին ժամանակի անողոք ճանկերից, իսկ մյուս քարերը թե ո՞ւր էին, հաստատ չէր կարելի ասել. ոմանք ենթադրում էին՝ պարսիկ ռամիկների ձեռքով յուրյանց գոմերի հատակը սալահատակած. այլք հակառակն էին պնդում, ըստ որում պարսկական գյուղը շատ փոքր էր և շատ աղքատ. մի կամ երկու նիհար եզներ և հինգ֊վեց հատ հավ էին նոցա տնտեսության առարկայքը. պարսիկներից շատերը գոմ էլ չունեին, մի կիսագետնափոր, կիսախարխուլ խրճիթի մեջ մի անկյունում եզն էին կապում, մյուս կողմը մերկանդամ պարսկաձագերն էին կուչ գալիս յուրյանց բոկոտն ծնողների հետ, էլ ընչի՞ վերա պետք է գործ դնեին քարերը։

Ավերակն, ինչպես երևում էր, մի փառավոր անցյալ պետք է ունենար. այդ աշկարա էր շրջապատած մեծանիստ պարսպատեղի հետքերից։

Եթե հավատ չընծայենք պարսկական արևելյան ճաշակով հերյուրած ավանդություններին, ապա ավերակը հայկական սրբարաններից մեկի մնացորդն էր անշուշտ։ Տեղական պարսիկների շռայլ երևակայությամբ՝ այն հնությունն յուրյանց նախկին տիրապետող իշխանի ապարանքն էր. նրա մոտի ապառաժ քարի ճեղքվածքից դուրս բղխած առատահոս և ականակիտ աղբյուրը տռփասեր իշխանի մարմարյա շատրվանին ջուր է մատակարարել. նրա փղոսկրից ճերմակ հոլանի կանանց և հուրի֊փարի հարճերի նրբակազմ ու լուսափայլ մարմինները զովացնող ու թավշային փափկություն տվողն է հանդիսացել։ Իսկ հասուն և խոհական դատողությամբ՝ աղբյուրը սրբավայրի ջերմեռանդ միաբանական եղբայրության միակ ըմպելիքն է եղել, նոցա անդերն ու մարգաստաններն է ջրել, նոցա ջրաղացներն է պտըտել և հետզհետե յուր մեջ առնելով ներքևներում բղխած մեծ ու մանր աղբրակները՝ մի գետակ է կազմել։

Ավերակի շրջակայքն այսօր առաջվանից տարբեր մի այլ պատկեր է ներկայացնում. գյուղի ներկա տիրապետող քաղցած պարսիկ բեգի պարտեզն է կոչվում դա, որ ըստ ինքյան ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սաղարթաշատ ուռենիների երկու շարք, որոց հովանու ներքև փափուկ սեզի վերա արժե ամառները սրտակից և սիրելի բարեկամների հետ պարարտ գառան տժտժան խորովածներ վայելել, վրեն էլ դատարկել Օ. գյուղի հեշտախում և զվարթացուցիչ գինին, անշուշտ բարեխառնած աղբյուրի քաղցրահամ և սառը ջրով։

Այդպես էլ անում են. ամառվան շոգին՝ կյուրակի օրերը միշտ կլսես ծառերի տակից մերձակա գյուղորեից կտրիճների երգերի ելևէջները։

Այստեղ էր կարգադրել նաչալնիկն Օ. գյուղի տանուտերի ընտրելատեղին, ոչ թե գրավված տեղի հրապուրանքներից, այլ դիտմամբ՝ ընտրությունը գյուղից հեռու կատարելու նպատակավ. ըստ յուր ասության, որպեսզի անգործ հետաքրքիրների խառնաշփոթ խանգարմունքն արգելք չդառնա գործի շարունակությանը։

Բազմափորձ գավառապետի բազմամյա պաշտոնավարության գործնական կողմն էր այս։

Բազմությունը շատ մեծ է, Օ. գյուղն էլ մեծ է. «մեծ տունը մեծ ընտանիք կունենա»։

Անհրաժեշտ է ասել, որ ավերակի հարավ֊արևելյան անկյունում մի֊երկու սևացած քարեր միմյանց թիկնած՝ կազմել են տակը մի պատուհանաձև խորշ. անձրևն ու արևը չեն ծեծում այդ խոռոչը, ուրեմն չէին էլ կարող ի հնումն հանգցնել այն ձիթաճրագները, որոնք հաճախ վառվում են եղել ջերմեռանդ հայ և թուրք ուխտավորներից. գերչակի ձիթի թանձր ծուխը մրոտել, սևացրել է ամբողջ խորշը և նրա մեջ ընկած ձիթաշաղախ քարը, որին հայերը Ձիթահանքի քար են ասել, իսկ պարսիկներն՝ օջախ, որին հայերը մի նշանավոր բազմավաստակ հայ գործողի գերեզման են անվանել, իսկ պարսիկներն՝ իսլամի հավատարիմ ավանդապահի դամբարան։ Ա՞յս է եղել, թե այն, ո՞րն էր ուղիղ — մենք կարևորություն չունինք խորազննին գտնվելու. փաստ է, որ այդ տեղը վաղ ժամանակ միապես հարգված է եղել երկու այլակրոն դրացիներից։ Այսօր եղածների հետքերն էլ չքանում են։

Ահա եկել է գավառապետը. նա կանգնած է ավերակի բաշի վերա. նրա տեղը բարձր է ամենքից, նա նմանում է այսօր մի թխսի, որի ձագերը, համեմատաբար, շատ փոքր են իրանից։

Գավառապետը ձեռքը բարձրացրեց։

Ընդհանուր և մեռյալ լռություն։

Բոլորեցունց գլուխները բաց են. երեք պաշտոնական գլխարկ միայն հանգիստ նստած են յուրյանց տեղը. երեք ճակատ միայն փայլում է երեկոյան պահու կարմիր արևից ցոլացող ճառագայթներից. մետաղյա աստղը պսպղում է երեք հոգու ճակատին. նոցանից մինը գավառապետն է, մյուսն յուր ատենադպրի օգնականը և երրորդը՝ մեզ քաջածանոթ Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովը։

Շատ ժամանակ չէ վերջինիս գալուստը. նա գավառապետից հետո, յուր սանձակոտոր նժույգը հեծած, սիգապանծ մտրակելով եկավ, իջավ, ձին տվեց վաղուց իրեն սպասող Խուդոյին և մոտեցավ, սեղմեց քաղցրաժպիտ դեմքով գավառապետի ձեռքը։

Տհաճության կնճիռները խորշոմեցրին գավառապետի ճակատը. բազմությունը հաճությամբ նկատեց այս և ուրախացավ, ոչ ոքից ծածուկ չմնաց, որ սրտանց էր գավառապետի սառը վարմունքը Բալասան աղայի հետ։

— Հրամայեցե՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— փնթփնթաց նա և ձեռքով յուր ձախակողմյան քարը ցույց տվեց նստելու։

Մի թեթև ու թռուցիկ հայացք բավական էր գավառապետի համար ապահով լինել, որ յուր սիրելի ժողովուրդը չէր երկմտում յուր վերա եկած անախորժ տրամադրության ստուգության մասին։

Եթե գավառապետն յուր բազմամյա փորձառությունով և բարակ խելքովն ուսումնասիրել է յուր կառավարած գավառի մեծ ու պստկին, շատերին հականե֊հանվանե ճանաչում է, ժողովուրդն էլ կշռել ու չափել է յուր սիրած նաչալնիկի ամեն մի շարժվածքը։

— Գդակներդ դրե՛ք գլխներիդ, սիրելի՛ք,— առաջին հրամանը դուրս եկավ գավառապետի բերանից։

Հրամանը կատարվեց։

— Չորս֊հինգ ամիս է՝ ես ձեր մեջ չեմ եղել,— սկսեց բարձր և հաստ ձայնով նաչալնիկը,— և ինչպես տեսնում եք՝ տանուտերի ընտրությունն այսօր թուրքի գյուղում եմ կատարում։ Դուք, իհարկե, պատճառը չգիտեք, բայց ես ձեզանից խռով եմ։ Այս վերջին տարին, մեր անշնորհք տանուտեր Կարապետի հիմարությունից, ձեր գյուղը միանգամայն Աստուծո երեսից ընկել է. օր չի անցկենում, որ մի խայտառակ դեպք չպատահի. մարագ կրակել, հնձան այրել, այգի կտրատել, արտ կրակ տալ, իրար գլուխ ճղել, վերջապես՝ սպանություն — միմյանց վերա կարդում ես տանուտերի հայտարարության մեջ, կարդում ես ու շփոթված մնում. ի՞նչ դարձան այս մարդիկը, մտածում ես՝ կարծես սրանք Օ. գյուղացիք չեն։ Մի ժամանակ սրանք ոչ միայն մեր գավառի՝ բոլոր Արարատյան աշխարհի օրինակն էին, ամենքից հարուստ էին, հացով, քաղաքավարությունով, լեզվով աշխարհքի բերանն էին փակել, այսօր ընդհակառակն ամեն տնաքանդություն ձեր մեջիցն է դուրս գալիս. քառասուն տարի է՝ ես պոլիցիական ծառայության մեջ եմ, կյանքիս մեծ մասը ձեր գավառումն եմ անցկացրել, հայր ու որդու նման ձեզ հետ աղ ու հացկեր եմ դարձել և այսքան անպիտանություն, ինչպես այս վերջին երկու֊երեք տարումն եմ ձեր գյուղիցը տեսնում, միտքս չեմ բերում. ո՞վ էր լսած ու տեսած Օ. գյուղացուն բանտ նստած, շղթայակապ բերդը տարված. բայց այսօր քանի՞սը կան։ Սո՞ւտ եմ ասում։

— Աստված պատճառի տունը քանդի՛, որդիքը կոտորի՛, աղա ջան,— կոտորած դրգալի պես մեջ մտավ Մելիք֊Բադալը.— ո՛վ մեր գեղի հալալը հարամեց, ո՛վ մեր դառը քրտինքով աշխատած տխտմորի (խմորի) մեջ արուն խառնեց, ցեց դառավ՝ մեր քիսեն (քսակը) մտավ, գեղն իրար քցեց, մեր գառան պես խոնարհ ջահելներին օձեր շինեց, մեր բգերը (պարանոցին) փաթաթեց, նրա տունը հրեղեն սուրը մտնի՛, էս Ձիթահանքի օջախը նրան գունդ ու կծիլ ածի (խեղճացի), հավի պես թռպրտացնի, էստեղ վեր քցի՛։ Դու, աղա ջա՛ն, ասա՝ ամե՛ն։

— Է՛հ, ձենդ կտրի՛, Մելիք֊Բադա՛լ, քեզ անեծք չի սազում, քոնը խամ֊խամ ուշունցներն են, որ եթե բերանիցդ հանել ես, լեզուդ կծակեմ, պարան կանցկացնեմ ու էս ծառիցը կախ կանեմ,— կատակի տվեց գավառապետը։

— Չէ՛, աղա, չէ, գլխի՛դ մեռնեմ, Աստծով կտեսնի էս խալխն իր արյունը ծծողին իր աչքի առաջին բղղալով (բառաչելով) գետինը դիպչելուս. էն սուրբ Լուսավորչի լույս հավատիցն եմ խնդրել, որ քեզ է՛լ, էս էրված ու խորովված հասարակությունին է՛լ, ինձ՝ էս գերեզմանի դուռը հասած անբեղ, անմիրուք հալիվորին է՛լ արժանի անի բաց աչքով էն օրը տեսնելու։

— Է՛հ, ծերացել ես, խելքդ ետ է տվել, Մելի՛ք, ձենդ կտրի՛, թող խոսիմ. չաչանակի պես բերանիս մի՛ գալ։

— Խոսի՛, աղա ջա՛ն, հրամանք արա՛, դու էլ գիտես, թե քամին ո՛ր կողմիցն ա փչում։

— Ի՞նչ եք շանն իրավունք տալիս հաչալու,— կամաց հրելով գավառապետին՝ փսփսաց ռուսերեն Բալասան աղան։

Գավառապետը չլսել պատրվակեց, բայց դեմքից երևեցավ, որ ներսն արյունն եփ եկավ։

— Ինչ և իցե, Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— նորից շարունակեց գավառապետը,— ես ձեզ ժողովել եմ այս սրբատեղի մոտ՝ լայն ու ազատ դաշտում տանուտեր ընտրելու։ Ահա քվետուփը դրած է ճիշտ ուխտատեղի մոտ. այս գիտությամբ է արած. դուք պետք է հիմի մոտենաք ափին. թող մոտ գնացողը առաջ համբուրի սևացած քարը, հետո քվեն ձեռք առնի։ Ես իրավունք եմ տալիս ձեզ երեք հոգու քվեարկել՝ ում որ դուք ցանկանում եք. ով որ, իհարկե, օրենքի զորությամբ ընտրվելու իրավունքից զրկված չի լինիլ. ում սպիտակ քվեները շատ կլինի, նա կլինի ձեր տանուտերը։ Աստված կսիրեք, սիրելի՛ք, ընտրեցե՛ք մի օրինավոր մարդ, որ ձեր ցավերին դարման տանի։

— Ողջ Օ. գյուղի հասարակությունն, աղա ջա՛ն, իմ ձեռովս էս թուղթը քեզ ա տալիս։

— Էդ ի՞նչ թուղթ է, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Էս էն թուղթն ա, նաչալնիկն ապրած կենա՛, որ մենք տանուտեր ենք ուզում էն մարդին, որից, թե միտդ ա, քեզ ձորումը ձուկն ուտելուս գանգատ էի անում, որ իմ ջիբի կապեկները կտրեց շտրաֆ առնելով, որ իմ բլբուլի լիզուն ծակն էր կոխել, որ ուզում էր մեր գեղի վրից ուշունցնատու անունը վերացնի, որ մեջը կարգ ու կանոն մտցրեց, որ...

— Դե լա՛վ, Մելի՛ք, խուլ չենք, հասկացանք, դուք ուզում եք Արտեմ Սերգեյիչին. ես է՛լ շատ ուրախ կլինեի, բայց նախ՝ կարծե՛մ, նա չի համաձայնիլ յուր պաշտոնը թողնել և երկրորդ՝ թո՛ղ ձեր փոխարեն քվեն խոսի։

— Գլխի՛դ մեռնիմ, մեր ցավը մեզ էլ հայտնի ա, քեզ է՛լ, քար մի՛ քցիլ տալ, վա՛յ թե տակիցը Մոլլա Նասրադինի եղի պուլկի պես շոռ դուս գա։

— Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— ձայն տվեց գավառապետը,— ցանկանո՞ւմ եք միաձայն ընտրություն, այս թուղթը ձեր գրա՞ծն է։

— Ցանկանում ե՛նք, ցանկանում ե՛նք, ոտիդ ղուրբա՛ն, նաչալնի՛կ, թուղթն էլ մեր բերանն ա։

— Աղա ջա՛ն,— առաջ եկավ ամբոխի միջից Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը,— թող էս թուղթն է՛լ խոսի։

Գավառապետը բաց արավ երկու հանրագրությունները. առաջինն Արտեմ Սերգեյիչի մասին էր, երկրորդը՝ Խուդոյի օգտին։ Գավառապետը մնացել էր մոլորված. ուսերի բարձրանալու հետ դեմքի վերա տարակուսանքն էր արտափայլում։

— Ամո՜թ ձեզ, Օ. գյուղացի՛ք,— զզվանքով արտասանեց նա վերջապես,— այսչափ էլ մի հասարակություն իրեն ստորացնի՞, մի մարդ երկու տեղ ստորագրի՞։ Դու սրանո՞վ ես խոսում, Մելիք֊Բադա՛լ։

Գավառապետն սկսավ կարդալ երկու թերթի վերա միաժամանակ ստորագրողների անունները։

Մի քանիսն, արդարև, ամոթահար սևացան ու լռեցին. նոցա ձեռքերը կեղծ չէին. բայց մեծամասնությունը բարձրաձայն աղաղակեց.

— Գլխի՛դ մեռնենք, նաչալնի՛կ, մենք մենակ Գոմշակերենց Արտոյի թղթիցն ենք տեղյակ, մենք ուրիշ տեղ ձեռք չունինք։

— Այս խնդիրներն ո՞վ է գրել, տանուտե՛ր,— հրամայեց գավառապետը։

— Առաջինն իմ գրածն ա,— մոտ եկավ ամբոխի միջից Սիսակը։

— Երկրո՞րդը։

Ո՛չ մի ձայն։

— Այստեղ արի՛, ա՛յ տղա,— կանչեց գավառապետը Վասակին,— այս գիրն ո՞ւմ գրածն է։

— Երևան ենք գրել տվել,— հանդգնաբար պատասխանեց Վասակը։

— Սո՛ւտ ես ասում։

— Սուտ չեմ ասում, ես ինքս եմ տարել, մի աղա մարդի հինգ մանեթով գրիլ տվել։

— Ո՞վ է գրել,— շեշտեց գավառապետը բարձր և թնդաձայն։

— Ինձ տվեք՝ տեսնեմ, նաչալնի՛կ,— առաջ եկավ Սիսակը և ձեռքիցն առավ։

— Առե՛ք,— ետ տվեց նա թուղթը,— ես գրողին քաջ ճանաչում եմ, բայց հաստատել դժվար է. գողն ինչքան կամեցել է թաքցնել յուր գողացած աքաղաղը, բայց պոչը դուրսն է մնացել. Տաճկաստանի ոլոր֊մոլոր գրվածքներն երևում են։

— Կխնդրեմ հարգոյաբար ձերին գերազնվութենեն՝ հրաման ընեք արձանագրություն կազմել. պարոն Սիսակ մեզի կակնարկե, մենք պատիվ կպահանջենք՝ օրինաց որոշյալ հոդվածոց հիմանց ապավինած։

Ժողովրդի միջից մի ընդհանուր քրքիջ և դառն տհաճություն դուրս թռավ գրագիր վանեցու բողոքին պատասխան։

Սա պաշտոն ուներ այստեղ, ձեռքին բռնած ժողովրդագրական ցուցակը՝ սպասում էր անունները կարդալու։

— Իրավունքս պաշտպանել կխնդրեմ, տե՛ր Հայրիկին ճետերն ամեն նախատինք կտանին, բայց պատվո խնդիր կենսական է յուրյանց համար։

— Լա՛վ, լա՛վ, այդ վերջին բանն է,— արհամարհական հայացքով պատասխանեց գավառապետը վանեցուն և վճռեց.— ո՛չ մի թուղթ չեմ ընդունում, քվետուփը թող խոսի։

— Որ էդպես ա, նաչալնի՛կ,— ասաց Մելիք֊Բադալը,— թող քար քցողների անումները վանեցին չկարդա։

Գավառապետի հրամանով յուր քարտուղարը կարդաց։

Քվեի դրվեցան նախ Արտեմ Սերգեյիչը։

Քվեներն Օ. գյուղի հաստաբուն ընկուզենիների պտուղներն էին։

Ամենքից առաջ քվետուփին մոտեցավ Մելիք֊Բադալը։

— Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— գոչեց նա,— էն ա՝ ժամեժամքը մոտ ա, օրը մթնում ա, բայց թող իմ պոպոքն (քվեն) արևի պես լույս տա։ Աստված էլ, բանդեն էլ (մարդը) Արտոյին է ցանկանում. է՛ս էլ իմ սիպտակ քարը։

Հասարակությունն ուրախ էր, որ Արտեմ Սերգեյիչի քվետուփը լցվեց. բացի Խուդոյից, Դարբնենց Մատոյից, Փոշմանենց Սարոյից և սուդիա Դավթից՝ բոլորն էլ սպիտակ քվե տվին։

Վերջիններս Բալասան աղայի անցյալ գիշերվան խորհրդակիցներն էին. սրանք էլ, դիցո՛ւք, չէին ցանկանում Խուդոյի տանուտերությունը, բայց ահը վեր էր, քան մահը, հոգեհաններն այնտեղ նստած էր և մի առ մի դիտում էր ամենքի ձեռքի շարժումները. ուստի ստիպվեցան սևանալ հասարակության առաջ, քան թե Բալասան աղայի, և սև քվե տվին։

Մեղադրելի չէր։

Մի դեպք միայն անհասկանալի մնաց ամենքի համար։

Օրենքով քվեատուփի երեսը պետք է վարագուրած լիներ։ Մոռացա՞վ արդյոք գավառապետն այս կետը, չենք կարող ասել, առայժմ դեռ մեզ համար այդ արկածքն Ադամա մութն է։ Խոսքս այն անթափանցիկ աղջամղջի մասին է, որ մեր Ադամ պապին հուսահատության մեջ ձգեց։

— Դե՛, հասարակությո՛ւն, էլ ո՞ւմ եք ուզում քար ձգել,— ձայն տվեց գավառապետը։

— Դու տեսար, աղա ջա՛ն, որ բացի մի քանի ցածահոգի ոտ լպստողներից, ողջ գյուղն Արտոյին ա կամենում, էլ ո՞ւր ես քեզ գլխացավանք տալիս,— առաջ եկավ Մելիք֊Բադալը։

— Օրենքն է հրամայում։

Քվեարկվեցավ և նախկին կանդիդատ Սարոն, բայց սակավ քվե ստացավ։

Մութն արդեն գետինն առնում էր։

— Շուտ արե՛ք, իմ ճանապարհն էլ է հեռու, ձերն էլ,— ձայն տվեց գավառապետը.— ո՞ւմ եք ուզում քվեարկել։

— Խուդոյին,— գոչեց միայն Վասակը։

— Ո՛չ, նաչալնի՛կ, ո՛չ,— կանչեց Մելիքը։ Նրա հետ ձայն տվին մի քանին էլ, բայց ձայնը փոխած՝ քունջ ու պուճախից։

Խեղճերը ճշմարտությունն ասելը վախենում էին. Բալասան աղեն յուրյանց կորկոտը կեփեր։

— Ո՞ւմ եք քար քցում։

— Խուդոյին,— դարձյալ լսվեցավ Վասակի ինքնավստահ ձայնը։

— Խուդոյին՝ հո՛ Խուդոյին,— հրամայեց նաչալնիկը և ընկույզները նորից բաժանվեցան։

Մութն արդեն գետինն առավ. սարերի գագաթները սևապատվել էին. միայն Մասիսն էր յուր արևմտյան այտով աննշմար ժպտում. մարդիկը հազիվ ճանաչում էին իրար. մինչև թուրքի սոված աղայի տանից ձիթի ճրագը կբերեին, քվեատուփը լցվելու վերա էր։

— Էլ մարդ մնա՞ց քվե տալու, եկե՛ք,— հրամայեց գավառապետը։

— Քանի՞ ձեն տաս, աղա ջա՛ն, ես իմ աչքովս տեսա, թե ինչեր անցկացան. հենց մարդ կար՝ երեք֊չորս հետ էր տփին մոտ գալիս, ջիբիցը բուռ֊բուռ հանում էր պոպոքներն ու լցնում,— արզ արավ Մելիքը։

— Թե որ շատ եք նեղանում, Օ. գյուղացի՛ք,— ձայնը բարձրացրեց գավառապետը,— եկեք ինձ լսեցեք, էլ Խուդոյի քարերը չհամարենք, Արտեմ Սերգեյիչին գրենք տանուտեր, Խուդոյին՝ կանդիդատ։

— Ինձ թեև խոսք չի հասնիլ,— ասաց Բալասան աղան,— բայց իմ կարծյոք, պ. նաչալնիկը շատ խելոք է դատում. Նեսկոս մեռնի՝ թե սուտ եմ ասում, թող Արտեմ Սերգեյիչը լինի տանուտեր, Խուդոն՝ կանդիդատ. գլուխը քարն ա տվել Խուդոն, աչքն ինչքան բարձրանա, ունքից վերև չի բարձրանալ. երկուսն էլ իմ բարեկամներն են, բայց Խուդոն Արտեմին չի հասնիլ։

Մելիք֊Բադալը լլկվեց, ձայն չհանեց, բայց բոլորեքյան համաձայնեցին։

Գավառապետի հրամանով ճրագի լուսով տանուտեր գրվեցավ Արտեմ Սերգեյիչը և նրան կանդիդատ՝ Խուդոն։

— Ի՞նչ կասեք, տղե՛ք, սուդիեքանց ընտրությունը ետ թողնե՞մ, թե միաձայն ընտրություն անենք։

— Միաձա՛յն, միաձա՛յն։

— Ո՞ւմ եք կամենում։

— Թողեք էս անգամ էլ ես խոսեմ,— կրկին միջամտեց Մելնիկովը,— եթե Մելիք֊Բադալին իր հասակն արգելք չլիներ, ես ոչ֊ոքի իրավունք չէի տալ նրանից առաջ ընկնիլ. բայց ըստ որում դրան հիմի հանգստություն է պետք, ես լավ եմ համարում առաջարկել Մատոյին, Սարոյին և Դավթին։ Լավ չեմ ասո՞ւմ, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Շա՛տ լավ ես ասում, Բալասան աղա՛, թուրքն ասում ա՝ հընկերը հընկերին թե չգտնի, աշխարհքս ախ ու վախով անց կկենա. ես էսօրվանից հոտն առնում եմ, ես լավ գիտեմ, թե տանուտերն ո՛վ պտի ըլնի. խեղճ իմ Արտո՜, մեր ձեռովը քո տունը քանդեցինք. բայց հո՛գ չի, վերևն Աստված կա. վնաս չունի, թող սուդիեքն էլ ըլնին Սարոն, Մատոն ու Դավիթը։

— Համաձա՞յն եք, հասարակությո՛ւն,— կրկնեց գավառապետը։

Մի քանի ձայներ միայն խուլ արձագանք տվին Վասակին. ընդհանրությունը լուռ էր։

— Լռությունը համաձայնության նշան է,— վճռեց նաչալնիկը և քարտուղարը ձայն տվեց.

— Ընտրվեցան Օ. գյուղի համար հասարակության ստարշինա կամ տանուտեր՝ Արտեմ Սերգեյիչ Գոմշակերով, նրան կանդիդատ՝ Խուդավերդի Դուքաներվածով, իսկ սելսկի սուդիեք կամ գյուղական դատավորներ՝ Մարտիրոս Դարբինով, Սարիբեգ Փոշիմանով և Դավիթ Կաշեպոզով։

— Կճուճը գլորվեց, խուփը գտավ,— ասաց Մելիք֊Բադալն ու գլուխը դարձրեց դեպի Օ. գյուղը։

Ամենքը տրտունջներ արձակելով՝ քարշ էին գալիս հուսակտուր և խավարի մեջ այս ու այն քարին դիպչում, գնում էին և օրհնում պատճառի յոթը պորտը։

Ամենքից վերջը ձիավորվեցան գավառապետն յուր մարդիկներով և Մելնիկովը։

— Спасибо! (շնորհակալություն),— սեղմեց Բալասան աղեն այս խոսքով գավառապետի ձեռքը։

Վերջինս չպատասխանեց. նա հուզված էր։ Գավառապետը մտրակեց յուր ձիուն և աջ գնաց՝ դեպի յուր կենտրոնատեղին, իսկ Մելնիկովը դեպի ձախ՝ Օ. գյուղը։

ԺԶ.
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Օ. գյուղացիք բոլորը ջուր մաղվեցան. ամենքի բերանն էլ բաց մնաց, երբ հրամանը բարձրաձայն աղաղակեց. Օ. գյուղի հասարակության տանուտեր հաստատված է կանդիդատ Խուդավերդի Դուքաներվածովը, իսկ սուդիեք՝ Մարտիրոս Դարբինովը, Սարիբեգ Փոշիմանովը, Դավիթ Կաշեպոզովը։ Իսկ Արտեմ Գոմշակերովին քննության ենթարկված լինելու պատճառավ՝ մերժվում է։

Արտեմ Սերգեյիչի անհաջողության մանրամասնություններն իմանալու համար մենք հետևենք Բալասան աղային։

Տանուտերի ընտրությունից հետո մի շաբաթ կացավ Մելնիկովն Օ. գյուղումը և այս շաբաթումը նա մեծ գործ կատարեց։

Նորա հրավիրանոքը մյուս օրն իսկ եկավ գյուղը հաշտարար դատավորն յուր պրիստավով։ Նոքա իջան Վլադիմիր Նեստորիչի մոտ։ Երրորդ օրը հրապարակական աճրդախոսություն եղավ. մի քանի մուրհակատերերի շարժական և անշարժ կայքերը սակարկության դրվեցին։

Գյուղականներից ոչ ոք մոտ չեկավ, բացի Խուդոյից և մեզ ծանոթ դատավորներից, որոց հաստատությունը դեռ չէր եկել այս ժամանակ։ Սոքա էլ շուտ ետ քաշվեցան աճրդից. յուրյանց ասելով՝ ուժերիցը վեր էր։

— Ի՞նչ արած, ստիպված եմ ե՛ս ավելացնելու,— խղճաց բարեխիղճ Բալասան աղեն.— թեպետ ինձ վնաս է, բայց լավ է ինձ վնասվել, քան խեղճերի ապրանքը կիսագնի կորչի։

Շատ գթոտ մարդ է եղել Մելնիկովը, ամեն մի վաճառի հանված կալվածքի նշանակյալ գնի վերա հինգ, տասը մանեթ ավելի էր տալիս և յուր վերա թողնում աճուրդը։

— Ինչպե՞ս անեմ, եղբա՛յր,— բացատրում էր նա հաշտարար դատավորին,— բոլորեքյան իմ ազգ ու ընտանին, իմ համագյուղացիքն են, ես ինչպե՞ս թույլ տամ խեղճերի կայքը կիսագնի ի կորուստ մատնվի. իմ ազգի զավակներն են, ամենքիս սուրբ պարտքն է ազգասեր լինել։

— Անշարժ կալվածքները չեմ կարող գնահատել, կամ գինը մերձավորապես ճիշտ որոշել, որով և ձեր բարեսրտության աստիճանը, նշանակում է, չեմ կարող չափել. բայց ինչ վերաբերում է ձեր գնած շարժական առարկաներին, դուք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, արժողության քառորդ մասը չվճարեցիք,— սառը պատասխան տվեց հաշտարարը։

— Կարելի է ուղիղ էլ է ձեր ասածը,— արդարացավ Մելնիկովը,— բայց այդքանն էլ ավելորդ եմ տալիս. այդ իրեղեններից ոչ մեկն ինձ պիտանի չեն, մեր մառանումը ավելորդ տեղ միայն պիտի բռնեն։

— Էդ տնաքանդ որդամեռը ո՞նց պտի մարսի,— փսփսում էին բոլոր գյուղացիք,— հազար մանեթանոց բաղն երեք հարյուր մանեթ ա գնահատել տվել, իր պարտքն 290 մանեթ ա, հիմի 310 մանեթով իր վրա ա թողում, դեռ պարծենում էլ ա, թե քսան մանեթ ավել ա տվել, ողորմություն ա արել։

— Ա՛յ ձեզ ղուրբան, ո՛վ ասեց, որ էդ անաստվածի պարտքը 290 մանեթ ա, ընդամենը դա հարյուր մանեթ էր տվել, 300 հասցրել եմ, էլի 290 մնում ա,— պարզեց տարակուսանքը պարտապանը։

Միայն մի այգի չէր այս անգամի աճրդի դրվածը. շատերի տունը քանդվեց։

Ամենից զգալին էր զառամյալ մահտեսի Առաքելի դեպքը։

Հաշտարար դատավորը վերջացրել է յուր գործը և վերադառնում է։

Նորա ճանապարհն է մի ջրաղացի առաջով։ Ուղիղ ճանապարհի մեջտեղովը, դիմացիցը փայտի վերա կռթնած, գալիս է մի ծերունի։

Հաշտարարի ուղեկից ձիավորը հեռվից ձայն տվեց ծերին՝ մի կողմը կանգնել, բայց եկողը ուշք չի դարձնում և ոչ գլուխն է բարձրացնում։ Ձիավորը առաջ աշտանակեց և մտրակը բարձրացրած սպառնում էր խփել, եթե ծերը ճանապարհից դուրս չգա։

Ծերունին դողդողում է և մեջտեղը կանգնել է։

Հանկարծ նա սաստիկ երերաց ամբողջ մարմնով և երեսի վերա ընկավ։ Հաշտարարի ձին խրտնեց, բաշը ցցեց, կանգնեց առաջի ոտքերի վրա և մազաչափ էր մնացել, ոտքերով պիտի կանգներ ծերի վերա, եթե դատավորը չհաջողեր սանձը թափ տալ և ետ քաշել։

Ամենայն դժվարությամբ նա կարող եղավ զսպել ամեհի երիվարի կատաղությունը և ցած թռչել թամբից։

Հաշտարարը հրամայեց յուր ուղեկիցներին վերցնել ծերին։

Նորան նստեցրին ջրաղացի պատին դեմ տված։

Ջրաղացի ցրդոնի (անիվի տեղը) տակից դուրս ցայտած ցողերը և սառը հովը ետ բերին ուշագնաց ալևորին։

— Օխա՜յ, ես քո ցելթուքսիդ (ցայտյունին) մատաղ,— վերջի շնչումս է՛լի դու ինձ ետ բերիր,— յուր սառած աչքերը դեպի ջուրը դարձրած՝ մրմնջում էր ծերունին.— բայց սրանից հետո ապրեմ ո՞ւմ համար. դու էիր իմ մխիթարանքը, կորած որդուս եթիմներ (որբերի) ապավենը, որ ձեռիցս դուս եկար. ի՞նչ անեմ, Աստված պատճառին բարի տա՛ իր գործքովը...

Ծերի խոսքերը դատավորի հետաքրքրությունը շարժեցին. նա մոտեցավ ալևորին և երկար հարց ու փորձերից այս իմացավ, որ յուր միակ որդին ընկել է ջրաղացի անիվի թևերի տակ և խեղդվել։ Գավառական բժիշկը կամեցել է անպատճառ անդամահատության ենթարկել նորա մարմինը, իսկ հայրը երեսուն մանեթ պարտք վերցնելով Բալասան աղայից՝ շահել է լեզու չհասկացող օտարազգի բժշկին և ազատել սիրելի որդու դիակը մաս֊մաս հոշոտվելուց։ Այն երեսուն մանեթը տոկոսակալել է, 500֊ի է հասել, և այսօր որդուն կլանող ջրաղացը նորա վեց որբերին էլ կենդանի֊կենդանի թաղում է յուր մեջ. անտեր թշվառների ապրուստի միակ միջոցն էր հայրասպան ջրաղացը, որ որդվոցն էլ քաղցածության մեջ մահացնելու դատապարտած՝ սեփականություն է դառնում այն մարդի, որը, ինչպես ծերունին վերջումն ստուգել է, դրդել է բժշկին կտրատել և ապա ինքն է համոզել ծերին կաշառքի միջոցավ ազատել յուր մեռելն անդամահատելուց։

Հաշտարարը մի սառը զզվանքով ձին մտրակել, հեռացել է սրտախաշ տեսարանից, թողած ծերունուն նույն օրն յուր հաշիվը վերջացնել անցավոր աշխարհքիս հետ՝ ճակատագրի կամայականությանը հանձնելով վեց խմորակերներին։

Ծերունու վերջին խոսքերը հասավ բառացի կերպիվ Մելնիկովի ականջին. մի շարք անեծքներ են եղել նոքա Բալասան աղայի ժառանգներին ուղղած, բայց նա — շունը կհաչի, քարվանը կքոչի — պարսկական առակն է պատասխան ուղարկել անշնչացած դիակի ետևից ու ինքը հաշտարար դատավորի գնալուց հետո հրավիրել է յուր մոտ փաստաբան չոլախ Հարությունին, կարգի է դրել նորա ձեռքով Դոնդարենց Ասոյին սպանող Դվակոթենց Հայրոյի թղթերն ու շտապել դեպի քաղաք։

— Մի քանի օր էլ կա՛ց, աղա ջա՛ն, Բարսեղին կանչի՛, համոզի՛, կլինի որ քո խոսքդ լսի ու էլ չտա իր աղջիկը Գալոյի աղին,— խնդրեց Խուդոն։

— Հիմա՛ր,— ասաց Բալասան աղեն,— իմ հետ մնացած յուրաքանչյուր ժամը կարող է քո գործը ծովը ձգել. հանկարծ Արտեմ Սերգեյիչը կհաստատվի տանուտեր և քո ոտներդ սառը ջրումը կմնան. ես շտապեմ, որ բանը փոխեմ։

Վլադիմիր Նեստորիչն ուղիղ էր. եթե մի շաբաթ էլ ուշացած լիներ, Արտեմ Սերգեյիչը հաստատված էր։

Գավառապետն օգուտ էր քաղել Մելնիկովի գյուղում ուշանալուց և մյուս օրը փութացրել էր ընտրողականը ներկայացնել հաստատության։

Բալասան աղեն յուր աչքովը տեսավ դիվանատանը հաստատության հրամանը պատրաստ. մնում էր միայն ստորագրելու։

— Թող երկու չէ՝ չորս շաբաթով էլ ետ մնա հաստատությունը,— խոստացավ Մելնիկովի շնորհքով տեղ ստացած ատենադպիրը և հրամանը գործերի տակը դրվեց։

— Ուրեմն ի գո՛րծ,— վճռեց Վլադիմիր Նեստորիչը և ներկայացրեց քրեական ատենին յուր բերած թուղթը նրանց ստորագրողների հետ։

Բանն ի՞նչ էր։

Չորս տարի առաջ գավառի գյուղերից մեկից մի հայ աղջկա փախցնելու ժամանակ սպանվեց մի թուրք բեգ և կալանավորվեցին նորա երկու սպասավորները։ Վերջիններս խոստովանվեցան, որ յուրյանք մասնակցել են սպանված կալվածատեր բեգի հրամանավ։ Փաստաբան Ս. Ա. պարոնի ճարտարախոսության շնորհիվ թուրքերը դատապարտվեցին մի տարվա բանտարկության։ Նոքա յուրյանց ապաշխարանքը լրացրել էին։ Այժմ այդ մարդիկը, կաշառված Բալասան աղայից, թուղթ են տվել և անձամբ էլ եկել վկայում են, թե յուրյանց ուղարկողն և բեգի սպանվելու պատճառն եղել է Արտեմ Սերգեյիչը, որի եղբոր որդու համար, իբր թե, փախցնելուս են եղել աղջկանը։

Այն թղթովն առաջնորդեց Մելնիկովը թուրքերին դեպի քրեական դատախազը։

Վերջինս անմիջապես հեռագրեց յուր օգնականին՝ Գոմշակերովին կալանավորելու և դատի ենթարկելու։

Բալասան աղան այսքանով չբավականացավ. մի հեռագիր ևս քաշեց Թիֆլիս Արտեմ Սերգեյիչի տիրոջը և այս մանրամասնությունների հետ հայտնեց, թե յուր մոտ գրավոր փաստեր կան նորա ստորին գործակատարներից, որոնցով ապացուցում է, թե Արտեմ Սերգեյիչը խալվարն ութ մանեթով գնած գարին հաշվել է տիրոջ վերա 12 մանեթով. հետևաբար՝ ամեն մի խալվարի մեջ չորս մանեթ գողացել է տիրոջից։

Այժմ ինքը Մելնիկովն առաջարկում է յուր պատրաստականությունը երաշխավոր լինելու կապալառուին և փականքի տակ դնելու Գոմշակերյանցի շարժական և անշարժ կայքերը։

Երկու օր էր անցել այս անցքից, և ինչպես ասացինք սկզբումը, Օ. գյուղացիք սարսափով լսեցին Խուդոյի տանուտերության հրամանը և յուրյանց աչքովը տեսան չոլախ Հարությունին՝ կնքելուս Արտեմ Սերգեյիչի ունեցած֊չունեցածը։

ԺԷ.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆ

— Բալասան աղե՛ն։

— Օ՛հ, չպրծանք այդ զզվելի մարդից,— խոժոռ դեմք առած՝ բացականչություն արավ գավառապետը, Օ. գյուղի ընտրության օրից մի քանի օր անց, երբ որ թուրք յասավուլը ներս մտավ նորա առանձնասենյակը և հայտնեց Մելնիկովի գալուստը։

— Ասա՝ ներողություն էր խնդրում, հարկավոր գործեր է ստացել, ուրիշ ժամանակ շնորհ բերեք։

Յասավուլը քայլերն ուղղեց դեպի դուրս։

— Ի՞նչ եմ գժվել. էլ կպրծե՞մ. օրն էգուց յուր քսությունը գործ կդնի, ա՛յ անիծած դաժան հոգի, սպասի՛ր,— հրամայեց գավառապետն այս կարճ մտածողություններից ետ յասավուլին.— ասա՝ խնդրում էր։

Վերքին խոսքի հետ ինքը վեր կացավ և հառաջեց դեպի դուռը։

— Օ՛... օ՛... օ՜... Վլադիմիր Նեստորի՛չ, мое почтение! շատ ուրախ եմ,— զվարթ դեմքով ձեռքը ձգեց նաչալնիկը տուն մտնող թանկագին հյուրին,— այդ ո՞ր քամին պտըտեց ձեզ դեպի մեր աշխարհքը. հրամայեցե՛ք։

— Спасибо! — և Բալասան աղեն երեք անգամ պինդ սեղմեց գավառապետի ձեռքը։

— Չարժե՛։

— Ինձ համար շա՛տ և շա՛տ արժե, Գրիգոր Պետրովի՛չ, դուք ամեն ժամանակ իմ խնդիրներս կատարել եք, իսկ այս վերջին անգամն Օ. գյուղում ինձ մեծ բարեկամություն ցույց տվիք։

— Դե ի՛նչ անենք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, օրենքից թեև մի փոքր շեղվեցինք, բայց պատվական բարեկամի համար մի չնչին ծառայություն անելը մեր պարտքն էր։

— Ի՜նչ էլ հարմար տեղ էիք ընտրել և ժամանակ. մի ժամեն ճանապարհ, թուրքերի մեջ, երեկոյան դեմ, հա՛, հա՛, հա՛, ловко, брат, ловко, нечего сказать, да! որքա՜ն խելոքություն, ի՜նչ հեռատեսության. ո՛վ ընտրվեց, ո՛վ հաստատվեց, да! մեր նահանգումը ձեզ նման գործ հասկացող ոչ եղել է և ոչ կլինի, այդ ես միշտ տեղումն ասել և գրել եմ և այժմ նույնպես կգրեմ։

— Մի՛ նեղանաք, խնդրեմ, Վլադիմիր Նեստորի՛չ։

— Ինչպե՞ս, արժանավոր մարդի համա՞ր. այդ խորին պարտականություն է իմ կողմից. մենք գործի մարդիկ ենք, գործը պահանջում է լավ ու վատ ամեն բան տեղ հասցնել. թող որոշվին, թող ճանաչվին հավատարիմն ու ապերախտը, բարեմիտն ու վնասակարը. թող անպիտաններն արժանի պատիժը, իսկ արժանավորները վարձատրությունն ստանան։ Այդպե՞ս է, թե ոչ, Գրիգոր Պետրովի՛չ։

— Անկարծի՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, մենք ումնից հաց ենք ուտում, պետք է նորա շահերն աչքի առաջ ունենանք, բայց ամեն ժամանակ, տեղի֊անտեղի, աննշան և չնչին դեպքերի համար ձանձրություն տալը սորան կամ նորան՝ ավելորդ է։

— Սխա՛լ եք, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ես այդպես չեմ հասկանում, հավատարիմ ծառան հավատարիմ շան նման է, նա պետք է դունչը կոխի ամեն քունջ ու պուճախ (անկյուն), յուր սուր հոտոտելիքը լարի, պտռտի, քրքրի և ամեն գտածն յուր տիրոջը ներկայացնի. ես միշտ այդպես եմ անում, խտրություն չեմ դնում միջոցների մեջ, մեծի ու պստկի, հասկացողի ու ռամկի մեջ, ինչ տեղից, ինչ կասկածավոր հոտ առնում եմ՝ ձեռաց հասցնում եմ, և դուք տեսնում եք, որ ես սխալված չեմ. ամենքի մոտ պատիվ ունիմ, ամենքն ինձանից քաշվում են, կամքս կատարում են, ինչպես դուք արիք։ Իրա՛վ է, արածդ մի մեծ բան չէ, ձեզ համար միևնույն էր՝ Մարկոսը լիներ տանուտեր, թե Կիրակոսը, բայց դուք չգիտեք, թե Խուդոն որքան է ինձ պետք. ձեզ շատ քաջ հայտնի է, որ գյուղական հասարակությունն այնքան մեր չինովնիկիցն ահ չունի, ինչքան յուր տանուտերից, և բնական է. նորան է միշտ տեսնում, նորանից անմիջական կախումն ունի, նորա աչքին է շարունակ նայում, բոլոր յուր գործը նորա ձեռքովն է կատարելու, և իհարկե, նորա ազդեցությունն ավելի կլինի։ Դուք չգիտեք, թե գյուղերի մեջ ես որքա՞ն անձնական հաշիվներ ունիմ. մի տեղ փող ես տվել՝ դժվար է ստացվում, մյուս տեղ լավ կալվածք կա ձեռք քցելու, երրորդ տեղում մեկը ճանապարհիդ քար է գլորում, մի ուրիշի ռեխը չի, ուղղակի, քեզ դյուր գալիս, դրանց բոլորի առաջն առնելու է նույն տանուտերի ձեռքով։ Ես այսօր մեր գավառի տանուտերներից շատերին իմ ձեռքիս տակն ունիմ առած, ամեն տեղ իմ ցանկացածներն են ընտրվում։

— Բայց շատ էլ ժողովրդին ճնշել հարկավոր չէ, Վլադիմի՛ր Նեստորիչ, ես վախում եմ հասարակաց կարծիքից. էգուց, եթե օրենքը դատախազ չլինի, աշխարհքը կդղրդա, թե բարեկամի համար ժողովրդի շահերը ոտնատակ է տրվել, ժողովրդի ցանկացածը մի տեսակ գլորվել է՝ կանդիդատին ընտրել տալու համար, բաց քվեարկություն է եղել...

— Հա՛, հա՛, հա՛,— քրքջաց Մելնիկովը։

Դեռ ծիծաղի վերջավորության ծայրը ծորում էր, որ դուռը բացվեց և կիսաբաց արանքիցը երևեցավ գավառապետի կրտսեր օգնականի գլուխը։

Այս մարդը մի հին ծառայող էր, հիսուն տարին լրացրած մեկն էր երևում. նա յուր կյանքի մեծ մասն անց էր կացրել գավառների դիվաններում. չգիտեմ ո՛րտեղ, մի երկու տարի կարողացել է գրաճանաչ լինել և մտել է հին գավառական դիվանատները՝ որպես ստորին գրագիր, բավական տարիներ գրագրի ռոճկով կատարել է յուր մեծավորների տան սպասավորի և ծախսարարի պաշտոնը, վերջին արտոնությունն առավելապես վայելել է ամուսնացած մովրովների մոտ, յուր շողոքորթ աղվեսական ծամածռություններով, ստորաքարշ շարժումներով, կանացի մանր պահանջները ճշտությամբ հասկանալու համար նա միշտ տիկնոջ ներքին հանձնարարությանց պաշտոնյան է եղել։ Շատ գավառներում է նա պաշտոններ վարել և միշտ երկրորդական դերի մեջ. շատ գրագիրներ եկել, իրանից առաջ են անցել, բարձրացել են, ատենադպիր, օգնական են դարձել, յուր վերա իշխանավոր են կարգվել և ինքը միշտ քթի տակին ծիծաղելով՝ հայտնել է յուր ուրախությունը նրանց բարձրանալու մասին։

Քանի֊քանի անգամ նրան ծառայությունից արձակելու խնդիր է ծագել և միշտ նա հնարքը գտել է տեղումը մնալու և շատ էլ ուրախ է, որ յուր երեսնամյա պաշտոնավարության մեջ կրտսեր օգնականից չի բարձրացել։

Ահա հենց այս մարդն էր, որի գլուխն երևեցավ և կրկին ետ քաշվեցավ. խոհեմությունը թույլ չէր տալիս նրան առանց յուր մեծի հրամանին ներս գալու։

— Ну, вот, вот! Թող Վասիլ Վասիլիչը վճռի՝ ուղի՞ղ եմ ասում, թե սուտ,— էլի շարունակեց յուր ծիծաղը Մելնիկովը՝ հետն էլ չսպասելով տանտիրոջ կոչմանը, ինքը ձայն տվեց,— милости просим!

Վասիլ Վասիլիչը զգույշ մկան նման, ստորադրելոց բնորոշ հատկությամբ և ժպիտով՝ դեռ մի աչքով յուր մեծավորին էր նայում։

— Մտե՛ք,— կիսաիշխանական եղանակով հրամայեց գավառապետը, և օգնականը ներս եկավ, անվստահությամբ ձեռք տվեց Մելնիկովին ու նստեց դրան մոտ՝ հեռվումը դրված աթոռի եզրին. նա նման էր փշի վերա նստողի։

Սկզբումը Վլադիմիր Նեստորիչին հեշտ չեղավ կարծիք դուրս կորզել Վասիլ Վասիլիչի լեզվից, ամեն մի խոսքի հետ դեռ նախ գլուխը դարձնում էր նա դեպի յուր մեծավորը, և երբ բոլորովին ապահովեցավ, որ յուր խոսքերը չպիտի գրգռեն յուր իշխանավորի զայրույթը, սիրտ առավ, աթոռն առաջ քաշեց և սկսեց Մելնիկովին արդարացնել։

Նա միանգամայն համաձայն էր Բալասան աղայի հետ, թե պաշտոնյան մի մեքենա է, յուր սեփական կամքը չպետք է ունենա, պետք է աշխատի յուրաքանչյուր ազդեցիկ մարդի կամքովն ընթանալ և այլն, և այլն։

— Բայց ի՞նչ կասե հասարակաց կարծիքը, Վլադիմի՛ր Նեստորիչ,— ասաց գավառապետը։

— Քանի՞ կոպեկի կառնեմ հասարակաց դատաստանը. իմ բանն աջ է, թող ով կուզէ՝ հաչե, այնպես չէ՞, Վասի՛լ Վասիլիչ։

Օգնականը կմկմաց. նա հասկացավ յուր սխալը, յուր մեծավորը համաձայն չէր Մելնիկովի հետ, այժմ ի՞նչ պատասխան տա, որ երկու սրի արանքից դուրս պրծնի։

— Да не бось, брат! (եղբա՛յր, մի՛ վախիր) ասա՛ կարծիքդ, ես նեղացող չեմ, ես գիտեմ, որ դու վաղուց այդ թեորիային ես հետևում,— հրամայեց գավառապետը։

— Իմ կարծյոք՝ Վլադիմիր Նեստորիչի դատողությունը ճշմարիտ է,— կիսավստահ, վիզը ծռած արտասանեց Վասիլ Վասիլիչը.— հիմի չկա հասարակաց կարծիք, ամեն գլխից մի միտք է դուրս գալիս, մարդ ո՞ր մեկին լսի. նա, որ ետևիցդ քեզ դատապարտում է, երեսիդ շողոքորթում է և քո խնկարկուն է դառնում. խելոքությունը Վլադիմիր Նեստորիչի ասածին համաձայն վարվելն է։

— Այո՛, ա՛ռ, կե՛ր, քանդի՛ր, օգուտդ ճանաչի՛ր, մեծիդ կամքը լավ հասկացի՛ր, թող ով ինչ կամենում է՝ խոսի, միայն քո գրպանդ լիքը լինի, քո իշխանությունից պատիվներ ստանաս,— հաստատում էր Մելնիկովը։

— Մեզանից ամեն մեկը,— կրկնեց Վասիլիչը,— մի հասարակ գյուղացու որդի է, իհարկե, բացի ձեզանից, Գրիգոր Պետրովի՛չ,— սխալն ուղղեց նա.— իմ հայրս կապոցն ուսին գյուղերումը թափառում էր. Վլադիմիր Նեստորիչը մի գյուղացու որդի է. ամեն մեկս մի հնարքով դուրս ենք եկել մեր նախկին դրությունից. բայց ի՞նչ կդառնայինք, եթե մեր քսակը մոռանայինք և մեր իշխանությանը հակառակ գնայինք։

— Զուր ես կեղծավորում ինձ, Վասի՛լ Վասիլիչ,— ասաց նաչալնիկը.— ես ինքս էլ մի իշխանական ցեղից չեմ, բայց իհարկե, երկուսիցդ էլ առավել պատվելի տանից եմ և համալսարանական կրթությամբ։ Խոստովանում եմ՝ համալսարանի գաղափարները հետզհետե օդը ցնդեցին, շրջանն յուր ուժեղ թաթն իմ վերա էլ դրեց, ականջներս խլացրել եմ բարձր ձգտումների և ներքին ձայնի դեմ, ինքս էլ հավասարապես դատապարտելի եմ, բայց չես կարող ուրանալ հասարակաց դատաստանի ահավորությունը։

— Կարելի՞ է,— դուռն երեք անգամ բաղխելով՝ դրսևից գոչեց մի ձայն։

— Դե հիմա խոսի՛ր, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— գլխով դուռը ցույց տվեց գավառապետը և առաջ գնաց ու դուռն յուր ձեռքով բաց արավ։

Ներս եկավ մի մաքուր հագնված երիտասարդ, քաղաքավարությամբ ողջունեց ամենքին և ասաց.

— Չխանգարեցի՞։

— Ընդհակառակն, շա՛տ ուրախ եմ, հրամայեցե՛ք նստել,— աթոռ ցույց տվեց գավառապետը։

Օգնականն օգուտ քաղելով հարմար դեպքից՝ գլխարկն առավ և շտապ գլուխ տալով, առանց նկատվելու, դուրս ծլկվեց։

— Ինչպե՞ս եք, պարո՛ն Սմբատ,— քաղաքավարի հարցրեց Բալասան աղան։

— Շնորհակա՛լ եմ, պարոն Մելնիկյանց։

— Ի՞նչ եք անում, ընչո՞վ եք պարապած։

— Այժմ ես, պարոն Մելնիկյանց, մեր ժողովրդի ներքին կյանքն եմ ուսումնասիրում. անմխիթա՛ր է, վերին աստիճանի տգիտությո՛ւն, աղքատությո՛ւն...

— Այո՛, պարոն Սմբա՛տ, այո՛, ինչ պետք է լինի մեր ստորին դասակարգի վիճակը. ամեն կողմից ճնշումն, հարստահարություն, վաշխառուների ճիրանների մեջ սեղմված, տնտեսական դրությունն անապահով, ներքին և արտաքին ցեցերից կերված, կեղեքված, տգիտության մեջ թաղված, նայողի աչքիցն արյուն է կաթում։ Հինգ րոպե առաջ պարոն գավառապետի հետ այդ ցավերի մասին էինք խորհրդակցում, մոլորվել, մնացել ենք. այնպես չէ՞, պարոն Գրիգո՛ր։

— Ը՜մ... մ... մ...— արավ նաչալնիկն և ուսերը անխոս վեր քաշեց։ Այդ նշանակում էր՝ չգիտեմ ի՛նչ ասեմ աներես ստախոսությանդ համար։

— Հա՛, շա՛տ ցավալի է, շա՛տ, պարո՛ն Սմբատ. մի քանի օր առաջ մեր գյուղն էի գնացել,— շարունակեց Մելնիկովը,— տարին մի երկու անգամ սովորություն ունիմ գնալու. գնում եմ, ժողովում եմ հասարակությունը, յուրյանց պակասությունները հասկացնում, միջոցներ եմ առաջարկում նոցա վիճակի բարելավության համար, իմ կողմից հանձն եմ առնում ըստ կարյացս նյութապես օգնելու, ազգասեր և հասկացող մարդկանցից օգնություն խնդրելու և այլն, և այլն։ Դե, հարկավոր է, գիտեցողը չգիտեցողին պարտական է. հայրենասիրությունը մարդուս առաջին պարտականությունն է, ազգասեր մարդն ազգի շահերի համար յուր կյանքը պետք է զոհի, տգետ ընկած եղբոր համար յուր կարողությունը չպիտի խնայի։ Այս անգամ էլ գնացել էի հոգալու, որ մի տարրական դպրոց բանանք մեր գյուղումը. իմ կողմից, որքան ձեռքիցս կգար, հանձն առա նպաստել, շնորհակալ եմ պարոն գավառապետից, սա ևս յուր աջակցությունը չխնայեց. այն օրը տանուտերի ընտրություն ուներ, ինքն յուր գործը թողած՝ ինձ հետ միասին խրախուսում և հորդորում էր. գործի հաջողության համար էլ մի արժանավոր մարդի տանուտեր ընտրեց, որը բավական հասկացող և ուսման նշանակությունը ճանաչող անձն է։ Ես այսօր եկել եմ իմ շնորհակալությունս մատուցանել պարոն գավառապետին. ըստ որում, երեկ նոր տանուտերն ինձ մոտ էր, ավետեց, որ ինքը ժողովրդի մեծամասնության համաձայնությունն արդեն ստացել է։ Ես էլ ձեռքը սեղմեցի, մոտս ճաշի պահեցի և խոստացա յուր արածները լրագրում հրատարակել տալ. շատ ուրախացավ խեղճը, պատվական տղա է։

— Լսել եմ ձեր այդ հասկացող գյուղացու մասին, Գոմշակերյանց ծաղրալի ազգանուն ունի. ասում են՝ բավականին զարգացած մարդ է, ցանկանում էի հետը տեսնվել։

— Ո՛չ, ձեր ասածը չկամեցավ տանուտեր լինիլ, նա օտարության մեջ է. այս նոր տանուտերը նորա կանդիդատն էր, փոքր ի շատե կարդալ֊գրել էլ գիտե, շարունակ կարդում է իմ ուղարկած լրագիրները, ուրիշներին էլ տալիս է կարդալու. ես այժմ իմ չնչին ծառայությամբս կարող եմ պարծենալ, որ մեր Օ. գլուղը գավառի բոլոր գյուղերից առաջադեմ է. ձեզ էլ կխնդրեի մի անգամ իմ՝ այնտեղ եղած ժամանակը շնորհ բերել. շատ կհավանեիք և կուրախանայիք, այնպես չէ՞, պարոն գավառապե՛տ։

— Ը՜մ... մ... մ... այսի՛նքն... ը՜մ... մ... մ... ну да!

— Կարծեմ, պարոն Սմբա՛տ, դուք ևս իմ և պարոն գավառապետի հետ համաձայն եք, որ հարկավոր է շարունակ մտրակել ազգի ցեցերին, աստիճանամոլ և հացկատակ պաշտոնյաներին, ժողովրդի արյունարբու վաշխառուներին, դավաճաններին, մատնիչներին և այն բոլորին, որոնք անձնական շահի համար խեղդում են ժողովրդի մեջ ամենատեսակ բարի ձգտում։

— Ի՞նչ կարծիք։

— Միևնույն մտքի ենք ես և մեր Գրիգորը՝ պարոն գավառապետը,— խոսակցությունը հասարակաց դատաստանի մասին էր. մենք երկուքս նշանակություն էինք տալիս հասարակաց դատաստանին, բայց պարոն օգնականը... (վերջին խոսքի հետ Բալասան աղեն դարձավ դեպի Վասիլ Վասիլիչի նստած աթոռը և զարմացական դեմք ցույց տալով՝ հարցրեց գավառապետին) այս ե՞րբ գնաց, որ մենք չտեսանք։

— Նա գնաց, շտապում էր,— գլուխը շարժեց գավառապետը։

— Ինչևիցե,— շարունակեց Մելնիկովը,— պարոն օգնականը մեր հակառակն էր պնդում. նա ասում էր, որ ծառայողը մեքենա է յուր իշխանավորի նպատակներին, ասում էր, որ յուր օգտի համար մեղք չէ մարդուս հափշտակել, գողանալ, մատնություններ անել, ժողովրդի արյունը ծծել, ասում էր, որ հասարակաց դատաստանը հիմար բան է, հիմարների և իմաստակների ստեղծածն է, և թե՝ ողորմելի ու ծիծաղելի են այն մարդիկը, որ ազնվություն, սրբություն, պատիվ բանի տեղ կդնեն և յուրյանց քսակին կվնասեն, պնդում էր, որ բարձրանալու համար ոտնատակ տալու է ամենայն նվիրականություն, թե հազարավոր մարդիկ սպանել և վրայովն անց կենալ խղճի ընդդեմ չէ և կարևոր է՝ եթե մյուս կողմում քո նպատակիդ իրագործումն է։

— Հրեշի՜ խոսքեր,— բացականչեց Սմբատը։

— Մեղադրելի չէ, խեղճը տգետ, փտած, դիվանատների ստորին խավերի պտուղ է. ստորաքարշությունից ավելի ի՞նչ եք պահանջում։ Այդպիսիների կարծիքն ինձ համար հավասար է զրոյի։ Ուրիշ բան էր, եթե պարոն գավառապետի նման զարգացած մարդիկ ասեին. թքանք էր, եթե իմ բերանից դուրս գար. ձեր մասին՝ բերանս էլ չի զորիլ խոսելու, դուք միանգամայն թարմ ուժ եք, գնացել եք, մտավոր զարգացումն ստացել և եկել. պաշտոն, կոչումն, հաց, ամենայն ինչ մոռացել եք և հոգվով, մտքով ու մարմնով նվիրվել ազգային վերաշինության սուրբ գաղափարին։ Գլխով մատաղ կլինիմ ձեզպեսներին։

— Ամենքիս պարտքն է։

— Չե՞ք հավատում, հոգիս փառավորում է, երբ մեր նոր երիտասարդության ձգտումները դիտում եմ. ձեզ քաջ հայտնի է իմ պաշտոնս, որ պահանջում է ճշտակատարություն։ Բայց անիծվի՛մ ես իմ ազգովս, Վասակ կոչվի՛մ, եթե ես իմ ազգի զավակներին խեթ նայիմ. կարծիքներս լինում են միշտ նպաստավոր։

— Աննպաստ ոչինչ էլ չկա. այսօր ամեն մի բանագետ մարդու պարտքն է յուր գիտեցածը տգետ եղբորը հաղորդել. նույն ուղղությամբ կրթում է ամեն մի լուսավոր վարչություն յուր նոր սերնդին. ի՛նչ կարծիք ուրեմն, որ նա ուրախ կլինի, երբ յուր տված դաստիարակությունն արդյունաբեր է լինում։

— Իրա՛վ եք ասում, սիրելի պարոն Սմբա՛տ, բայց իմ փոխարեն ուրիշը կարող էր զանազան հայեցակետերից նայել ամենքի բռնած գործին և ըստ այնմ յուր անելիքը կարգադրել. այսօր, դիցուք, պարզ ուսումնասիրական նպատակավ դուք ժողովրդի կյանքն եք հետախուզում, մի՞թե դժվար էր ինձ ծուռը մեկնություններ տալ այդ ամենին։

— Հրեշների մեծն այդպես անպիտանները կլինին։

— Մի՛ զարմանաք, կլինին և կան, բայց ես նրանցից չեմ. ինձ համար հասարակաց դատաստանը սուրբ է, պարոն գավառապետը կարող է վկայել։ Սակայն այդ թողնենք, պարոն Սմբա՛տ, ամեն մարդի գործ յուր համար կվկայի, չկա ծածուկ, որ չհայտնվի. դուք այս ասացե՛ք, չէ՞ր կարելի ձեր կողմից մի բանով մասնակցեիք մեր ձեռնարկությանը. վատ չէր լինիլ, եթե լրագրության մեջ մի քանի տող գրվեր, ժողովուրդը կքաջալերվեր, և իմ չնչին ծառայություններս կարող էին ուրիշների բարի նախանձը շարժել։

— Ամենայն ուրախությամբ, պարոն Մելնիկյանց, ես շարունակ գրում եմ պարբերական թերթերում, այդ ևս անպատճառ կհաղորդեմ։ Սակայն ներեցե՛ք, ես ուշանում եմ, մեկին ժամադիր եմ։ Ես եկել էի պարոն գավառապետից մեր գավառի հայ ժողովրդի վիճակագրական տեղեկությունը խնդրելու, բայց մյուս անգամ կգամ. այժմ ցտեսություն։

Այս խոսքերով երիտասարդ Սմբատը հրաժարական տվեց յուր խոսակիցներին։

— Ա՛մմ...մա՜ լեզու, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— բացականչեց գավառապետը։

— Այդպես տխմարներին ուրիշ տեսակ չի կարելի, Գրիգոր Պետրովի՛չ. հասարակաց դատաստանը դորա նման հիմարների ստեղծածն է, դրանց զենքն է, պետք է դրանց փշրել յուրյանց զենքով։

— Սխալվում ես, սիրելի՛ս, ճշմարտությունը չի մեռնիլ. դուք ասացիք, որ ամեն գաղտնիք հայտնի կլինի։

— Իհարկե, եթե հիմարի պես կքնենք ու այդպեսներին լայն ասպարեզ կտանք։ Մի հարցնող լինի, թե ո՞վ ես. ինքն երեկվան մածնի աման լպստողն է, հայրը դիվանատանը գրագրություն անելով մի քանի կոպեկ հավաքեց,— աշխարհքի կույր ժամանակն էր,— լավ֊լավ կալվածքներ ետ ձգեց, որ այս տգետն անխնա փչացնի. բարեգործություններ է անում, ընկերներին է ուղարկում, գյուղերումն է վատնում, հենց կարծում է, թե շարունակ անսպառ աղբրի նման կբղխի. արդեն շատ չի քաշիլ, մեկ այգին իմ ճանկը կընկնի, յուր խնամատարի հետ ծրագիրը կազմել ենք վաղը մյուս օրը փողի կարիք պետք է ունենա և ինձ դիմի։ Խելքից պակա՛ս, դեռ մեծ֊մեծ է փրթփրթում, դեռ նոր է եկել, թող լիառատ ցրվի. հետո ուշքի կգա, այդպես մնալ չի. շատերին ենք տեսել՝ բարձր իդեա՛, վսեմ գաղափա՛ր, ազգային զգացմունք, ազնվություն, ճշմարտություն և այդպիսի անհամար բառեր թութակի պես կրկնելուս, անգիր արած փչելուս. բայց ո՞ւր են. եկել են, խառնվել մեր մեջ, կյանքի հոսանքին ենթարկվել և մեզանից ավելի նյութապաշտ ու շնական դարձել։ Այդպեսներից մեկն էր և իմ խելոք փոքր եղբայրս՝ Արտեմը. չգիտեմ՝ լսե՞լ եք, որ նա սկզբումը Պետրոս էր, յուր ծննդականումն էլ գրված էր Պետրոս Մեսրոպով. այդ անունովն էլ գիմնազիումն էր շարունակում։ Գնում է այնտեղ, ինչպե՞ս է լինում, ո՞վ է խելքին փչում, աշխատում է անունը փոխել Արշավիր Մեսրովբյանց։ Ես, իհարկե, նեղացա, երբ ստացա յուր նամակը, բայց հիմա՞ր էի, որ խոսեմ կամ դեմք ցույց տամ. դեռ հավանություն տվի և խրախուսեցի։ Վերջը, երբ եկավ այստեղ, ծառայություն մտցրինք, մի տարուց, տեսնեմ, տրտնջում է յուր արած հիմարության վրա, թե շատ անհաճո և դժվարալուր է ականջի համար Արշավիր Մեսրոպովիչ Մեսրովբյանց կոչումը, և կամենում է կրկին փոխել։ Նստել ենք, մի քանի օր մտածել և հազիվ կարողացել ենք Արշավիրը փոխել Արտեմ Նեստորիչ Մելնիկով։

— Հապա էլ ինչի՞ էր սկզբումը հիմարանում, որ վերջն այդպես պետք է աներ,— հարցրեց գավառապետը։

— Դեռ այդ ոչինչ, ծիծաղելին պսակվելուց հետո մարդ ու կնոջ գործերն էին. նշանվելու օրից մտել էր հարսնացվի տամարը, որ Իսկուհի անունը փոխել տա Վասիլիսա և նորա հոր՝ Արշակի անունն էլ շինել տա Ալեքսեյ։ Քանի նշանած էին, աղաչանքներով էր ուզում համոզել, բայց պսակվելուց հետո բանը մեծացավ, փոքր մնաց՝ ահագին անբավականություն էր դուրս գալիս։ Ոչինչ բանով հարսս թույլ չտվեց յուր անվան փոփոխությունը. Իսկուհի մկրտվել եմ, ասում էր, Իսկուհի էլ գերեզման եմ մտնելու։ Վերջը մի տեսակ ընտանեկան խորհրդով այդ կրակը հանգստացրել ենք, վճռել ենք, որ ամենքին էլ վարժեցնենք հարսիս տիկին կոչել. և, ինչպես տեսնում ես, հարսս յուր կարգի կանանց մեջ միակ բացառությունն է, որ տիկին բառով է վերակոչվում։

— Ես այդ չգիտեի. ինչպես երևում է՝ եղբայրդ սկզբումը շատ եռանդոտ է եղել։

— Ի՞նչ եռանդ, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ինչպես ասում են, գլուխը հոպոպներով լիքն էր. օհ, Боже мой (Աստվա՛ծ իմ), ի՜նչ նամակներ էր գրում, ի՜նչ փոթորիկներ էր բարձրացնում, ի՜նչ ցնորամիտ առաջարկություններ էր անում ինձ այնտեղից, смешно (ծիծաղելի է), ասում եմ՝ настоящий фанфарон (կատարյալ թեթևսոլիկ), то есть (այսինքն) օրական հինգ նամակ էր գրում։

— Թե ի՞նչ, որպես թե...

— Գլխիս գայլի ավետարաններ էր կարդում,— շարունակեց Մելնիկովը,— թե լսում եմ, որ ինձ համար ուղարկած 150 մանեթը դու ժողովել ես մի չքավոր ուսանողի անունով, մի հայաբնակ քաղաքում, այն էլ կրկնապատիկն է եղել, կեսը քեզ համար ես վերցրել, մյուս կեսն ինձ ես ուղարկել և գրել ես, թե մի մասը քո արդար վաստակից և մյուս մասը մեր հայրենական կալվածքի եկամտից ես ստացել, թե ինձ տեղեկություններ են հասնում, որ դու վատ ճանապարհի վերա ես կանգնած, կաշառակեր ես, ճնշող, հարստահարող ես, մատնիչ ես, անարժաններից կաշառք առնելով՝ ժողովրդի վերա մոլորեցուցիչներ ես կարգում՝ արժանավոր ղեկավարների փոխարեն, թե վատ և անբարեբարո անձանց շրջանումն ես, ուղղվի՛ր, ասում է, մեր տան անվանը թքանք մի՛ լինիր, և հազար ու մի սրանց նման կույր պառավի քարոզներ։

Ես, իհարկե, քթիս տակին ժպտում էի միայն։

Մեկ էլ դա ինձանից փող է խնդրում և ճանապարհ ընկնում, գալիս է. և ի՞նչ. լսում եմ, որ ամեն տեղ, ծանոթի և օտարի մոտ իմ ստվերի դեմ է կռվում, հայհոյում։

— Գետինը մտնի՛ Բալասանը, փչվի՛ Բալասանը, ես կգնամ, եթե իմ խորհուրդս չլսի և յուր չարություններից ետ չկենա, ազնիվ մարդ չդառնա, ես նրան բարև չեմ տալ։ Որ քաղաքը մտել է՝ զուռնա փչելով իմ օձիքից է ձավար ժողովել (բամբասել)։

— Հա՞, այդ չեմ լսել, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— զարմացական նշաններ արավ գավառապետը։

— Ականջ դի՛ր, Պետրովի՛չ, դա այդ քամիներովն է գալիս. ես այստեղ դորա համար յուր ասած անբարեբարոների շրջանում յուր նախկին պաշտոնն եմ ստեղծում։ Քեզ քաջ հայտնի է, որ նորա պաշտոնը առաջին անգամը մեր պարոնի մտնելով բացվեցավ այն դիվանատանը. ճիշտ է, ծրագիրը կար, բայց բացվելն ես փութացնել տվի բարեկամների եռանդալից աշխատությամբ։

Եկավ, իջավ, առաջին եղբայրական համբույրի հետ առաջին խոսքն եղավ ինձ կշտամբելը.— ես քեզանից վշտացած եմ, մեր ազգի անունը խայտառակել ես։

— Թշնամու խոսքեր են,— ասում եմ,— ահա եկել ես, բարի աչքովդ տե՛ս և ստուգի՛ր, հետո պատրաստ եմ խոսքդ լսելու։

— Հետաքրքիր է, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, խնդրեմ պատմե՛ք։

— Այո՛, դեռ հագուստը չփոխած՝ ես սկսեցի հիմիկվա հիմարին ծախած խոսքերս նորան էլ շռայլել,— բարձր ձգտումներ, ազնվություն, ժողովուրդ, ուսում, ստորին խավեր՝ սովորական ոճերով ու նախադասություններով դորա քաղցած ուղեղը լցրի։

Այդ հիմարը ձեռաց խոսքերս հալած յուղի տեղ ընդունեց, վեր թռավ, նորից գրկեց ինձ ու սկսեց դատապարտել իմ մասին սուտ֊սուտ լուրեր տարածողներին՝ իրեն վրդովողներին։ Մյուս օրն առանց երկար մտածելու՝ գրեց այնտեղ յուր ընկերներին, որ իբր թե, ինձ վերա ասվածները բոլորը չարալեզուների մտացածին զրպարտանքներ են։

— Попался несчастный (թակարդն է ընկել թշվառը)։

— Попался և այն ինչպե՜ս։ Դա, իհարկե, փող չուներ. սկզբներումը թույլ ևս չէի տալիս խնդրելու։ Ամեն առավոտ քնած ժամանակը մտնում էի սենյակն և իմ ձեռքով կարմիր տասանոց թղթադրամը քսակը դնում։ Առաջին անգամը միայն զարմացավ, թե հրաշքով յուր քսակումը փող է երևեցել։ Միամտացրի, որ ես եմ դրել՝ ձեռքին մսխելու և ծխախոտի համար։— Օ՛հ, ասաց, մարդկային հրեշավոր տգիտության մեծն այդ անպիտան բույսը գործածելն է. ես ոչ ծխում եմ և ոչ ծխողներին սիրում։

— Հիմա բերանիցը չի ձգում այդ ցանցառը՞։

— Համբերի՛ր։ Մի օր՝ ատամս ցավում է, ասաց. ծխախոտը ձեռքովս վառեցի և առաջարկեցի ծխել, ծուխն ատամի տակին պահել։ Թեև մեծ դժվարությամբ, բայց համաձայնեց։ Իմ բախտից ծուխը զորավոր ազդեցություն գործեց։ Այդ իմ պարզամիտս սկսավ օվսաննաներ կարդալ հրաշագործ ծխախոտի մասին։ Ես, իհարկե, այդքանն էի ցանկանում. նոր վարժվող ձիու մտրուկի նման սկսեցի փոքր առ փոքր վարժեցնել. ձրի ծխախոտ՝ բարձր տեսակից, քսակումն անվաստակ փող. մեկի փոխարեն հինգն էր ծծում և փքուն֊փքուն բառեր ցրիվ տալով քամիներ անում։

Պետք է տեսնեիք, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ինչ ոստոստյուններ էր անում, երբ պաշտոնի անուն էի տալիս.— ինչպե՞ս, ինքը պետք է մտնի նեխած մթնոլորտի մեջ, սևահոգիների շրջա՞նը։ Լսել չէր ուզում, ականջները փակում էր, անկյունից անկյուն էր փախչում. մանավանդ կատաղում էր, երբ յուր ծառայակիցների անունն էր լսում։

— Անմե՜ղ երեխա։

— Կա՛ց, ասում եմ մտքումս։ Սկսում եմ դրա օրաթոշակը պակասեցնել, տասանոցի փոխարեն հընգանոց, հետզհետե երեքանոց, միանոց, և մի օր էլ՝ բան չկա։ Մոռացա ասել, օր այդ ցանցառն յուր հաշիվները չէր հասկանում, և ի՞նչ հարկ կար, քանի որ յուր ասածով և իմ հաստատածով՝ փողը ձեռքի աղտոտություն է, չարժեր ուշադրություն անել. անմիտը տեսնում էր, որ տասանոցի մանրորդը քսակումը չէ և չէր էլ հետաքրքրվում, թե ո՞ւր է։

— Ինչպե՞ս թե քսակումը չէ,— հարցրեց գավառապետը։

— Ո՞րտեղից կլիներ, միշտ ես հանում էի. երեկոյան անկողին մտնելուս քսակն անհոգ շպրտում էր սեղանի վերա. ես քնելուց հետո ներս էի գնում, դատարկում և մի կարմիր տասանոց փոխարենը զետեղում, դուրս գալիս։ Եղբա՛յր, այդ խելքի պտուկը ոչ մի օր չհետաքրքրվեց, թե յուր փողերն ո՞ւր են։

Մի օր էլ, ինչպես ասացի, ո՛չ ծխախոտ կա և ո՛չ փող։ Ձայն է տալիս ծառային և բարկանում.— ինչո՞ւ այստեղ ծխախոտ չկա։

— Որովհետև մեծ աղայի մոտ փող չկա, ուր գնենք, ասում է նախապատրաստված ծառան և ավելացնում է.— այսօր իմ ձեռոք հարևանից մի մանեթ խնդրեց։

— Ինչպե՞ս, աչքերը չռելով զարմացմամբ հարցնում է ծառային, դու ասում ես, որ եղբայրս փող չունի՞։

— Ո՞րտեղից պետք է ունենա խեղճ մեծ աղան, խազինա (դրամ) հո չէ՞ կտրում, կրկնում է սատանա ծառան.— քանի դուք եկել եք, օրըստօրե պարտքի տակ է ընկնում, սրանից, նրանից վերցնում, ձեզ էր տալիս և հիմա ամենքը մերժում են։

— Ուրե՛մն, ես մեծ ծանրություն եմ եղել քեզ համար, ասում է ինձ այդ օրվան մեր սովորականից աղքատիկ ճաշի վերա։

— Ընդհակառակն, պատասխանում եմ, քո եկած օրից ուրախությանս սահման չկա, թշնամյացս լեզուները պապանձվել են, ինքդ աջ ու ձախ հարց ու փորձ ես անում և ստուգում, որ հակառակորդների մեքենաներ էին իմ դեմ յուրյանց տարածած լուրերը։

— Այդ թո՛ղ, եղբա՛յր, վշտացած ընդհատում է ինձ, ես լսում եմ, որ դու պարտքեր ես անում իմ հաճույքներիս համար։

— Չարժե, ասում եմ, դորա վերա խոսել։ Թեպետ քանի մի օր է՝ անպիտանները զլանում են ինձ պարտք տալ և այն, անկասկած, չարակամներիս դրդմամբ, բայց ես առաջիկա ծննդյան տոներին իմ պաշտոնատեղից հարյուր մանեթ պարգև պիտի ստանամ, ամենքին կվճարեմ և քեզ համար էլ փոքր ինչ ծախսելու փող կխնայեմ. դժվարն երկու շաբաթի չափ է. համբերի՛ր, մի տեսակ կառավարվի՛ր՝ հետո։

— Ասում ես՝ կառավարվի՛ր, ներս է գալիս պարոն եղբայրս մյուս օրն ինձ մոտ.— ի՞նչ անեմ, ծխախոտ չունեմ, թերատ թափածներս երեկոյան ժողովեցի, կառավարվեցի, իսկ այսօր գժվածի պես ծխել եմ ցանկանում և չունեմ։

— Համբերենք, ասում եմ, ես ևս չունեմ, անպիտան վաճառողն էլ մի քանի մանեթ պարտականությանս պատճառավ ապառիկ տալը մերժում է։

— Եվ մի՞թե որևիցե գործ չեմ կարող ես կատարել, հարցնում է ինձ հուսահատության գագաթնակետումը, մի ծխախոտի գի՞ն ևս չեմ կարող վաստակել։

— Մի տեղ միայն կա պաշտոնի մտնելու, ասում եմ, բայց փտած մթնոլորտի մեջ չէի ցանկանալ քո մաքուր և լուսավոր միտքդ պղտորել։

Հետո առաջարկում եմ խելքի բուն սիրելույս յուր համար նախապատրաստած տեղը, ուր եթե խոսք կտա չտոգորվիլ շրջապատողների փչացած բնավորություններով, ապա ինքը վաղվանից կարող է շարունակել։

— Երեխա՞ եմ, ինչ է, վիրավորված պատասխանեց եղբայրս,— փորձանաց բովի մեջ է զտվում ոսկին ուրիշ խառնուրդներից։— Եվ որ գլխավորն է, շարունակում է նա, ես հույս ունիմ անձնական ազնվությունով օրինակ հանդիսանալ այդ սևամաղձ և սևահոգիներին՝ դառնալու դեպի յուրյանց կորցրած ճշմարտության ճանապարհը։

— Եվ որ գլխավո՛րն է, կրկնում եմ յուր խոսքերը, ես առավելապես ցանկանում եմ քո այնտեղ մտնելդ, որպեսզի և այնտեղի մասին փարատես քո թյուր կարծիքներդ՝ ինչպես արիր իմ վերաբերությամբ, իսկ մեր մեծը, ի պատիվ իմ, քո երեք ամսականդ այս գլխից է խոստանում վճարել՝ իբրև նոր մարդի։

— Մտնե՛լ, անպատճա՛ռ մտնել, շեշտեց եղբայրս, ճիշտ է, ես աննպաստ գաղափարներ եմ կազմել ձեր պաշտոնակիցների և մանավանդ ձեր գլխավորի դեմ, խոշոր֊խոշոր հանցանքներ եմ լսել, բայց այսօրվանից սկսում եմ համոզվել իմ ակամա սխալանացս վերա։

— Այո՛, այո՛, հաստատում եմ ես և մյուս օրը ոտնամուտը շնորհավորում 225 կլորիկ մանեթներով՝ իբրև թե մեր գանձապետից ստացած և ի հաշիվ յուր ստորագրած։

— Մնացյալն ավելորդ է,— ընդհատեց Վլադիմիր Նեստորիչի երկար ու ձիգ պատմությունը գավառապետը,— այնուհետև ես քո եղբորդ քեզանից լավ եմ ուսումնասիրել, թե նա ի՞նչ պտուղ է. այժմ նա անպիտանությունով քեզանից ամեն բանում երկու աստիճան առաջ է գնացել. դու ողորմություն ես. վաղն Աստված հեռու տանի, քո թշնամին չընկնի նրա որոգայթների մեջ։

— Ճի՛շտ եղբորս նման է այժմյան գնացող մեր ցանցառ Սմբատը. միամիտ ողորմելի. դեռ քամիք են գլխումը բզզում, վզզում. դեռ նոր է շնորհ բերել, դեռ հայրենական դառը վաստակը ջուրը գցելու օրերն են։ Թող անի, թող ժողովուրդ ուսումնասիրե. դեռ սպասենք մի քանի ժամանակ. եթե դա էլ չմտավ փորձանաց բովի մեջ՝ իմ եղբոր նման ոսկի դուրս գալու, այն ժամանակը մենք կմաքրենք մեր աշխարհքն այդպիսի ցավերից. կամ այնպես կանենք, որ ինքը կխրտնի, պոչը տնկած՝ մին կփախչի, կամ վաղի մեղավորի նման, որ չէր կամենում դժոխք մտնել, գլխին վեր հատելով կգլորենք անդունդ և կամ կկակղի, կուտի, և, ինչպես առածն ասում է, եկել է մեր մեշեն (անտառը), կսովորի մեր փեշեն (արհեստը)։

— Ը՛հ, օ՛ֆ,— փնչացրեց Մելնիկովը,— այդպեսների ոխերիմն եմ. դրանք մեր անունը մեռցնողն են. դրանցից մեկն էլ մեր գյուղումը կա. թող ես դավաճան անուն տանեմ, միայն թե այդ երկաթի ձվաներ ածող նոր֊նոր հավերի արմատը կտրեմ։

— Ո՞ւմ մասին է խոսքդ,— հարցրեց գավառապետը,— մի Գոմշակերյան ունեինք, գլուխը խաշեցիր։

— Նրանից ավելի վտանգավոր Սիսակն է, Գրիգոր Պետրովի՛չ. եթե չեմ մեռնիլ, նա էլ Արտոյի հացը կուտի։

Վլադիմիր Նեստորիչի շարունակությանը վերջ տվեց գավառապետի ամուսինը, որ տուն եկավ, ողջունեց և նորա թևը մտնելով ասաց.

— Հերիք է, շատ խոսելով կատիկդ չորացավ. ձեր ձայնը չէր թողնում իմ գառնուկին օրորոցումը հանգստանալ. հիմա գնանք, մի կթղա օղիով թաց անենք կոկորդդ։

ԺԸ.
ՏԱՆՈՒՏԵՐ ԽՈՒԴՈՆ

Տանուտեր Խուդոն երկու֊երեք շաբաթ է՝ պաշտոնի մեջ է յուր ընկեր սուդիաների հետ. նա ամենքին ծակն է կոխել. բարակ կարմիր թբլխի փայտի ճիպոտը ձեռքն է առել, տանուտերական մեդալը պարանոցից կախել, շղթայն երևցնում է, իսկ մեդալը դեղնագույն ուղտի բրդից չուխայի վերնածոցումը թաքցրած՝ գյուղի էս գլխից մտնում, մյուս ծայրից դուրս է գալիս։

Խուդոյի առաջին գործն եղավ դատարանը կարգի բերել։ Գեղավարական օրինագրքի կանոններին համաձայն, տանուտերը դատարանի վճիռների կատար ածողն է միայն, իսկ նա յուր քամակին կանգնած հովանավորողի ուժով ամենից առաջ յուր բռան մեջ ժողովեց դատավորներին։

Խուդոն բազմած է մի հողահատակ շինության մեջ՝ սեղանի ճակատին. նորա աջ կողմից շատ մոտ նստած է գրագիր վանեցին. սեղանի աջ և ձախ երկայնությամբը դատավորներն են երկայն իշոտնուկ ասած նստարանի վերա կկզած. սեղանի վերա անկարգ, անկանոն սփռված են մի քանի թղթեր, երկու մատյան և կիսաբաց գյուղական օրինատետրը։

Մինչև այսօր դատարան նստում էին գործից ազատ օրերը, իսկ հիմա տանուտեր Խուդոյի նոր տնօրենությամբ շաբաթն երեք անգամ դատարան կա և միշտ բողոքավորներն անպակաս են։

Այս դատարանն է, որ լիքն է գյուղացիներով։

— Ով գանգատ ունի, առաջ գա,— ձայն է տալիս գրագիրը. և ահա մոտենում է մեկն և յուր տրտունջը հայտնում։

— Դու մեղավո՛ր ես, կամ գլուխը քա՛րն է տվել քո հակառակորդը,— գոռում է Խուդոն և խելքի կտրած վճիռը դնում ու հրամայում գյուղական գրագրին գրել և առաջարկել դատավորներին ստորագրելու։

Դատավորներն անխոս և հլու հպատակ են Խուդոյին։ Սկզբներումը գրագիրը ծածուկ, աշկարա մի քանի անգամ օրենքի տառը հիշեցնելով Խուդոյին, հասկացրեց յուր ապօրինի վճիռները, բայց նա շան տեղ չդրեց յուր մենտորին։

— Շատ մի՛ դուրս տալ,— ասում է տանուտերը,— առաջնորդը ես եմ, բակլեն խաշած եմ ցանում. ես քեզ հրամայում եմ պիսըլությունդ անես, ինձ խելք չսովորցնես, թե չէ պոչդ կխուզեմ, լակոտներդ կատվի պես ռեխդ տված՝ բոբիկ ոտով մինչև Վան մին կփախցնեմ։

Վանեցին ծոծրակը քորեց ու ձայնը փորը քցեց։

— Տեր ոտք մեր գլխեն առավել կհասկնա, արդարություն ձեր բերանով կհաղթանակե,— շողոքորթեց նա և տազ արեց։

Խուդոն միայն դատարանումը չէ վճիռ կտրում. ո՛ր փողոցումը կուզես, ի՛նչ քունջ ու պուճախում ասես, նա է բուսնում. էնքան լինի, որ լսեց, թե մի տան մեջ երկու եղբայր իրար սառը խոսքեր են ասում, մարդ ու կին մի ընտանեկան խնդրում անհամաձայն են գտնվում, մեկի անասունը հարևանի բակն է մտել, մեր շունը ձեր կտերը հաչացել է՝ վերջացավ. հանկարծ կամ փայտը հեռվից վրեդ թափ տալով ինքն է անձամբ հարձակվում կատաղի գայլի աչքերով, կամ թե գզիրն ու յասավուլն երկուսը միասին եկան, առանց այլևայլության քեզ քարշ տվին տանուտերի դիմաց, և այն ժամանակը վա՜յ քո օրին. խոհեմությունը պահանջում է լռել, ապա թե ոչ, կակուղ թբլխին թիկունքիդ շամփրի նման երկար շերտեր կթողու։

Սակավ մարդիկ մնացին գյուղումը, որոնց փողը չմտավ կարճ միջոցում Խուդոյի գրպանը. արդար ես, թե մեղավոր, միևնույն է, դու էլ, քո հակառակորդն էլ պարտական եք տալ. հերթը քոնն է, թե ուրիշինը, քո գործը չէ քննելը. դու լռիկ֊մնջիկ մի մարդի օրավարձ տո՛ւր, կամ գնա՛ արքունի կոռ ու բեգյառը քաշելու. կարևորություն և պահանջ կա, կամ ոչ՝ քո հարցնելիքը չէ. տանուտերը հրամայում է ձիդ հեծնել, սայլդ լծել, կամ հետևակ գնալ մի տեղից մյուս տեղը զինվորական պաշար տեղափոխելու, թուղթ տանելու, մեծավորի ուղեկցելու և այլն։

Ի՞նչ անելու է, առավել լավ է 40֊50 կոպեկ վճարել, քարեքար, սարեսար չընկնել, քան թե գզիր֊յասավուլի անպատկառ հայհոյանքներին և տանուտերի մահակներին ենթարկվիլ, քան թե պատիվդ ոտնատակ անել և բանտումը մի օր փակվիլ։

Մի քանի հոգի միայն ազատ էին պրծել Խուդոյի հալածանքներից. չհաշված դատավորներին, յուր մերձավորներին ու վանեցի գրագրին՝ նոքա էին Մելիք֊Բադալն ու Սիսակը։

— Դրանք բռնումս հուպ տված են, դեռ դրանց համար պահած ա, չեմ շտապում,— ախ էր քաշում մի երեկո վանեցու մոտ Խուդոն.— փորս եփ ա գալիս, որ չեմ կարում ճանգս քցել Գոմշակերի թոռանը — մեր աղա Արտեմ Սերգևիլիչին։ Ասենք՝ հոգին հանել ենք, ունեցած֊չունեցածք փեչատի (կնիքի) տակ ենք դրել, բայց ինքը Նախչվանում ընկած՝ օխտն օրվա ճամփա հեռու ա, ինքը պտի ձեռս ընկնի, որ օրը մեջ ծակը կոխեմ (բանտարկեմ), խեղդեմ, հոգին կատիկը (կոկորդը) թռցնեմ։

— Դուք այնքան բարի գտնված եք, սակայն, որ Գոմշակերյանի եղբայր մանրավաճառ Պետրոս շարունակ ձեր ստվերին դեմ կտրտնջա, յուր եղբոր վրեժ ձեզնե առնել կսպառնա և դուք ազատ թույլ կուտաք զնա յուր փոքրիկ խանութով գյուղ կեղեքել,— համեստ պատասխանեց գրագիրը։

— Շաբաթ չի անցկենալ, որ ես նրան շտրաֆի տակ չքցեմ, կոռ ու բեգյառ չառնեմ. էլ ի՞նչ անեմ, մարդը գիլդի (մաքս) ա տալիս, առ ու տուր ա անում, հո չե՞մ կարող դուքանը փակել,— զարմացավ տանուտերը։

— Սակայն օրինազանց միշտ կարելի է պատժել, եթե ձեր բարեսրտություն թույլատրե զձեզ։

— Ախար ի՞նչ դռնով,— մտամոլոր հարցրեց Խուդոն։

— Բավական է, եթե մի հատ երիզ քակած ծխախոտի փաթեթ գտանք խանութին մեջ, այդ ինքնին մաքսանենգություն է։

— Պետոն էն շունն ա, որ բաց արած պապիրոսի պաշկեք պահի՞։

— Մենք երեկ մեր ձեռքով չորս֊հինգ հատ քակեցինք և ետքի կողմը թաքուցինք, երբ ինք տաճկին փշատ կվաճառեր,— աչքով արեց Գնթունին։

— Հա՞, բաս թող լիսը բացվի,— ուրախությունից ճխաց տանուտեր Խուդոն։

——————

Լույս չբացվեց, սև ու մութ բացվեց Արտեմ Սերգեյիչի եղբայր Պետոյի գլխին։

Կիսագազը ձեռքին՝ չիթը չափում էր հաճախորդի համար, որ տանուտեր Խուդոն յուր դատավորներով, գրագրով ու գզիր֊յասավուլով տուն մտավ, առաջ գնաց դեպի Գնթունու աչքի պոչով ցույց տված ապրանքի շարքը, քրքրեց ծխախոտները, ջոկեց նրանց միջից տասնի չափ բաց արած փաթեթներ և բարձր ձայնով ասաց.

— Թագավորի խազինին խեթ մտիկ տվողին օրենքը պատժում ա. դու պաչկեքանցից (փաթեթներից) հատով պապիրոսներ ես ծախել. էս օրվանից դուքանդ փեչատում եմ, մինչև աքցիզնի չինովնիկի (մաքսապետի) և սլեստչու (քննիչի) գալը։

— Պապիրոսի պաչկեքն իրավունք ունիս փեչատելու և պրատակոլ (արձանագրություն) անելու,— մեջ խառնվեց հաճախորդը,— բայց դուքանի վրա փեչատ դնելու՝ ոչ։

— Ընչանք ե՞րբ Ֆահրադի փուշ դառնաս, առաջիս ցցվես, դուզ ճամփիս քար շաղ տաս,— բորբոքված հարձակվեց տանուտեր Խուդոն ճշմարտախոս մարդի վերա, և ձեռքի թբլխի կակուղ ճիպոտն այնպես անզգուշաբար վրա բերեց նորա կրծքին կախած ոսկե մեդալին, որ ճիպոտի ծայրը երեսախառն դիպավ աչքի աղբյուրականը և արյունը չռռաց՝ ինչպես շատրվանի խողովակից։

— Ա՛յ մարդիկ, վկա կացե՛ք,— դարձավ վիրավորը դեպի խանութի առաջին ժողոված հասարակությունը,— Մելիք֊Բադալն օր ծերության՝ ոսկե մեդալը դոշին՝ հարամկերի աման լպստող Խուդոյի ձեռքով ծեծ կերավ. փոշիմանողի (զղջացողի) մերը տղա բերի։

— Ձեռիցդ եկածը չխնայե՛ս,— հեռացող Մելիքի քամակից ճիպոտը ճոճեց տանուտեր Խուդոն և Գոմշակերենց Պետոյի դուքանը փեչատեց։

Հաճախորդը Մելիք֊Բադալն էր։

ԺԹ.
ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱԲԱՆՆԵՐ

Երեկո է. տանուտեր Խուդոյի վերնահարկումը բոլորակ բարձին թիկնած է մեծ տախտի երկայնությամբ մի կարճահասակ, թխադեմ և շիլ պարոն. նա օտարական հյուր է։ Անծանոթի հագուստը մի խառնուրդ է հին և նոր տարազի. գավառական քաղաքի թերուս եվրոպական դերձակի կարած սև սերթուկի տակին երևում է հայաստանցի նորահարսի պտղունցով բամբակած կինամոնագույն արխալուղը. նորի գլխին դրած ռուս մուժիկի մահուդյա գդակին հակասում են տախտի առաջին դրված սև, սեկի կոշիկներն ու ոտքերի Խորասանու նշանկար գուլբեքը. նորա մեջքը պնդող արծաթապատ փոկե գոտին անհամերաշխ է կապտագույն կիսազինվորական անդրավարտիքին. մի խոսքով՝ պարոնի մեջ ակնհայտնի նկատվում էր համեստ արհեստավորի շրջանից տեղական աղաների կամ ծառայողների դասակարգին հասնելու զգալի ձգտումն։

Օտարականը միայն չէր. նա երբեմն֊երբեմն գլխի ծանր շարժումներով, կամ բացասական նշաններով յուր հավանությունը կամ տհաճությունն էր արտահայտում յուր ոտքերի մոտ տախտին նստած խոսակցին։

— Ա՛յս րոպեին,— ասաց հյուրը և վեր կացավ, մոտեցավ սենեկի մյուս անկյունումը դրած ճանապարհորդական խուրջին կոչված պայուսակին և հանեց նորա միջից մի կապոց։

Հիմա նա անծանոթ անձնավորություն չէ. յուր կաղ ոտքն իրեն մատնեց. նա հանրահռչակ փաստաբան չոլախ Հարություն գյուղական ադվակատն է։

Պարոն Հարությունն յուր կապոցով եկավ նստեց տեղը, քակեց փաթեթը և տախտի վերա փռեց նորա միջի առարկայքր, որ ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ մի քանի թերթ հասարակ թուղթ, մի֊երկու կարած գործնական մատյաններ և մի հաստ ու կարճ գույնզգույն շերտավոր կազմած գիրք։

— Սա՛ կխոսի, սա՛, տանուտեր Խուդո՛,— ինքնապարծությամբ երեք անգամ ձեռքով զարկեց փակած գրքին չոլախ Հարությունը և բաց արավ գիրքը.— տեսնենք դեռ ի՞նչ է ասում զակոնը մեդալավորին ծեծելու համար, հետո մեր չանգալները քցենք չորս կողմից։

— Բաց ասեմ, ոչ ամաչեմ, պարոն Հարությո՛ւն, ծեծել եմ, սուտ չի. հենց տվի ճիպոտով, որ ծծի վրա կախ ընկած ոսկի մեդալի զնգոցը քո Մելիք֊Բադալի կնկա ականջը հասավ գլուխը խմորի թունդիրը կոխած ժամանակ, աչքի արյունը օխտը գազ շկըկի էր տալիս. ափսո՜ս, որ մի անգամից պիպիկը չպլխաց (չպատռվեց), որ լուսավորվեր (կուրանար) վերջանար,— չթաքցրեց տանուտեր Խուդոն։

— Да, брат! դժվար է, զակոնը շատ ստրոգի (խիստ) է,— ծանր֊ծանր գլուխը շարժեց փաստաբանը։— Բայց այնումդ մի քցիլ, տանուտե՛ր, ես ողջ լինեմ քեզ համար. հինգ այնչափ էլ ծեծած լինեիր, կմարսեիր, էնքան լինի՝ էս գյուղից լոնդի Բարանովի ոտը կտրես, իմ կլիենտներս (ծխերս) նրա ճանգը չքցես։

— Էդ ի՛մ շլնքին, էնպես ոտը կտրեմ էս գեղիցը, որ շվաքը չերևա. էն վախտը քանի կարաս ծոցդ տռզացրու թուղթ փողի ծալքերով. ա՛յ, հենց հմի որտեղ որ ա, մի գմպռճիկ կարմրախետ ձուկը թոռդ կընկնի։ Հոգս մի՛ անի, դու քանի կուզես՝ հուպ տո՛ւր, նրա խոսքերից սիրտդ չպակասի, տեղը կա. ինչքան փող պետք գա, մեր Բալասան աղի քիսեն սաղ ըլնի, մի թղթի կտոր ա, կգրիլ տանք ու փողերը քո ջեբը կլցնենք։

— Սողոմն էստեղ ա,— ներս մտավ և հայտնեց գզիրը։

— Կանչի՛ր,— հրամայեց տանուտերը։

Չոլախ Հարությունը շտապեց կրկին թիկնել բարձի վերա և հոնքերը ժողոված, քիթը կախած և աչքի բիբերը սեղմած՝ առաստաղին նայել. կարծես խորիմաստ փիլիսոփայությունով ուզում էր տան թանձր ծածկի միջով թափանցել երկնից համաստեղության գաղտնիքը զննելու. նա արժան անգամ չհրամայեց գեթ մի ակնարկ ձգել ներս մտնող գյուղացի երիտասարդի խոնարհ երկրպագությանը. նա, ինչպես ասում են, վերացել էր և յուր ոտքի տակը չէր տեսնում։

— Ադա՛, փուչ կենդանի Սողո՛մ,— ցածր և ակնածական ձայնով ու հնչումով ասաց ներս եկողին տանուտերը,— էդ ի՞նչ հալի (դրությամբ) ես տուն գալիս մի պատվավոր աղա մարդի առաջ. կարծես թթի ղշերին վախացնելու համար թթենոնց վրա դրած հին շորերից ճղքան վրա հագցրած ույուղ ըլնիս. չես կարում մի քիչ շնորհքով, շենքով հագնվի՞լ։

— Գլխի՛դ մեռնիմ, տանուտե՛ր, քեզ հայտնի չի՞ իմ աֆալը (դրությունը). հենց կարողանանք պստիկներին չուչիկ ու փուփու (հագուստ և կերակուր) հասցնիլ, որ մեր գլխի հոգսն էլ քաշե՞նք։

— Ընչի՞, դեռ եկամուտդ չես ծախե՞լ։

— Ի՞նչքան մասիլ (բերք) ունիմ ինձ, որ ի՛նչ փուշ հանի իմ մատիցը. ջհանդամի էն գլխին կորած երկու տախտակ բաղ ունինք, որ դեռ հավողը ջուր չընկած-չչալած (թերահաս), որը ծտերն են կտցահարում, որը թուրքն ու շունն ա տանում. մի կալատեղի չափ հող ունինք, էնքան չի բերում, որ եկող տարվա սերմացու վեր ունինք, դառը քրտնքով, ատամներս հուպ տալով՝ մի տեսակ ծերը ծերին անջախ ենք հասցնում, էլ ո՞րտեղից հագուստի քամակիցն ընկնիմ։

— Հիմի որ ես քեզ հարստացնեմ, էս գյուղի առաջավոր մարդկանց շարքումը կարգին համփա շինեմ, ինձ ի՞նչ ես տալիս, ձեռս պաչո՞ւմ ես։

— Ձեռդ չի՝ ոտդ կլիզեմ. բայց դու հո Աստված չե՞ս, որ բռնով հողը վերցնես, ոսկի շինես, գոգս լցնես. մեր ճակատին ըսենց ա գրված, էսպես էլ պետք ա ըլնենք։

— Հանաք չեմ անում, էս արևը, Սողո՛մ, մեղքս գալիս ես. ես ուզում եմ քեզ ձեռիս տակն առնեմ։ Ասում ա՝ «մի առվով որ մի ժամանակ ջուր ա գնացել, էլի կերթա»։ Քո լիսահոգի հերդ էս գեղի սներից մինն էր, առաջին համփեն էր. բայց քեզ պարտական են քո մոտ բարեկամներդ, որ դու որբ մնացիր, նրանք քեզ զրկեցին ու ահագին կարողությունը փորերը քաշեցին։

— Էլածն էլել, անց ա կացել, տանուտե՛ր, էլ հին դարմանը քամուն տալն ի՞նչ կանենք։

— Էս կանենք, որ ես կընկնեմ էս փիլիսոփա աղա մարդի ոտները (տանուտերն աչքով ցույց տվեց չոլախ Հարությունին), կխնդրեմ, կպաղատեմ, ձեռդ սրա փեշը կտամ, Պետրոսենց Գալոյի աժդահա (ահագին) բաղը, որ վեր ա կոխել ուտում, ետ խլիլ կտամ ու իր տիրոնջը կարժանացնեմ։

— Ի՞նչ ես հրամանք անում, տանուտե՛ր, երկնքիցը կեծակ (կայծակ) կտրաքի գլխիս. Գալ֊ափունի դառը քրտինքն ինձ ո՞վ հալալ կանի։ Էսօրվա պես միտս ա գալիս, ես տասը֊տասնումեկ տարեկան հոտաղ երեխա էի, որ ողորմածիկ քեռիս հորս պարտքի տեղակ ծախեց. դեռ նոր երկու տարեն տնկած բաղ էր, թփերն էլ հետը պոկեիր, մի քթոց հավող չէր հավաքվիլ։ Խեղճ Գալ֊ափուն ջանը քանդեց, բեջարեց (մշակեց), բաղ հասցրեց, որ ես էսօր գնամ նրա հասած տղամարդ մլքի գլխին ցցվեմ, թե մի ժամանակ մերն ա էլե՞լ. Աստված մի՛ արասցե, իր մոր կաթի պես իրան անուշ ըլնի։

— Ադա՛, շաշ հայվարա՛ (տգետ), օրենքն ա հասցնում, դու հո զոռով չե՞ս խլում, քո հերենական կայանքն ես ետ առնում, հո ուրիշի մլքին չե՞ս տեր կանգնում։

— Չէ՛, տանուտեր ջա՛ն, իմ խելքս ջուր չի խմում էդ տեսակ օրենքից. ոնց որ տեսնում եմ, դու ուրիշ հրամանք ունիս անելու. պտի ասես՝ հիմի հանաք ես անում հետս կամ իշի տեղ ես դնում. բայց չէ՞ որ մենք էլ հացակեր ենք։

— Չէ՛, իմ որդոնց արևը, ո՛չ հանաք կա խոսքերումս, ո՛չ չանաք (չհանաք). թե չես ավատում, թող աղա Հարությունը գլխումդ մի֊մին հալի, հասկացնի. փառք Աստծու, ինքն ա Երևանա հողի (նահանգի) առաջին զակոնագետ (օրենսգետ) ադվակատը։

Վերջին խոսքերը Խուդոն բարձրաձայն շեշտում էր։

Չոլախ Հարությունն, առանց գծագրությունը փոխելու, մի հայացք ձգեց Սողոմի երեսին, մի արհամարհական ժպիտ խաղացրեց շրթունքի վերա և աչքի կոպով ոտից գլուխ դիտում էր յուր դիմացը կանգնած մոլորված մարդանման կենդանվույն։

— Աղա՛ Հարություն,— սկսեց Խուդոն,— սա իմ ասած տղեն ա, ինքը շատ պատվական հոգի (անձն) ա։ Երեք տարի ա՝ պսակված ա, երեք երեխա ունի, իր հոր ապրանքն ուրիշներն վեր են կոխել, ուտում ու իր քորփեքը (մանկունքը) թունդիրն ածես, էրես՝ շորահոտ չի գալ։ Ես սրան խորհուրդ եմ տալիս քո փեշը բռնիլ, մի քանի ամսից իր հոր մլքին տիրանալ. սա հենց կարծում ա, թե իր վրա ծիծաղում եմ. խնդրեմ, սա խեղճ գեղըցի անգետների մինն ա, հրամանքդ սրան գլխի քցես բանի էությունը։

Փիլիսոփա փաստաբանն ինքնագոհ ժպիտով սկսեց մատները խաղացնել առաջին ընկած շերտավոր օրինագրքի կազմի վերա և հետևյալ պատասխանը տվեց.

— Կերևի մեր եղբայրը մի պրոստոյ մուժիկ (հասարակ ռամիկ) է, զակոնի ստատիեքանցից (օրենքի հոդվածներից) տեղեկություն չունի, ապա թե ոչ խելոք մարդն իր դախոդից (օգտից) չէր փախչիլ. զակոնն ինքն է պաշտպանում որբերին ու նեսովերշենոլետնիքանցը (անչափահաս)։ Ես, իհարկե, կարիք չունիմ գլխացավանքի մեջ մտնել, ժամանակս էլ չի ներում էդպես պուստոյ (չնչին) գործերը վերցնել, գիշեր֊ցերեկ պարապած եմ, գիշերները պրոշենիքըն ու զայավլենիքըն (խնդիրք և զեկուցում) եմ պատրաստում, ցերեկը սըդերումն եմ զաշչիշչատ անում (դատարաններումը պաշտպանել). բայց որ ինքդ, տանուտեր Խուդավերդի՛, ինձանից սովետ (խորհուրդ) ես հարցնում՝ կասեմ, գիտեցողը չգիտեցողին պարտական է։ Ես տեսնում եմ, որ դու բարեսիրտ տանուտեր ես, չես ուզում, որ քո ժողովրդի մեջ անիրավություններ կատարվին։ Լսի՛ր ուրեմն, եթե, ինչպես ականջովս ընկավ ձեր խոսելու ժամանակը, այս եղբայրը 10 տարեկան մանուկ է եղել, երբ քեռու ձեռքով սրա այգին ծախվել է, սա կարող է այժմ յուր հայրենական անշարժ կալվածքը ետ ստանալ։ Հարկավոր է մետրիչսկի սվիդետելստվո (ծննդական վկայական) ձեռք բերել. դժվար չի, կոնսիստորի չլեններին (անդամներին) կամ սեկրետարին (ատենադպիրին) մի քանի շահի կամ մի գլուխ շաքար ուտացրիր, 30 տարեկանը տասը կշինեն։ Երբ որ այդ վկայականը ձեռքիդ ունեցար, կայքիդ էլ կտիրանաս, ծախված օրից մինչև այսօրվա դախոդին (եկամուտն) էլ հետը. թե որ չանեմ, աջ ձեռս կկտրեմ, սդի մեջտեղը չլենների առաջին դեն կձգեմ ու դուս կգամ, որ իմ ոտս սդի դռնովը մյուս անգամ ներս չմտնի։

— Էդ ասա է՛, աղա Հարություն, մի լավ հասկացրո՛ւ էս անպոզ անասունին, արի ու սրա պեսներին լավություն ցանկացի. ծամում ես, բերաններն ես դնում, չեն ուզում կուլ տալ, կամենում են, որ մատով ներքև խցկենք,— արդարացավ տանուտերը։

— Ա՛յ ձեր գլխին մեռնեմ,— ուսերը վեր քաշեց Սողոմը,— ախա՛ր մին, որ մեր բաղը հորս պարտքի տեղակ ա ծախվել. մեկ էլ, որ նաչար (անճար) Գալ֊ափուն իր մատների միսը կերել ա, ընչանք հասցրել ա. էդ ո՞ր զակոնը կարա հալալ աշխատանքին խեթ աչքով մտիկ տալ։

— Այդ բոլորը ոչի՛նչ, սիրելի եղբայր Սողոմոն. նախ՝ այդ պարոն Գալուստը զակոնի ստատիայի դեմ է գնացել, մեղավոր է. նորան ասած էր, որ իրավունք չունի նեսովերշենոլետնի մանուկի ապրանքին մոտ գնալու. ի՞նչ ասնովանիա (հիմունք) ուներ չլսելու, և երկրորդ, որ նա քո այգու դախոդն է կերել. ուրեմն դու իրավունք ունիս առանց մեծ փող մսխելու՝ կայքին տիրանալ։

— Գալ֊ափուն օրենքն ի՞նչ էր հասկանում։

— Է՛... սիրելի՛ս, ամեն մի թագավորի հպատակ պարտական է օրենքը գիտենալ. դու այդ խոսքով մեղանչեցիր. մեկ անգամ բերանիցդ հանեցիր, մյուս անգամ դուրս չթողնես ուրիշի մոտ, թե չէ փորձանքի մեջ կընկնես. քեզ խղճում եմ, մեր տանուտերի բարեկամն ես, թե չէ իսկույն պրոտոկոլ կկազմեի և դու կկորչեիր։

— Բաշխի՛ր, աղա Հարությո՛ւն, չլսելու դի՛ր, գլուխը քարը տվեց,— միջնորդեց տանուտերը և դարձավ Սողոմին.— տո, ավանա՛կ, իշի քուռա՛կ, դու թագավորի ադվակատի մոտ թագավորի օրենքին չես հավանո՞ւմ. հիմի վեր կենա՞մ կաշի֊մաշիդ պլոկեմ։

— Բաշխի՛, աղա ջա՞ն, ես մեղա Աստծու,— վիզը թեքեց Սողոմը։

— Այդ ոչի՛նչ, ես անհիշաչար հայ մարդ եմ. դու այժմ կարճ կապի՛ր. եթե չես ցանկանում քո սեփական այգիդ ետ ստանալ, քո կամքդ է, գնա՛, իսկ եթե հոժար ես, կարող ես մի քանի մարկա (դրոշմանիշ) առնելով՝ իմ ձեռքովս կարճ միջոցից մի պատվական այգու տեր դառնալ։

Տղան ծործորակը քերեց, նա մտածմանց մեջ ընկավ՝ աչքերն աննպատակ հառելով հիմար ոչխարի նման։

— Դե ի՞նչ ես կմկմում, գյադա (տղա), մորքրօղլի՝ (մորաքեռ որդի), աղա Հարությունին պավերնի (երաշխավոր) շինո՞ւմ ես, որ քեզ ձեռաց էս գեղի համփեքանց շարքումը խառնի. թե չէ՝ ասեմ ախտը (արձանագրություն) գրի, ընչանք Սիբիր մին քշի,— կիսահեգնորեն, կիսասպառնալից հարցրեց տանուտերը Սողոմին։

— Քո կամքն ա։

— Դե արի՛, բալա՛մ, արի՛ աղա Հարությունի ոտը պաչի, հարցրո՛ւ ինչքան մարկի փող կհարկավորի, գնա բե՛ր, թող էգուց էս մարդն երեսին խաչ հանի ու գործիդ ձեռք տա։

— Առայժմ դեռ 20 մանեթից ավել պետք չունինք, հարկավոր է առաջ միրովոյ սդումը (հաշտարար ատյան) պոշլին (մաքս) տամ, թղթի փող տամ, հետո երբ գործն օկրուժնոյ սուդը (նահանգական դատարան) կմտնի, այնտեղ էլ մի չնչին բանով գլուխ կբերենք,— ապահովացրեց փաստաբանը։

Սողոմը նորից գլուխը քերեց և վախվախելով տանուտերի աչքերին նայեց։

— Հասկացա,— գլուխը շարժեց տանուտերը,— մեր Սողոմը պատրաստ փող չունի։ Վնաս չունի, որդի՛,— սիրտ տվեց նա,— առավոտը Տաճատ վարժապետին 40 մանեթի մի վեքսիլ (մուրհակ) գրել տուր մեր Բալասան աղի անումով, զավերնի անիլ տուր, բեր փեչատը դնենք, ես աղա Հարությունին յոլա կտանեմ, մնացածն էլ գործիդ համար կհարկավորի, թող ինձ մոտ մնա, ուտեմ էլ՝ կորած տեղ չի, մի օր քեզ պետք կգամ։

Մի քանի անգամ էլ ծռմռատվեց Սողոմը, փեշերքն ուղղեց, թևքով քիթը սրբեց, աջ նայեց, ձախ նայեց, թակարդում բռնված աղվեսի նման ոտքի մեկն առաջ դրեց, մյուսը ետ, վերջը մի հազաց ու համաձայնեց տանուտերի առաջարկությանը. խոստացավ մյուս օրը գնալ աղա Հարությունի հետ հաշտարար֊նոտարի մոտ նրան երաշխավորական տալու՝ Գալուստ Պետրոսյանցից յուր հայրենական այգին ետ պահանջելու մասին։

Բայց, քար ընկնի Սողոմի գլխին, տանուտերի տանից դուրս եկավ և ուղղակի Գալ֊ափունի դուռը բաղխեց, ամեն ինչ մանրամասնորեն նորան հայտնեց։

— Խիղճս տանջում է, ասում է, չեմ կարող թաքցնել, գազանների ճանգն եմ ընկել, ձեռներից չեմ կարող ազատվիլ, հավատացնում էր, բայց դու, Գալ֊ափո՛ւ, ինչ գիտես՝ էն արա՛։

— Ի՞նչ անեմ,— մտածեց Գալոն Սողոմի գնալուց հետո և տրեխները հագավ, շտապեց Մելիք֊Բադալենց տունը։

Այս անգամ Գալոյի գործը լավ հաջողեց։

Մելիք֊Բադալին հյուր էր գավառական մյուս փաստաբանը — չոլախ Հարությունի ախոյան լոնդի Պողոս Բարանովը։

Նրան հրավիրել էր ինքը Մելիքը՝ յուր ծեծվելու վրեժը պահանջելու տանուտերից։

Նորա առաջին էլ թափված էին նույն օրինագիրքը, նույն թղթերն ու գործերն, ինչ տեսանք չոլախ Հարությունի մոտ։

Արդեն Մելիքի բողոքագիրը պատրաստ էր, որ Գալ֊ափուն մտավ և ամեն բան մի ըստ միոջե հայտնեց։

— Ես էդ քո չոլախ շանն էն օրը քցեմ, էնպես փախցնեմ սդիցը, որ մկան ծակը հարյուր թումանով առնի. էդ քո Սողոմոնիդ էլ տկլորացնեմ, վերջին շապիկը թողնեմ, սուդեբնի իզդերժկեքն էլ (դատարանական ծախքերը) վզին բարձեմ և չթույլ տամ պարոն Գալուստի այգու մոտովն անցնելու. այս րոպեին տասնից ավել այդպիսի գործեր ունիմ այդ անպիտան չոլախի դեմ,— պարծեցավ Բարանովը։

— Ընդուր են ասել՝ փեշաքյարը (արհեստավորը) փեշաքյարին թշնամի ա,— նկատեց Մելիք֊Բադալը։— Լիսը որ բացվեց, ձի կնստենք, պարոն Պողոսի հետ կերթանք սրան պավերնի կշինենք, ինչ ծախս էլ կհասնի, կտանք,— կարգադրեց ինքը Մելիքն ու Գալոյին ճանապարհ դրեց։

— Եղբա՛յր սիրելի, քսան անգամ այդ անպիտանին առաջարկել եմ, որ ազնիվ խոսք տանք միմյանց, ույեզդի (գավառ) բոլոր գյուղերը վիճակ ձգենք մեր մեջ, ես նորա բաժինը ոտք չդնեմ, նա իմը. բայց չի լսում. ո՛ր գյուղը գնում եմ, լսում եմ, որ եկել է՝ խառնշտորել, չեղած տեղից իսկեր (պահանջեր) ստեղծել ու վերցրել։

— Դե՛, էդ հո՛ քո օգուտն ա, մեկդ գործ սկսողի կողմից կըլնիք պավերնի, մեկելդ՝ դիմացի մարդի, ինչպես որ մեր Գալոյի գործումը, եթե չոլախ Հարությունը Սողոմին չհամոզեր, դու նորանից շահմունք կունենայի՞ր,— հարցրեց Մելիքը։

— Ավելի օգտակար չէ՞ր լինիլ, եթե գործն էլ ստեղծեինք, երկու կողմիցն էլ ստանայինք։

— Հետո ինչպե՞ս էիր վերջացնում, ո՞ւմ օգտին։

— Վերջ ի վերջո օգուտը մերը կլիներ, իսկ գործի տերերը կամ կհաշտվեին, կամ միանգամայն կքանդվեին, այնպես ետ կկանգնեին։

— Տեր այդ ադվակատությունն ու տերտերությունը մին ա,— ընչացքի տակից ժպտալով ասաց Մելիք֊Բադալը,— մեռելից էլ եք առնում, կենդանուցն էլ։

— Պարոն Պողոս,— ասաց մյուս օրը Մելիք֊Բադալը,— էսօր իմ ու Գալոյի քեզ ընկերանալը ետ մնաց, խիստ հարկավոր գործ ա պատահել. դու հրամանքդ գնա՛, մենք մի երկ՚օրից կգանք քեզ մոտ, թղթերը շինել կտանք։

— Ձեր խաբեբա հե՛րն անիծած,— ձեռքը թափ տվեց Մելիք֊Բադալը Բարանովի քամակից.— սատկած իշան եք գտել նալները քաշել եք, խեղճ գեղըցոնց արյունն եք ծծել. թե չեմ մեռնիլ, երկուսիդ ոտն էլ էս մհալիցը կկտրեմ ու էնպես ադվակատների կերթամ, որ գործս շինեն, ոչ թե ինձ աղքատացնեն։

Ի.
ԽՈՓԸ ՔԱՐԻՆ ԱՌԱՎ

Ամեն տան ճրագները հանգել են. Օ. գյուղի փողոցներում ոտքը խաղաղվել է. պառավները մի հանգ քնել են ու զարթնել, դուրս գնացել, իրանց հովին տվել ու տուն մտել։ Այդ միջոցումը մի տան վերնահարկի պատշգամբի վրա մի յափնջում կոլոլված մարդ մոտենում է լուսամտին և ետ քաշվում։ Պատշգամբը երկու դուռն ունի. նոցանից մեկը տանում է տան մեծ սենյակը, մյուսը՝ նույն սենեկի հետ ներսի դռնով կապ ունեցող կանանց բաժինը, ուր միաժամանակ կերակուր եփելու փոքր թոնիրն է սարքած։ Շարժումներից երևում է, որ գիշերաշրջիկն այս տան համար օտար էր. նա սովորական դռնովը չէր բարձրացել պատշգամբը, նա ուղղակի փողոցից պատովն էր վեր ելել։

Ահա կանանց սենեկի դուռը բացվեց, մի նորահաս աղջիկ դուրս եկավ, քարշեց յափնջին ու երկուսը միասին մոտեցան պատին։

Պատշգամբի պատի տակին մի ծառի մեծ կոճղ տարիներով ընկած է և նստարանի տեղ է պետք գալիս։

Այս տեսակցությունն առաջինը չէր երկու ժամադիրների մեջ։

Այն օրից, երբ Օ. գյուղացիք աշնան բերքը ժողոված՝ տուն հավաքվեցան, կոճղի պաշտոնը մեծացավ. այս տարի գիշերն էլ անշունչ փայտի կտորը չհանգստացավ. խաղաղությունը տիրելուն պես այդ երկու հոգին մինը կանացի սենյակից էր դուրս գալիս, մյուսը պատիցն էր վեր բարձրանում և կոճղի վերա նստած՝ փսփսոցի մեջ էին մտնում։

Աքաղաղն առաջին անգամ թևը թափ էր տալիս և դեռ նոքա նստած էին լինում։ Ինչպես երևում էր, սենեկի մեջ քնած երկու ուրիշ անդամներից մեկին անհայտ չէր անքուն պևերի (դևերի) այս արարքը։ Սակավ չէր պատահիլ, որ մի միջահասակ կին զգուշությամբ բաց կաներ կանացի սենեկի դուռը, գլուխը կհաներ, իսկ մարմնով ներսը կմնար, որպեսզի յուր շապկանց լինելը չնկատվի, և ներս կկանչեր կոճղի վրա նստողներից մեկին, իսկ մեկելին քաղցր հանդիմանությամբ խորհուրդ կտար բավականանալ և գնալ քնելու։

— Հենց հիմի գնում եմ, հենց հիմի գալիս եմ,— լսում էր միամիտ կինը երկուսից միասին և մի կնճիռով յուր տհաճությունը հայտնում ու գնում անկողին մտնում։ Խառն երազները չէին թողնում մտատանջ կնոջը երկար քնել. էլի շուտով զարթնում էր, ձեռքով շոշափում յուր աջ կողմի դատարկ անկողինը, ճրըրալով վեր կենում, նոր խոստումն առնում իրեն դիվադադար անողներից և նորից պառկում։

Երկու նստողները մեր լավ բարեկամներն են. Սամփսոնն ու Սոնան էին նոքա։

Այն օրից, որ Գալ֊ափուն ու Բարսեղը այգու ծառի տակին արևելյան խնդիրը վերջացրին, Բարսեղը թեթև աչքով էր նայել և չէր բարկացել երեկոները շատ ուշ երբեմնապես Սամփսոնին յուր պատշգամբումը տեսնելուս։

— Ադա՛, դեռ ջուրը չհասած, ոտքերդ հանեցիր,— նկատողություն արեց առաջին երեկոյին Բարսեղը Սամփսոնին։ Բայց երբ ամաչկոտ փեսացուն կարմրեց ու գլուխը քարշ ձգեց, Բարսեղն յուր մի նկատողությամբ ամենայն փակ դուռը բաց արեց։

— Դու մեղավոր չես, որդի՛, աշխարհքն ա շուռ անցել, փչացել. մեր ժամանակը պտեիր, որ աթարոցով ետ ածեի, փեսեն աներանց շեմքից քթեթի (նորահարսին հագցնելու շորերը) հետ պետք է տուն մտներ։ Բայց հիմի ամեն ինչ փոխվել ա, տեսնում ես՝ նշան էլ չես դրած, մի դարդակ խոսք ենք տվել, արևի շողքի պես, պուպուզ, տուն ես ընկել. վնաս չունի, ջահել եք, քեֆ քաշեցե՛ք, հիմիկվա սերը քաղցր կլինի։

— Քիչ մնաց՝ մկան ծակը հարյուր թումանով էր առնում, երբ ոտիդ շփլթուն (ձայնը) առավ, ուզում էր գող կատվի պես փանջարովն իրան վեր քցի. համա էլ ո՛րտեղ, դուռը բաց արիր, հոգեառի պես գլխավերևը ցցվեցիր, մեր լեղին էլ ջուր շինեցիր,— շողոքորթեց կինը մարդին։

— Բաս էդ անզգամ Սոնին չե՞ս ասում, որ քունջն ա մտել, պանրագող մկան նման գլուխը կախ քցել, աչքերը պլզացրել, սաքի թե շատ ամանչում ա։ Դե, շա՛ն աղջիկ, հրե՛ս, ա՛ռ ոտներն աչքդ կոխի՛, ոտով գլխով քեզ բաշխեցի,— կիսակատակ տալով՝ բռնեց Բարսեղը Սամփսոնի կուռը և հրեց դեպի աղջիկը։

— Գնա՛, Սամփսո՛ն, գնա անորդ ձեռը պաչի՛, որ քեզ իզին (իրավունք) ա տալիս մի֊մին գալ֊գնալ. ես ղմիշ չէի անում սիրտդ կոտրել, բայց հենց որ երևացիր, մահվան դող տվի. մտքումս ասում էի՝ հիմի Սոնի հերը տուն կգա, քեզ քարհալած, ինձ ու Սոնիս էլ սալջարդ կանի, բայց լավ սհաթի ռաստ եկար (հանդիպեցար), բախտդ կտրուկ ա։

Ուղիղ էր Մարգարտի ասածը. եթե Բարսեղն էս րոպեին Սամփսոնենց սեղանի վրիցը չի վերկացած լիներ, եթե նա Գալ֊ափունի հետ երկարակոթ դդումը ջան ասելով վայելած չլիներ, էսպես թեթև չէր անցկենալ փեսացվի առաջին հանդիպումը։

Սատանա էր Սամփսոնը. հենց որ նկատեց, թե հոր ու աներոջ քեֆը տեղն եկավ, ինքը դռնի դո՛ւրս՝ ու կատվի նման վեր շուլալվեց (բարձրացավ) նշանածենց պատիցը։

— Դե գնացե՛ք գյազմի վրա (պատշգամբ) մի քիչ ասուլիս արեք, թող հերդ թեք ընկնի, քնի,— ձեռքով դուռը ցույց տվեց Մարգարիտը փեսացվին ու աղջկանը։

Այդ օրից Սամփսոնի համար Սոնենց տունը ջրի ճանապարհ էր դարձել, նորա ոտքը բացվել էր։

Այդ օրից Սամփսոնն յուր ընկերների համար ուրբաթախոս չէ. կատակներն ամենքից վաղ ինքն էր սկսում. պատմում էր, որ նշանածի մոտիցն է գալիս, որ զոքանչի ձվաձեղը սիրտը բռնել է և այլն։ Այդպիսի միջոցները միշտ հիշում էին յուրյանց ընկեր թշնամու գնդակին զոհ գնացած խեղճ Դոնդարենց Ասոյին, հայհոյում էին, ուխտում էին վրեժխնդիր լինել նրան սպանող Դվակոթենց Հայրոյից, որ շատ ժամանակ չէր՝ Բալասան աղի երաշխավորությամբ արձակվել էր բանտից։

Բայց ահա մի քանի օր է, որ Սամփսոնը ոչ ցորեկն է գյուղամիջին երևում և ոչ գիշերներն ընկերական խմբակին է այցելում։

Չարաղետ նշանի երեկոյից հետո էր այս։

Մի քանի անգամ Սամփսոնի ընկերները բաղխեցին նրանց դուռը, հորը հարցրին, մորից տեղեկություն խնդրեցին, բայց միշտ մի տեսակ անորոշ պատասխանով վերադարձան։

— Տղե՛ք, մեր գլխինը լաչակ ա, թե որ մեր ընկերի հավարին չհասնենք (օգնել), մենք խոսք ենք տվել մեր գլուխը Սամփսոնի ուղուրին ետ դնել, պռոշտով էլ պայման ենք կապել. էսօր մեզ ամոթ ա, որ թողանք նրա թշնամիքն ուրախանան. մենք պտի կաշիներիցս դուս գանք, նրանց տունը կրակողին գտնենք, շամփուրը քաշենք, խորովենք ու ով որ էլ նրա սրտի մուրազն ուզում ա խափանել, Սամփսոնի նշանածին կամենում ա տիրանալ, պտի բռնենք, կամ խոսք առնենք, որ ետ քաշվի, կամ թե չէ՝ շլնքիցը մի սև ղազիլ (մազե առասան) պետք ա կապենք, ձեռները կպրի մեջ հինա դնենք ու արևը մեր մտցնենք։

Սամփսոնի ընկերները կատակ չէին անում. նրանք գտան տունը կրակ տվողներին. տանուտեր Խուդոյի տղա Կարապետն յուր բերանով պարծեցել էր, որ ինքն է կրակ տվել Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակի հետ և թե՝ շատ չի քաշիլ, ինքը Սոնային էլ կտիրանա։

Սամփսոնի տրտմության պատճառն իսկապես ոչ նշանի հետ մնալն և ոչ հրդեհն էր։

Յուր աները մյուս օրն յուր բերանովն էր հրամայել, որ սիրտը չկոտրի, գա ու գնա, Սոնի հետ խոշ ու բեշ անի։ Բարսեղը Գալ֊ափունի հետ էլ խորհուրդ էր արել, որ մենծ տերտերի խոսքերը պարանի տեղ չդնի, մի կերպով գյուղի մյուս քահանային համոզի, մեկի ծուխը դառնա, նրանց ձեռովը մի իրիկուն նշանը տա, մեկել օրը հարսանիքը նստացնի, պսակի, դուշմանին (թշնամուն) տրաքացնի, իրավորին ուրախացնի։

Եվ աշխատում էր Գալոն, և շարունակում էր յուր երեկոյան այցելությունները Սամփսոնը. բայց շատ չանցավ՝ հոր ու որդու ոտքը միանգամից քարին առավ։

Գալոյի երեսին ամեն դուռը փակվեց, գյուղի երկու տերտերները կտրական կերպիվ մերժեցին նորա խնդիրը, պարզ ասացին, որ մեծ տերտերը երկու տարի յուրյանց երկուսի հետ էլ խռով էր, խռով էլ պաշտոն էր կատարում, հետները չէր խոսում, իր լեզվովն էր պատվիրել նրանց, որ չհամարձակին էդ նշանի գործի մեջ խառնվիլ, ապա թե ոչ, սպառնացել էր մեկին Սևանի խոնավ խցերի մեջ փտացնել տալ, մյուսին Խորվիրապի Լուսավորչի վիրապի մուտքի դռնապանն անել։

— Եթե բանն էդտեղն ընկավ, Սամփսոն ջա՛ն,— դեմ ու դեմ երեսին ասաց մի երեկո Բարսեղը,— էսօրվանից իմ տունը քեզ համար պաս էլավ. իմ աղջկա անունն ես չեմ թողալ աշխարհքովը մին ըլնի։ Երկու շաբաթ ձեզ ժամանակ, գնացե՛ք, քարեքար դիպե՛ք, թե կարացիք մաղի գլուխը մի բան քցել (հաջողացնել), էս քո տունը, էս քո նշանածը, արի դուրս քաշի տա՛ր, մորդ կաթի պես քեզ հալալ։ Թե չէ՝ դուք ձեզ համար, ես ինձ համար, զոռով բան չի գլուխ գալ. ճակատներիդ ինչ գրած ա, էն պտի կատարվի։

Ահա հենց այս սառը պայմանն էր, որ Գալոյի տունը սգի մեջ էր դրել. հայրը մոլորված չգիտեր՝ ինչ աներ, որդին երեք օր ցորեկը մթնասենյակից դուրս չէր գալիս, իսկ գիշերը Բարսեղենց պատի տակից չէր հեռանում։ Ինչպես ասում են՝ Սամփսոնի խոփը քարին դեմ եղավ։

— Է՛հ,— վճռեց մի երեկո էլ Սամփսոնը,— ջուրն ընկնողն անձրևից չի վախիլ. էս էլ մի կյանք չի, որ քաշում եմ. ասում ա՝ պղինձը վեր ընկավ, չկոտրվեց, բայց ձենը վեր էլավ։ Աշխարհքին հայտնի ա, որ ես Բարսեղի փեսացուն եմ. հիմի ես թողամ իմ նշանածն ուրիշի ճանգն ընկնի ու ապրի՞մ. թող որտեղ բարակի, էնտեղ կտրվի։

Այս խոսքերով նա կապեց յուր երկսայրի դաշույնն ու քայլերն ուղղեց դեպի յուր սովորական պատի ճանապարհը։

— Ուրիշներն անծանոթ տեղից աղջիկ են դուս քաշում, փախցնում, իրանց մուրազին հասնում, իմ Սոնին մի խոսք ասեմ, հետս Հնդստան կերթա, գնամ բերանիցը խոսք առնեմ, էգուց իրիկուն ձին նստեմ, թարքս քաշեմ, գործակալի առաջին հետը չոքեմ, պսակվեմ ու օրով֊ցերեկով կուռը բռնած՝ գեղը մտնեմ, տեսնեմ ո՞վ չի ասիլ բարաքյալլահ (կեցցես)։

— Կա՛ց, Սամփսոն, մեռանք քեզ ման գալով,— Բարսեղենց պատի տակին շրջապատեցին նրան երեք֊չորս հոգի։

Մեղավոր չէր Սամփսոնը, որ գլուխը երևակայություններով լիքը, միտքն օդի մեջ պտտելուս, նա առաջին անգամից չճանաչեց յուր ընկերների ձայնը և դաշույնը պատենիցը հանեց ու կամենում էր յուր ճանապարհը կտրողների վերա հարձակվել։

— Ադա՛, մենք ենք, Սամփսո՛ն. Սոնայիդ արևը կսիրես, գժությունդ ետ դի՛ր։

Սիրեկանի անունը նորա կռները թուլացրին, նա ուշքի եկավ և ճանաչեց իրեն շրջապատողներին։

Ընկերներն ամեն բան պարզեցին նրան, խոստացան յուրյանց աջակցությունը, պատրաստականություն հայտնեցին Բալասան աղայի դուռը կուպր քսել, տունը կրակել, տանուտերի այգին արմատահան անել, նորա ախոյան Կարապետին էն աշխարհքն ուղարկել։ Բայց Սամփսոնը մերժեց բոլորը։

— Իմ խնդիրքս ձեզանից էս ա, իմ ազիզ ախպերնե՛ր,— ասաց նա,— որ էս տանիցը դուք մի քանի օր հեռու ման գաք, պետք եկած վախտը ես ձեզ կկանչեմ։

Ընկերները հեռացան սրտները կոտրած. իսկ Սամփսոնը բարձրացավ պատովն և ոտքերի ծայրով մոտեցավ լուսամտին ու ներս նայեց։

Ոչինչ ձայն, ոչինչ շշուկ. ամենքը խաղաղ քնի մեջ են։

Բայց ահա ներսի մթության մեջ, կրակ կտրած պատանուն քաջ ծանոթ կետից, ուր նորա աչքերն էին հառած, մի ստվեր սպիտակին տվեց։

Սամփսոնի սիրտը ժամացույցի ճոճանակի նման սկսեց ճկճկալ. նորա բերանն անգիտակցաբար ետ բացվեցավ, ձեռքն ու ոտքը բարակ ծղոտի նման, ինչպես մի խիստ քամուց, կանգնած տեղը դողդողում էին. նա մխված մնացել է տեղը, նորա ուշքն էլ իրան չի ղեկավարում, նորա աչքերը սևացան. մի րոպե՝ և նա գետնովն է դիպչելու և աղմուկ բարձրացնելու։

Հիրավի նա ընկավ, բայց մի գրկի մեջ. նորա ընկնելու ձայնը չվեր էլավ։

Սառել էր Սամփսոնի անձը, սակայն սկսեց տաքանալ, ջերմությունը սկիզբն առավ ճակատիցը. այն ի՞նչ կրակ էր, որ ճակատի ուղիղ միջակետից մի ակնթարթում տարածվեցավ բոլոր ջղերի մեջ։

Այդ յուր նման քունը կտրվածի համբույրն էր, որ դյութական բալզամի ազդեցությունը գործեց։

Այդ Սոնան ինքն էր. մի քանի գիշեր է, մինչ հայրը ճանապարհ էր ցույց տվել յուր ապագա թագ ու պսակին, Սոնան անքուն սատանա էր դառել, մտնում էր անկողին, գլուխը բարձի տակը կոխում ու հեկեկանքների մեջ խեղդվում, որ հայրը չլսի յուր հառաչը, որ մայրը չկշտամբի յուր հանդգնությունը։

Հայրն ուշք չէր դարձնում, բայց մոր սրտազգաց աչքերից չէր փախչում զավակի երեսի թախիծը. նկատում էր յուր սիրելու զգալի կերպիվ փոփոխությունը, գունատությունը, խոր ընկած աչքերը և յուր վիշտն յուր սրտումն էր խեղդում, ոչ մարդին, ոչ Սոնային էր մի բան ասում. ամուսնուցը վախենում էր. իրեն խստիվ պատվիրած էր Սամփսոնին ներս չթողնել, աղջկանն էլ խնայում էր։

Զգում էր Սոնայի սիրտը. նա անհամբեր սպասում էր ամեն երեկո, նա մինչև անգամ զարմանում էր, որ երեք գիշեր իր սրտի սիրելին կարողացել է համբերել ու պատը չբարձրանալ։

Մի քանի անգամ նա ծնողաց խոր քնի մեջ մտած ժամանակ դուրս էր գալիս պատշգամբը, աչքերն ուղղում էր յուրյանց հարևան տան մթության մեջ նշմարվող լուսամուտին, ժամերով կանգնում էր և նորից տուն մտնում։

Գիշերն այս գործողությունը անընդհատ կրկնվում էր։ Հենց այս րոպեներից մեկն էր, երբ Սոնան չթողեց վայր ընկնել յուր գրկի մեջ ապաստարան գտած ուշագնացին։

— Ո՛չ,— պատասխանեց աղջիկը Սամփսոնի վճռական քայլի դեմ,— էդ ճամփեն ամեն սհաթ մեր առաջին ա. հորդ ասա թող էլի դես ու դեն դիպչի, բալքի մի հնարքով պսակի հրաման բերի. թե չէ, որ բանն էդտեղ հասնի, հինգ օր առաջ, հինգ օր ետ, ես քոնն եմ, դու իմը, քեզանից սավահի ուրիշներն իմ նաշս (դագաղս) մենակ իրավունք ունին էս տանիցը դուս տանելու։

— Բաս ես ո՞նց համբերեմ, անունիդ մատա՛ղ. երեք օր ա ես ոչ կենդան եմ, ոչ մեռած. մի օր որ քեզ չեմ գրկում, հենց իմանաս մահն ա շլինքս փաթաթվում։

— Հո՜ղս մահի գլխին, ո՞ւր եմ թողում, որ տեղս բռնի. ընչանք բանի գլուխը գալը հորն ու մորս քնելուց հետո քեզ կառնեմ, կմտնեմ մեր գոմի օդեն ու վզիցդ պոկ չեմ գալ՝ ընչանք աքլորի երեք բերան կանչելը. թե որ մեր աքլորն էլ շուտ կկանչի, կխեղդեմ։

Այդպես էլ անում էին սիրահարները. հավերը պատրաստվում էին թառից իջնել, որ Սամփսոնը հեռանում էր իր սիրելուց։

ԻԱ.
ՄԻԿԻՏԱՆ ՍԱՔՈՅԻ ԵՐԿՎՈՐՅԱԿԸ

Նոյեմբերի մառախլապատ և ցուրտ երեկոներից մեկն է. աղքատ ու հարուստ կուչ են եկել իրանց տներումը. չքավորները վաղուց յուրյանց ունեցած չուլ ու փալասի տակն են հավաքել կիսամերկ երեխաներին, իսկ իրանք՝ մարդ ու կին կողքերից աջ ու ձախ պառկած՝ յուրյանց մարմնի բնական տաքությամբն ու արտաշնշությամբը մի փոքր ջերմություն են ավելացնում անմեղ արարածների մեջ, մինչև որ քունը նրանց աչքերը փակում է. իսկ հարուստները կերել են Աստուծո տված ընթրիքը և քուրսու շրջակայքում տաք թոնրի բոլորքը հաստ ու փափուկ անկողինների մեջ հանգստանում։

Միայն Սամփսոնն էր, որ տեղը մտած՝ սուտ խռմփացնում էր և երբ հոր ու մոր քչփչոցն իսպառ դադարեց, հագավ շորերն ու ծածուկ յուր ծանոթ պատը բարձրացավ։

Ի՞նչ է այս. Սամփսոնի աչքերը սևացան. նա սարսափեց, մնաց կանգնած Բարսեղենց պատշգամբի վերա և չէր վստահանում մոտենալ նվիրական պատուհանին ու որոշյալ նշանը տալ. նա սկսեց աչքերը տրորել՝ ճիշտ քնից նոր զարթածի նման, որի աչքերը առավոտյան արեգակի ճառագայթներից ինքնաբերաբար ծածկվում են և շփվելով միայն փոքր առ փոքր ընտելանում են լուսին։

— Երազում հո չե՞մ,— մտածեց Սամփսոնը և նորից աչքերը ճմռեց։

— Ի՞նչ երազ, ճրագ է՝ որ կա,— ինքն իրեն պատասխանեց նա մտքումն և ամենայն զգուշությամբ անցավ Բարսեղենց կանացի սենյակը, մոտեցավ մեծ լուսամտին ու աղոտ ապակուց ներս նայեց։

Սամփսոնը հանկարծ թափահարվեց, ամբողջ մարմնի մեջ ցնցումն անցկացավ և ծնկները ծալվեցին. նա չոքեց լուսամտի առաջին և սուր աչքերով դիտում էր տան ներսը։

Անտեղի չէր Սամփսոնի երկյուղը. Բարսեղենց տանը հյուրեր կային, այնպիսի վտանգավոր մարդիկ, որոնց դեմ ինքը պետք է ընկճվեր, կամ նրանց կործաներ։ Եվ նա դաշույնը հանեց. երկու քայլ, և սենյակի ներսն արյունհեղություն էր կատարվելու, բայց նա այդ չարավ, խելոքություն համարեց սպասել։

Այժմ նա նստեց լուսամտի տակին։

Նորա բախտից պատուհանի մի աչքը կոտրված էր, թուղթն էր բռնել ապակու տեղը. դաշույնի ծայրով զգուշությամբ խազեց թուղթը։ Մի փոքրիկ ծակ բավական էր ականջը դեմ տալու և ներսի խոսակցությունը լսելու։ Նա թղթի խազածը մատով լայնացրեց և ականջը դեմ տվեց։

Այժմ գործում են նորա տեսանելիքն ու լսելիքը. ներսի գործողությունները բոլորը կատարվում են նորա ներկայությամբ։

Հյուրերից մեկը ետ բաց արավ յուր լայնաքղանց վերնահագուստը, ձեռքը գրպանը տարավ, հանեց մի թղթի փաթեթ և պարզեց քուրսու վերա։ Մի բաղդադի մետաքսյա թաշկինակի ծալքից փայլին տվեց ոսկյա մանյակը, իսկ տակից դուրս եկած մատանու կարմիր հակնթյա գոհարի շողշողյունը ծակեց ուղղակի մեր դժբախտ երիտասարդի սիրտն ու աչքերը։

— Ահա՛, էս մեր նշանը, Բարսե՛ղ. կամ վե՛ր կալ, ասա՛ Աստված շնհավոր անի, կամ տուր գլխներովս ու մեզ երեսի վրա ետ դարձրու,— ոսկի շարքը ձեռքին բարձրացրած՝ շխշխկացրեց երկարահանդերձը։

— Ա՛յ ձեզ մատաղ, ախար էդ ո՞նց կըլնի, բաս հայ֊քրիստոնեություն չկա՞, բաս հախ միայն Տերը (աստված) կրակ չի՞ շաղ տալ մեր գլխին. ախար մեջտեղն արյուն կա, չհաս ա։

— Քո ի՞նչ բանն է, Բարսե՛ղ,— ընդհատեց խոսողին հոգևորականը.— օրենք դնող֊քանդողը մենք ենք, հասցնողն էլ՝ վանքցիք. ես ասում եմ՝ չհաս չի, նրանք էլ հրամայում են։

— Ախար, տերտեր ջա՛ն, կամ դու ո՞նց կասես, կամ նրանք ինչպե՞ս իրանց հոգին կսևացնեն։

— Մեր աղի քյալլեն (գագաթ) ողջ կենա, վանքցոնց կհրամայի, ձեռաց պսակի հրամանը կառնի,— պարծեցավ մյուս խոսակիցը։

Կարծեմ հիմա հասկանալի է թանկագին հյուրերի ով լինիլը. առաջինը Օ. գյուղի ավագ երեցն էր, մեզ հայտնի տեր֊Սուքիասը, մյուսը՝ ինքը տանուտեր Խուդոն։

Տանուտերի կապերը Բալասան աղայի հետ մեզ քաջ ծանոթ են. բավական է իմանալ, որ տերտերի ավագ քահանայությունը, խառա փիլոնը և թավշյա կամիլավկան Մելնիկովի միջնորդությանց արդյունքն էր, և ահա մենք կտեսնենք, որ Վլադիմիր Նեստորիչը մի ձեռքով բռնած ունի Օ. գյուղի հոգևորական և աշխարհական իշխանությանց ներկայացուցիչներին՝ կարևոր ժամանակն յուր օգտին պետք ածելու համար։ Սակայն խոստովանվում էր Բալասան աղեն, որ հաճախակի տերտերի հմտությանց դեմ ինքը տեղի է տալիս։

— Հիմի հասկացա՞ր, Բարսե՛ղ, որդյա՛կս, թե աղջիկդ սրա տղին տալով՝ ինչպե՛ս մարդի շվաքի տակն ես մտնում. ուրիշները փող կմսխեին ու էսպես չհաս չէին կարող գլուխ բերել. իսկ հիմի ոչ տանուտերի և ոչ քո քսակից մի կոպեկ չի գնալ. Բալասան աղեն կամեցավ թե չէ, էն օրը պսակի՛ր։

— Ախպե՛ր, ես ոչ աղջիկ ունիմ Խուդոյի տղին տալու, ոչ կաշառքներ մսխելու հոգս քաշեմ. ես մի անգամ հաստատ խոսք եմ տվել Գալոյի տղին, Աստված իրան արժանի անի։ Էլ ես ձեզ ասեմ, որ դեռ նշան չենք դրել, բայց գյադեն (տղան) կապը կտրած շան նման ամեն գիշեր ներս ա ընկնում։ Դե, ղորթ ա, քչփչոցից ավել բան չկա միջներին. համա ձեզ լայաղ (վայել) չի ուրիշի շունչը շնչին առած աղջկանն ուզել. մերը երդում֊կրակն ա ընկնում, միայն ես չեմ հավատում, որ մի հատ էլ ա աղունիկների պես իրար գուրգուրած, կտուց֊կտցի քսած չըլնին։

— Հեր օրհնա՛ծ, հմի ազափ տղեքը որբևերի կնիկ են առնում, չեն ամաչում, քո պաչած աղջիկը տանուտերի տղի կատիկին դեմ կառնի՞։

— Տերտերը ուղիղ ա ասում, մեզ հաճո ա,— հաստատեց տանուտերը։

— Շատ էլ ձեզ հաճո ա, բայց իմ սրտովը չի. ես Գալոյի Սամփսոնից աղջիկ չեմ հանիլ։

— Կփոշիմանես, Բարսե՛ղ,— սպառնաց Խուդոն։

— Աստված ինքը ո՛չ փոշիմանություն տա, շատ անեք՝ բաղերս պտի քանդել տաք, հնձանս պտի կրակեք, ոնց որ խեղճ Գալոյի գլուխը բերիք. գնացեք, արեք։ Գալոյի տղեն աղջկանս իմ մլքերի սիրու չի ուզում, նա տկլոր դուս կտանի, մենք էլ շատվոր չենք, մի տեսակ օրերս կմթնացնենք, ընչանք Սամփսոնի ձեռի հողին կարժանանանք։

— Շատ ես սիրո՞ւմ Սամփսոնին,— խորամանկ հարց տվեց տեր֊Սուքիասը։

— Աչքիս լսի պես։

— Նա էլ քո աղջկանը չի՛ կարող առնել։

— Ումնի՞ց կվախենա։

— Ոչովից։

— Դու չես պսակիլ, գործակալին իրան կկանչեմ։

— Տեսնե՛նք։

— Բաս, աջի՛դ մեռնիմ, վե՛ր կացեք, ոնց որ եկել եք, գնացե՛ք, հավաքեցե՛ք ձեր բերած նշաններն ու ուրիշի դռնովը ներս մտե՛ք. ես իմ փեսեն ունիմ, Սամփսոնի կտրած ղունգը հազար տղի հետ չեմ փոխիլ։

— Վե՛ր կաց գնանք, տանուտե՛ր,— ասաց տերտերը,— պարզ երևում է, որ սա էլ բանի մեջ խառն է, ապա թե ոչ՝ մարդասպանին, արենկերին ո՞վ է գժվել աղջիկ տա։

— Ի՞նչ ես ասում, տերտե՛ր։

— Հանի՛, տանուտե՛ր։

Տանուտերը ծոցիցը հանեց մի թերթ քառածալ թուղթ։

— Էդ ի՞նչ թուղթ ա,— շփոթված հարցրեց Բարսեղը։

— Առ կարդա՛ ու իմացի՛ր,— առաջարկեց տերտերը։

— Ես որ կարդալ իմանայի, օրինավոր մարդ կլինեի։

— Ուրեմն լսի՛ր։

Քահանան սկսեց բարձրաձայն կարդալ.— Մենք մեր աչքովը տեսանք, որ Ասո Դոնդարովի սպանողը Սամփսոն Գալուստովն էր և ոչ թե Հայրապետ Դվակոթովը։ Հայրապետն այդ օրը գյուղումը չէր, նա բամբակ էր տարել Երևան ծախելու։ Մենք մեր ասածն երդումով կհաստատենք։

— Էդ գիր տվողներն ո՞վ են,— գունատված հարցրեց Բարսեղը։

— Ով իր աչքովը տեսել ա ու էստեղ ձեռք քաշել, գլավնու փեչատովն էլ զավերնի արել (տանուտերական կնքով վավերացնել) պարծեցավ Խուդոն.— տեսնո՞ւմ ես, հիսուն հոգուց ավել են. էն օրը դատարանումն ինձ խեղդում էին, ես Սամփսոնին խեղճ էի գալիս, չէի ուզում հաստատեմ, նրանք դատարանը գլխներն էին առել, քիչ էր մնացել՝ խեղճ գրագրին ոտնատակ էին տալիս, որ զավերնին մի քիչ ետացրեց։— Թե չես հաստատիլ, ասում էին, մենք կտանենք նաչալնիկի իրան փեչատը դնիլ կտանք, քեզ վրա էլ գանգատ կանենք, թե Գալոյից կաշառք ա կերել։ Ես էլ վախեցա ու ձեռք դրի։

— Ա՛յ ձեր տունը մահ մտնի,— վիզը թեքեց Բարսեղը,— դուք ո՞նց եք անմեղ մարդի արյունն ընկնում, խեղճ Գալոյի տունը քանդում. հերիք չէր տունը կրակեցիք, տասը տարեն տնկած բաղն եք ետ խլում, հիմի էլ աչքի սև ու սպիտակը մի տղեն ա, ուզում եք նրա վային նստել ձեր չար մտքերի համա՞ր։ Տերտե՛ր, քո անտոնական կարգին կապված ըլնեմ, թե սուտ ասեմ. էն գիշերն աքլորն երեք բերան կանչել էր, որ Սամփսոնն աղջկանս հետ մեր գյազմումը (պատշգամբում) փսփսում էր։

— Էդ ա, որ Աստված էլ գլխին բարկացավ, աչքը հանեց, է՛. նա ի՞նչ իրավունքով դեռ նշան չտված՝ ուրիշի աղջկա անունը կոտրում էր։ Աղջիկը որ կա, անկտրիլ ձմերուկ ա, ձեռք տալ չի ըլնիլ,— նեղացած ընդհատեց տանուտերը։

— Ախպե՛ր, նշանս ո՞րն ա, մեջը չհասության չկա, երեխեքն իրար սիրել են, մի օր պսակվելու են. իր ապրանքն ա, թող էնքան գզգզվին, որ բեզարեն։

— Դե թող ըստուց հետո գզգզվին,— սպառնաց տանուտերը.— քանի օր ա՝ էս թուղթը ծոցումս պահում եմ, լապորտ (հայտարարություն) չեմ գրում նաչալնիկին, Սամփսոնին խեղճ եմ գալիս. բայց որ բանն էստեղը հասավ, ի՞նչ ես խորհուրգ տալիս, տերտե՛ր։

— Ի՞նչ պետք է խորհուրդ տամ, ինչ որ անցյալ օրը Բալասան աղեն քեզ հրամայեց, պարտական ես անել։

— Քեզ հավատացնում եմ, Բարսե՛ղ,— ասաց Խուդոն,— մեր աղեն Սամփսոնի համար շատ ցավեց, բայց վերջը խորհուրդ տվեց, որ բանի եղելությունը քեզ գլխի քցեմ, նշանը վերցնեմ, գամ քեզ մոտ, էս թուղթն էլ ցույց տամ. թե նշանս վերկալնես, մի հնարքով Սամփսոնին ազատենք, թե չէ՝ օրն֊էգուց կռները կապեմ քամակիցը, երկու ղարավուլի (պահապանի) առաջն անեմ, ղրկեմ նաչալնիկին։

— Դու էլ կանես, է՛լի։

— Լիսը դեռ չբացված։

— Էլ լուսանալուն ընչի՞ ես սպասում,— առաջարկեց տերտերը,— քո տեղակ լինեմ՝ այս րոպեիս բռնել կտամ. չե՞ս տեսնում, մեր պարոն Բարսեղը ձեռաց կփախցնի։— Եվ քահանան վեր կենալ ձևացրեց։

Հանկարծ մյուս սենեկի դուռը բացվեց և Բարսեղի կնոջ գլուխն երևեցավ։

Նա ձեռքով նշանացի խնդրեց տերտերից նստել, իսկ ամուսնույն ներս կանչեց։

— Գնա՛, գնա՛, տես խնամի Մարգարիտն ի՞նչ ա ասում,— դարձավ քահանան դեպի Բարսեղը,— դա տասը քեզ չափ խելք ունի, դրա խոսքին լսի՛ր, մենք կսպասենք։

— Տունդ քանդվի՛, դուռդ շարվի, ա՛յ մարդ, մենք կորած ենք, էնտեղ արնքի (արյան) բանատեղ ա դառնում. գնա՛ մի տես քո գյազմի վրա ի՞նչ կա. լա՛վ, որ թխկոցի ձեն լսեցի, դուրս էլա աչքովս տեսա ու եկա, էն ճարը կտրածի աղջկանը ղրկեցի։

Կնոջ կցկտուր խոսքերից Բարսեղը ոչինչ չհասկացած՝ կամեցավ անձամբ հասու լինել պատշգամբի վերա կատարված եղելությանը. բայց էլ կարիք չմնաց գնալու. ահա Սոնան բաց դաշույնը մի ձեռքին, մյուսով ներս է քաշում սարի պես տղամարդին՝ Սամփսոնին։

Նա Սամփսոն չէր, երկու տարեկան թոթովախոս երեխա էր, որի ձեռքը բռնած՝ կարող ես ցանկացած տեղդ քարշ տալ. մանուկը ոչ ույժ ունի քեզ դիմադրելու և ոչ լեզու՝ յուր տհաճությունն արտահայտելու. նա միայն լացով է հասկացնում յուր կամքը։ Մեր Սամփսոնը ներկա րոպեին այդ միակ հատկությունից էլ զուրկ էր. ոչինչ դիմադրություն, ոչինչ լաց կամ խոսք. և ի՞նչ էր զգում խեղճը, որ սրտի ցավ հայտնել կարողանար. Սամփսոնը մի անբան, տնային անասունի, քան բանականի էր նման. քթի ծակերից պարբերաբար դուրս փչած շնչի տուրևառության հեծկլտանքն էին միայն կյանքի նշույլներ տալիս։

— Էս ի՞նչ ա,— ուզում էր ձայն արձակել Բարսեղը, բայց Սոնան ընդհատեց. նա ձեռքը բարձրացնելով՝ հասկացրեց հորը լռել, իսկ ինքն յուր քարշ տված էակին, կամ ավելի հարմար ասենք, առարկային, նստացրեց մի անկյունում։

— Ձեն ու ձուն չհանե՛ս, տեղիցդ չշարժվի՛ս, թե չէ ասածս ձեռաց կկատարեմ,— հրամայեց աղջիկը իբրև մի մայր, որ պատվիրում է երեխային լռել, ապա թե ոչ՝ հայրիկին կասի, նրան սյունիցը կկապի, մինչև երեկո քաղցած կպահի։

— Ափու ջա՛ն (հայրիկ),— չոքեց Սոնան հոր առաջին.— ոտիդ տակին մատաղ, գնա՛ էդ մարդկանցը խոսք տուր, բելգյահը (նշանը) վեր կալ։

Սամփսոնն իրան թափ տվեց. մինչև այդ րոպեն նորա բաց աչքերն ու բերանը ոչ մի կենդանության արտահայտություն չէին երևեցնում. մի ապուշ էր, մի անշունչ արձան էր, որի հայացքն յուր հրամայողի երեսից չէր հեռանում. իսկ այժմ նորա գլուխը բարձրացավ, դիրքն ուղղություն ստացավ, բերանը փակվեց ու աչքերի մեջ բարկության ու կատաղության կայծեր ցայտեցին։

— Չըլնիմ, չիմանամ՝ ձեն ու ծպտուն հանես,— խանչալը Սամփսոնի վերա շարժեց Սոնան,— թե չէ, ըհը՛...— և նա ծռեց դաշույնի սուր ծայրը դեպի յուր կուրծքը։

Երկչոտ երեխայի վերա ազդեցին մոր սպառնալիքը և նա հանդարտվեց։

— Էդպե՛ս, սո՛ւս կաց. դու իմ արածներս հետո կհասկանաս, ժաժ մի՛ գալ. տեղդ ծանր նստի՛ր,— կրկնեց աղջիկն յուր պատվերը Սամփսոնին ու դարձավ դեպի հայրը։

— Գնա՛, ափո՛ւ, ասա՛ էդ մարդկանցը, որ իմ աղջիկը յուր հոժար կամքովը Խուդոյի հարսն ա դառնում, բայց նա երկու խնդիրք ունի ձեզանից. առաջինը, որ էստեղ ևեթ Սամփսոնի թուղթը ճղեք, նրան չդիպչեք. մեկելը, որ մի շաբաթ խոստովանք պահեք, գեղը չավ չանեք (չհռչակեք)։ Ասա՛, թե որ մի անլիզու երեխի բերանից էլ էս խաբարը դուս ա եկել, թե ձեր բելգյահը մեր տանն ա, իմ ոտը ձեր շեմքովն անց չի կենալ, ժամիցը՝ սեղանի տակիցը ետ կդառնամ ու չեմ պսակվիլ։

Սուր էր այդ րոպեին Սոնայի ձայնը. նորա ամեն մի խոսքը լսողի անձը սարսափեցնում էր, ճրագի տակին նորա կերպարանքը վսեմ և սքանչելի էր, դողդոջուն ձայնը խիստ ազդու էր։

— Ասա՛,— շարունակեց գռեհիկ գյուղականի ամաչկոտ աղջիկը,— որ բաղդադի աղլուխն ու մատանիքը թողան էստեղ, ոսկիքը ետ տանեն։

— Դե՛, էն գինու գավը տո՛ւր, ա՛յ կնիկ,— անգիտակցաբար ասաց Բարսեղը Մարգարտին,— տանեմ մի֊մին թաս աչքալիսեք լակացնեմ (խմեցնեմ) ու ճամփու քցեմ։

— Մի կաթիլ էլ չի՛ կարելի,— վերցրած գավը մոր ձեռքիցը խլեց Սոնան,— ասա՝ աղջկանս կամքն ա, որ էս իրիկուն նշանը թողալուց ավելի ձեր բերանը ոչինչ չպիտի մտնի։

— Ախար էդ ինչպե՞ս կըլնի, ա՛յ աղջիկ, բա՛ս նշան կտան ու աչքալիս չեն խմի՞լ։

— Ա՛յ էսպես,— ասաց Սոնան և դաշույնը ձեռքին շտապեց բաց անել միջին դուռը և ուզում էր դուրս ընկնել մյուս սենյակը։

— Կա՛ց, ճար կտրածի աղջի՛կ,— առաջ ընկավ մայրն և արգելեց։— Գնա՛, տնաքանդի՛ մարդ, գնա ասա՛, էլ ի՞նչ ես ուշացնում։

Մարգարիտը դուռը կիսաբաց արավ և մարդին դուրս հրեց հյուրերի մոտ։

— Ծիծն ուտեմ խելոք բալուկի, դու էլ գնա՛, դռան արանքը մի քիչ ծերպ արա՛ (դուռը կիսաբաց արա), թող մեր տանուտերի հարսնացուն իր բարի աչքովը տեսնի, որ տերտերն իր ազիզ խաթեր համար հարյուր կտոր է անում նրա առաջվա նշանածին գործի տակ քցող թուղթը. ասա՝ քանի ես կենոք կենդանի եմ, ոչով չի կարող Սամփսոնի մազին դիպչել։

Տերտերն յուր խոսքը կատարեց. Բարսեղը դեռ նոր էր դուռը բաց արել և երեսը դեպի նոր խնամին դարձրել, տեր֊Սուքիասը ձեռքի թուղթն արդեն պատառոտել էր և ցրիվ տվել հատակին։

— Դե՛հ, տանուտեր Խուդո՛, վե՛ր կաց,— տեղիցը կանգնելով ասաց տերտերը,— հարսդ համ խելո՛ք է, համ բարի՛. թե քո Կարապետին բախտավորացրեց, Սամփսոնին էլ Սիբիրից ազատեց։

Հյուրերը մետաքսյա թաշկինակն ու մատանին թողին քուրսու վերա իբրև նշան և իրանք գիշեր բարի մաղթելով՝ հրաժեշտ տվին։

— Հենց իմանաս, տերտե՛ր, միկիտան Սաքոյի հետ մի հոգի, մի մարմին ըլնիս,— ասաց նրան փողոցումը տանուտեր Խուդոն։

— Ի՞նչ միկիտան Սաքո։

— Էն, որի պատմությունը դու անցյալ շաբաթ մի գրքում կարդացիր ձեր տանը։

— Դու ի՞նչ գիտես, թե մենք երկուսս մի հորից, մի մորից չենք։

— Հանաք չեմ անում, դու միկիտան Սաքոյի խելքը բանացրիր։

— Ի՞նչպես։

— Ախար էն սհաթը ո՞րտեղից միտքդ եկավ Բարսեղին ետ դարձնել դուռը բաց անելու ու ինքդ վրադարին (հապճեպով) իսկական թուղթը ջեբդ կոխեցիր, մի ուրիշ անպետքը հանեցիր ու պատռտորեցիր, նրանց էլ ավատացրիր, թե հենց Սամփսոնի թուղթն էր, որ ոչնչացրիր։

— Դե՛, փառք Աստուծո, քո բերանովը վկայեցիր, որ միկիտան Սաքոյի հետ մի հոգի, մի մարմին ենք, մի հոր որդի ենք, էլ ո՞ւր ես իմ խելքի վերա զարմանում,— պատասխանեց բազմակողմանի դիտումներով կատարյալ միկիտան Սաքոն, քան նորա երկվորյակ տեր֊Սուքիասը։

ԻԲ.
ԽՈՍՔԸ ՇՈՒՏ ՎԵՐԿԵՆԱԼԸ ՉԻ, ԽՈՍՔՆ ԱՍՏԾՈ ՀԱՋՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆ Է

Շատ ժամանակ չէ, որ փոքր֊ինչ հեշտացել է Խրամի մուտքը։ 15-20 տարի առաջ դևերի անցք էր ներկայացնում նա։

Ասածս Օ. գյուղի միակ ճանապարհն է, որ հաղորդակցություն ունի գլխավոր կենտրոնների հետ։ Խրամ կամ Ձորամուտք կոչելն յուր հիմնական պատճառն ունի. բնությունը սեղմելով մեր աշխարհի անուշահամ գետակներից մեկը անդնդախոր ձորի անմատչելի ժայռերի մեջ, չի կամեցել իսպառ զրկել կենդանի էակներին յուր ամենաանհրաժեշտ բարիքներից մեկը վայելելուց։

Ձորը, որի մեջ անսահման հավիտենականությունից հոսում է կատաղի գետակը, նմանում է մի կիսագալար տարածված վիշապ օձի, որի գլուխն ավելի է մեծ, քան թե ամբողջ մարմինը, որի տուտը և մարմինը փռված է ընդարձակ դաշտի մեջ, իսկ գլուխը հասցրել է յուր գալարումը մինչև մեծանիստ լեռները, որի բերանի ճեղքվածքը, թեև համեմատորեն ոչ այնքան լայնարձակ, բայց սուր֊սուր ժանիքը, ծնոտների երկու կողմից դուրս ցցված, սարսափ են ներշնչում տեսնողին։ Ահագնատեսիլ խորդուբորդ քարափներն են գետակ վիշապի ատամները, կապույտ ու պարզորակ ջուրն է նորա երկայն և բարակ լեզուն։

Երեսունի չափ հայ գյուղորայք շարահարված են գետատտի շրջակայքումը՝ սկսած ճիշտ այնտեղից, ուր չքանում են ժայռերը, ուր դադարում է կարկաչաձայն խողխոջումը և անհայտանում են փրփրադեզ ալիքները, ուր ականջ խլացնող շատախոս կաչաղակը պապանձվում, հանդարտվում և քնած, մեռած՝ առաջ է հոսում ավազի և տղմերի միջով, ընդարձակ տափարակի վերայով, ողջույն տալու և միախառնվելու տասնապատիկ իրանից մեծ գետին՝ հայ աշխարհի մայր — հինավուրց Արաքսին։ Բայց մեր գետակն ըղձատոչոր է լինում՝ հենց ժայռերի պաշտպանությունից զրկված տեղումը, ինչպես ասում են՝ նորա մուրազը փորումն է մնում, փափագին չի հասնում. քաղցած գայլերի նման հարձակումն են գործում նույն տեղում յուր վերա բնակվող գյուղերը և առուներով գետակի վերջին կաթիլն էլ հափշտակում։ Մեր գետակը շատ արդյունաբեր է, նորա ջուրը քաղցրահամ է, նորա ամեն մի կաթիլը ոսկի և արծաթ է։

Որչափ դյուրամատչելի է դառնում մեր գետակը դաշտային տափարակի վերա, դորա հակառակը՝ հեշտությամբ մուտք չի տալիս իրանից օգտվելու լեռնոտ վայրերում, ուր, ինչպես ասացինք, խոր անդնդում՝ սանդարամետների կացարանից շատ մոտ է վազում։

Երկու կոփածո կամուրջ միայն հաջողեցրել են նախնիքը կանգնել այն գետակի վերա. բնությունը հիսուն վերստաչափ տարածության մեջ պատառել է ընդամենն երկու խրամ կամ ձորամուտք, որպեսզի չընդհատվի գետակի երկու ափունքներին բնակվողների հարևանությունը։

Թեպետ երթևեկը չի դադարում այդ ճանապարհով, սակայն աժան չի նստում անցվորականին նորանից օգտվելը. անիվը դարերով կռվել է և վերջերս միայն հաջողացրել է գլորվիլ երկու հիշյալ խրամներից մեկի կամրջովը, իսկ մյուսովը դեռ ոչ մի հեծյալ, ոչ մի քաջ ձիավոր սիրտ չի արել ձի նստած անցնելու։

Վերջինս Օ. գյուղի մուտքն է, Օ. գյուղի խրամն է։

Այս կողմից մտնես, հանդեպից գաս՝ միևնույն է, խոնարհի՛ր, իջի՛ր ձիուդ սանձը ձեռքդ ա՛ռ և զգուշությամբ քաշելով ձորը մտիր, ձորից վեր բարձրացիր։

Գեղեցիկ է նայել ճանապարհորդներին՝ միմյանց հետևից ձիանքը քաշելուս. ուղտի շարքի են նմանում նոքա իրար հետևից կապած, այն զանազանությամբ, որ ուղտերի ոտնաձայնը չի լսվում, իսկ այստեղ ձիանց պայտերի և քարքարուտների շարունակ կռիվը միանալով գետակի գոչգոչյունին, մի խառնաձայն շաչյուն և շառաչյուն է բարձրանում. արժե, մանավանդ սաստիկ մութ գիշեր ժամանակը՝ խաղաղ եղանակին, նստել մեր անբախտ Արտեմ Սերգեյիչի պատշգամբի վերա և դիտել հեռվից կայծերի բազմությունը, որ օձաձև ցոլում են պայտերի և քարերի միմյանց ընդհարվելուց։

Ահա այս դժոխային ճանապարհով Օ. գյուղի խրամով իջան դեպի ձորն երեք հոգի և մոտեցան կամրջին։

Նոքա սառած մնացին կամրջի ականջին մխված, երբ նկատեցին ձորի մյուս երեսից խրամի նեղ անցքը մուտ գործելուս տասնի չափ ճանապարհորդների։

— Վա՛հ,— բացականչեց անգիտակցորեն երեք ուղեկիցներից մեկը։

— Էլ ի՞նչ վահ։

— Գնա՞նք։

— Ուզենանք էլ՝ չենք կարող գնալ, տեսնենք՝ էս փոթորիկն ո՞ւմ գլխին ա տրաքելու. չես տեսնո՞ւմ՝ քանի հոգով են գալիս։

— Քանի նրանք մեզ չեն նկատել, եկեք մտնենք կամրջի կամարի տակը, թող գան անց կենան, կորչին, մեզ չտեսնեն,— ասաց երրորդը։

— Ո՞ւմ աչքիցն ես պոզ տալիս (շեղվիլ) փախչում. տե՛ս, ինչպես է գայլի ժանիքը ետ բաց արել, փառ֊փառ ծիծաղում. նա, երևի, մեր մեջ յուր որսը գտել է և պատմում է յուր առաջից եկողներին,— ասաց առաջինը։

— Բաս ի՞նչ անենք։

— Սպասենք, թող գան անց կենան, հետո կմտածենք։

Վերջին խորհրդածությունն ավելորդ էր. ուզեին կամ ոչ, պարտավոր էին կանգ առնել՝ մինչև դիմացի ճանապարհորդների գալ և անցնելը. ամենալայն անցքը, ուր կարելի էր կանգնել և եկողին տեղ տալ, կամրջի երկու ականջների մոտի հետ բացված փոքրիկ հրապարակներն էին։ Այստեղ են սպասում միշտ անցվորները՝ միմյանց ճանապարհ տալու։

Դիմացի եկող ճանապարհորդները մոտեցան։

— Բարի լույս, Մելիք֊Բադա՛լ,— հանդուգն ժպտով, գլխի արհամարհական շարժումով ողջույն տվեց նրանցից մեկը։

Բարև տվողը քարավանի մեջ երրորդ տեղն էր բռնում. նրանից առաջ ուրիշ երկուսը բավականացան լռությամբ ձեռքերը մոտեցնել պաշտոնական գլխարկի եզրին և անց կենալ. քաղաքավարության պահանջն էր այս։ Մելիք֊Բադալն յուր երկու ընկերների հետ պատկառանքով գլխարկները հանած՝ վաղուց սպասում էր դիմացի եկավորներին։

— Հը՛, Գալ֊ափո՛ւ, քեֆդ ո՞նց ա, էս ո՞ւր բարով. ա՛յ տղա, Սիսակ, դո՞ւ դեպի ուր, էս ի՞նչ խորհուրդ եք կապել, էլի մի աղուն կունենաք աղալու,— հարցերն իրար քամակից շարեց նախկին ողջունողը մեր երեք մոլորածներին։

— Ոչինչ, աղա՛,— դառն հեգնությամբ, բայց համեստորեն պատասխանեց Մելիք֊Բադալը.— գնում ենք մեր քյասիբությունին (կարիքը հոգալու). երեխեքը տկլոր են, մի քանի գազ խամ կտավ պտի առնենք, բընդ֊մընդորենք (վատ կարել), շլինքները քցենք. ի՞նչ աղուն պտի աղանք. աղունն աղում ա ջաղացի մեծ քարը, ատամները սուր, ինքը հաստ, օր ու գիշեր ծամում ա ծամում ու չի կշտանում։

— Ցորենի ջանն էլ է հանում, նրան ո՞վ է ասում՝ գա ընկնի քարի տակը, որ ճխլվի,— պատասխանեց աղա կոչվածը, և երևի մեծապես գոհ յուր սուր և կծու պատասխանից, սկսեց կչկչալ ձուածան հավի պես՝ ավելի բարձր, քան գետի կարկաչյունը։

Քարածերպերը շատ հեռու տարան նորա ծիծաղի արձագանքը։

— Կարծեմ, հարկավոր է, Վասիլ Վասիլի՛չ,— հարցրեց աղեն ռուսերեն յուր առաջից գնացող գավառապետի օգնականին։

— Ինչպես կամենաք, Վլադիմիր Նեստորիչ,— պատասխանեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Մահմա՛տ, էստե՞ղ ես,— դարձավ գավառապետի օգնականը դեպի Սարի արջ կոչված, քամակից եկող յասավուլը և ցուցամատով մի նշան տվեց։

Յասավուլն երևի լավ գիտեր յուր տիրոջ նշանները. նա կանգ առավ կամրջի ականջին, կանգնեցրեց յուր համապաշտոն երկու ուրիշ յասավուլներին և երեք ղազախներին ու ինքը մոտեցավ Մելիք֊Բադալին և գլխով վերադարձ ցույց տվեց։

— Եկե՛ք, տղե՛ք,— ասաց Մելիքն, և ետ դառան։

— Գալ֊ափո՛ւ, տղիդ ե՞րբ ես պսակում,— առանց ետ նայելու ձայն տվեց Բալասան աղեն.— շո՛ւտ արա, մի հարսանիք ուտացրո՛ւ, իհարկե, անշնորհք չես լինի, կհրավիրես։

— Բարո՛վ էն օրը հասնինք, հեշտ է,— սառը պատասխան տվեց Գալոն։

— Գնում ես գործակալի մոտ, է՛լի... հա՛... հա՛... հա՛...— նորից պարանոցը ետ թեքելով կչկչաց Մելնիկովը։

Գալոն լռեց։

— Լավ եք միտք արել. Գալ֊ափուն պսակի հրամանը կխնդրի, Մելիք֊Բադալը միջնորդ կընկնի աթոռահարկը քիչ առնելու, Սիսակն էլ թղթերն ու խնդիրները կգրի, եթե, բան է, գործակալը հրաման տալու չլինի. էդպես բաներում Սիսակը վարժ է, գրիչը սուր է, օրական հարյուր խնդիր սուտ և ուղիղ կշարադրի, ձեռք կդնի, կտա, մեկի տունը կշինի, մյուսինը կքանդի. ապրի ինքը, լավ տեղերում է յուր գիտությունը գործ դնում,— թունալից ժպիտով շարահարեց Մելնիկովն այս խոսքերը։

— Ես ո՛չ վանեցի եմ, ո՛չ վանեցու խորհրդակից և ընկեր,— կարճ կտրեց Սիսակը։

— Շատ չի քաշիլ, կտեսնենք։

Մեծ դժվարությամբ դուրս եկան վերջին խոսքերը Բալասան աղայի բերանից. արյունը գլուխը տվեց, ատամները կցվեցան բարկությունից. վերջին բառը երկար դողդոջումով ու ծորումով ձգվում էր նորա ատամների կրճտումի հետ։

Լավ, որ խրամի նեղությունը տեղ չտվեց Բալասան աղային ետ դառնալու և այդ սրտովը Սիսակի վերա հարձակվելու, ապա թե ոչ, եթե կարողանար և Սամփսոնի էլ ույժն ունենար, Սիսակին նա միջից երկու կես կաներ։

Մեր Սոնայի սիրահար Սամփսոնի համար չէ խոսքս. Սուրբ գրքի հերոս, առյուծի բերան ճղող, տիկին Դալիլայի ձեռքի խաղալիք Սամփսոնն եմ ասում։

Ճանապարհորդները խրամը դուրս եկան։

Ձորամուտքի բերանին ամենքը ձի հեծան։

Թանկագին հյուրերն իջան Բալասան աղայի տանը։

ԻԳ.
ԲԱՐԵՐԱՐԸ

Օ. գյուղը դղրդում է, վայնասունը տանում է, յասավուլ, ղազախ ընկել են փողոցներն և պատահողի վերա մտրակները ճոճում։

Մեկից խոտ են պահանջում, մյուսից գինի, օղի, հավ, ձու, յուղ, բրինձ և ամենայն բարիք, ընչով գրաստների հետ իրանք էլ կարող են բարեկենդան անել։

Տանուտերը գզրի ձեռքով գյուղական իշխաններ է հրավիրում Բալասան աղայի տունը։ Կանչվեցին և Գալ֊ափուն ու Մելիք֊Բադալը։

Մելնիկովի դահլիճում ատյան բացվեց։

Նստած են քննիչը, Վասիլ Վասիլիչը և ինքը Վլադիմիր Նեստորիչը։ Սրա կողքին է և տեր֊Սուքիասը։

Գյուղի իշխանները ոտքի վրա են։

Սպասում են։

— Սամփսոնը չի երևում,— ներս եկավ և բանավոր զեկուցումն արավ տանուտերը։

Բալասան աղեն թարգմանեց Վասիլ Վասիլիչին։

— Գետնի տակից հանեցե՛ք, բերե՛ք, թե չէ գյուղը կրակ կտամ,— ոտքը հատակին զարկեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Ի՞նչ ես կարծում, ո՞րտեղ կլինի թաք կացած,— քչփչում է Մելնիկովն յուր կողքին նստածի ականջին։

— Հագիս չպետք է լիներ այս, գետնի տակիցը դուրս քաշեի, գլուխդ վկա։

Խոսակիցը ցույց տվեց Բալասան աղային յուր լայն քղանցքը։

— Եթե տեղը գիտես, Խուդոյին աչքով արա՛, թող գնա բերի։

— Ուրեմն ընչո՞ւ է տանուտեր, եթե այդքան էլ գլխի չի ընկնում. ձուկն ինքն իրան ա թոռն ընկել, դա աչքի առաջին թողած, չոլերն (անապատ) է չափում. միայն մեր Խուդոյի բանն աջ է, Բարսեղն էլ խաբել չի կարող, գողն և գողակիցն ի միում պատժի կան։

— Ի՞նչ ես ասում, տերտե՛ր, պարզ խոսի՛ր։

— Ասում եմ, որ Սամփսոնն այս րոպեիս Բարսեղի տանն է։

— Է՛հ։

— Կարգս վկա՛։

— Ընչի՞ց գիտես, տերտե՛ր, չէ՞ որ Խուդոն ասում էր, թե յուր տղայի նշանը վերցրել է Բարսեղը, ես էլ կարգադրել եմ, հենց հիմի գործակալը կգա, քննություն կանի, խորթություն կմտցնի չհասի մեջ և գործը կվերջանա։

— Հենց էդ է, որ շան աղջիկը զալում (խորամանկ) էր, նշանը վերցրեց, առաջինն՝ իր խելքով՝ Սամփսոնի մահապարտական թերթը պատռել տալու դիտմամբ, և երկրորդ՝ մի շաբաթ ժամանակ նշանակելով, որ միջոց գտնեն, գործակալից մի հնարքով իրավունք խնդրեն պսակելու։ Բայց ի՜նչ մարդի պոչ էին սառցին կապում. նրանց ցերեկը ման եկած տեղերն ես գիշերն եմ հազար անգամ ոտնատակ տվել. հասարակ թուղթը պատռեցի, իսկականը պահեցի, գործակալի հայտարարությունը պատրաստեցի և ձեր քամակից մարդ ղրկեցի չուշանալ.— երկաթը տաք֊տաք կծեծեն։

— Փառավորի՛ս, լավ ես մտածել, էդ վկայություններն այսօր մեզ շատ պետք են. աշխատելու է որպես և իցե Դոնդարենց Ասոյի սպանությունը Դվակոթենց Հայրոյից հեռացնել, Սամփսոնի վզովը փաթաթել, Բարսեղի աղջկանն էլ պսակել մեր Խուդոյի տղի վրա։

— Էդ երկու գործն էլ վերջացած համարի։ Էնքան լինի՝ Սամփսոնը փոքր կասկածանքի տակ ընկնի, Բարսեղն իր ձեռքովը դուս կքաշի աղջկանը. կտա Խուդոյի տղին, եթե, ինչպես ասում ես, խորթությունը հաստատվի։

— Բայց ինչի՞ց գիտես, որ Սամփսոնը Բարսեղի տանն է. քննիչը տասն անգամ սպառնաց թաքցնողին խստիվ պատժել. մի՞թե Բարսեղը գիտությամբ լռեց։

— Բարսեղն անասունների մեկն է. աղջիկն յուր նմաններին օրական տասն անգամ կտանի ջուրն ու ծարավ ետ կբերի. նա յուր հորն ու մորն էլ է խաբել։

Եթե մինչև Խուդոյի նշանը վերցնելու օրը Սամփսոնը միայն գիշերներն էր գնում Բարսեղի տունը, այնուհետև ցերեկներն էլ նրանց գոմից չի դուրս գալիս, ես հսկել եմ տվել և ստուգել։ Այդ էր պատճառը, որ ձեր գալը փութացրի. ի՛նչ լավ տեղն էլ պատահել եք. ինչպես ասած է՝ կաղը կամրջի վրա եք բռնել. աղջկա խորհրդով Գալոն Մելիքին ու Սիսակին առած՝ գործակալին էր գնում։

— Էդ թո՛ղ, տերտե՛ր, հիմի ասում ես Խուդոյին ուղարկենք Բարսեղի գոմը պտռելո՞ւ,— հարցրեց Մելնիկովը։

— Կարիք չկա, ես ամեն բան կարգադրեցի. հենց հիմի տանուտերի օգնականը կբերի, բերանս քեզ հետ էր խոսում, աչքերս նրան էր բան հասկացնում։

Ուղիղ էր տեր֊Սուքիասի խոսքը. երկու ղազախի հսկողությամբ տանուտերի օգնականը ներս բերեց Սամփսոնին։

— Ո՞րտեղ էր,— հարցրեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Բարսեղի գոմումը,— պատասխան տվեց տանուտերի օգնականը։

— Կանչել Բարսեղ Ալեքովին և Գալո Պետրոսովին,— հրամայեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Մենք ենք,— առաջ եկան ժողովրդականների միջից Գալոն և Բարսեղը։

— Դու ի՞նչ իրավունքով տանդ թաքցնում ես մարդասպանին,— հարց տվեց քննիչը Բարսեղին։

— Ի՞նչ մարդասպան, աղա՛։

— Սամփսոն Գալոևին՝ քո փեսային։

— Մեկ, աղա՛ ջան, որ Սամփսոնն իմ փեսեն չի. մի դարդակ խոսք էինք տվել, էն էլ տերտերին ու տանուտերին հայտնի ա, որ խոսքս ետ առա. մեկ էլ, որ մի շաբաթից ավել ա, ես Գալոյին ու իր տղին էլ ասել եմ, որ սրանից հետո իրանց կորածն ինձանում չպտռեն. հիմի էլ զարմանում եմ, թե ինչպե՞ս էլավ, որ Սամփսոնն իմ գոմիցը դուս եկավ։

— Թողեք՝ ես պատմեմ,— խնդրեց Սամփսոնը։

Նրան իրավունք տրվեց խոսելու։

— Սուտ չի, որ Բարսեղ ափերը մի քանի օր ա, ինձ տուն չի թողնում. բայց էն էլ ճշմարիտ ա, որ քանի դուս արած չէի, մենակ գիշերն էի գնում, ընդուց հետո ցերեկն էլ եմ նշանածիս հետ սհաթներով գոմումը ջան ասում, ջան լսում. Աստվածանից թաքուն չի, աղա՛, էս բազմությունն էլ թող իմանա։ Ոչ իմ հերն էր գիտում, թե քանի օր ա իր տղեն ո՛ւր ա կորչում, ոչ Բարսեղն ու իր կնիկն էին իմանում, թե իրանց աղջիկն ընչի՛ ա շուտ֊շուտ վերև֊ներքև անում բակը։

— Այժմ ասա՛ ինձ, Սամփսո՛ն Գալուստով,— հրամայեց քննիչը.— հաստատ վկայություններով դու մեղադրվում ես Ասատուր Դոնդարովի սպանության գործումը. հանձն առնո՞ւմ ես, դո՞ւ ես սպանել, քեզ հանցավոր ճանաչո՞ւմ ես։

Քննիչը ցույց տվեց Սամփսոնին հրաշքով կենդանացած տեր֊Սուքիասի ձեռքով պատառված վկայագիրը՝ մի քանի ուրիշ թղթերի հետ։

— Աստված էլ գիտի, աղա՛, որ ես էդ բանիցն անտեղյակ եմ. ընչանք էսօր ինձ կախ տային, էլ պետք ա ձեն ածեի, թե անմեղ եմ. բայց էսօր նշանածս, չգիտեմ՝ ո՛ր մեղքիս համար, կտրական ինձ ասաց, որ իր հոր հրամանն ա կատարելու, տանուտեր Խուդոյի տղին ա առնելու։ Թե որ էդպես ա, էլ ապրելն ի՞նչ կանեմ, լավն էն ա՝ մի անգամ հա ասեմ ու պրծնեմ. հրամելի՛ք, աղա՛, Դոնդարենց Ասոյին ե՛ս եմ սպանել։

Ուղիղ էր ասում Սամփսոնը. Սոնան այդ հնարքն էր մտածել իր սիրեկանի ազատության համար։

— Ես քո սիրային հարաբերությունների հետ գործ չունիմ,— խոժոռվեց քննիչը,— դու ինձ կարճ պատասխան տո՛ւր, սպանե՞լ ես Ասատըրին, թե՞ ոչ։

— Սաքի չէ էլ ասեմ, պրծնելու չեմ, ճղճղատված թուղթը նորացել ա, վկայքն էլ պատրաստ են. ազատվեմ էլ՝ աչքս բաց չպտի կարողանամ նշանածիս ուրիշի կնիկ դառած տեսնել. մահը՝ հա՛ էսօր, հա՛ էգուց. լավն էն ա՝ կասեմ սպանել եմ, ու էսօրվանից կազատվիմ էս քանդվելու աշխարհքից. հա՛, աղա՛, հենց ես եմ սպանել իմ ձեռքովս։

— Օրենքի առաջին երկդիմի խոսելն ավելորդ է. կարճ ասա՛, Սամփսո՛ն Գալուստով. մի քանի դոկումենտներով հաստատվում է Ասատուր Դոնդարովի սպանությանը քո ձեռքով կատարված. ճանաչո՞ւմ ես քեզ հանցավոր այն գործում։

— Արդեն ինքն յուր բերանովը խոստովանեց, էլ ի՞նչ կարիք կա նոր հարցմունքների,— ընդմիջեց քննիչին Մելնիկովը ռուսերեն։

— Սխալվում եք, հեգնաբար և պատճառաբանյալ խոսքերն ապացույց չեն կարող լինել,— պատասխանեց նրան քննիչը և շարունակեց բազմակողմանի հարցերի դիմել։

Մելնիկովի և յուրայնոց հուսախաբությունը աստիճանաբար ավելանում էր, յուրյանց քաջ հայտնի էր վանեցու ձեռքով պատրաստված գրավոր ապացույցների անզորությունը, իսկ Սամփսոնը համառվել, մնացել էր։

— Ես իմ ասելիքներս վերջացրի,— վճռաբար շեշտեց նա քննիչին,— նշանածից զրկվելուց՝ Սիբիր գնալը շատ կուզեմ։

— Ես ստիպված եմ ուրեմն քեզ բանտարկել և վկաներին հարցնել,— հասկացրեց քննիչը Սամփսոնին։

Դժվար էր ենթադրել, թե ինչ խորախորհուրդ միտք հղացավ այն րոպեում տեր֊Սուքիասի ուղեղում, որ հական թոթափել՝ մոտ կանչեց Բարսեղին, ինչ֊որ քչփչաց նրա ականջին և հաղորդեց Մելնիկովին։

— Կարելի՞ է խոսք խնդրել,— հարցրեց հանկարծ քննիչից Բալասան աղեն։

— Կարող եք։

— Կխնդրեի թույլ տալ ինձ երկու րոպե առանձին տեսակցել Սամփսոնի հոր հետ, իսկ մինչև այն ժամանակը՝ դադարեցնեիք հարցմունքները։

— Գալ֊ափո՛ւ,— մի կողմը քաշած՝ իրավունք ստանալուց հետո ասաց Բալասան աղեն,— Սամփսոնը դեռ երեխա է, նա չգիտե, որ ես իրան իմ Նեսկոյի չափ սիրում եմ, Նեսկոս մեռնի, թե սուտ եմ ասում. դու ականջովդ լսեցիր, որ Սամփսոնն իր բերանովը խոստովանվեց. քննիչին այդքանը բավական էր, նա ի՞նչ կհարցնի, թե սիրածի սառը պատասխանի պատճառով է ուզում կորչիլ։ Էս րոպեին քննիչը տղիդ կռները կկապի, կղրկի բերդը. բայց այդ ինձ համար մեծ ցավ է, դու էլ մեղք ես. եթե դու ինձ հաստատ խոսք կտաս, որ տղիդ Բարսեղի աղջկանից ձեռք քաշել տաս, ես երաշխավոր կլինիմ, չեմ թողնիլ բռնի, վերջը մի տեսակ բոլորովին կազատենք։

— Ոտներիդ մեռնիմ, աղա ջա՛ն, իմ տան ճրագը մի՛ հանգցրեք. վերև Աստված, ներքևը դու. ըստուց հետո Բարսեղի աղջիկը քաշովը մին ոսկի էլ աժենա, մեզ պետք չի, Աստված իրա հետ, ում կուզի՝ թող տանի տա։

— Ես քեզ հավատում եմ, Գա՛լ֊ափու, դու լավ մարդ ես. միամիտ կա՛ց, քո տղեն կազատվի,— ապահովացրեց Մելնիկովը։— Բայց պետք է աշխատել, որ քննիչը չթշնամանա հետը. շատ զուր է Սամփսոնը նրան բարկացնում. մին հա է ասում, մին չէ, էդ իրան վնասում է. ամենից լավն էն է, մի անգամ վճռաբար ասի՝ ես եմ սպանել ու ծերին կապ տա. ես էստեղ չե՞մ, չեմ էլ թողալ բռնեն. փա՛ռք Աստծու, աչքիդ առաջին ազատ ման է գալիս Դվակոթենց Հայրոն. տեղիցը վեր կենողը ձեն էր տալիս, որ նա է սպանել, բայց ես գնացի, երաշխավոր կանգնեցի և բերդիցը հանեցի։

— Աստված կյանքդ երկար անի։

— Դե տեսա՞ր, որ ձեռքիցս գալիս է. քո խելքդ ո՞րտեղ է. թոկից փախածին որ տեր եմ կանգնում, քո գառը մինուճար տղին դեն կշպրտե՞մ։

— Հիմի ի՞նչ ես հրամանք անում։

— Պետք է խոսք հասկացնես Սամփսոնին, որ քննիչին կտրական պատասխան տա, հա՛ ասի ու պրծնի։

— Բայց որ հա՛ ասի, մեջը թաղվի ու իմ տունը քանդի՞։

— Անգե՛տ, ես մարդ չե՞մ, ես որդի չունե՞մ, ես խղճմտանքից զո՞ւրկ եմ, ես կուզե՞մ, որ քո տղի մազը թեքվի. Նեսկոյիս թաղեմ, թե որ էս սհաթը չազատեմ։ Ա՛յ, թե չես հավատում, քո առաջին հարցնեմ քննիչից օրենքը։

— Պարո՛ն քննիչ,— դարձավ Մելնիկովը,— եթե Սամփսոն Գալուստովը հանձն առնի մեղադրանքը, կարելի՞ է սրան ազատել բանտարկությունից կամ պատժից։

— 3000 մանեթ գրավականը կազատե սրան ժամանակավորապես, իսկ վերջը կամ տաժանակիր աշխատանքի կդատապարտվի, կամ գուցեև ազատվի։

— Հիմի ո՛նց է, Գա՛լ֊ափու, խոսքս խո՞սք է, թե ոչ, կարո՞ղ եմ ազատել, թե չէ։

— Ի՞նչ ուզես, աղա ջա՛ն, որ ձեռիցդ չգա։

— Դե ինձ լսի՛ր, համոզի՛ տղիդ, որ ասածս կատարի, հա՛ ասի։

— Սամփսոն ջա՛ն, արևիդ մատաղ, ձեռդ աղի փեշը քցի, սրան լսի,— վիզը ծռած խնդրում էր հայրը։

— Ինչ ես կամենում, աղա՛, որ անեմ. ուզում ես որ Բարսեղի աղջկանիցը ձե՞ռք քաշեմ։

— Ոչինչ չեմ ուզում,— լրջորեն պատասխանեց նրան Բալասան աղեն,— քո հոր խաթեր ես պատրաստ եմ 3000 մանեթը տալ, քեզ ազատել, թե որ դու մի անգամ վերջնական խոսքն ասես։

— Շատ զուր ես ասում, աղա՛, սլեստչին պարզն ասաց՝ մարդասպանի տեղը Սիբիրն ա։

— Դու ջահել ես, Սամփսո՛ն, գլուխդ քարովն ես տալիս. քո հորն եմ խեղճ գալիս. մի սխալմունք ա, արել ես, կամ չես արել, կորածը կորել է. սաղին էլ հետը կորցնելով՝ ձեռքներս բան չի ընկնիլ. իմ պարտքն է քեզ օգնելը, ես երաշխավոր կլինիմ քո փոխարեն։

— Չփոշիմանես, աղա՛։

— Սամփսոն ջա՛ն, հորդ ծերությունին խեղճ արի, աղին լսի, Աստված իր բալեն պահի, թող քեզ օգնի, թող զամին (երաշխավոր) կանգնի. իմ դուռը մի՛ փակիլ,— աղաչում էր Գալոն։

— Սպասի՛ր, Սամփսո՛ն,— առաջ եկավ տեր֊Սուքիասը՝ նախապես ակնարկ ձգելով Մելնիկովի աչքերին,— եթե Բարսեղի աղջիկը քեզանից չհանվի, աղին իրավունք կտա՞ս, որ զամին կանգնի, քեզ ազատի։

— Դու է՞լ, տերտե՛ր,— հեգնաբար պատասխանեց Սամփսոնը,— չըլնի՞ թե ուզում ես սաղացած թուղթը նորից պատռտել, բելգյահը ետ վերցնել։

— Հա՛, որդի՛, հա՛, էս ձեռովս քանդածը նորից մեկել ձեռովս կշինեմ, էս աջովը քեզ կպսակեմ. աջս ինձ խռով կենա, թե սուտ եմ ասում, էս բազմության մոտ եմ խոստանում. թաք ըլնի դու հորդ խղճաս, թողաս աղեն երաշխավոր դառնա։

— Ոնց որ տեսնում եմ՝ տանուտեր Խուդոն էլ ուրախ կլինի, որ ես էս փորձանքից ազատվիմ ու Բարսեղի փեսեն դառնամ, չէ՞, տերտե՛ր, ամենքդ ինձ ձեր որդոնց պես սիրում եք.— դառն ժպիտով գլուխը շարժում էր Սամփսոնը։

— Հա՛, Սամփսո՛ն, հա՛, թեպետ դու ծաղրում ես, բայց հենց էդպես ա, որ կա. ի՛նձ լսիր, հորդ ծերությունին խնայի՛ր, դու թող մեր աղեն զամին ըլնի. խոսք եմ տալիս, որ ինքս քո խաչ֊ախպերը դառնամ, Բարսեղի աղջիկն իմ ձեռովը դուս քաշեմ, քեզ տամ,— մեջ մտավ Խուդոն՝ տեր֊Սուքիասի և Մելնիկովի աչքերի հայացքից թելադրված։

— Էլ ի՞նչ ես ուզում, ա՛յ որդի, Սամփսո՛ն, բաս ես մեղք չե՞մ, բաս քո մերը խեղճ չի՞, ընչի՞ ես ուզում մեզ ողջ֊ողջ գերեզման դնել. թող աղեն զամին ըլնի, քեզ ազատի,— լալով աղերսում է Գալ֊ափուն։

— Թող քո ասածն ըլի, միամիտ իմ հե՛ր,— խորին հառաչանքով գլուխը տարուբերում էր երկար ժամանակ Սամփսոնը։

— Ասա՛ վերջին խոսքդ, Սամփսո՛ն Գալուստով,— կրկնեց քննիչը։

— Թող Բալասան աղեն իմ տեղակ զամին ըլնի։

— Ուրեմն խոստովանո՞ւմ ես հանցանքդ։

— Հը, հը՛, հը՛...

— Ամոթ է, Սամփսոն, քննիչին էդպես չեն պատասխանիլ,— հանդիմանեց նորան Բալասան աղեն.— ի՞նչ ես վախում կամ կասկածանք անում. ես ողջ կենամ քեզ համար, սարի պես քամակիդ կանգնած եմ. Նեսկոս մեռնի, թե սուտ եմ ասում, ասա սպանել եմ ու վերջացրո՛ւ, թող էն անմեղ Հայրոն էլ ազատվի պրծնի։

— Ընչունքի դու՝ քո հրամանքդ կամենում ես, որ ես իմ լեզվովս ասած ըլնեմ, թե ես եմ սպանել, նոր զամին կենաս, աչքիս վրա, քո թանկագին խաթեր համար կասեմ։

— Սլեստչի աղա՛, խնդրեմ գրես, որ Ասատուր Դոնդարովին ես իմ ձեռքովս եմ գյուլլախորով (գնդակահար) արել, հավի պես թրպրտացրել, վեր քցել. Հայրո Դվակոթովը մեղավոր չի. Բալասան աղեն ասում ա՝ Հայրոն խեղճ ա, անմեղ ա, խնդրում եմ Բալասան աղի խոսքը կատարես, Հայրոյին ազատես, իսկ ինձ բխովես (շղթայես), բերդը տանես ու Սիբիր ղրկես։

— Դուք կարող եք ձեր երկդիմի խոսքերով արդարանալ կամ դատապարտվիլ դատարանում, բայց ես գրավոր ապացույցների ճշտության վերա հիմնված՝ օրենքի անունով ձեզ բանտարկում եմ,— վճռեց քննիչը և պատվիրեց կապել Սամփսոնի կռները։

— Ես կցանկանայի նշանակյալ փողը վճարել և երաշխավոր լինել մեղադրվածի համար, եթե օրենքն այսօր թույլ կտա,— հարց առաջարկեց Մելնիկովը։

Այս միջոցումը տանուտեր Խուդոն ներկայացրեց քննիչին մի նամակ՝ Սիսակի ձեռքով գրված, որ ըստ յուր ասության, մի քանի օր առաջ բռնել էր։

Նամակը գրված էր Սիսակի կողմից փաստաբան Բարանովին, որին մանրամասն պատմելով Ասատուր Դոնդարյանցի սպանության գործը, խորհուրդ է հարցնում նրանից, թե ինչպե՞ս պետք է վարվել այն դեպքում, եթե գործով մեղադրված և Մելնիկովի երաշխավորությամբ ազատ թողված Հայրապետ Դվակոթյանցն արդարանա և նորա փոխարեն մի ուրիշը հաստատ վկայություններով հանցավոր ճանաչվի. հնարավորություն կա՞ արդյոք հաստատ մարդասպանին արդարացնել, իսկ մի անգամ մեղադրված Հայրապետին կրկին դատապարտության ենթարկել տալ։

Նամակի մեջ Սիսակն ինքը խոստովանում է Դվակոթյանցի անմեղությունը, բայց նորա ազդեցիկ պաշտպանին բարոյապես կործանելու համար ցանկանում է անմեղ մարդի կորուստը։

Նամակում հիշված էր Մելիք֊Բադալի և Պետրոսենց Գալոյի անունները՝ սրանք էլ, իբր թե կամակից են Սիսակին և խոստանում են Բարանովին 300 մանեթ, եթե նա կարող լինի Սամփսոնին ազատել, իսկ անպարտ Դվակոթյանցին մեղքի տակ ձգել։

— Մեր գյուղի տունը, սլեստչի աղա՛, էդ նոր ուսումնականներն են քանդում,— նամակը ներկայացնելով բողոքեց Խուդոն.— թե մի բարերարություն անես, էս տեսակ խարդախների ու խառնակիչների արմատը մեր գյուղիցը կտրես, գեղովի քեզ կյանք ու արև կխնդրենք։

Քննիչը նամակը լավ զննելուց հետո հրամայեց կանչել Սիսակին։

Մարդ ուղարկելու կարիք չմնաց, դուռը բացվեց և լերդապատառ տուն ընկավ Սիսակը՝ մի կապոց կռնատակին մեծ խնամքով հուպ տված։

ԻԴ.
ԵՐԵՍՓՈԽԱՆ

Որպեսզի իմանանք, թե ո՞ւր էր մինչև հիմա Սիսակը, ինչո՞ւ ներկա չէր նա քննությանը, ի՞նչ կապոց էր նորա կռնատակին սեղմածը, մենք պետք է մի փոքր հառաջ գնանք։

Սիսակն ավելորդ էր համարել առանց հրավիրանքի ներկա լինել քննությանը. նա ձիուց իջավ, քաշվեց յուր տունը, վստահ լինելով, թե հենց որտեղ որ է, յասավուլը կամ գզիրը դուռը բաց կանի և իրան կպահանջի։

Սակայն որքա՜ն զարմացավ Սիսակը, որ քիչ միջոցից ժամհարը ներս մտավ և հայտնեց, որ գործակալ հայր սուրբն եկել է, իրան խնդրում է։

— Ո՞րտեղ է իջել, ե՞րբ և ընչի՞ համար է եկել, ո՞վ կա հետը, ո՞ր կողմիցն է գալիս,— մի քանի հարց միասին առաջարկեց Սիսակը։

— Իջած է երեցփոխի տանը,— կարճ պատասխանեց ժամկոչը։

— Բարի՛ լինի, հայր սո՛ւրբ, որտեղից և ընչի՞ համար,— կրկնեց Սիսակը ժամհարին տված հարցերը գործակալին։

— Իմ վանքից՝ ուղղակի մեր երեսփոխան ծերունի Ղազարին հյուր,— ժպտաց գործակալը։

— Բայց ի՞նչ առիթով։

— Օրհնա՛ծ հոգի, ամբողջ գավառումը մի հատ երեսփոխան ունինք, որի սիրտն յուր մեծ դռնից ավելի լայն է բաց բոլոր հոգևորականներիս համար, և դու զարմանո՞ւմ ես, որ առանց օրինավոր պատճառի սիրտս ուզեց մի երկու օր ուրախ անցկացնել Ղազար հայրիկի և բարեկամաց հետ միասին։

— Ղազար բիձեն մեր գյուղի հայր Աբրահամն է, հա՛յր սուրբ, բայց դուք, կարծեմ, առանց օրինավոր պատճառի չէիք նեղություն կրիլ։

— Շատ մի՛ շտապիլ, Սիսա՛կ, դեռ նստի մի փոքր գոտիներս պնդացնենք, հետո կխոսենք. չե՞ս տեսնում՝ Ղազար հայրիկը քանի տեսակ խորտիկ է դիզել սփռոցի վերա. բարեպաշտ մարդը կարծում է, թե լեռնից իջածներ ենք՝ աշխարհք չտեսած։

— Թողություն կանեք, աջի՛դ մեռնեմ, ձեր տունն ա, ավել֊պակասը բաշխեցե՛ք, «աղ ու հաց՝ սիրտը բաց», վնաս չունի, մի քիչ նհար (նախաճաշիկ) արեք, իրիկունը գյուղի իշխաններն էլ կհավաքվին՝ մի լավ քեֆ կանենք,— ներողություն էր խնդրում երեցփոխ Ղազար բիձեն։— Մեկ էլ շատ լավ էլավ, որ շնորհք բերիր,— ավելացրեց նա.— էն ա՝ տարին վերջանալու մոտ ա, էգուց հասարակությունը կհավաքեմ, եկեղեցու հաշիվները մաքրենք, ինձ էլ ազատեցեք, էս ա՝ մի ոտս գերեզմանումն ա, ծերացել եմ, էլ չեմ կարողանում առաջվա պես պարտքս կատարել, հոգուս մեղք ա ըլնում։

— Իրավունք ունիս, Ղազա՛ր հայրիկ, երեսփոխանությունը շատ աժան չի նստում քեզ. դու այսօր հայ նախկին երեսփոխանի բուն տիպարն ես. վեց տարի է՝ ես գործակալ եմ, մի քանի շրջաններ էլ ուրիշ ժամանակներ եմ կատարել և այսօր միայն քեզ եմ գտնում երեսփոխան, բառի էական նշանակությամբ,— կերակուրը թողած ճառաբանում էր գործակալ հայրը։— Դու, իհարկե, չգիտես երեսփոխան բառի բուն նշանակությունը, բայց մեր Սիսակին հայտնի է. այդ խոսքը ոչ թե իսկապես երեցի, քահանայի փոխարեն է նշանակում, ինչպես շատերը կարծում են. իմ հասկացողությամբ՝ դա ավելի լայն նշանակություն ունի. երեսփոխան՝ ասել է ամբողջ հասարակության — համայնքի երեսի կամ անձի փոխարեն. հայ ժողովուրդն ընտրելով յուր անդամներից մի հարգելի և վստահելի անձնավորություն իր Աստուծո տանը տնտես և կառավարիչ, նա կարգել է նույն մարդուն յուր ամբողջության երեսի իրավունքի տերը՝ Աստուծո անունով ժամանակ֊անժամանակ շնորհ բերող հոգևորականներին, անծանոթ պանդխտին, մեծին, փոքրին, տնանկին, անտուն֊անտեր չքավորին պատսպարելու և ճանապարհ դնելու։

— Իմ կարծյոք այդպիսիները շատ սակավ են, հայ պատվակա՛ն, կամ ավելի լավ է ասել, գաղափարական են, բայց, իհարկե, բացառություններ միշտ կարող են լինել, ինչպես մեր Ղազար բիձեն,— ընդհատեց Սիսակը։

— Այսօր, սիրելի Սիսա՛կ, քո խոսքն ուղիղ է, արդեն իմ կյանքի արևն էլ թեքվել է դեպի մուտքը. գլուխս Մասյաց կատարից ճերմակ է և ես մեծ հուսահատության մեջ եմ, որ մի ժամանակվան իրականը այժմ բացառություններ և գաղափարական են համարում, և մի օր, գուցե, իսկական երեսփոխանի հետքը չմնա։ Կարող եմ քեզ հավատացնել, որ քանի կեղծ քաղաքականությունը ներս չէր մտել հայ աշխարհքը, քանի սակավապետությունն առաքինություն էր և քանի շռայլ ունայնասիրությունը քաղաքավարության և հյուրասիրության աստիճանաչափ չէր ընդունված, մեր բոլոր երեսփոխաններն իմ նկարագրածներից էին, որոց վերջին ներկայացուցիչը, մեր ծերունի Ղազարը, դեռ առկայծում է։ Շատ լավ հիշում եմ, թե ինչպես ի հնումն տարին մի անգամ երեսփոխանը իմ առաջին, բոլոր հասարակության աչքի առաջ, կպարզեր յուր հաշիվները։

— Եվ իհարկե գրավո՞ր,— հարցրեց Սիսակը։

— Ի՞նչ ես ասում, որդյա՛կ, ո՞ւր էր գիր, ո՞ւր էր գրիչ։

Ահա մի հրապարակում ամբողջ գյուղական համայնքը հավաքված լռությամբ լսում էր յուր երեցփոխի բանավոր հայտարարությունը.

— Գանձանակից, մոմավաճառությունից, լուսագնից և այլ եկամուտներից ընդամենն եղել է այսչափ գումար. ծախսված է այսչափ, տակը մնում է այսչափ. խնամի Պետրոսի վրա պարտք կա առանց մուրհակի այսքան, ուստա Գրիգորի վրա՝ այսքան, մահտեսի Առաքելի վրա՝ այսքան. մեկի ժամանակը լրանում է Աստվածածնի պասի չորեքշաբթի օրը, մյուսինը՝ Նավասարդի շաբաթ օրը, երրորդինը՝ Անառակի կյուրակե օրը և այլն. մեկի տոկոսը ստացել եմ, մյուսից ցորեն պետք է ստանամ, երրորդին խղճացել, առանց տոկոսի եմ տվել. այժմ եկեղեցին ունի զուտ փող այսքան և այլն, և այլն։

— Աստված որդիքդ պահի, հոգվով մխիթարվիս, սուրբ եկեղեցին քո մինը հազար անի, քո փչացրածն Աստված ինքը լրացնի,— լսում և մխիթարվում էր երեցփոխը։ Մանավանդ սահման չէր լինում նորա ուրախությանը, եթե համայնքն անուշադիր էր գտնվում դեպի նորա առաջարկությունը, կրկին թողնում էր նրան պաշտոնի մեջ և ես, իբրև գործակալ, կամ տերտերը, մեր անարժան բերանով, մի պահպանիչով վերահաստատում էինք նոր երեսփոխանությունը։

— Ես երևակայում եմ, թե ո՜ր աստիճան հոգեպես վարձատրված էր համարում իրան այդպիսի բարեպաշտ երեսփոխանը, հայր սո՛ւրբ,— ասաց Սիսակը։

— Վարձը, որ երեսփոխանն ստանում էր ձրի կատարած ծառայությունների համար, շատ վսեմ էր, շատ մխիթարական էր. այդ նրա հոգեկան ուրախությունն էր, այն քաղցր համակրանքն էր, որ գյուղի մեծ ու փոքրը, իշխանն ու աղքատը նրան հարգում էին, նրան սիրում էին, նրան ընդունում էին։ Երեսփոխանն իրավունք ուներ քահանայի հետ միասին, շատ անգամ միայնակ, ել ու մուտ անել ազատորեն յուր երաշխավորող ժողովրդի հարկի տակ, խորհուրդ ստանալ, խորհուրդ տալ, կարիք ունեցողի կարիքն իմանալ, դարմանելու հոգսը քաշել, նրանց ուրախությանն ուրախակից, նրանց տրտմությանը տրտմակից և վշտերին կարեկից լինել։

— Բնական էր ուրեմն, որ հասարակության այնպիսի պատկառելի անդամակիցը համահավասար սիրելի կլիներ ամենքին,— եզրակացություն արեց Սիսակը։

— Համ սիրում էին, համ խոսքը գետինը չէին քցում,— միջամտեց Ղազար բիձեն,— մենք ի՞նչ մութավելի (երեցփոխ) ենք, մութավելին իմ լսի բաժին հերս էր. ես նրա ոտքի հողին չեմ արժան, մի մազ պտի ըլնեի՝ նրա փեշիցը կախ, գլուխը ետ դրած էր էս գեղի համար. 30 տարի մութավելություն էր արել, քանի դուս էր գալիս՝ նոր ընտրում էին. ինքն էլ ուրախությունով ընդունում էր ու իր դուռն ավելի լեն բաց անում։ Ես ջահել էի, լավ հիշում եմ. հորս երեսը ծիծաղ չէր գալ, եթե մի օր մեջ տար ու մեր մեծ օդումը, տանը և օթախումը երկու֊երեք վարդապետ, օտար տերտեր, ճամփորդ, ուզվոր, մուրացկան չըլնեին, մեր սեղանի վրա ղարիբ֊ղուրբաթ (պանդուխտ) չնստեր, մեր հացի պռունգը Աստծու ղոնաղը (հյուրը) չկտրեր, մեր մարագի ծաղիկը ծերին չորացրած յոնջա (առվույտ) խոտը դիզումը հանգիստ մնար։— Ա՛յ ճար կտրածի մարդ,— մի֊մի անգամ թոնթորում էր ողորմածիկ մերս,— ախար ո՛չ ջաններումս ջան մնաց, ո՛չ տաշտերումս հաց. հիմի էլ թող ուրիշներն անեն, մենք հո էս գեղին տնով֊տեղով ճորտ չե՞նք գրված. ընչանք ե՞րբ, հերիք չի՞։— Ձե՛նդ, ձե՛նդ, ա՛յ Եվայի աղջիկ,— բարկանում էր հերս,— ուզում ես ինձ ճամփից հանե՞ս. ընչի՞, մենք էս գեղըցի չե՞նք, մեր երթկի մուխը գեղի մխի հետ չի խառնվում, երկինք բարձրանո՞ւմ. գեղը որ կա, մի մենծ տուն ա. տերտերն էն տան հոգևոր գլուխն ա, տանուտերն ու երեցփոխը տերտերի մեծ որդիքն են. մինը պտի էն տան անդամների աշխարհային հոգսերը քաշի, նրանց ապրուստին, նիստ ու կացին, լավ ու վատին գլուխ քաշի, մեկելը նրանց Աստծու հրամանները կատարելու ճամփեքը պատրաստի։ Տերտեր, տանուտեր, մութավելի, գզիր, ջրբաժան, ժամհար — բոլորս էլ մեծ գերդաստանի ծառերն ենք, նրա ընտրածներն ենք. մեր տունն էլ, մենք էլ, մեր ունեցած֊չունեցածն էլ մեր գեղինը, մեր հասարակությունինն ա, էդ մի պարտք ա, պտի կատարենք։ Էսօր ես եմ, էգուց դու ես, երկու տարուց՝ Պողոսը, հինգ տարուց՝ Պետրոսը. մենք մին֊մնու համար ենք. մի ձեռը ծափ չի կարող տալ, ունեցողը չունեցողին, հարուստն աղքատին, զորեղը անզորին պարտական է. էսօր ինչ իմն ա՝ քոնն ա, ինչ որ քոնն ա՝ Նրանն ա, ով որ ինքը տվել ա, ինքը ստեղծել ա, ինքը ամենքիս էլ մի աչքով իր աթոռից մտիկ ա տալիս։ Ա՛յ, սրանք էին իմ հոր պատասխանները իր տան տիկնոջը։

— Դե ասա՛ դու էլ քո հոր ճանապարհն ես բռնել, էլի՛,— ընդհատեց Սիսակը։

— Մեղա՛ Աստծու, կիսին էլ արժան չեմ,— գլուխը շարժեց երեցփոխը.— իմ հոր սիրտը կվերցնե՞ր, որ հայր սուրբս գար, վեր գար ու հիմի մենակ քեզ հետ նստեր էս աղքատ սեղանի վրա, հաց անուշ աներ. սրա պես թանկագին ղոնաղի պատիվը բարձրացնելու համար պտի սրա չորս կողմը շարված ըլնեին գեղիս առաջավոր իշխաններն ու սիպտկամիրուք հալիվորները։ Գալիս էին, նստում, վայելում, ժամանակ անցկացնում եկող պատվելի ղոնաղի հետ ու վեր կենում, գնում։

— Ո՞վ գիտե, մի դատարկ շնորհակալություն էլ չէին անում,— հետաքրքրությամբ հարցրեց Սիսակը։

— Ի՞նչ շնորհակալություն. մարդ իր տանն իրանից շնորհակալություն կանի՞. շնորհակալ էին ըլնում Աստվածանից, որ էսպես ազիզ ղոնաղ էր ղրկել մեզ համար։

— Այժմ համեմատեցե՛ք, հայր սո՛ւրբ, ներկա երեսփոխաններին մեր Ղազար բիձի լուսահոգի ծնողի և յուր հետ. քանի՞սը կգտնեք սրանց օրինակին հետևողներ, սրանց պես հավատարիմ ավանդապահներ։

— Ի՞նչ եք ասում, սիրելի Սիսա՛կ,— հոգվոց հանեց գործակալը.— այժմյան երեսփոխանությունը խայտառակություն, նախատինք է մեր ազգի համար։

— Եթե ձեզ նեղություն չի լինի, մի ընդհանուր պատկեր ներկայացնեիք, շատ հետաքրքրական է. դուք քաջ գիտակ եք և փորձված,— խնդրեց Սիսակը։

— Ցավալի է, բայց ասեմ. այժմ մարդիկ երեսփոխ են դառնում ոչ իրանց դռները, այլ գրպանները լայնացնելու համար. եկեղեցին նրանք ստանում են իբրև մի եկամտի աղբյուր՝ սեփական քսակը լցնելու. ոչ միայն գործակալին կամ օտարական հոգևորականին է սառն ընդունելություն անում երեցփոխը, այլ չքավոր մուրացկանի դեմ էլ աչքերը փակում է. դժվարը ոտքը եկեղեցու շեմքով ներս դնելն է. չարչարվի՛, թե պետք է կարողանաս նրանից հաշիվ պահանջել կամ արձակել, ո՛չ ժողովրդի պահանջը, ո՛չ հոգևոր իշխանության հրամանները չեն ազդում նրա վերա, մինչև ույժ չես գործ դնում։ Անունը կա, որ կոնսիստորիայի կնքով ժապավինած տոմար ենք տալիս՝ տարեկան եկամուտը մանրամասնորեն նշանակելու, բայց երբ կամիս՝ պահանջի՛ր, մեր այժմյան երեսփոխանը քեզ ներկայացնում է մաքուր և անգրիլ տետրակը նույնությամբ, ինչպես ստացել է։

— Չե՞ք պահանջում։

— Բերան ցավացրո՛ւ՝ որքան կուզես, ամենամեծ շնորհքը, որ նա քեզ անում է, այդ մի կտոր թղթի երեսի անկարգ, անկանոն խզմզած, իբր թե, հաշիվն է՝ այս բովանդակությամբ.— Հինգ մկրտությունից, երեք պսակից, երկու ննջեցելքից լուսգին՝ այսքան, գանձանակից՝ այսքան և այլն։ Եթե դիցուք տարեկան եկամուտ ցույց տվեց երեսուն մանեթ, դու ինքդ պետք է ենթադրես, որ եկեղեցին մի քանի կոպեկներ, ծախքը դուրս գալուց հետո անշուշտ, պարտ է մնացածը մեր հավատարիմ երեսփոխանին, որ յուր բարեպաշտական զգացմունքների թելադրությամբ՝ առատաձեռն սրտով ընծայում է եկեղեցվույն, ինչպես ինքն առանց կարմրելու ասում է՝ «յուր հոր խերին»։

— Ուրեմն նա յուր հափշտակությունները ծածկելու համար խոհեմություն գործ դրած կլինի եկեղեցական զարդ ու անոթներ ավելացնել, մի քանի նորոգություններ անել, որտեղից միջոց ունենա գողանալու։

— Գոհ ենք, եթե գրով ու ցուցակով իրան հանձնված խաչ ու սփռոցներից յուր դստեր համար օժիտացու, յուր որդու նշանի համար մատանի չդուրս տանի։

— Բայց մի՞թե եկեղեցին ոչինչ գումար չի ունենում։

— Շատ էլ ունի, բայց ումնի՞ց ի՛նչ ես պահանջելու. ժողովուրդը մի առ մի հայտնում է գումարի քանակությունը, գիտե էլ, թե ո՛վ ո՛րքան է կլանել, բայց ոչ երեսփոխանն է խոստովանում և ոչ նորա հետ միասին մաքրազարդողներն են հանձն առնում. և ի՞նչ ես կարծում, ո՞ւյք են ընդհանրապես երեսփոխանի պաշտպանները։

— Գրավ կդնեմ, եթե գյուղական իշխանները չլինին։

— Այո՛, տանուտերը, դատավորները, առաջավորները և հարուստները։ Բողոքում է նոցա անիրավությանց դեմ հասարակությունը, փաստերով տեղն ու տեղը ցույց են տալիս, բայց անօգուտ. գրավոր և ոչ մի ապացույց չկա. ստիպվում ես կամ լռել և քո ձեռքով տված տոմարիդ մեջ բավականանալ երեսփոխի ցույց տված կեղծ հաշիվներն արձանագրելով և կամ դիմում ես կողմնակի միջոցների։

— Ինչպե՞ս։

— Ինձ հաջողվել է մի քանի տեղ բանալ այդ զեղծումները, նեղը ձգել խարդախ երեսփոխանին և մի գրավոր մուրհակ ստանալով իրանից՝ մի քանի ամսից հետո օրենքով պահանջել։ Սակայն ի՞նչ օգուտ, որ նախ՝ ամեն տեղ և ամեն ժամանակ չի հաջողվում, և երկրորդ՝ մեկ խարդախին պատժում ես՝ մյուսի որկորին կերակուր տալու համար. ում ձեռքն ընկնում է, նա է ուտում։

— Միակ միջոցն ուրեմն երեսփոխանությունը քահանաներին հանձնելն է։

— Այդ էլ եմ արել, սիրելի՛ս, բայց շատ տեղ իրանք քահանայքն ու ինքը բարեկրոն գործակալը աջակցում են անխիղճ երեսփոխանին նորա մութը գործերի մեջ և որկրամոլ հարսի նման մածնի սերը նախապես երեսիցը քաշում, անհագաբար լպստում ու հետո տակի մնացած շիճուկը դնում սկեսոր կամ հյուրերի առաջը։ Է՛հ, սիրելի Սիսա՛կ, սիրտս արյան ծով է դար...— ուզում էր շարունակել գործակալը, սակայն Ղազար բիձեն, որ շատ ժամանակ չէր՝ բացակա էր, կրկին ներս մտավ, ձեռքին մի կախան խաղող և ասաց.— ջանս դուրս գա քեզ համար, հայր սուրբ ջա՛ն, կերակուրը սառեց, ինքդ սոված մնացիր, գոնե քաղցր հավող էլ ա անուշ արա՛։

— Բայց, հայր սո՛ւրբ, մենք խնդրից շատ շեղվեցինք, դուք ինձ չասացիք ձեր շնորհ բերելու պատճառը,— հարցրեց Սիսակը գործակալից։

— Դորա համար էլ քեզ կանչել եմ,— ասաց նրան վարդապետը,— այսօր դու պետք է օգնես ինձ՝ կատարելով քարտուղարի պաշտոն. ես եկել եմ քննել մի չհասության գործ, համաձայն ձեր ավագ քահանայի ներկայացրած ճյուղագրության և բարձրագույն իշխանության կողմից ինձ հանձնարարած հրահանգի։

— Եվ ո՞ւյք են ամուսնացողքը։

— Տեր տանուտերի որդի Կարապետը՝ Բարսեղ Ալեքյանի դստեր հետ. ինչպես քահանայն հայտարարում է, մեջը թեև խորթություն կա, բայց տերտերն յուր վրայից պատասխանատվությունն իսպառ հեռացնելու համար խնդրում է գրածները քննությամբ և երդումով հաստատել։

— Վա՛յ, նրա տունը քանդվի, ի՛նչ տերտեր ա,— բացականչեց Ղազար բիձեն։

Սիսակը, որովհետև գիտեր իրողությունը և սպասում էր այդ օրին, չվհատվեց, այլ բարձրաձայն քահ֊քահ խնդաց։

Խե՜ղճ Սիսակ, քթերից դուրս եկավ ծիծաղը. նրա աչքը դիպվածով առավ սենեկի լուսամտի կոտրված ապակու փոխարեն կպցրած թղթին և նա այնպես ծլունգ եղավ նստած տեղիցը, որ նորից վայր ընկավ տախտի վերա։

— Ի՞նչ է այն,— ծղրտաց Սիսակը և վեր ցատկեց, մոտեցավ լուսամուտին։

— Եղեռնագործությո՜ւն, հայր սո՛ւրբ,— գոչեց նա և, չկարողանալով անչափ վրդովմունքից խոսել, սիրտը բաբախելով մատով գործակալի ուշադրությունը հրավիրեց դեպի թուղթը։

Վարդապետը շտապով մոտ գնաց պատուհանին և խորագետ աչքերով ակնոցի օգնությամբ սկսեց որոշել գրվածքը, բայց բան գլխի չընկավ. թուղթը թափանցիկ էր, լույս տալու համար դաղ արած ձեթ էր քսած։

— Ի՞նչ է այս, Սիսա՛կ, ես ոչինչ չեմ հասկանում։

— Աղաչում եմ, հայր սո՛ւրբ, օգնեցե՛ք ինձ, իմ ձեռքերս դողում են, նեղություն կրեցե՛ք զգուշությամբ դուրս պոկել այս եղեռնային փաստը։

Գրչահատի ծայրով գործակալն առանց դժվարության քակեց լուսամտից ալյուրի շաղախով ամրացրած թուղթը։

— Այժմ ասա՛ ինձ, Ղազար բիձա՛, ո՞րտեղից է այս թուղթը կպել ձեր պատուհանին,— հարցրեց Սիսակը։

Երեցփոխը ոչինչ բացատրություն չկարողացավ տալ. իսկ նորա կինը պարզն ասաց, որ ոչ միայն այդ մի թերթը, դորա նման շատերը միասին ինքն ստացել է Տաճատ վարժապետի կնոջից, որոնցից մի քանիսով թղթած ունի մյուս սենեկի ապակի չունեցող պատուհանները. մյուս ավելորդները դեռ թափած են յուրյանց տան խորշումը։

Եվ արդարև, տան տիկինը գոգը լցրած ներկայացրեց բավականին թղթի կտորտանք և ցույց տվեց բոլոր պատուհանները։

— Ի՞նչ է այս, սիրելի Սիսա՛կ, այս ի՞նչ թղթեր են, բացատրի տեսնենք, ինչո՞ւ այդպես վրդովվեցիր,— զարմացմամբ հարցրեց վարդապետը։

— Ներեցե՛ք, հայր սո՛ւրբ, որ ձեզ ոչ միայն անպատասխան եմ թողնելու, այլև պետք է ձանձրություն պատճառեմ ձեզ՝ անձամբ կատարել քննությունն, առանց ուրիշ գրագրի մասնակցության. հանգամանքները փոխվեցին, ինձ այլևս ձեզ պիտանի լինելն անպատեհ է. շտապում եմ ձեռնհաս միջոցից օգուտ քաղելու։ Իմ խնդիրս այս է, որ դուք փութացնեիք ձեր քննությունը, իմ գնալուց մի քանի րոպե հետո գրեիք քննչին ետ թողուլ յուր գործը մինչև վաղը և դուք ձերը վերջացնեիք։

Գործակալի դրական պատասխանն առած՝ կապեց Սիսակն յուր թանկագին գյուտը թաշկինակի մեջ ու վազելով ընկավ Բալասան աղայի բակը։

— Ա՛յ, սլեստչի աղա՛, հրես մատաղն ինքն իր ոտովն ա եկել,— ուրախ֊ուրախ զեկուցումն արավ տանուտեր Խուդոն.— սա ինքն ա մեր գեղի փիլիսոփեն՝ պարոն Սիսակ Ժամհարյանցը, որին էս սհաթը դու քո հրամանքը ցանկանում էիր ծանոթանալ։

Տանուտերի խոսքերը միանգամայն անուշադիր մնացին Սիսակի կողմից. հաստատ կարելի է ասել, թե նա չլսեց անգամ յուր հաշվին արած կծու երգիծաբանությունները։

Առաջին անգամը նա շփոթվեց, երբ ամեն կողմից աչքերն յուր վերա սևեռվեցին. նա նման էր այս րոպեին որսի հոտով թակարդի մեջ ընկած բազեի, որի վերա հանկարծ դռները փակվեցին, ու դուրս թռչելու անցք չգտավ։

Նա մի երկու քայլ ետ գնաց, յուր շուրջը նայեց և մնաց կանգնած մեջտեղը։

— Նստեցե՛ք,— տեղ ցույց տվեց քննիչը Սիսակին։

— Տեր քննի՛չ,— մեքենաբար արտասանեց վերջինս և կրկին լռեց։

Ուրիշ ի՞նչ պետք է աներ, որ չլռեր։

Նորա լեզուն չէր շարժվում, հևոցը խեղդում էր նորա ձայնը կոկորդումը. նա նմանում էր մի գորովագութ մոր, որ յուր սիրելի մանուկը խլած լինի ավազակի ճանգից նույն րոպեին, երբ դաժան գազանի սուրը վերջ պետք է դներ անմեղ գառնուկի կյանքին։ Ի՞նչ գորովանոք նա կսեղմեր յուր սիրելի զավակին, ի՞նչ սրաթև արծվի արագությամբ կփախցներ յուր անգին գանձը՝ իրան հետապնդող մարդասպանից ազատելու։

— Նստեցե՛ք,— կրկնեց յուր առաջարկությունը քննիչը Սիսակին։

— Շնորհակա՛լ եմ,— ասաց նա զգաստանալով և քաշվեց մի կողմը։

— Դո՞ւք եք պարոն Սիսակ Ժամհարյանցը,— քաղաքավարությամբ հարց տվեց քննիչը։

— Այո՛։

— Մի քանի հարցմունքներ ունիմ ձեզ առաջարկելու, կարո՞ղ եք պատասխանել։

— Իրավունք ունիք, այժմ հանգիստ եմ։

— Դուք մեղադրվում եք սպանությունը ծածկելով, անմեղին զրպարտելով, իսկ մարդասպանին արդարության ձեռքից ազատելու ձգտումն անելու փաստերով։

— Ի՞նչ ապացույցներ ունիք։

— Ձեր սեփական ինքնաձեռագիր նամակը։

— Ես ոչինչ այդպիսի թղթեր չեմ գրել, իմ ձեռքս աշխարհին հայտնի է։

— Իհարկե, և դուք կճանաչեք։

— Անշո՛ւշտ։

— Առե՛ք։

Երկու֊երեք րոպեաչափ Սիսակն աչքերը նամակի վրայից չէր հեռացնում. բոլորի ուշադրությունը դեպի նա էր։ Ամենքը կարծում էին, թե նա կշփոթվի, բայց սխալվեցան։ Սիսակը ընչացքի տակին մի աննշան ժպիտ խաղացրեց և լուրջ դեմքով թուղթը ետ տվեց։

— Սպասում եմ պատասխանի,— կարճ հարցրեց քննիչը։

— Դուք ուղիղ եք։

— Ուրեմն ճանաչո՛ւմ եք ձեր հանցանքը։

— Պարոն քննի՛չ,— արհամարհական նայվածքով յուր շուրջը դիտելուց հետո բարձրաձայն շեշտելով խոսեց Սիսակը.— ամեն բանի կհավատայի, բայց այս աստիճան խարդավանք՝ թույլ չէի տալ ինձ երևակայելու. այս նամակն իմ սեփական գիրս է, բայց ոչ իմ ձեռքով գրած։

— Պարզ խոսեցե՛ք։

— Ավելի ոչինչ չեմ կարող ասել, միայն թե գիրն իմն է, գրողը ես չեմ. եթե, հիրավի, այս գրությունն ապացուցվի և մարդասպանը, որին, իբր թե, ես պաշտպանում եմ, խոստովանի յուր հանցանքը կամ ուրիշ վկայություններով նա դատապարտվի, ապա օրենքի հիմամբ իմ պատիժս հավիտենական աքսորն է. սակայն կրկին կարող եմ հավատացնել ձեզ, որ ես այս նամակի մասին տեղեկություն չունիմ։

— Իսկ ձեռքը խոստովանո՞ւմ եք, որ ձերն է։

— Ճի՛շտ և ամենաճի՛շտ։

— Ուրեմն դուք կամ հիվանդ եք, կամ ստում եք։

— Հայելու պես պարզ է ինձ համար գործը, գիտեմ էլ գրողը, բայց մարդը կատարելագործված է արվեստի մեջ դպրոցական նստարանից. կեցցե՛ գիտությունը։

— Դուք ուրիշի՞ն եք կամենում մեղադրել։

— Երբեք, ավելորդ ևս է, փաստեր առայժմ չկան, իսկ կեղծած է այն աստիճան ճշտությամբ, որ ես ինքս իմ խոսքերիս վրա տարակուսում եմ։

— Մի դրական պատասխան եմ պահանջում ձեզանից։

— Առայժմ խոսքերս հակասական պետք է լինին. գրողն ես չեմ, ձեռքն իմն է, այդ ձեզ համար, իհարկե, նշանակություն չունի. ես այժմեն շնորհավորում եմ իմ ոսոխների ժամանակավոր հաղթությունը. օրենքով հիմա դուք իրավունք ունիք ինձ բանտարկել, եթե կամենան իմ բարեկամներս. ես ընդդեմ չեմ, մինչև ծայրը մի տեղից գուցե կերևի։

— Կարո՞ղ եք երաշխավոր ներկայացնել։

— Ո՛չ կարող եմ և ո՛չ էլ կցանկանամ որևէ մարդի անբախտության պատճառ լինել. երաշխավորողին փրկություն չկա. մենք գյուղով, հասարակությունով մեր գործը լավ գիտենք. այս նստողներն ամենքն էլ շատ լավ հասկանում են ասությունս։

— Շատ իզուր եք կողմնակի բարուրանքներ բարդում, պարոն Սիսա՛կ,— մեջ խառնվեց Մելնիկովը,— եթե կամենաք՝ ես երաշխավոր կլինեմ։

— Սխալվում եք, աղա Բալասա՛ն, ա՛խ, ներեցե՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, ձեր հաշիվների մեջ. դուք ձեր բարերար երաշխավորությամբը ոչինչ զգալի արդյունք չեք դուրս տանիլ. մի բան մի՛ մոռանաք, որ ես Երասխն ու Ախուրյանն էլ չեմ տեսած, ուրեմն և տաճկական սահմանը չեմ անցած։

— Ձեր խոսքերն և՛ անհասկանալի են, և՛ վիրավորական։

— Առաջինը կարող եմ պարզաբանել, իսկ երկրորդի համար ձեզ եմ թողնում մտածել։ Այո՛, պարո՛ն, ես վանեցի չեմ. հաջողած կլինեի անշուշտ թղթեր կեղծել, եթե հինգ տարի առաջ, դեռ վանեցին չեկած, դեռ ինքս դպրոցի ստորին դասատան աշակերտ, ամառը հայրենի օդը մի֊երկու ամիս ծծելու ժամանակս լսած լինեի մի մարդու, գործիք դառնայի նրան և վարժություններ անեի կեղծելու նրա մուրհակներն և ուրիշ թղթերը։ Այդ պարոնին դուք քաջ ճանաչում եք, պարոն Մելնիկո՛վ. նա մի հաստափոր աղայի անվանակից է. դուք ինքդ շատ լավ մարդ եք, բայց նա ողջ գավառի ցեցերի մեջ ցեցապետն է, ծծել է ժողովրդի արյունը և սարսափ է դարձել ամենքին։

— Խնդրեմ լռեցնել դրան,— դարձավ Բալասան աղեն դեպի քննիչը,— դա պատիվ է շոշափում։

— Այո՛, գերազնիվ տե՛ր, ձերին հետ մեր ալ պատիվը կշոշափե,— գլուխը շարժեց գրագիր վանեցին։

— Գրեցե՛ք, ավելացրե՛ք, պարո՛ն քննիչ,— շարունակեց Սիսակը,— որ ես ասում եմ և պնդում, թե իմ շեշտած ցեցապետը գող է, ավազակ է, մատնիչ է, ազգի դավաճան է, ժողովրդի արյունարբուն է, այս բոլոր թշվառությանց պատճառն է, այս խարդախ գործերի հեղինակն և մեղսակիցն է. ավելացրե՛ք, որ ես մերժում եմ ձեր ցույց տված նամակի ճշտությունը, որ ես փաստեր և հաստատ գրավոր ապացույցներ ունիմ, թե ո՛ր խարդախի ձեռքով կեղծված և ո՛ւմ թելադրությամբ կատարված են այս ամենը. և որպեսզի պարոն Մելնիկովը չթույլ տա ծաղր առնել ինձ՝ առաջարկելով յուր անզոր երաշխավորությունը, և չպարծենա յուր տարած հաղթանակով, ահա այս կապոցը թող վերականգնե ճշմարտությունը։

Սիսակը քակեց կապոցը և քննչի առաջին փռեց մի կույտ ճմլված, ճխլտված թղթեր։

Ամենքը լուռ են, ամենքի հետաքրքրությունը ավելացել է, բոլորի աչքերը հառված են դեպի այդ թղթի կտորները։

Հանդիսատեսներից մի մարդ միայն կորցրեց յուր գլուխը։

Քննության բոլոր ժամանակն այս պարոնը շատ ուրախ տրամադրության մեջ էր. նա թեպետ չէր խոսում, բայց տեր֊Սուքիասի և Մելնիկովի քամակին նստած՝ երբեմնապես մեկի կամ մյուսի ականջին, քաշվելով և անվստահությամբ, ինչ֊որ խոսքեր էր փսփսում։

Այժմ այս մարդը շփոթվեց և իրան կորցրեց։

— Ես չեմ թույլ տար, կբողոքեմ, դժոխք և սանդարամետք հօգնություն կկոչեմ. հափշտակությո՛ւն, ավազակությո՛ւն, կատաղի՛ք գեհենին,— տեղիցը կանգնած բացականչում էր մարդը ձեռքերն օդումը շարժելով և մեկ դռանը նայելով, մեկ քննիչի մոտ ընկած թղթերի կապոցին։

Հանկարծ երկու գործողություն միասին կատարվեցավ. այստեղ հարձակումն գործեց գլուխը կորցրած մարդն արկածալի փաթեթի վերա, իսկ այնտեղ հեռատես Վասիլ Վասիլիչի բազմափորձ հմտությունը դռան անցքը արգելեց։ Նորա մի հայացքը բավականին եղավ սարի արջ Մահմատին և ղազախներին դուռը կողպել տալու և չարաբաստիկ Գնթունու ձեռքից հետաքրքրության արժանի կապոցը խլելու։

Հուսահատ թշվառականը գրագիր վանեցին էր։

Նույն րոպեին ժամկոչը տուն մտավ և մի նամակ տվեց քննչին, տերտերին էլ ասաց, որ գործակալ հայր սուրբն եկել է և կանչում է։

— Դուք, տանուտե՛ր, և տեր հա՛յր, կարող եք գնալ հոգևոր իշխանության ներկայացուցչի հրամանները կատարելու, իսկ դուք, պարոն Սիսա՛կ, առայժմ ազատ եք,— վճռեց քննիչը։

— Իսկ ես կխնդրեի,— պատասխանեց Սիսակը,— այս րոպեիս, առանց ժամավաճառ լինելու, պարոն օգնականի ներկայությամբ փութալ և խուզարկել պատվելի Գնթունու տունը։ Այս թղթերի մնացորդը հարկավ դեռ շատ բաներ պետք է պարզե, եթե կարելի է, ես ևս կցանկանայի ձեզ հետ լինել։

— Բայց դուք ինձ չասացիք, թե այս ծրարը ձեր ձեռքն ինչպե՞ս անցկացավ։

— Թող տիկին Գնթունին յուր բերանով պատմե ձեզ եղելությունը։

Հասարակության պատվելիներն երկու խմբի բաժանվեցան. մինը տանուտերի և տեր֊Սուքիասի հետ դիմեցին երեսփոխի տունը, մյուսը՝ քննիչի, Վասիլ Վասիլիչի և Սիսակի հետ տանուտերի օգնականի առաջնորդությամբ մտան գրագիր վանեցու կացարանը։

Բալասան աղեն և այստեղից մերժվեցավ Սիսակի զեկուցման համաձայն։

——————

Գործակալի քննությունը երկար չտևեց. տանուտերի ժողոված տասներկու վկայքն այնպիսի անձինքներից էին, որոնք առանց ձիգ ու բարակ մտածմունքների, արտաքին աչքերի հետ խղճմտանք էլ փակեցին և մոտեցան խաչ ու ավետարանին։

Նրանք միաձայն հաստատեցին, որ Բարսեղի կինն երկրորդն է, որ Սոնան կնոջ հետ բերովի է, նորա առաջին ամուսնությունիցն է և ոչ Խուդոյի հարազատ քեռու թոռը, ինչպես որ ավագ երեց տեր֊Սուքիասի հայտարարության մեջ ճյուղագրված էր։

Վկաներից մեկը միայն սկզբումը դուրսը խորհրդակցել և համաձայնվել էր բոլորի հետ, բայց երբ խաչ ու ավետարանը տեսավ, ներքին ձայնի խայթից դողաց։

Ամենքն արդեն համբուրել էին սրբությունները և պնդերեսությամբ սպասում գործակալի հարցմունքներին, իսկ այս մարդը դեռ տատանում էր։

Սա հին երեցփոխ Նավոն էր։

— Շուտ արա՛, պարոն Նավասա՛րդ, ես շտապում եմ, համբուրի՛ր, որ գործ սկսենք,— հրամայեց գործակալը։

— Աջի՛դ մեռնեմ, դժար ա, կրակին մոտ գնացողը կերվի։

— Ո՛չ, որդի՛, ճշմարտությունը խոստովանելը հանցանք չէ. ինչ գիտես, ա՛յն ասա։

— Ճշմարիտ խոսողի տակին մի Արաբստանի ձի պտի, ոտներն օրզանգվումը, ղամշին ձեռին, ծառայե՛մ, որ ասելիքն ասի ու ընչանք Խուդաֆրին կրնգի ու մին պոկ գա։

— Ո՛չ, սիրելիս, դու հին մարդ ես, այդ պատճառով քեզ հեշտ է թվում. հեռագիրը թռչունից էլ արագ է,— կատակով պատասխան տվեց գործակալը։

— Ջուրն ընկնողն անձրևից չի վախիլ, պարո՛ն Նավո, գյահկիր (ետ մնացող) ձին քարվան չի կարող կտրիլ. ասում է՝ մեկը գնաց մի աշխարհք, տեսավ բոլորը կույր են, ինքն էլ աչքերը պինդ կապեց, որ նրանցից չզանազանվի,— մեջ խառնվեց տեր֊Սուքիասը։

— Բաս Գաբրիել հրեշտակի հրեղեն սո՞ւրը, տերտե՛ր։

— Տերտերը Գաբրիելի ճանապարհը կծռի, պարո՛ն Նավո։

— Է՛հ, քո ասածը թող ըլի,— հոգվոց հանեց Նավոն և այս խոսքերով մոտեցավ բազմոցին։

— Ո՛վ սուրբ խաչ ու ավետարան, մեռնե՛մ ձեր ոտքի տակին, սուտն ու ղորդը ձեզ էլ շատ լավ հայտնի ա. բայց ով որ առաջին անգամ էս սովորույթը մտցրեց մեր գեղը, չհասը հաս արեց, հասը չհասի փոխեց, դուք նրա պատիժը տաք։

— Ագռավի ձենը որ Աստված լսեր, Վարդավառին ձյուն կգար,— միմյանց մեջ փնթփնթացին տերտերն ու տանուտերը։

— Ուրեմն, հայր սո՛ւրբ, աշխարհքը խաղաղությունն ընկավ, խեր ու շառը կոտրվեց, բարեկամն ուրախացավ, թշնամին պատռվեց. մի մատը գիր տո՛ւր՝ պսակենք էգուց,— խնդրեց տանուտեր Խուդոն։

— Վաղը տերունական տոն է, պսակ չի լինիլ, մյուս օրն էլ պաս է, նույնպես անկարելի է. ես շտապում եմ մերձակա գյուղը, երկու օր այնտեղ կլինիմ, վերադարձին կհրամանագրեմ,— կարգադրեց գործակալն և ժողովն արձակեց։

ԻԵ.
ՆՈՐԵՆ ԴԵՊԻ ՎԱՆ

Գիշեր է. մի շատ մութն և ականակիր գիշեր, ձմեռվա այն աղջամղջուտ և ծանր գիշերներից մեկը, որի համար ժողովուրդը սովոր է ասել՝ մահ մանածողն աշխարհքի վրա թևերը փռել է։ Սուտ չէր, օդի թանձրությունը ամբողջ Օ. գյուղացվոց սրտի վրա փթանոցի նման ծանրացել, նստել է. կարծես ողջ գյուղը մի գերդաստան լինի և այդ ընտանիքի ամենասիրելի ու պիտանի անդամը հենց այսօր կյանքն ու արևը քեզ է տվել և բոլորի աչքիցն այնքան արտասունք է թափել, որ արտասունքի պարկերը դատարկվել են և աղբյուրակները չորացել. կարծես այնքան են գլխներին վեր հատել, որ սկավառակներում ուղեղի փոխարեն կապար է լցվել, կարծես այնքան են գոռացել, որ կոկորդում ձայների թելերը կտրատվել են, էլ չեն գործում, որ մարդիկ իրարու միտք հաղորդեն։

Բավականին գիշեր է անցել, բայց ոչ քնողն է քնել՝ ինչպես հարկն է, ոչ արթունն է բավականություն ստացել. քնածները անհանգիստ երազների մեջ են խորդում ու խեղդվում, արթունները ջարդված, վհատված ու լքված՝ հազիվ մի երկու խոսք լռիկ֊մնջիկ փոխանակում են միմյանց հետ։

Այս ամենը դժնդակ օրվան համատարած անախորժ լուրերն էին ազդել. ո՛վ հաղթվեց, ո՛վ տարավ, ո՛վ պետք է իսկապես ուրախանար ցորեկը կատարված դեպքերից,— ոչ ոք հաշիվ չկարողացավ տալ իրան. համայնքի մեծամասնությունը սրտաբեկ էր՝ անմեղ ու ազնիվ երիտասարդն իզուր տեղը դատապարտվել էր. տանուտերի վկաների խղճերը, ճիրաններն ու ժանիքները սրել էին և ծվատում ստախոս տերերի սրտերը. ինքը տանուտեր Խուդոն յուր մեծ հովանավորի հետ ավելի իրավունք ունեին տրտմելու, քան թե ուրախանալու. ի՛նչ արժեք ունի նրանց այս օրվան հաղթանակը՝ Սամփսոնի բանտարկությունը և չհասի հաս ապացուցելը. Սիսակի թղթերի կապոցը և Գնթունու տանից խուզարկությունից հետո դուրս եկած չարագուշակ փաստերը մեծ հեղաշրջություն պետք է տան տարիներով մտածած, կազմած և իրագործվելուն մի քայլ մնացած ծրագրին։

Ստույգ է, ո՛չ Բալասան աղեն, և ո՛չ յուրայինք գիտեն Սիսակի կապոցի և վանեցու գզրոցից դուրս հանած մի քանի թղթերի ու նամակների բովանդակությունը, բայց եթե նրանք յուրյանց համար աննպաստ և կասկածելի չլինեին, ինչո՞ւ ապա քննիչն յուր խուզարկությունը վերջանալուն պես տնօրինեց բանտարկել Տաճատ վարժապետին և ցանկություն հայտնեց փոխվել մի այլ տուն, ուր, իբր թե, ըստ յուր ասության, ոչ ոք իրան չխանգարե պարապելու։

Մեծ տեղիք ուներ Վլադիմիր Նեստորիչը քննչի յուր տանից փոխվելուց և գործակալի նոր թողած իջևանը՝ երեցփոխ Ղազար բիձի տունը գնալուց հետո կրճտել ատամները мальчишка (տհաս երեխա) քննիչի վերա և Վասիլ Վասիլիչի մոտ սպառնալ, որ հինգ օր չի քաշիլ, այս նահանգից նրա ոտքը ինքը կտրել կտա։

Ի՞նչ ուներ Վասիլ Վասիլիչը Մելնիկովի օրինավոր վրեժխնդրական հուզմունքի դեմ՝ բացի հավանություն տալուց և քննչի դեմ արդար բարկությամբ տհաճություն արտահայտելուց. երեկվան երեխայքն այսօր եկել են և տարիներով ծառայության մեջ կյանք մաշած գործողների վարկը ոտնատակ տալիս։

— Իմ կարծյոք, ի պատիվ Ձեր, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— ասաց Վասիլ Վասիլիչը,— քննիչը պարտական էր բազմության առջև Ձեզ սառը խոսք ասել, հանդգնողի բերած անպետք թղթի կտորտանքը կրակն ածել և յուր ասած անպատկառ խոսքերի համար նրան անմիջապես բանտարկել տալ, այլ ոչ թե մի աչքի պոչով րոպեական զննությունից հետո նրա հետևիցն ընկնել, գնալ, երկար տարվան արժանավոր գրագրի տունը խուզարկել և վերջը նրան էլ բանտարկել, за что, про что?

Այո՛, Բալասան աղի խորհրդապահ Գնթունին էլ բանտարկված էր և այդ հանգամանքը մի հաստ ջրաղացքարի պես նստել էր Մելնիկովի սրտի վերա։

Բանտարկված էր վանեցին միևնույն հարկի տակ, միևնույն տանը, ուր վարդապետից երկու ժամ առաջ մտել էր և գլուխը կախ, բայց խիղճը հանդարտ նստել Սոնայի անփորձության զոհ սիրելին՝ չգործած հանցանքը վիզն առնող Սամփսոնը։

Մտել էր Գնթունին իբրև կալանավոր Գյուլնազարենց խանութներից մեկի մեջ, որ շատ ժամանակ չէր՝ բանտի տեղ էր պետք գալիս. բայց նա չէր տեսնում Սամփսոնին. միևնույն հարկի տակն էր արդարև Սամփսոնը, բայց երկուսին անջատող միջապատ կար։

Հին մովրովության ժամանակները գյուղերումը բանտեր չկային. դատաստանը շատ բաղադրյալ չէր. ծանր հանցավորին մի երկու ժամով կոխում էին մի գոմ, կամ մի մարագ և դուռը վրեն փակում. իսկ թեթև, տանու գողերին գյուղական տանուտերը ծերունիների և քեդխուդեքանց բանավոր վճռի համաձայն մի քանի ապտակ էր հասցնում, կամ մի երկու ժամ ծառիցը կապում ու բաց թողնում։ Իսկ հաշտարար օրենքներից հետո՝ հասարակության տանուտերը գյուղական դատավորների համաձայնությամբ մի հարմար տուն է վարձում բանտի համար։

Օ. գյուղի հասարակության բանտը Գյուլնազարենց դատարկ երկու խանութներն էին։

Շատ տարապայման վճիռ էր կայացրել այս անգամ քննիչը, տանուտեր Խուդոյին էլ հետ էր կանգնեցրել պաշտոնավարությունից. այդքանն էլ բավական չէր. իր սեփական տանը հրամայել էր ինչպես կալանավոր մնալ այս գիշեր, իսկ տանուտերի օգնականին բացարձակապես պատվիրել էր երկու պահապան բանտի դռանը դնել, մեկն էլ տանուտերի փողոցումը շրջեցնել։

Գիշերից բավականին անցել էր. Մորփեոսի շաղ տված խաշխաշի փոշին արդեն յուր ազդեցությունն արել էր Օ. գյուղի բնակիչների վերա. թշվառ Գալ֊ափուն էլ իրանից ավելի անբախտ կնոջ հետ լացել, գլխները կոծել էին և շորերով նստած տեղը՝ նղղել, ննջացել. բայց քնի մրափեցնող Աստվածը կամ լավ չէր տեսել, կամ չտեսնելու էր տվել մի քանի հոգու, որոնց աչքերից քունն իսպառ փախել էր։

Ահա միաժամանակ բոլորովին զուգադիպությամբ երկու տանից դուրս եկան երկու հոգի. նրանցից մեկը դեպի աջ փողոցը թեքվեց, մյուսը՝ դեպի ձախ. նրանք իրար չեն տեսել. մութը խիստ է։ Մենք չենք կարող նշմարել երկու խորհրդավոր գիշերաշրջիկների դեմքն ու հագուստը, սակայն եթե նրանցից մեկին ճրագի լույսով մի տեղից տնտղեինք, կտեսնեինք, որ լայն ու երկայն դաշույնի կոթի վերա փայլում են երկու արծաթյա բևեռագլուխներ։ Մյուսի մասին ավելորդ է հետաքրքրվել, նա ոտով գլխով մեզանից աննկատելի մնաց։

Անհայտ անձնավորությունները զանազան խոտորնակ փողոցներից դուրս եկան Օ. գյուղի ծայրը և մեկը «Յոթն եղբոր» կոչված գերեզմանների կողմից, մյուսը կիր այրելու մեծ հնոցի տակից մոտեցան մի շինության. այսպես ասել՝ մեկը հյուսիսից և մյուսը հարավից հառաջեցին դեպի միևնույն շինությունը։ Ոչինչ տուն, ոչինչ ուրիշ շենքեր չկային այդ միահարկ, մի կարգի կառուցած սենյակների մոտ. նոքա շինված էին գյուղից դուրս Օ. գյուղի խրամը տանող ճանապարհի վերա։

Ահա հյուսիսային կողմից եկողն անցկացավ շենքի քամակը. նույնն արեց և հարավից եկողը, բայց սա չծռվեց դեպի շինության հետևի կողմը, այլ կկզեց հարավային պատի մոտ եղած ձիաքար մահարձանի տակին։

Հյուսիսայինը հանեց դաշույնը և սկսեց շենքի պատի վերա փոքրիկ ոտնատեղիներ փորել։

— Լա՛վ է,— մռմռաց նա և կատվի նման պատը չանգռելով վեր բարձրացավ շինության կտուրը և հյուսիսային բաշի վերա բացված ծխնելույզի ծակից գլուխը ներս խցկեց։

— Վարժապե՛տ, վարժապե՛տ,— շատ հազիվ ներս թափանցեց սենյակի մեջ անծանոթի խուլ ձայնը։

— Վասա՛կ եղբայր, դո՞ւ ես,— մի նույնպիսի բութ պատասխան եղավ ներքևից։

— Թե կարաս՝ վերև արի՛, աղեն բան ա ասել, պտի քեզ հասկացնեմ։

— Ինձ վեր ելլել անհարմար է, ազնի՛վ Վասակ, ծխնելույզի ձանձախարիթ (մուր) մեր հագուստ սևցնելով՝ վաղը մեզի կմատնե. եթե կուզես նե՝ ինքդ իջիր։

Վասակը, որ արդեն հասկացանք, Մելնիկովի քրոջ որդին էր, ոչինչ ընդդիմություն չարավ, քսվելով մտավ ծխահանի մեջ և դժվարությամբ իջավ շինության ներսը, որը, ինչպես տեսանք, բանտն էր։

— Պահապաններ չնկատեցի՞ն քեզի,— հարցրեց կալանավոր վանեցին։

— Մեռլի պես քնոտած են չարդախի ծածկի տակ. մին ուզեցա մոտենամ, ձեռս կոխեմ, ջիբներիցը բանտի բալնիքը հանեմ, բաց անեմ, դռնովը տուն գամ, մին էլ սիրտ չարի, ո՛վ գիտա՝ որի ջիբին ա։

— Որքան մենք լսեցինք, Գասպար առաջարկեց Շամոյին պահել բանալին։

Թողնենք Մելնիկովի երկու հավատարիմներին խորին խորհրդակցության մեջ, մենք անցնենք բանտի հարավային պատի մյուս կողմը և հետևենք մեկել անծանոթին։

Երկար ժամանակ անհայտ անձնավորությունը նստած էր դամբարանի մոտ. նա այլայլված էր. նա չէր կարողանում սրտի տրոփը հանգստացնել։

Երևում է, որ անծանոթը Վասակի նման քաջասիրտ չէր. մի տեսակ վստահություն, մի աներկյուղության ույժ կարծես պակասում էր յուր կյանքի մեջ առաջին անգամ այսպիսի համարձակ քայլ անող էակին։

Խավարի թանձրության մեջ նա մի քանի անգամ շուրջը նայեց, ամեն մի գերեզմանաքար, ամեն մի դիմացի այգիների ծառի կատար մի֊մի հսկաներ, մի֊մի՝ գլուխն երկնքում, ոտները գետնքում՝ ալք (քաջք) էին թվում նրա աչքին և նա դողում էր։

Հանկարծ դեպի գյուղի գլխի բլուրը ետ նայած ժամանակ ամպալից երկնքի պատռվածքի միջից սակավաթիվ աստղերի ցոլացրած աղոտ լույսով փայլին տվեց բլրի լանջի վերա դարերով առաջ շինված մատուռը։

Անծանոթը երեսը դեպի ավանդատունը դարձրեց և երեսին խաչակնքելով՝ մի երկու աղոթք մրմնջաց։

— Ո՛վ կոնդի (բլուրի) գլխից հուրհրատող սուրբ մատուռ, քե՛զ եմ ապավինել, դու էս տաք ջրին մի հով ջուր ածես, դու իմ սիրտս պնդացնես։

Անշուք տաճարը սուրբ Սարգսի նման ոգևորեց ջերմեռանդ հավատավորին։

Նա վեր կացավ և հառաջեց դեպի բանտի դուռը։

Զգույշ էին նորա քայլերը, բայց վստահ։ Նա մոտեցավ երկու քնած պահապաններին և շատ հետաքրքրությամբ դիտեց նրանց դեմքերը. երևի պահապաններից մեկին էր պտռտում նա, որ գտավ և ամենամեծ զգուշությամբ շարժեց՝ ականջումը փսփսալով նորա անունը.

— Շամո՛ ջան, Շամո՛,— կանչեց նա անլսելի կոչյունով։

— Ը՛... ը՛... ը՛...

— Վեր կա՛ց։

— Ո՞վ ես,— աչքերը ճմռելով, չիմացած՝ թե ուր է, հարց տվեց Շամոն։

— Հետս արի՛,— ասաց վերջինս և նորից անցկացավ բանտի հարավային պատի կողմը, նստեց նախկին դամբարանի վերա։

Շամոն անգիտակցաբար հետևեց։

— Աղջի Սոնա՛, դու գժվե՞լ ես. էս կես գիշերին, էս անվերիվերի (վայրի) անապատումն ի՞նչ բան ունիս,— ճանաչեց և հարցրեց պահապան Շամոն։

— Շամո ջա՛ն, անումիդ մեռնի քո Սոնեն, ինձ տուն տար Սամփսոնի մոտ։

— Աղջի՛, գետինը չե՞ս մտնում, ուզում ես աշխարհքի մեջ թուք անես քո հորն ու մորն է՛լ, ձեր ազգ ու ընտանուն է՛լ. էդ ի՞նչ ես արել, էդ ի՞նչ ես ասում։

— Արևիդ մատա՛ղ, Շամո ջա՛ն, թե մի մազի չափ սիրում ես քո քեռու աղջկանը, խնդիրքս կատարի, ես քեզ համար քեռու աղջիկ չեմ էլել, օխտը հալալ քվեր համ եմ տվել։

— Ախար դու ո՛վ, Սամփսոնն ո՛վ, դեռ մի դարդակ խոսք ա հորդ տվածը. էն էլ էսօր խալխի միջին ասել ա, որ ըստուց հետո քեզ գետը կքցի ու Սամփսոնին չի տալ։

— Ես էլ չեմ ուզում Սամփսոնին, Շամո ջա՜ն, բայց սրտումս դարդ կմնա, թե որ երկու խոսք ունիմ ասելու՝ չկարենամ իրան հասցնել։

— Դե ինձ ասա՛, ես Սամփսոնին կհասցնեմ։

— Չէ, քեզ մատա՛ղ, իմ լիզվովս պտի ասեմ, կենտ երկու բերան խոսք։

Շատ դիմադրեց Սոնի հորաքրոջ որդի Շամոն, բայց վերջը ստիպվեց բանալ բանտի դուռը և ներս թողնել Սոնային և դրսևից դուռը փակել։

Մի թույլ հազ միայն Սամփսոնի կողմից հայտնի արավ նորա արթնությունը։

Սոնան հառաջեց դեպի հազը, նախապես մեղմ արտասանելով մեզ քաջածանոթ Հնձանաբագի սուլման նշանաբանը։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՞ս... ս... ս...

Վերջին ըս հնչման վերա մի հարցական շեշտեց Սամփսոնը։

— Ը՜ս... ս... ս...— հետևեց դրական պատասխանը աղջկա կողմից։

Սամփսոնը վեր թռավ, կուռը բռնեց և նստացրեց յուր տակը փռած չոր եղեգնյա խսիրի վերա։

— Դու այստե՞ղ, հոգի ջա՛ն, և ի՞նչպես։

— Հորաքվերս տղա Շամոն տուն թողեց. լռի՛ր, թող հանգստանամ, տես իմ հալը,— ասաց Սոնան և բռնեց Սամփսոնի ձեռքը, պինդ սեղմեց յուր կրծքի վերա։

Մրրկածուփ լճի լեռնացած ալիքների նման ընդհարվում էին աղջկա սրտի կափարիչներն յուրյանց ափունքին։

Սամփսոնը հնազանդեց. նա լռեց։

— Աստվա՛ծ իմ, էս ինչ թպրտոց էր,— շշնջած Սամփսոնը և ականջը դեմ տվեց յուր թիկնած պատին։

Արդարև, պատի մյուս երեսին, բանտի մեկել կիսումը, մի թեթև թրխկոցից հետո լսվեցավ խոսակցություն։

— Լսիր։

Երկու սիրահարները բերանաբաց ականջ էին դնում։

— Դու կասես, Վասակ եղբա՛յր, թե քեզ մեր գերազնիվ պաշտպան Մելնիկյա՞ն ուղարկեց մեզ մոտ։

— Հա՛, հենց քեռիս ինքն իր բերնովը հրամայեց, որ գամ քեզնից իմանամ։

— Այո՛, ազնվափայլ տեր՝ Բալասան աղան կցանկա գիտել, թե ի՞նչ թղթեր էին ատելի Սիսակին բերածներ, որք տգետ ամուսնույս անփորձ հիմարութենեն անցեր էին երեսփոխան Ղազարի կնոջ ձեռք ու ան տեղեն դիպվածով մեր ոսոխի վրիժառության փաստեր դարձած. այո՛, կըսես մեր քաջ հովանավորին, թե ինչպես այն թղթեր, նմանապես և շատ ուրիշ աներկբայելի ապացույցներ խուզարկության ատեն այս երեկո անցան քննչի ձեռք. ես այժմ մի առ մի չեմ կրնար բացատրել, գրելու ձեռնհաս միջոց ալ չունինք. բայց փութա՛ հայտնել իրեն, որ եթե ան թղթերն այս գիշեր մի տեսակ չառնե քննչեն և չայրե, մոխիրն ալ հողմերու չհանձնե, զմեզ, զտանուտեր և ինքը զինքը մեծապես պիտի վնասե, մեր ոխերիմներ վաղ առավոտ կարդարանան և այս հիմար անձնադավ Սամփսոն, որ չըրածը բերանովն անտեղի խոստովանեցավ, պիտի ազատի, թշնամիք պիտի հրճվին և նույն ինքն նախկին տանուտեր ամբաստանյալ Հարություն Գոմշակերյանց պիտի անմեղ ելլե ու կրկին տանուտեր վերակոչվի։

— Ցավն էլ հենց էդ ա, որ շան տղի քննիչը քեռուս տանը չկացավ, դունչ ու պռունգը քեռուս վրա կիտեց ու վեր կացավ, գործակալի գնալուց հետո կորավ, մութավելի Ղազարի տանը քնեց։

— Սևահամբույր սանդարմե՛տք, յոթնգլխյան վիշա՛պք, տարտարոսի՛ն զավակներ, մենք կորած ենք,— այնպես խիստ ճչաց վանեցին, որ Շամոն դրսից լսեց և մոտ եկավ, դռանը խփեց ու հարցրեց.

— Ի՞նչ ես գոռում, վարժապե՛տ։

— Ոչի՛նչ, ազնիվ Շամի՛ր,— սառն հանդարտությամբ ներսից պատասխանեց Գնթունին.— անհանգիստ երազներ զմեզ արթնցուցին։

— Ալ քեզի մնալ անհնար է,— քրթմնջեց Վասակի ականջումս գրագիրը,— շուտ գնա՛ և հայտնե մեր բարերարին։ Թո՛ղ հնար մի գտնե։

Վասակը ծխնելույզի ծակովը վեր բարձրացավ։

— Նորեն դեպի Վան. կայք, կին, զավակ ամենայն տեղ դյուրին է ի ձեռս բերել, իսկ անձին ապահովություն, իսկ իրեն ես, իրեն գլուխ՝ գեր ի վերո է, քան զամեն. «զի՛նչ օգուտ է մարդո. եթե զաշխարհ ամենայն շահեսցի և զանձն յուր տուժեսցե»։ Դեռևս թարմ և կայտառ է մեր դեմք, սևաթույր մեր հերք զմեզ 25֊են ավելի հասակ չեն ընծայեր, թեպետ 35֊են և 40֊ին մեջ կխաղա. ամենուրեք կարելի է, դրամն ի քսակ, կրկին ամուսնանալ. բնություն գեղահրաշն Վասպուրականին աղջկունք առավել չքնաղ է կերտեր և բարեկազմ, քան զկապկանմանս Արարատա։ Բարեբախտ դեպք մի էր տաճիկ Սալիմ բեգին յուր 150 ռուբլի պարտք այսօր վճարելն, խոհեմություն էր մեր կողմեն խուզարկության ատեն 500 ռուբլիով լի քսակս ծոցս առնել. հապա 350 մանեթ գյուղական հա՞րկ, որ երեկ տանուտեր մեզ հանձնեց ծրարել գանձարանն առաքելու և մեր գրպան մնաց. հապա 175 ռուբլի տաճկահայ սովելոց անվամբ ժողոված նպաստ, որ գավառես ժողոված իմ քով, իբր, ավանդ էր։ 1175 մանեթով զկես տաճկահայք կարելի է գնել և բոլոր փաշաներ ու քյուրդերու շեյխեր յուր գործույն ծառայեցնել։ Ցնծա՛, անձն իմ, և ուրախ լե՛ր, բազմի՛ր բախտին քառաձի կառք և սլացի՛ր ուր երկիր առավել բեղմնալից կսպասե ճարպիկ և հմուտ վայելողի,— քչփչաց ինքն իրեն վանեցին և կապկի արագությամբ վառարանի ծխնելույզից դուրս մագլցեց, պատն իջավ ու քայլերն ուղղեց ոչ դեպի յուր տունը, այլ խրամը ցած գնաց և Տաճկաստանի ճանապարհը բռնեց։

Հա՛, մոռացանք, յուր տան հանդեպ հասած ժամանակ Գնթունու ներսից մի ձայն, կարծես, թելադրում է նրան ետ նայել, կին և որդի մի վայրկյան սլացան նրա հիշողության մեջ, բայց խոհեմ և կամքի տեր մարդը ժխտական մի շարժումով փշրեց սրտի շենքը և սառն ու դառն հեգնությամբ բավ համարեց ծաղրել յուր մարդկային թույլ հատկությունն ու առաջ ընթանալ։

— Ոնց որ երևում ա, ձենը կտրվեց,— շշնջաց Սոնան,— վանեցին կարծես բուխարու ծակովը Վասակի հետ դուս գնաց։

— Ջառը գնա, ջհանդամը, Սոնա ջա՛ն։

— Ինձ համար ուրախությունն էն ա, Սամփսոն ջա՛ն, որ դու էգուց կազատվիս նրա թղթերով։

— Քանի՞ կոպեկի կառնեմ, ընտեղ կազատվեմ, ընտեղ էլ ինձ կսպանեմ։

— Ի՞նչ ես ասում։

— Սուտ չեմ ասում, ինձ հո բռնիլ տվողը վանեցու շինած սուտ թուղթը չէր. քո էսօրվա գոմումն ասած խոսքն էր. դու չէի՞ր, որ ասացիր՝ պտի հորդ լսես, տանուտերի հարսը դառնաս։

— Դու էլ հալած եղի տե՞ղ ընդունեցիր խոսքերս. ես մախսուս (դիտմամբ) ասեցի, որ տանուտերի օգնականը լսի ու սլեստչու մոտ վկայի, ես տեսա նրան ներս գալուս։

— Սոնա ջա՛ն, ղո՞րթ։

— Սոնեն գլխովդ պտիտ գնա, ես եկել էի քեզ ասեմ, որ գլուխ առնես, թռչես. հույսս մեր Շամոն էր, որ մի հնարքով քեզ բաց թողար. բայց հիմիկեց դենը միամիտ եմ, լիսը կբացվի, դու էլ իմ գիրկը կընկնիս։

Դուռը բացվեց և պահապան Շամոն ներս մտավ։

— Ա՛յ աղջի, հերիք ա, արի գնա՛, է՛, հիմի հընկերս կզարթնի, գետինը կմտնենք։

— Ես էս ա գնում եմ, բայց դու հընկերիդ զարթնացրո՛ւ, վանեցու քամակիցն ընկեք. հենց իմանաս բուխարու երթկովը դուս փախավ,— ասաց Սոնան և յուր եկած ճանապարհովը վերադարձավ։

——————

Մեջ գիշերին գյուղը դղրդոցն ընկավ. պահապան Շամոն ու Գասպարը մի քանի հրացանի պայթյուններով ամբողջ գյուղը ոտքի հանեցին։

Վանեցին փախել է՝ տարածվեցավ գյուղը, բուխարու ծակովը դուրս է գնացել։

ԻԶ.
ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ

Հետևյալ առավոտն երեցփոխ Ղազար բիձու տանը քննչի հրամանավ՝ տանուտերի օգնականի ձեռքով՝ կրկին հավաքվեցին Օ. գյուղի առաջավորները. խոսք չկա, այնտեղ էր և Մելիք֊Բադալն և այսօր առաջին տեղն էր բռնել։ Երեկ նա մի անկյուն էր քաշվել և սպասում էր, թե մի րոպեից, մի ժամից իրան էլ կկանգնացնեն քննչի առաջ. բայց օրը մթնեց ու նրան ոչ ոք հարցմունք չարավ։

— Հա՞, Սիսակ ջա՛ն, ասում ես բանն ըտենց փոխվե՞ց, վանեցու տանիցն էդ լավ֊լավ թղթերը դուս եկա՞ն. մեռնե՛մ Աստծու ողորմությունին. հախը նհախին չի տալիս (արդարադատ է). ուրախությունից գիշերս քունս չի տանիլ. ղրկենք աշուղ Բալանուն բերել տանք, սազը քոքենք, մի քանի մեր սրտի բարեկամներ էլ կանչենք, սուփրեն բաց անենք, իմ ձեռով կոտորած՝ աղն ու տաքտեղն արած՝ գինին էլ վրեն լցրած բաստուրմեն մի կողմից շամփուրը քաշենք, տժտժացնենք, մի կողմից յալլա կանչենք, քեֆ անենք ու Բալանու ասած Քյոռօղլվի ու Շահ֊Իսմայիլի հեքիաթները լսենք, հետն էլ նոր֊նոր հայավար տաղեր ասենք, խոզի արնի պես կարմիր և նոր կտրած պոլըմբռյալի պես դեղին պսպղուն գինին վրեն կոնծենք. խեղճ Գալ֊ափունի ցավերն էլ մտիցը քցենք, ընչանք բարի լիսն ամեն հայ֊քրիստոնի հետ մեր վրա էլ ծագի, Աստծու ողորմության դուռը բացվի, գնանք մի տեսնենք, թե մեր վռըշիկ խաչագող Գնթունին ի՛նչ պատասխաններ պտի տա սլեստչուն։

Վերոգրյալ միջոցն առաջարկեց Մելիք֊Բադալը՝ գիշերվա երկայնության դեմ կռվելու և յուր անհամբերությունն անզգալի կացուցանելու համար, երբ նախընթաց երեկոյին մթնով շատ ուշ Սիսակն եկավ և վանեցու տանից խուզարկության ժամանակ դուրս եկած փաստերի մասին պատմեց։

— Չէ՛,— ասաց Սիսակը Մելիքին,— դու լավ կանես՝ սիրտդ հանգիստ թեք ընկնես, քնես, որ էգուց միտքդ բաց՝ լավ լսես քննչի հարցմունքներն ու վանեցու պատասխանները։

Լա՜վ էլ քնեց Մելիքը, շատ էլ վաղ եկավ երեցփոխի տունը, բայց վանեցու երեսը չկարողացավ տեսնել. նրա քամակից ընկնողներից մինն էլ իր տղեն էր, որ զենք ու զրահ կապած, գյուղի կտրիճ ջահելների շարքումը, ձիավորվել էր ու Վասիլ Վասիլիչի հետ վանեցու քամակիցն էր ընկել։

Ձմեռվան արևն երկու ձողաչափ բարձրացել էր, ինչպես ասում են՝ ով օխտն էշ ուներ, կերել, պրծել էր, որ Վասիլ Վասիլիչն իր պալտոյի մեջ ցրտից կուչ եկած, մի բռունցքը դառած, իր ձիավորներով տուն ընկավ քննչի մոտ և ասաց. էդ մարդը, ինչպես երևում է, սատանա էր, նա հիմի գետնի տակին բեհեղզեբուղի կողքին նստած իր քաջագործությունները կլինի պատմում, թե չէ ես Վասիլ Վասիլիչը լինիմ, մինչև Երասխի կամուրջը տեղ չթողնեմ՝ ոտնատակ տամ, գյուղեր չթողնեմ՝ փոթորիկ բարձրացնեմ և երկրի երեսին չգտնե՞մ, էդ անհնարին է։

— Եթե այդպես է՝ մեր գործը տեսնենք,— վճռեց քննիչը և ժողոված մարդկանց մոտ կարդաց վանեցու տանից դուրս եկած թղթերը՝ սկսելով հետևյալ նշանավոր հիշատակարանից։

Չմոռանանք ասել, որ ժողովին ներկա էր և Վլադիմիր Նեստորիչը, տանուտեր Խուդոն և երեկվան կալանավոր Սամփսոնը։

— «Առաջին թերթ, առաջին տարի, առաջին երես»,— բարձրաձայն գոչեց քննիչը և կարդաց.

«10 սեպտեմբերի 18... ամի, Վան։ Ըստ Խորենացւոյն՝ «սահմանք քաջաց զէնն իւրեանց, որքան հատանեն, այնքան ունին»։ Մեզի համար այս երկիր որչափ և սիրելի՝ իբրեւ մայրենի տնակ, բայց ապարդիւն. հողն առատ՝ դրամ սուղ, հարստութիւն՝ կենաց նպատակ, հայրենասիրութիւն՝ անոր ուղին հարթող պատրուակ, Հայրիկին յանձնարարական եւ ի դիւրահավան երկիրն Արարատեան»։

«13 սեպտ. յաջող ելք, բարի ճանապարհ, ողջամբ մնա, Այգեստան, մանկութեանս օրորան...»։

— Սոքա մեր գործերին չեն վերաբերում,— աչքի տակով մի երկու երես անցնելով ասաց քննիչը և կանգ առավ երրորդ երեսում։

«20 սեպտ. Աղէքսանդրօպօլ, Սհաթչոնց խան. Կարուց սրբազանի յանձնարարական մեզի մեծ յոյս տուաւ, բայց տեղւոյս պաղարիւն Յաջորդ Յ. վարդապետին յանդիմանութիւն եւ անհիւրասիրութիւն փոքր ինչ զմեզ կը խռովէ. եթէ բոլոր Էջմիածնականք ասոր նման խորագէտ և խոչընդոտ ըլլան մեզի՝ մեր ձեռնձգութիւնք կը դժուարին։ Որքան կը յիշեմ անսիրտ վարդապետին հայեացք և անոր կծու խօսքեր՝ կը քստմնիմ. ուխտավորին, կ՚ասէ, այս թղթեր պիտոյ չեն եւ ոչ մեզի դիմելու հարկ կայ. ահա Էջմիածին, գնացէ՛ք, ուխտներնիդ կատարեցէ՛ք եւ դարձէ՛ք։ Ձեր երկիր աւելի կարիք ունի ձեզ նմանների, կ՚ասէր, մեզ բաւական են մեր գործիչք։ Սակայն չգիտեմ, կը հասկնա՞յ վարդապետն, թէ մեզի համար նշանաւոր է ոչ գործ, այլ գործին անուամբ մեր քսակ»։

«21 սեպտ. Ի նանիր աշխատութիւնդ, հայր Յ., մենք քո իսկ քթիդ տակ գտանք մեզի հաւատ ընծայողք. կաթոլիկ քահանայի մը ծանօթացանք, զմեզ պապին երկրպագուներէ մին ներկայացուցինք, որ կ՚երթայ, իբր թէ, իւր կորուսեալ եղբայր որոնելու եւ անոր մոլեռանդութեան շնորհիւ հինգ ռուբլի — մոտ 100 ղուրուշ շահեցանք եւ մի ժամէն Աշտարակեցւոց ուղեկցութեամբ յուղի կ՚անկանիմք՝ նախապէս գնած եւ ծանօթացած գիւղական օրինագրքին հետ, որ զռամիկն շահելու կը նպաստէ մեզ. կ՚ասեն՝ կաթոլիկ հոգեւորականն եւս մեր կարծածին չափ տգէտին մէկ չի եղեր, նա եւս իւր հաշիւն ունեցած է, մեր անուամբ ժողովածին կէսն իրեն է պահեր. կեցցէ՛. գիտէ գործել»։

«22 սեպտ., Աբարան։ Այս գաւառ մեր երկրէ խաւար կ՚երեւի. կ՚արժէր այս կոյր աշխարհէն օգտուիլ. բայց Աշտարակեցի ուղեկիցքս Էջմիածնի շուրջ կը գերադասեն. հարկ է երթալ եւ այդ Աւետեաց երկրին քաղցրութիւն ճաշակել։ Շատ հիւրասէր են Աշտարակեցիք, մեզ եւ ոչ մի ասպարէզ թոյլ տուին հետի քայլելու, իւրեանց գաւակ կ՚առնեն մեզի։ Ափսո՛ս, որ նախապէս խմիչք ատող յայտնեցի զիս, իւրաքանչիւր քայլափոխին կարելի էր Աշտարակայ գինով զուարճանալ, ձիանց վերայ բարձած՝ անընդհատ ի վաճառ կը տանին Աշտարակեցիք գինի եւ օղի, ամեն բեռնակիր կ՚առաջարկէ վերադարձողներուն անուշ անել, ինչպէս իրանք կ՚ըսեն»։

Քննիչը մի երկու թերթ ևս շրջեց և կանգ առավ։

«25 սեպտ., Օ. գյուղ։ Այս է հանգիստ իմ, ի սմա բնակեցայց, զի հաճեցայ ընդ սա։ Մեր օթեւան փե՛ք յարմար է. Մելիք֊Բադալ թէպէտ հեգնաբան ոմն է, յաճախ զմեզ խաչագող կ՚անվանէ, բայց մենք չհասկնալ կը ձեւացնենք. թող ասէ, օր կու գայ՝ ծուխ իւր քթէն կը հանենք, առ այժմ երեսուն մանկանց ուսուցման վարձ եւ գիւղական գրագրի բեղմնալից պաշտօն մեր վարկ բարձրացոյց եւ այդ շատ է մեզ»։

Այնուհետև հիշատակարանի մեջ շարունակվում էր Օ. գյուղի մեջ վանեցու հաստատվիլը, ժողովրդի հետ յուր վարվելու եղանակը, աշխատությունը նախապաշարմունքների նշանակությունը բարձրացնելը, յուր ամուսնությունը և այլն։

Այս ամենը թռուցիկ հայացքի տակով անցկացրեց քննիչը և կարդաց.

«18... թվական. երկրորդ տարի. 5 փետրվարի. Օ. գյուղ։ Գործերնիս լավ կ՚երթայ. տանուտէր Կարապետի տգիտութիւն մեզի կը նպաստէ, ինքն կ՚առաջարկէ շատէ քչէ շահուիլ — ղարիբ ես, կ՚ասէ, օգտուի՛ր, ալ չգիտէ խղճուկ, թէ նոր ահա երկրորդ տարին կը սկսի մեր գալն, եւ այսօր մենք տոկոսով բաւականաչափ դրամ տուած ունինք»։

«20 փետրվարի։ Քաղաք գնացինք տնային պիտոյք գնելու. կտաւեղէնք ծրարած լրագիր զմեզ գնած կտաւէն առաւել ծառայեց. Տաճկահայքին մէջ քանի մ՚ յիմարք ձերբակալուած են եղած, երեկ յաջողեցանք անոնց խենթութիւն ազգային նահատակութեան անուամբ այստեղ համբաւել, Խորխորունի Խորէնին կողմանէ մի նամակ շարադրեցինք եւ ասոնց կարդացինք, որ իբր թէ ազգին անպարտ զոհերուն ընտանիք անսնունդ մնացած են, ազգայնոց ձեռնտուութիւն կը յուսացուի, Հայրիկին կողմանէ ալ Խորէնին նամակին մէջ շրջաբերականի մի մասն եղած յաւելինք, յորում Հայրիկ, իբր թէ, կ՚առաքէ իւր ճետեր ի սփիւռս աշխարհի՝ ազգասէր հայերու գթութեան փշրանք ժողովելու։ Մեր հանճարեղ գիւտին սկզբնական յաջողութիւն առաւել շահաւէտ ապառնի կ՚աւետէ։ 15 րուբլի հանգանակեցինք եւ Կարուց վերայով տեղ հասուցած քարոզեցինք։ Մասամբ իրաւ ըսինք, դրամ մեր քովէն ելավ. Յ. գիւղացի մաշադի Օրուջին տոկոսով տուինք՝ վեց ամիս ժամանակամիջոցով, քսան րուբլ հաշուած»։

«10 մայիսի։ Փա՛ռք ճակատագրոյն, մեր կարծածէն առաւել երջանիկ ենք եղած. ընդհանուր խլրտում մի կը յուզի այս կողմեր. Ա. Ընծայնոց զինքն գլխաւոր գործակալ կը քարոզէ ամենուրեք. այս աւուր իրմէ ստացած նամակիս մէջ ծրարեալ վկայագիր մը զիս Արարատեան լայնատարած դաշտին կեդրոններու միոյն վարչութեան մենաշնորհութիւնը կու տայ։ Հունձք բազումք են եւ մշակք սակաւք, կը գրէ սիրելին Ընծայնոց, հնձէ որքան ուշիմութիւնդ կը թելադրէ. ցորենին մի մաս սեպուհ շտեմարանիդ մէջ ամբարէ, միւս մաս մեզի բաժին հան, իսկ աննշան մասն ալ յարդին փոշուն հետ աչքեր խտտղելու համար խստաշունչ հողմոց բերան տալուն եւ տեղ հասուցանելուն մի յուլանար. երբեմնապէս քո գործունէութենէն բարձրաբարբառ հաշիւ տալ պարտք համարիր, նուէրք եւ դրամք, իբր թէ, մեր Յակոբոսին ձեռօք Կեդրոնական յանձնաժողովին ուղարկած նշանակէ. մի՛ մոռանար զՀայրիկ ցուցանել Ատենապետ կեդրոնին, անոր անուն միակ զօրավիգն է մեր քաջակորով շահադիտական ձեռնարկութեանց»։

«Խորամանկ Ընծայնոց շարունակ կ՚ատէր զՀայրիկ եւ կը հայհոյէր, իբրեւ անբարեբարոյ զինքն Վարագէն վանելոյ առթիւ. այսօր նա ելեր յանուն Հայրիկի զաշխարհ կը թնդեցնէ։ Վնաս չունի, մենք եւս չենք սիրեր զՀայրիկ, բայց ի պահանջել հարկին նոյնը կ՚ընենք»։

«7 յունիսի։ Ա. Ընծայնոց կը գրէ, թէ մի շահաւոր առեւտուր սկսած է ինքն մեր նախկին ընկերաց հետ. արագաձիգ ռուսական ձեւի հրացանք մեծ արժէք ունին ի Տաճկահայս, քիւրդեր հօտերով ոչխարք չեն խնայեր՝ մի հատ ձեռք բերելու։ Ես, կը գրէ Ընծայնոց, հարյուրէն աւելի ժողոված եւ Վանեցու տարազ մտած հայախօս քիւրդ Մստօյին ձեռօք Իգդիրի ճանապարհով ի Բագրեւանդ հասուցած եմ. այնտեղ մեր Արտակ Պալունին կը ստանայ եւ քիւրդերուն մէջ ի վաճառ կը հանէ։ Այստեղ երեկ, կ՚ասէ, մի հատ մը ինքս վաճառեցի 25 ռ. ճանապարհորդ բժշկի մը։ Այժմ, կ՚ասէ Ընծայնոց, հրացան եւ փամփուշտ խնդրել օգտաւէտագոյն կը դատեմ, քան դրամ, զի յանուն քիւրդերուն եւ տաճիկներուն ձեռք հարստահարեալ հայ եղբարց՝ հրացան եւ փամփուշտ խնդրելը տեղւոյս թեթեւամիտ դիւրահաւանաց գրգիռը կը շատցնէ եւ մեր ոտաց ներքոյ հողն առաւել ամուր կ՚ընէ»։

«30 յուլիսի։ Ա. Ընծայնոց կը կշտամբէ զմեզ ցարդ եւ ոչ մի հրացան չառաքելուս համար. երկիցս կը գրէ, Մստօն առ քեզ է ուղղուեր եւ ձեռնունայն վերադարձեր։ Հաւատարիմ աղբիւրներէ ինք լսեր է, թէ մեր կողմեր՝ մանաւանդ Ա. քաղաք՝ հայրենասիրական վառ եռանդ առաւել շատ կարելի է արծարծել, իսկ այնտեղ հրացանի եւ փամփշտի մեծ պաշար կայ եւ հեշտիւ ի ձեռս կուգայ»։

«Սիրե՛մ զքեզ, ըստ Հայրիկին, միամիտ իմ Ընծայնո՛ց, մենք արդէն քո առաջին նամակ ստացանք եւ անյապաղ գրեցինք ի Վան, կոչեցինք մեր եղբայր Մարտիրոս եւ 150 հրացան 10.000 փամփշտաց հետ առանց մի վճարքի Սարիղամիշու կողմով եղբօրս ձեռօք Կարին ուղարկեցինք. եթէ Բագրեւանդայ սովալլուկ քիւրդեր հայերու հօտեր կողոպտելով կարող են լաւ գին վճարել, Կարնոյ ճոխ տաճիկներ եւ բազմաթիւ քիւրդերու ազգապետք, որք անպակաս կը վխտան անդ, միմեանց ընդդեմ մրցելով՝ տասնապատիկ կը հատուցանեն»։

«20 օգոստոսի։ Մարտիրոս կը գրէ, թէ ինք երկու աւուր մէջ վաճառեց հրացաններ եւ կը խոստանայ իւր բաժին դրամ ի Վան տանել եւ փութով վերադառնալ. հոգ չէ, արժանի է մշակն վարձու իւրոյ. սակայն անիծեալ Սադայէ՛լ, օր աւուր տարակուսանք կ՚ալեծփէ ներսս. Մարտիրոս շատ ուշացաւ. արդեօք քիւրդեր կողոպտեցի՞ն, թէ հարազատ զհարազատն դաւաճանեց։ Վերջինս առաւել հաւանական կը թուի։ Մարտիրոս խոժոռեցաւ, երբ վաճառքէն քառորդ մասն միայն իրեն բաժին որոշեցի. ըստ իս, կը բաւեր. բազմահմուտ խոհարարին ձեռօք պատրաստած անուշահամ կերակուր ամեն ոք կարէր ուտել...»։

Այս տեղից սկսած քննիչը երկար չէր կանգ առնում երևելի հիշատակարանի վերա. նա հետևում էր գտնել յուր գործին վերաբերյալ հարակից դեպքեր։

Եվ ահա, բավական թերթ անցնելուց հետո, նա կարդաց.

«18... թուականի, երրորդ տարի, 20 սեպտեմբերի։ Բաղդին ժպիտ քաղցր է առ իս. գաւառիս հզօրագոյն աստիճանաւորներէն ամենազօրաւոր եւ ամենավտանգաւոր մեզ իւր գաղտնի խորհրդական ըրավ, իւր բարձր հովանաւորութիւն մեր վերայ ունիլ խոստացաւ. մենք այսուհետև իւր ծածկապահ դպիր եւ նօտարն ենք»։

«18... թուական, չորրորդ տարի...»։

Քննիչը բարվոք դատեց լռությամբ կարդալ և անցնել։ Նա երբեմնապես մի֊մի կես֊հեգնական, կես֊արհամարհական և կես֊հանդիմանական ակնարկ էր դարձնում դեպի Մելնիկովը և նրա ականջին փսփսում։

— Վերջապես, ներողություն եմ խնդրում, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— ասաց նա,— որ ես ստիպյալ եմ այս հիշատակարանից մի քանի կտորներ, որոնք ձեր պատիվն են շոշափում, իսկ մեր գործի շատ մութն և կարևոր կետերը լուսաբանում, իբրև քաղվածք արտագրել։

Նա կարդաց.

«18... թուական, հինգերորդ տարի. 25 հոկտեմբերի։ Այս գիշեր Մելնիկով յանձնեց մեզ կնքելու իւր համար շատ չգրուած մուրհակի դրոշմեալ թղթեր եւ բաւականին հասարակ գրելու թերթեր. մենք փոխեցինք նրա յանձնարարականով բազում մուրհակաց թուականներ»։

«... Այս անձ, որքան խարդախ, այնքան սնապարծ, ստախօս է, ցայսօր իւր շատ խոստումներէն եւ ոչ մին կատարեց, շարունակ կ՚ուզէ իւր ազդեցութեամբ մեզ ընկճած պահել, կը խոստանայ իւր հովանաւորութիւն՝ եթէ մեր գաղտնի գործեր յայտնուելու ըլլան. մենք ալ բառախաղերով իրեն հասկացուցինք մեր ոյժ։ Այլ եւս անագան (ուշ) է, ինք այժմ մեզմէ առաւել կախումն ունի, քան թէ մենք իրմէ, սպառնացինք զինքն յերեւան հանել, եթէ մեզի չարիք մը հասանել դիպի»։

Քննիչը նորից լռեց. մոտ երկու ժամ հիշատակարանից կտորներ էր արտագրում նա։

Սարսափելի է Բալասան աղայի և յուրայնոց դրությունը, երբ քննիչն ընդհանուր ուշադրություն հրավիրեց և կարդալով մի առ մի համեմատեց երեցփոխ Ղազար բիձի լուսամտից և վանեցու տանից հանած թղթերը։

Այստեղ պարզվեցան Մելնիկովի թելադրությամբ կատարված բոլոր չարիքները — Դվակոթենց Հայրոյի ձեռքով Դոնդարենց Ասոյի սպանությունը, Արտեմ Սերգեյիչ Գոմշակերյանցի անկումը, Սամփսոնի դեմ խմբագրված մեղադրականը, Սիսակի ձեռքը կեղծելու փաստերը, նրա կողմից շարադրված նամակը, Խուդոյի տանուտերության մանրամասնությունները, Սիսակին կործանելու ձգտումներն և այլն, և այլն։ Մի խոսքով այն ամեն ապացույցները, որոնցով քայքայվեցան Մելնիկովի ցանցերը, որոնցով պարզվեցան խաբեբա թափառաշրջիկների ձեռքերով ստեղծած շահադիտական նշանավոր ձեռնարկությունները։ Բոլոր սևագրությունները, ի՛նչ և ո՛ւմ համար վանեցին գրել էր, բոլոր թղթերը, որտեղ ձեռքեր կեղծելու փորձեր ու վարժություններ էր արել՝ պահված էին։

Քննիչը փակեց և կնքեց ճարպիկ վանեցու հիշատակարանը և բոլոր իրական գրավոր փաստերը։ Ընթերցողի համար էլ փակվում են պատմությանս ամենահետաքրքիր և տխուր էջերը։

——————

Մյուս օրը գավառական բանտն ուղարկվեցին երեք հոգի. նրանք էին՝ Մելնիկովի երաշխավորությամբ ազատ շրջող Ասատուր Դոնդարյանցի սպանության համար մեղադրված Հայրապետ Դվակոթյանցը, Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը և տանուտեր Խուդոն։

Գլխավոր գործիչներից Օ. գյուղում մնացին ինքը՝ Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովը և ավագերեց տեր֊Սուքիասը։

Տերտերի համար բավական համարեց քննիչը գրել գործակալին, իսկ Բալասան աղայի համար ստիպվեցավ միայն հրավիրել գավառական բժշկին։

Ուրիշ անելիք անհնար էր. դեռ նոր էր քննիչն յուր որոշումը հայտնել վերոհիշյալներին բանտարկելու և Մելնիկովին դատախազի իրավանցը հանձնելու համար, որ Վլադիմիր Նեստորիչը ամենքի ուշքն յուր վրա դարձրեց։

Աթոռը չկարողացավ դիմանալ յուր վերա նստած երևելի Բալասան աղայի ծանրությանը, շրջվեց գետին, յուր հետ տարածելով հատակին վանեցու պաշտպանին։

Հարվածը խիստ էր. հանկարծական կաթվածքը թուլացրեց Մելնիկովի աջ կեսը՝ գլխից սկսած մինչև վերջը։

Շատ անտանելի կացություն էր. երեք տարի թշվառ մարդը հիվանդ մնաց, ինչպես ասում են՝ գետնին գերի, անկողնին աքացի տալով, այն էլ՝ մի ոտքով։

Շատ բժիշկներ եկան, մեծ֊մեծ այցավճարներ ստացան և դարձան, բայց ամենքը միաձայն անբժշկելիության վճիռ կարդացին։

Երեք տարի էր՝ շարունակ կցկտուր և անհասկանալի բացականչություններով, ինչպես երևում է, ցանկանում էր Բալասան աղեն մի քանի խոսք ասել և չէր կարողանում. լեզվի ձախ կողմով սկսված հնչյունը անհասկանալի թոթովանքի կամ լփլփոցի էր փոխվում ձախ կիսումը, ձախակողմյան առողջ ուղեղի հոգեկան թելադրությունը խառնաշփոթ զանգված էր դառնում՝ աջ կիսումը։

Երեք տարուց հետո իսպառ դադարեցան Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովի տառապանքները. Պարկյան քույրերը վերջապես խղճացին և նրա ցավալի կենաց թելը բավ համարեցին ետ տալ։ Մկրատը թեև բութ էր, բայց կտրեց։

——————

Ով ոք ցանկանում է փարատել անախորժ դեպքերի անախորժ տպավորություններն յուր սրտից, թո՛ղ շնորհ բերե, քննությունը վերջացնելուց մոտ մի ամիս հետո Գալ֊ափունենց հացատունը։

Պսակաճաշ է. տերտերը նոր վերջացրեց «Թագավոր գոլովը», նորափեսա Սամփսոնը կանգնեց տան վերի պատի տակին դրած բարձին, իսկ նորահարս Սոնային Գալ֊ափունի կին Զարմանը պարելով, դափ ու զուռնի ուղեկցությամբ, տարավ հարսի համար պատրաստած սենյակը։

Հարսանիքավորները լավ քեֆի մեջ են. խմվում է թագավորի (նորափեսի), թագուհու (նորահարսի) և խաչեղբայր Մելիք֊Բադալի կենացը։

Կառավարիչ կամ թամադա է Օ. գյուղի սիրելի և միահավան քվեից առավելությամբ ընտրած, խարդախ ճանապարհներով հաստատվելուց զրկված, բայց արդարությունը պարզվելուց հետո նորից հաստատված տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը։

— Ադա՛, ա՛ անշնորհք, տավարի հրեշտակ Գալ֊ափո՛ւ,— ձեն տվեց խաչեղբայր Մելիք֊Բադալը,— չե՞ս ամաչում, մեր ավագ երեցին համեցեք չես արե՞լ։

— Էստեղ չի, չարը՛դ տանեմ, աղա խաչախպեր Մելիք ջա՛ն,— տեր֊Սուքիաս հայրը Սևանումն ա, հիմի քեզ համար աղոթք ա անում, վեց ամսից հետո կգա ու քեզ կօրհնի։

— Խնդրում եմ՝ մեր ուրախության ժամանակ ավելորդ խոսակցությունները դադարին, «հին դարմանը քամուն չեն տալ».— մեջ խառնվեց Օ. գյուղի նոր վարժապետ և նոր գրագիր Սիսակը և յուր կողմից առաջարկեց Արտեմ Սերգեյիչի կենացը։

Երեկոյան զանգակները տալիս էին և Գալ֊ափունի տան ուրախությունը դեռ շարունակվում էր։

ՎԵՐՋ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Այսպիսի օձաբներ այսօր շատ գյուղում կան, 100֊ավոր մի կանգնաչափ օձեր միմյանց գլխի թափված՝ հավաքվում են բնի կամ օջախի առաջին և ժամերով վայելում արևի տաքությունը։ Օջախի օձերը ոչ յուրյանց բնի առաջից կհեռանան և ոչ կկծեն։

Պերճ Պռոշյան

Ցեցեր

վեպ

Երևան — 2017