Պերճ Պռոշյան

ԵՐԿԵՐ

վեպեր

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84Հ֊1

Հրատարակվել է

ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվերով

«Սոցիալ֊մշակութային իննովացիաների լաբորատորիա» (ՍՄԻԼ) հիմնադրամի կողմից

Պռոշյան, Պերճ

Երկեր։ [Վեպեր] / Պ. Պռոշյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, համադրական բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2017.— 497 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Հացի խնդիր: Ազգային վիպասանութիւն / Պ. Պռօշեանց.— Թիֆլիս: տպ. Յ. Մարտիրոսեանցի, 1880.— 356 էջ; 25 սմ։ Հացի խնդիր: Վէպ / Պ. Պռօշեանց.— 2֊րդ տպագրութիւն — Բաքու: տպ. Ս. Անտօնեանցի, 1904.— 605 էջ; 19 սմ։ Ցեցեր: Վէպ / Պ. Պռօշեանց.— Թիֆլիս: տպ. Մ. Դ. Ռօտինեանցի, 1889.— (VI֊VII), 336 էջ; 18 սմ. (Արտատպած «Մուրճ» ամսագրից)։ Երկերի ժողովածու: 7 հ. / Պ. Պռոշյան; Կազմ՝. Խ. Պողոսյան, Վ. Դաքեսյան; Խմբ.՝ Ա. Բաբայան, Մ. Դավթյան, Ս. Սարինյան, Ծանոթագր.՝ Ա. Ինճիկյան; Նկ.՝ Ան. Գասպարյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 7 հ.: դիմանկ.; 22 սմ; հ. 3, 1963։ Երկերի ժողովածու: 3 հ. / Պ. Պռոշյան; Կազմ.՝ Ռ. Գ. Սարգսյան, Ս. Գ. Սահակյան.— Երևան: Հայաստան, Սովետական գրող, 1974.— 3 հ.: դիմանկ.; 22 սմ; հ. 1, 1974, Խմբ.՝ Ռ. Մ. Մուրադյան, Հայաստան, 1974, 693 էջ։

Հրատարակությունը ներառում է հայ մեծ վիպասան Պերճ Պռոշյանի «Հացի խնդիր» (1879) և «Ցեցեր» (1889) հանրահայտ վեպերը։ Համադրությամբ առաջին հրատարակությունների՝ վերականգնվել են խորհրդային տարիներին գրաքննված հատվածները, որոշ նորմավորված գրելաձևերը, հնարավորինս պահպանվել է հեղինակային կետադրությունը։

ԳՄԴ 84Հ֊1

eISBN 978֊9939֊9161֊1֊8

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Պերճ Պռոշյան (Հովհաննես Ստեփանի Տեր֊Առաքելյան), 1837֊1907

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Հացի խնդիր

Ցեցեր

Ծանոթագրություններ

ՀԱՑԻ ԽՆԴԻՐ

ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՊԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բարեկամական նվեր պ. Հովհաննես Բաբայանցին

ԻՄ ԱԶՆԻՎ ԵՂԲԱՅՐ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

ՃՇՄԱՐԻՏ ԲԱՐԵԿԱՄ

«Հացի խնդրիս» ճակատը քո անունով պսակելու, քո անվան և ազգանվան գլխատառերը դափնյա պսակի մեջ լուսավորության հրեշտակների ձեռքով ողջ Հայաստան թռցնելու մասին թող չվրդովի քո անփառասեր հոգին, թող չվիրավորվի քո պարզ և համեստ սիրտը։ Այդ ես արել եմ ոչ շողոքորթությամբ քեզ հաճոյանալու և ոչ գրքիս տպագրության ծախքը քո քսակից լինելու պատճառավ։ Այդ մասին ես ունիմ իմ օրինավոր պատճառները, որ թե քեզ և թե բոլոր ընթերցողներին հարգելի կլինին։

Դու հիշո՞ւմ ես, Հովհաննես, քո գրած նամակը, երբ կարդացել էիր «Փորձ» հանդիսի մեջ «Կռվածաղկիս» առաջին կտորը, դու մտաբերո՞ւմ ես այն տողերը, որ թելադրել էր քեզ քո զգայուն սիրտը. եթե դու մոռացել ես, ես միտքդ եմ բերում բառ առ բառ արտագրելով.

«Կռվածաղկիդ» առաջին կտորը կարդացի, շատ մտածեցի, որ սրտիս զգալուն համեմատ իմ կարծիքս քեզ հայտնեմ, բայց խոսքեր չգտա. զուտ եզրակացությունը՝ այն արդյունքը որ առաջ եկավ իմ ընթերցումից, այս եղավ. եթե քո մյուս վիպասանությունդ, որի համար «Փորձի» մեջ հիշում ես, «Կռվածաղկի» նման քաղցր է, ապա թույլ տուր ինձ իմ ծախքովս տպագրել և այլն»։

Ահա այն խոսքերը, որոնք այսօր քո անունով պսակել են իմ ներկա աշխատության ճակատը։ Գիտե՞ս ինչ խոսքեր են դոքա։

— Դոքա հայ գրականության մշակողներին ոգևորող տողեր են։

Մենք շատ ենք տեսել ուրիշի ծախքով տպված գրքեր, շատ ուղերձներ ենք կարդացել զանազան բարերարների նվիրած, բայց նոցանից և ոչ մինը սրան չի նմանում։ Եթե լավ քննես, կտեսնես որ նոքա ամենքն արել են ուրիշների հորդորանոք. իսկ քո նամակիցդ այդ չէ դուրս գալիս, դու արել ես առանց ուրիշի խնդրանաց, միմիայն սրտիդ ձայնին լսելով, դու ինքահորդոր Մեկենաս ես հանդիսացել մեր աղքատիկ գրականությանը։ Դու քո գործովդ հաստատեցիր, թե անցան հուսահատ անըթերցասիրության օրերը, թե այժմ հայերը ոչ միայն ճանաչում են ընթերցանության հարգը և կարևորությունը, այլև արժանապես գնահատում են։ Քո խրախույսդ պատճառ դարձավ ինձ ներկա բազմազբաղ պարապմանց մեջ ժամանակ գտնել մի ուրիշ նոր վիպասանության ձեռնարկելու, քո մեծագործությունդ պատճառ կդառնա այսուհետև շատ ավելի ծածկված տաղանդներ մեր պատանիների միջից առաջ բերելու։

Ահա ի՛նչ հետևանք է առաջ գալի քո գրած մի երկու տողից։

Եվ եթե այսպես, ուրեմն մի՛ զայրանար ինձ վերա, սիրելի բարեկա՛մ, մի՛ վիրավորվիր, թույլ տո՛ւր, որ քո օրինակին հետևող շատ Հովհաննեսներ առաջ գան մեր կարող դասի միջից. թող տեսնեն մեր հարուստները, որ եթե Հովհաննեսն յուր արդար քրտնքից ինքնահորդոր մի մասը նվիրելով հայ գրականությանը, այդքան օգտավետ գործ կատարեց, ինքյանք եթե յուրյանց մեծ հարստությունից մի֊մի մասը հանեն, ի՛նչ մեծամեծ ծառայություններ արած կլինին ազգին։

Ընդունիր, ուրեմն, ազնիվ բարեկա՛մ, իմ սրտիս անկեղծ հավաստիքը։ Թո՛ղ ապաքեն, որ իմ հրեշտակներս թռցնեն քո անունը երկրե երկիր, թող ճանաչի ընթերցող հայ հասարակությունը Աղեքսանդրապոլցի Հովհաննես Բաբայանցին՝ Մեկենասին

ՊԵՐՃ ՊՌՈՇՅԱՆՑԻ

Թիֆլիս, 1880

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

«Սոս և Վարդիթեր» վիպասանությանս մեջ Արարատյան նահանգի սովորությունները նկարագրելուս՝ վիպասանության պահանջաց համեմատ պակաս էր մնացել Բուն բարեկենդանից մինչև Ծաղկազարդի կյանքը։

Նույն գրքիս առաջաբանի մեջ ես խոստացել էի, երբևիցե, այդ սովորություններն էլ լրացնեմ, որով Հայաստանի գլխավոր նահանգի տեղական կյանքի պատկերը յուր բարբառի, առածների, ավանդությունների և ծեսերի հետ ազատած կլինիմ ժամանակի անհետացնող ժանիքներից։ Օրըստօրե զանազան ազդեցությանց ներքո կյանքը փոխվում է և հինը յուր բոլոր կազմակերպությամբը տեղի է տալիս մի նոր կերպարանափոխության: Այդպես փոփոխվելով կորել անհետացել են մեր հագուստից մինչև շատ ազգային անհատական հատկություններ։

Ներկայս անցյալի հետ համեմատելով քսան տարի առաջ եղած սովորությանց նշույլն անգամ չի երևում։ Արդի հագուստը, ծեսերը, բնավորությունները, կերակուրը և բարբառը նույնը չեն, ինչ որ մեր հայրերինն էր, թող թե պապերինը։ Ժամանակն ուտում և մարսում է, տիրող տարրը կուլ է տալի ամեն բան։

Նկարագրելով «Սոս և Վարդիթերի» մեջ 40 թվականների տեղական սովորությունները, ես դիտմամբ այժմ ևս «Հացի խնդրի» նյութը վերցրի նույն թվականներից, որ մի որոշյալ ժամանակի կյանք ամբողջապես նկարագրեմ։ Ես կատարեցի ըստ կարյաց իմ պարտավորությունը, տկարանալով միայն լեզվի դարձվածների մեջ։ Դուրս ձգելով նորամուտ օտարազգի բառերը, ես ընդունեցի ներկա բարբառի մի քանի փոփոխությունները։

Պատկերներից շատերը նույն ժամանակների կյանքից առած են, փոխադրած զանազան տեղերից և գավառներից վիպասանությանս պահանջած տեղերը։

Եթե «Կռվածաղիկը» Արարատյան նահանգի պարսկական տիրապետության օրերի նկարագիրն է, «Սոս և Վարդիթերն» ու «Հացի խնդիրը» մեր ներկա կյանքի առաջին շրջանի պատկերն են մեր առաջին պարզում։

Սիրելի ազգիս բանասիրաց քաղցր ընդունելությանն եմ պարտական իմ աշխատությանց համար։

ՊԵՐՃ ՊՌՈՇՅԱՆՑ

Թիֆլիս, 1880

Ա.
ԴԻԼԻԲՈԶ

1840 թե 50 թվականներին, լավ չեմ հիշում ժամանակը, միայն այսքանը գիտեմ, որ Հաշտարար ատյանները դուրս գալուց շատ առաջ էր, մի սաստիկ պարզկա գիշեր, ջրօրհնեքից հետո, ութօրեքի ճռճռան ցրտերին՝ մի յափունջում կոլոլված ձիավոր չէր հարցնում ոչ ձիու փռնչոցը, ոչ յուր երեսին սըլլալով խփող սուր քամուն, ոչ աչքերից իջնող արտասունքին և ոչ երկար ընչացքներից կախ ընկած սառցի լուլեքանցը՝ Աշտարակու կողքովը՝ Կավահանքի կոչված ձորակի մոտիցը բարձրանում էր։

Լուսինն առաջնորդում էր այս ճանապարհին ընտելացած, արագընթաց երիվարին, իսկ ինքն երիտասարդն անդադար կրնկում էր անխոս անասունին և հաճախ֊հաճախ սանձը թափ տալիս։ Երևում է, որ ձիավորն անհամբերությամբ շտապում է մի մտադրյալ նպատակի ժամ առաջ հասնելու։

Եթե մեկն այդ րոպեին ձեռք տար մեր ճանապարհորդին, կտեսներ անշուշտ, որ կրակի նման այրվում է և, չնայելով ցրտին ու պարզկին, քրտնքի գոլորշին ամպի նման վրայիցը բարձրանում է։

— Կմեռնեմ ու կխափանեմ,— մտածում էր վճռաբար երիտասարդը,— կամ թե տուն ու տեղը քամուն կտամ, հորը կոռի ու բեգյառի (անօրեն հարկապահանջություն) տակի կփտացնեմ։ Տասներկու տարի ա՝ ոտս ձիու օրզանգուից (ասպանդակ) վեր չի եկել, չորս մովրով (գավառապետ), վեց քոմակչի (օգնական), երկու դիլբանդ (թարգման) ու քսանի չափ գրագրներ եմ փոխել ու ոչ մի խեր (օգուտ) չեմ տեսել, հիմի անջախ (հազիվ) ա վեգս ալչու կաննել (գործս հաջողել), մեր Սաքոն քամակիս սուրբ Սարգսի պես կաննած՝ ուզում ա ինձ բախտավորացնել, բաս էլ իմ կերածը հարամ չի՞, որ աչքս բաց աշտարակցի Խեչանենց Խեչանի աղջկանը ճանկիցս դուրս թողամ։ Ինձ ի՞նչ, թե աշխարհքը վրես կխոսի, թե աղջիկը բաշիքյարթմա[1] ա արած, կամ թե հերն ինձ շան տեղն էլ չի քցիլ. նրա ըռխին (բերանին) ո՞վ ա մտիկ տալիս, սաղ ըլի Սաքոն, հերիք ա, որ նա ինձ թև ու թիկունք ա. մին էլ տեսար ֆանդ ու ֆելը (հնարագիտություն) բանացրեց, աշխարհքն իրար գլխով տվեց, մեջտեղիցը Խեչանի աղջկանը դուրս քաշեց, ինձ փեշքաշ արեց, համ ինքը մի լավ բաղի տեր դառավ, համ ինձ ընչանք շլինքս հարստությունի միջին թաղեց։ Դե՛, գնա՛ մեջը լեղ տուր, բենքռատ (ծռատամ) Մարգա՛ր, սիրուն կնիկը կողքիդ՝ դուռ ու տունդ լիքը։ Փտեցի էսքան տարի սրա֊նրա աչքին մտիկ տալով, ընչանք ե՞րբ պտի յասավուլություն[2] անեմ. սա էլ փեշակ ա՞, ուզվորը մեզնից լավ ա։ Տո՛, մի ասա՛, ո՞վ միտք կաներ, թե ես քառասուն տարիս անցկացրած, մազերս չալ ընկած՝ օղորմածիկ Մարոյիս ու երկու երեխեքանցս հողին պահ տալուց հետո՝ նոր ջահելանամ, փարբեցությունս թողամ, գնամ Աշտարակ, առաջին հարուստը դառնամ։ Ընտուր են ասել՝ աշխարհքս մի նարդիվան (սանդուղք) ա, մինը նի ա ըլնում (բարձրանում), մինը վեր գալիս։ Թող մի քանի ամսից հետո մինը համարձակվի ինձ ասի փարբեցի յասավուլ Մարգար, ատա՛մները փշրեմ, ատա՛մները, ըստուց հետո ես աշտարակցի եմ, աշտարակցի՛, Խեչանենց Խեչանի փեսա Մարգար աղեն, թող ամեն մարդի աչքը չորս բացվին։ Ջանըմ սա՛ն (կեցցես) Սաքո՛, նա մենակ ճանաչեց, թե ես ինչպե՞ս մարդ եմ, թե չէ ուրիշ յասավուլ չկա՞ր, որ նրանց համար էս բանն աշխատեր. համա չէ, նա լավ գիտի, թե Մարգարն ի՞նչ իգիթ (քաջ) տղամարդ ա. ասում ա՝ ես կուզեմ, որ ծերությանս վախտը քեզ պես հարևան ունենամ, արի՛, ասում ա, Մարգա՛ր, ինձ լսի՛, Խեչանի աղջիկը քեզ համար ուզենք, քեզ համար լավ երազ եմ տեսել, պտի հարստանաս, համա առաջուց խոսք տուր, որ բանը գլուխ գալուց հետո իմ ներքի բաղին կպած Խեչանի բաղն ինձ բաշխես։ Ի՞նչ ախմախ (հիմար) էի, քիչ մնաց ղաբուլ չէի ըլնում (չէի համաձայնում), քիչ մնաց Սաքոն էս փառքին ուրիշին պտի տիրացներ. թե որ դու չես ուզում, ասում ա, Ղահրամանին կտամ, նա ավելի սիրուն ու ջահել ա։ Չէ՛, ախպե՛ր, խելքս հացի հետ չեմ կերել, որ իմ բախտին քացով տամ. Սաքո՛ ջան, ասեցի, քեզ ջաբբա (ընծա) մնի տեղակ երկու բաղ՝ թաք ըլի խոստմունքդ կատարես։ Ծո՛վ ա, ծո՛վ, Սաքոյի խելքը, բերնիցս խոսք առավ թե չէ, ձիու քամակը թռավ ու դպա Էջմիածին։ Իրեք֊չորս սհաթից հետո ի՛նչ արեց, ի՛նչ չարեց, գործակալի հրամանը բերեց։ Հենց իմանաս մեր Սաքոն կիվկիվի[3] եղ ունենա, ձեռաց մեր մովրովի գլուխը եղ քսեց, նրա կամքն էլ առավ, նրա հրամանն էլ վրեն ավելացրեց։ Ես ու իմ Աստվածը, հալալ ա Սաքոյի կերածը, երկու֊իրեք մովրով ա փոխել, ամենին էլ մատների վրա խաղացրել ա ու նոխտեն (սանձ) դնչներին դրած՝ ո՛ր դիհն (կողմն) ուզեցել, դեն դենն ա քաշել. տնաշենը էս մեր Սև ջրի գլխի միկիտանխանեն (գինետուն) ձեռքը քցած օրիցն ինքն ա մհալը (գավառ) կառավարողը։ Համա տո՛, որ էս բանը գլուխ չգա, Խեչանը մովրովի ու գործակալի հրամանները ոտի տակ տա, ես հո աշխարհքի միջին թուք կըլնիմ, իմ հընկերների լիզվի տակիցն էլ դուրս չեմ կարող գալ. էլից դուրս (մանավանդ) էն փուչ կենդանի շլտիկ Համբոն։ Է՛հ, ո՞նց թե գլուխ չի գալ, ո՞նց թե հրամանները զորություն չեն ունենալ, էն սըրբ Գրիգորը վկա՝ Խեչանի թոզը քամուն կտամ. մին էլ էն տեսար՝ մեր բոլոր յասավուլներին հավաքեցի ու դուռը կոխեցի, օրով֊ցերեկով աղջկանը տանիցը դուրս քաշեցի, թարքիս (գավակ) դրի ու հայդե՜ դպա վանքը՝ գործակալի դուռը. սաղ ըլին հաստաշլինք Մահմատը, սարի արջ Խեչոն, օգոստոսի աղվես քաչալ Ալին ու հավագող Պետոն, ջանները չեն խնայիլ ինձ համար, գործակալ հայր սուրբն էլ մովրովի խաթեր էն սհաթն իր ձեռովը կպսակի, դեռ ես էնպես անեմ՝ ոնց որ ըլի էսօր պսակը խափանեմ, հետո կտեսնենք։ Տո՛, ցնդե՛լ եմ, խելքս կորցրե՛լ եմ, էս ո՞ւր եմ անց կենում։ Աշտարակը ո՛րտեղ թողի, ո՛ւր հասա. ա՛յ սատկած ձի՛, քու իզանըդ (ուշիմություն) կորել է՞ր, դու չգիտե՞ս, որ ես Աշտարակ պտի մտնեի, առաջին գալդ հո չէր, որ ճամփեն մոլորեցիր,— բարկանում էր մեր շտապողը ձիու վրա ու խեղճ կենդանուն մտրակի տակին մահացնելով՝ ետ դարձնում դեպի Աշտարակ։ Բայց, իհարկե, էս բանումը ձին մեղավոր չէր. շատ էլ հասկացող անասունն ուզեցավ ծռվել ճամփաբաժանիցը դեպի Աշտարակ, բայց, մեր վերացած երիտասարդն այնպես թափ տվեց սանձն և կրնկեց դեպի Մողնու[4] թառը (բարձրություն), որ ձին շունչը Պատաշարներումն առավ։

— Ա՜խ,— կատաղաբար փնչեցնում էր ձիավորը,— մի մարդի գործ որ Աստված չհաջողի, ադամորդին ի՞նչ ա կարող անել, ձին ի՞նչ մեղավոր ա։ Աքլորականչին Սև ջրի գլխիցը ձի նստեցի, էս անտեր թղթի կտորները ծոցիս, միտք ունեի լիսը բացվելուս Աշտարակ մտնեմ, որ դեռ պսակ չգնացած՝ հարսանիքը գլխներին հարամ անեմ, քեֆները պնչներիցը հանեմ, ես էլ իմ մատը տարա իմ աչքը հանեցի. ընչանք ետ կդառնամ Աշտարակ, պսակն էլ կուտեն, պսակաճաշն էլ. նրանից հետո վաղի առածի նման՝ ճաշն ուտելուց հետո դու արի՛ ձեռին ջուր ածա՛։ Դա՛հ, դա՛հ, մի քիչ էլ ոտներդ փոխի, Դիլիբոզ ջան, էս ա լիս ա, աղոթարանը լավ բացվեց, տեսնում եմ, որ դու էլ տոտա֊տոտա ես անում[5], մի սհաթ էլ գնա ու տանուտեր Սիմոնի մսրքումը՝ տաք գոմումը գարին ու դարմանը քեզ համար ճտահար կըլնի. մի՛ վախիլ, սաղ ըլնի էս ղամշին (մտրակ), սրա շնորհքը տանտրոնջից բռնած՝ ընչանք գզիրն[6] ու վերջին մարդն էլ հայտնի ա. իրանց֊իրանց կբերեն ու քեզ համեցեք կանեն, տակդ էլ իստակ կքերեն, չոր փեյին (քակորի փշրանք) շաղ կտան. քեզ մատա՛ղ, Դիլիբո՛զ, քի՛չ էլ, քի՛չ էլ, ոնց որ ըլի՝ քաշ արի՛, տեսնում եմ, որ քրտնքումը չղչղպում ես, ջուր ես կտրվել, համա ես էլ քեզանից պակաս չեմ։

Կուզես քեզ մեղադրի՛, կուզես ձիուդ խրախուսի՛ր, կամ մտրակահար արա, անխելք եղբա՛յր, հենց որ ձիուդ սիրտ տալու համար Դիլիբոզ անուն ես դրել, պետք է Սև ջրի գլխից մինչև Աշտարակ էլ քար ու քռեք չհարցրած՝ էլ դար ու փոս չնայած, մի գլուխ քշեի՞ր։ Կամ շուտ ճանապարհ ընկնեիր, որ յուր ժամանակին հասնեիր, կամ թե խելքդ գլխիդ պահեիր ու ճանապարհից չմոլորվեիր. իսկական Դիլիբոզ էլ որ լիներ քո գյահկիր (անշնորհք) ձիդ, որ Արաբստանու իլխիներիցն (երամ) էլ լիներ, էլի ոտները ջուր կիջնեին, ուր մնաց թե քո սուտ Դիլիբոզդ[7]։

— Է՜հ, բանը բանիցն անց ա կացել, էլ ձին չի գնում,— մեր անծանոթն իջավ ձիուցը, սկսեց սանձից քաշել և հուսահատությունից լաց եղավ, մանավանդ, երբ որ արևը սպիտակ ձնի երեսին արծաթափայլ փռված տեսավ ու աչքերը Մողնու թառիցը դեպի Աշտարակ դարձրեց՝ ճռները թուլացավ։

— Է՜հ, գլուխը քարը, թե Մողնու ձորիցը գիլանը (գայլերը) դուս կգան քեզ պատառ֊պատառ կանեն, ա՛յ Դիլիբոզ,— ասաց նա ու յափունջին ծածկեց ձիու վրա, բաց թողեց ձիուն և ինքը ոտքով սկսեց վազել դեպի ներքև։

Անքուն գամփռները, որոնք սովոր են գիշերը մինչև լույս գյուղի շուրջ բոլորտիքը պտույտ֊պտույտ անել ու պատառոտել ոչխարի հոտի քամակիցը ման եկող շաբաթներով քաղցած գայլերին, օտարականին հեռվից նկատեցին ու ատամները կրճտեցնելով՝ հաչոցի ձայներն իրար խառնած՝ Կարմրավորի մոտ դիմավորեցին մեր խելոքին։

Երիտասարդը մի քանի անգամ մտրակն օդի մեջ պտտացրեց, որ գուցե հեռանան ու կորչին անպիտան շները, բայց նրանք ևս առավել կատաղեցին ու շուրջ բոլորած՝ մեջ առան տղային. և եթե չէր պպզել գետնի վրա՝ ծվիկ֊ծվիկ կանեին։

— Էս էլ քեզ մի՛ ցավ,— մտածում էր անբախտ ճանապարհորդը,— խնամիքը հիմի գնացին հարսին ժամ տանելու, ես պտի էս գազանների մեջտեղը կուչ գամ ու սպասեմ, ընչանք որ մի աստծասեր մարդ գա ինձ սրանցից ազատի, որ գնամ ժամիցը դուրս գալուս հասնիմ. ամո՜թ ինձ, հազար ամո՜թ, թե որ հընկերներիցս մինը պատի տակիցն ինձ մտիկ տալուս ըլներ էս սհաթը, վայն եկել էր ինձ տարել։ Տո՛, ի՞նչ եմ երեխի պես կուչ եկել. սաղ մհալը իմ ձեռին դողացնում եմ, մի քանի շների ահի՞ց պտի կատու դառնամ,— ասեց մեր կտրիճն ու դաշույնը հանեց, տեղիցը վեր թռավ։

Գազանները մեր հերոսի նստելուց հետո պահապանների նման չորս բոլորքը կտրած՝ մռմռում էին և ոչինչ չէին անում. խանչալի ծայրը տեսնելուն պես՝ կրակ կտրեցան և ամեն կողմից հարձակվեցան տղայի վերա։

— Տո՛շ, տո՛շ,— գոռաց նա և խանչալն օդումը պտտելուս մեկին փոքր֊ինչ վիրավորեց, բայց մյուս կողմից յուր կռաջլից արյունը շռշռալով սրածայր լափչնի (կոշիկ) կրնկովն իջավ, և եթե կրկին չէր նստել, փոքր էր մնացել, որ շներից մեկը նրա երեսը ծվատում էր։ Առհասարակ այս է միակ հնարքը ոչխարի աներկյուղ շներից ազատվելու. չգիտեմ ի՞նչ են մտածում նրանք, որ նստողի վերա չեն հարձակվում, միմիայն հսկում են, որ չվեր կենա։

Բարեբախտաբար, մի գյուղացի կուն (գոմաղբ) դուրս ձգելուս տեսավ էս բանն ու քթոցը վայր ձգեց, վազեց օգնություն հասնելու։

— Հա՛յ, հո՛յ, կորե՛ք հա, կորե՛ք, ա՛յ շուն, կորե՛ք,— ճչաց գյուղացին, և հնազանդ գամփռները, պոչերը ոտքերի արանքները կոխելով՝ հեռի քաշվեցան:

— Բարի լի՛ս, Մարգար աղա՛, էս աջաբ֊աջաբ (էս ի՞նչ կնշանակի), էս ո՞նց ա որ էս վախտ դու ոտով ես մեր գեղը մտնում, որ ապարանցոնց ոչխարի շների ձեռն ես ընկել, ո՞ւր ա քո ձին, յա թե չէ էս մոտիկ գեղերումը մի ձի չգտա՞ր, որ նստեիր։

— Դու դեռ ասա՝ էս ի՞նչ դափ ու զուռնի ձեն ա գալիս,— պատասխանեց մեր Մարգարը,— ամեն բան յոլա կերթա, ձին կորչիլ չի, նրա բանը խեր ա։

— Հարսանիք ա, Ծվիկենց Աղաջանի տղեն պսակվում ա Խեչանենց Խեչանի աղջկա հետ։

— Դե շո՛ւտ, շո՛ւտ էս շներին հակալ֊հակալը քցի (հալածիր), առաջ ընկի՛. տանուտեր Սիմոնը գեղումն ա՞, թե չէ։

— Խաչախպերն էլ հենց ինքն ա, որտեղ որ ա՝ ժամ կտանին։ Վա՛հ, տո, էս ո՞ւմ ձին ա, որ առավոտենց քշերհանա անտեր֊անտիրական թառը ներքև ա գալիս՝ մի յափունջի վրեն, չըլնի՞ տիրոնջ գլխին մի բան ա եկել. կա՛ց բռնենք տանենք տանուտերի կուշտը, լավ ա, դու էլ ըստեղ գտնվեցար, Մարգար աղա՛, թե չէ մեր գեղի վրեն մի շառ (զրպարտանք) կքցեին, կասեին տիրոնջը դուք եք սպանել, դե հետո արի ու ջուղաբ (պատասխան) տո՛ւր։

— Էդ իմ ձին ա, ինքն իրան կգա,— ասաց Մարգարը,— դու շներիցն անցկացրո՛ւ, տանուտերի հետ շատ վռազ գործ ունիմ։

— Հազիր (լավ ևս է) ձին էլ հետներս քաշե՞նք։

— Չէ, ասում եմ, դեռ ինձ տանուտերի դուռը տա՛ր ու ետ արի ձիս բեր։

——————

Դեռ հարսին երդկի տակը չէին բերել, դեռ տերտերը նոր էր ուզում պատրաստվիլ ձեռք֊ձեռքի տալու, որ գզիրը լերդապատառ տուն ընկավ ու տանուտերի ականջումը քչփչաց։

— Դեռ ձեռք֊ձեռքի չտաք, տերտե՛ր,— հրամայեց խաչեղբայր տանուտերը,— ես հենց հիմի ետ եմ դառնում, գզիրն ասում էր, որ յասավուլ ա եկել, ինձ վռազ ուզում ա։

— Գյոռ ու ջհանդամը (գերեզմաններն ու դժոխքը) գնա՜ր, ոտը կոտրվե՜ր, սև ըլե՜ր՝ դրանց երեսը ոչ տեսնեինք, խերի համար հո չե՞ն գալ,— ասացին մի քանիսն և սկսեցին աղջիկներ պարել տալով պարապել մինչև խաչեղբոր վերադառնալը։

— Ըստուր տակիցը լավ բան չի դուս գալ, տղե՛ք, աջ աչքիս վերի կոպը հենց սկսեց խաղալ թե չէ, գզիրը տուն ընկավ ու հիմի էլ ընենց ա թռչկոտում, որ կասես քյանդիրբազ (լարախաղաց) ըլի,— գուշակեց Խեչանը։

— Ես էֆեմերդուն էսօր մտիկ տվի,— մեջ մտավ տերտերը,— գրում ա, որ էսօր լուսինը թե որ բակ ըլեր, երազն էլ, ամեն բանն էլ օրը պտի կատարվի։

— Աստված խեր վրա բերի,— տանտիկինը փռշտաց,— տեսնենք ընչո՛վ կվերջանա։

— Անտե՛ր ըլի էս պինչը,— ձեռքով յուր քթին խփելով նշանացի հասկացրեց տանտիկինը տղամարդկանցը,— շատ փիս եմ փորձել։

— Տո՛, կացե՛ք, ես մի գնամ տեսնեմ՝ տանուտերն ընչի՞ ուշացավ,— գավազանն առավ դուրս գնաց տերտերն և դեպի տանուտերի տունը։

Բ.
ԱՌԱՋՆՈՐԴՆ ԵՍ ԵՄ, ԲԱԿԼԵՆ ԽԱՇԱԾ ԵՄ ՑԱՆՈՒՄ

— Ինձ լսի՛, Մարգար աղա՛, գոգիդ քարը վեր ածի՛ր[8], մեր յոթանասուն գեղ մհալի մեջ ինչ աղջկա վրա մատը դնես, թե որ չգնամ չուզեմ քեզ համար, ես մարդ չեմ, ես իմ հոր տղեն չըլնիմ, մորից ծնած չըլնիմ, շան մեջքից ընկած ըլնիմ. ամոթ բան ա, մեր գեղի չորս կողմն անօրեն անհավատ թուրք ա, ամենքն էլ կլսեն ու Հայոց հավատի վրա կծիծաղան, էս լավ բան չի։

— Դե ես ի՛նչ մեղավոր եմ, քու մովրովի հրամանն ա, կուզես կատարի՛, կուզես ցխի մեջ քցի՛ր,— ծործորակը քերելով՝ իրան անմեղ ցույց տալով պատասխանեց Մարգարը տանուտեր Սիմոնի խոսքին։

— Ախպեր, հազիր պարզն ասե՛ս, էլ ո՛ւր ես խոսքն օլոր֊մոլոր քցում, սաքի (իբր թե) ես չեմ հասկանում, որ քո մտքինդ Խեչանի աղջիկը չի, նրա մալ ու դովլաթն (կալվածք ու հարստությունն) ա՞, թե չէ դու որբևերի, երկու երեխա թաղած մարդ, որ կնիկ առնել ուզեիր, կգայիր ազափ աղջիկ կուզեի՞ր, էն էլ նշանած աղջի՞կ։ Դու էլ լավ գիտես, որ Խեչանն էս արար աշխարհքի հարստությունի տերն ա. ասենք, ղորթ ա, անտակ ծով ա Խեչանի դովլաթը, էլ վերեքվում (հավաքվում) չի, էլ թիվ ու համբարք չկա, համա ում ղսմաթ (բախտ) էլավ՝ էլավ, ղսմաթի ճամփեն կապիլ չեն. տասնուհինգ տարի ա՝ բանը քութահ ա էլել (վերջացել է), հիմի դու եկել ես, տաք ջրի վրա սառը ջուր ես լցնում՝ թե ի՞նչ. քեզ մատա՛ղ, Մարգար աղա ջա՛ն, արի Խեչանիցը մի քանի շահի փող պոկեմ քո ոտների քրեհը (վարձավճար), վեր կա՛ց, Աստծու անումը տո՛ւր, քու ճամփեն գնա՛. մովրովն էլ որ հարցմունքս անի, ասա՛, գնացի՝ տեսա պսակել են, ես էլ մի կուշտ փլավ կերա պսակաճաշին, մի երկու թաս էլ գինի վրեն խմեցի, Աստված շնհավոր անի ասեցի ու երեսս ետ թեքեցի։

— Ի՞նչ ես երկար կաստամանին գցել (երկարաբանություն անել), տանուտեր Սիմո՛ն, դու ինձ խելք ո՞ւր ես սորվացնում, ես որ կամ՝ մի հրամանակատար մարդ եմ, ինձ ղրկել են, որ քեզ էս հրամանը տամ ու գլխիդ կաննեմ՝ որ կատարվի. չես անի, պսակը չես խափանի, ես էլ ղամշիս կպտըտեմ, հարսանքավորի ջանին կընկնեմ ու ծակը կկոխեմ։ Ախա՛ր թե որ սրա մեջը մի բան չըլներ, գործակալ հայր սուրբն ընչի՞ էս գիրը կգրեր, որ տերտերը չպսակի. հալբաթ (իհարկե) մինը գնացել մատնել ա, որ մեջը չհասությունի պես բան կա, նա էլ էս հրամանը թվանքչու ձեռով թռցրել էր Սև ջրի գլուխը, մովրովին, որ յասավուլ ղրկի, պսակը խափանել տա։ Ես քեզ ուզում չէի գործակալի թուղթը շանց տամ, տերտերի վրա էր, ու ընչունքի ինքը տեր հայրն էլ հրես իր ոտովն եկավ, հիմի բանը կպարզի,— ասաց յասավուլ Մարգարն ու գտակածալիցը մի ծալմլոտված թղթի կտոր հանեց տվեց մտնող տերտերին, մի կողմից էլ խոնարհությամբ աջը համբուրեց։

— Աստված օրհնեսցե, Մարգար աղա՛,— փնթփնթաց տերտերն ու ակնոցները հանեց աչքերին դրեց, և թուղթն աչքերից հեռու բռնած՝ սկսավ այս ու այն կողմը դարձնել։

— Ձեռքիցն երևում ա, որ մեր գործակալի գրածն ա,— ասաց տերտերը,— բայց աչքերս չեն ջոկում, տունը մութն ա, մի գնամ դռանը կարդամ, կամ թե չէ՛, տանուտեր, լավ կըլնի, որ մարդ ղրկես, մեր դերձիկ Ստեփանի տղին կանչել տաս հարսանքատնից. նա, Աստված իր հորը բաշխի, ջրի պես կկլկլացնի կես սհաթումը։

— Աղբաթը խեր (բախտդ բարի լինի), տերտե՛ր,— քմծիծաղ տվեց տանուտերը,— սաքի որ սուտ փահլեվանի պես գյոզլուկը (ակնոց) ձեռաց հանեցիր, քնթիդ ծերին տնկեցիր, հա՛ տեսնում չե՞մ, որ բլբլի պես ծլվլացիր. էլ աչքերիդ ի՞նչ ես մեղ դնում, մենք հո իրար ճանա՞նչում ենք. ահի տարին ի՞նչ էիր, թե մահի տարին ի՞նչ ըլիս. հա էդ ես ու էդ ես. մենք հասակակից մարդիկ ենք, կարոտ մնացի, որ մի օր տեսնեմ քեզ մի բարովագիր կամ մի սանադ (մուրհակ) գրելուս, յա ուրիշի գրածը կարդալուս. քունն էն ա — խոնարհեցո՛, ապրեցո՛, հոգվոց, պահպանիչն ասես ու ժամուցը ջեբդ քցես։ Գզի՛ր, գզի՛ր,— ձայն տվեց տանուտերը՝ դուռը բանալով,— շուտ հասի՛, էս սհաթս դերձիկ Ստեփանի տղին էստեղ կանչի, թե՛զ, ոտիդ վրա ե՛տ ես դառել։

— Խեր (բարի) ըլի՛, Մարգար աղա՛, ի՞նչ կա էսպես քշերհանա,— դարձավ տերտերը դեպի յասավուլը,— էլ ի՞նչ ղուլլուղ (ծառայություն) ունիք մեր խեղճ խալխի (ժողովրդի) գլխին, ողորմելիքումն էլ ոչ ջան մնաց, ոչ տաշտերումը հաց. էս ի՞նչքան կոռ ու բեգյառ, ի՞նչքան խարջ (հարկ) ա, որ էս մի քանի տարի իրար վրա ողորմելի ժողովրդի շլնքին բարձել են։ Ես ըլիմ իմ կարգը, էս ա վաթսուն տարիս մոտանում ա, դու դեռ ջահել ես, Աստված զորացնի, թեկուզ տանուտեր Սիմոնին հարցրու։ Փառք Աստծու, ասենք հիմի քրիստոնեի աշխարհք ա, հիմի մեր խաչին ու հավատին հայհոյող չկա, համա էս ի՞նչ է. քանդեցին էս ձեր տնաքանդ մովրովները։ Ասենք ես քեզ համար չեմ ասում, Մարգար աղա՛ ջան, դու մեր որդին ես, հայ քրիստոնյա ես, բայց դու ինքդ էլ գիտես, որ առավոտենց տեղիցը շուտ զարթնողը խեղճ ժողովրդի գլխին ա չաքուջ կոտրում։ Շլապկա[9] չդառավ, մեր գլխին պատիժ ու կրակ դառավ, ով ծածկում ա, էլ Աստծու ծրիցն ըլում ա, իլլաքի թե (մանավանդ) մեր հայերը։ Ախա՛ր տե՛ս աշխարհքն ի՞նչ օրին ա հասել. անցյալ օրը մեր քուչումը հավաքված՝ զրից ենք տալիս. մին էլ էն տեսնեմ, որ մեր օշականցի Սուտասանենց Նեսոն, որ Սինոդումը գրագիր ա, ձիու վրա նստած՝ եկավ. հոգի ունիմ տալացուկ, օրհնյա ի տեր ասեց ու ձին կանգնացրեց։ Ամենքն էլ տեղներիցը վեր կացան, գտակները վեր կալան գլուխ տվին, բայց ես ծեր մարդ, էն էլ ինչքան չըլնի՝ տերտեր, Աստված օրհնեսցե ասեցի ու հարց ու բարով արի նստած տեղիցս։ Ախա՛ր ինձ ի՞նչ կսազեր երեկվան երեխի համար ոտի վեր կենալ։ Ի՞նչ ես կարծում, Մարգար աղա ջա՛ն, ի՞նչ ասի, որ լավ ըլնի. ոչ տարավ, ոչ բերեց, թե՝ տերտե՛ր, դու քո սպիտակ միրքիցդ ամաչում չե՞ս, որ ես գալիս եմ ու դու տեղիցդ վեր չես կենում։— Ա՛յ որդի, Նեսո ջա՛ն, ասում եմ, դու մեր բալեն (երեխա) ես, ինձ ի՞նչ լայաղ ա (հարմար է) քեզ պես մի մատը քորփի (մանուկ) համար ոտի կանգնել, ի՞նչ կա, որ Սինոդումը գրագիր ես։— Չէ՛, ասում ա, դուք ձեր պատիվը չեք հասկանում. ում գլխին որ շլապկա տեսնիք, պտի էն սհաթը վեր թռչեք, ոտի վրա չորանաք գլխաբաց, թեկուզ ըսկի չինովնիկ (աստիճանավոր) էլ չըլնի։— Ա՛յ որդի, ասում եմ, ի՞նչ անենք, որ շլապկա ունիս, մի՞թե դրանով քեզ իրավունք ա տված, որ ինձ պես մի ոտը գերեզմանումը տերտերին խայտառակես, որ քո առաջին տեղիցս ժաժ չեկա. հիմի ո՞վ չի շլապկա դնում, հրե Երևան մինն երեք սաղ ապասի ա, Երևանու մեյդանովը որ անց ես կենում, նորքցի երեխեքն էլ իշանոնց վրա նստած՝ շլապկեն գլխներին, հավողը բարձած բազար են գալիս. մեր Ալոյի տղեն էլ որ Մարուք աղի դռանը նոքար (ծառա) ա, էն օրը մի լավ շլապկա գլխին՝ ուռած փքված էկավ դեսն անց կացավ. ես էլ հենց իմացա, թե դու Ալոյի տղեն էս։

— Ընչի՞, միտդ չի՞, տերտե՛ր,— մեջ մտավ տանուտերը.— էն տարին որ մի երկար մովրով կար. մի օր ձին նստած՝ մտնում ա մեր գեղը։ Ես Ուռուցովն անց եմ կենում, ի՛նչ տեսնեմ, որ աշխարհքը հավաքված ա գլխաբաց ու մեջտեղն էլ մի շլապկավոր ա երևում ձիու վրա նստած. մի գոռոցի ձեն էլ սաղ Ուռուցը վեր ա կալել։ Դու մի՛ ասիլ, մեր խեղճ ջխտկագլուխ Սարոն ա. վեր են կոխել, քամակին բարակ բարդու ճիպոտներ ա, որ փշրում են, ի՞նչ ա, թե մովրովն անց կենալուս չի ճանաչել ու գտակը չի վեր կալել, նա էլ կաննել ա ու խեղճ Սարոյին էդ օրը քցել։ Էնքան տվին, որ մարդն էլ տեղից չէր կարողանում նստիլ, երեսի վրա վեր էր ընկնում։— Շան որդի՛ք, ձեր հերն անիծա՛ծ, գոռում էր մովրովը, ըստուց ետը վա՜յ էն մարդին, որ մի օրեն ճամփից շլապկի ծերը տեսնի ու ոտի վրա չչորանա. էլ հարցնիլ չի ուզիլ, թե ո՛վ ա, ո՛վ չի, իմացած կացե՛ք, որ շլապկեն ձեր Աստվածն ա։

— Հախ Աստծու (Աստված վկա), շատ դրուստն (ուղիղ) ա ասել,— պաշտպանեց Մարգարը,— իհարկե որ շլապկին պտի պատիվ տանք, մենք թե որ շլապկի պատիվը չիմանանք, երկու աչքով պտի քոռանանք, բաս հիմի ու ղզլբաշի օրովը մին ես համարո՞ւմ։

— Օրհնյալ լինիս, այ որդի՛, ո՞վ ա ասում, թե հիմի լավ չի, համա դու ինձ ասա՛, ինքդ չես տեսնո՞ւմ, որ խալխումն էլ հալ չմնաց, եզը վեր են կացնում, տակիցը հորթ ուզում, զոռով մարդկանցը կռվացնում են, որ մեջտեղը իրանք մոծակի պես ծծեն՝ արնաքամ անեն. էլ ոչ դիվան կա՝ ոչ դատաստան, ոչ իրավունք կա՝ ոչ արդարություն. վերջին մեհտարիցը (ձիապան) բռնած՝ ընչանք ինքը մովրովը՝ ձեռը դեմ արած ուզում են։ Ախար ո՞րտեղից տան, մի մեր գեղի հալը (դրություն) հարցրու՝ կսարսափես, որ լսես. տուն կա՞, որ պարտքի տակի թաղված չըլնի. ի՞նչ են անում, կերածները՝ պաս օրերը՝ ցամաք հաց ա, ուտիսին՝ մի կտոր աղվեսի չոր պանիր, հագածներն էլ՝ որ մի թելը քաշես, ինն հարյուր կարկատան վեր կընկնի. ախա՛ր թե որ էս կոռ ու բեգյառը չըլնի, ը՞նչի համար պտի պարտքի տակ ճխլվեին։ Առաջ ով որ մի թուման[10] պարտք էր ունենում, քունը չէր տանում, ընչանք մի եզը, յա մի կով չէր ծախում, իր հոգին թափում. հիմի գիտե՞ս քանի թումաններ են էն անտեր սանադի մեջ գրվում. ի՞նչ եզը, ի՞նչ տուն ու տեղ, ի՞նչ մուլք (կալվածք), որդին էլ որ ծախի՝ պրծնում չկա. ըսկի չգիտեմ, թե սրա վերջն ո՞ւր պտի հասնի, սրա ծերն ո՞ւր պտի կտրվի, երկնային տերն ինքը լիս ու ճար անի։

— Էտուր վախտը չի, տեր հա՛յր, դու ինձ լսի՛, կատարելո՞ւ ես գործակալի հրամանը, թե հենց հիմիկուց ձին նստիմ ետ դառնամ ու ձեր մեղքը ձեր շլի՜նքը, գնացե՛ք, ոնց կուզեք, խոսքի տակից դուրս եկե՛ք։

— Աստված օրհնեսցե՛, Մարգար աղա՛, ես Հունան մարգարեն հո չեմ, որ իմանամ, թե էս թղթի կտորի միջին ի՞նչ ա խզբզած. կա՛ց, մեր տիրացուն գա՝ տեսնենք, հետո կխոսինք. կամ թե չէ, կըլնի որ դու էս գրի զորությունին եթուկ (տեղյակ) ես, ասա՛ էլի՛, քեզ հավատում չե՞մ։

— Ա՛յ, տիրացուն եկավ, հիմի թող գիրը խոսի,— գլխով ցույց տվեց Մարգարը տուն մտնող պատանուն։

Տիրացուն տերտերի հրամանովն սկսավ կարդալ։

— «Հրամայն Աշտարակ գէեղջ տեր Յովհաննէսին։

Որ իմացած կենաս համաձայն, հայդարարութեայնդ ես զքեզ պատվիրեալ էինք։ պսակել զՀէղնառ Խէչանեան ընդ պարոն Աղաջանի որթի Սմբաթին։ հէտ կոյս ընդ կուսի, համաձայն օրինած, եւ կանոնաց առաքէլակայն եւ կայսերակայն օրինած չիք զարքելգ կամ զչհասութիւն։ Վասնորոյ հրամայենք ի ստանալ գրութեանս պսակալոյծ արնել զնոցա. վասն զի ի պատճայռս աղայ Մարքարի եասավուլի մովրովի յրամանն այնսպես է խնթրելով ՚ի մէնջ որպես բարեգամ։ եւ քաջ սիրելի, վասնորոյ եւ զհրամանքն։ Կատարեսցիս, զպսակին ոչ առասցիս, ըստ ծէսի հայաստայնեայց սուրփ եւ առաքելական եգեղեցւոյ սրփոյ կաթուղիգէ Էչմիածնի, ամէն։

Գորձակալ սարդարաբատու։ եւ կարբու մհալի որ է գավառի եօթանասուն ու մէկ գիւղի

Թադէոս վարդապետ։»

Տիրացուն բարձր֊բարձր կարդում էր վերոգրյալ երևելի հրամանը, իսկ տերտերն ու տանուտերը բերանները բաց՝ մտիկ էին տալիս և զարմացմամբ գլխները ծանր ծանր շարժում։ Մարգարի համար՝ էլ մի՛ հարցնիլ, ուրախությունից ոտքերը գետնիցը կտրվել էին։

— Ջա՛ն, ջա՛ն, ղալամիդ (գրչիդ) ծերը պաչեմ, հրե լիզու ա՛, քչքչան աղբյուր ա՞,— բացականչություններ էր անում մեր հերոս յասավուլը,— ընդուր են ասել՝ սուր լիզուն օձը ծակիցը կհանի է՛. մենք ըսկի մարդ չենք էլել, էշ կերել ենք, էշ մենծացել, մենք ի՞նչ խաբար պտի տանինք էս աշխարհքիցը։

— Իհարկե՛, որդի՛, իհարկե՛,— հաստատում էր փառավորյալ տեր Հովհաննեսը,— թե որ գործակալ հայր սուրբն էդպես իմաստուն չըլներ՝ էլ ընչի՞ էդ փառքին կարժանացնեին. սաղ վանքումը նրա պես գիտունը չկա, Աստված փառոց պահի իրան։

— Հո հասկացա՞ր, տերտե՛ր, ի՞նչ ա գրել գործակալը,— հեգնաբար հարցրեց տիրացուն։

— Հասկացա, որդի՛, հասկացա, բաս էլ ընչի՞ տերտեր եմ, որ էդ երկու խոսքն էլ գլխի չընկնեմ. համա դու էլ որ մի անգամ պատմես, ավելի լավ կլինի։

— Ես ոչինչ չհասկացա, շատ խրթին ա գրած։

— Դու դեռ ջահել ես, որդի՛, էդ տեսակ խրթին գրվածները դժար կմտնին քո բեյինը (խելապատակ). մեր գործակալը հրամայել ա, որ Աղաջանի տղեն ու իր նշանածը՝ չունքի որ կույս են՝ պսակալույծ առնել, այսինքն թե պսակը լույս առնել, սաքի թե ուզել ա ասել, որ պսակը մի քիչ ետացրու, որ լիսը լավ բացվի, ընչանք որ ես էլ, ասում ա, իմ բարեկամ մովրովն էլ՝ Մարգար աղին առաջուցը ղրկեցինք ու մենք էլ էս ա քամակից կգանք կհասնինք։ Իհարկե՛, արժանավոր աղա մարդ ա մեր Խեչանը, մեր մհալումը մարդ չըլնի, որ նրան պարտք չըլնի. բա՛ էնպես մարդին որ չպատվեն մովրովն ու գործակալը, ինձ ու քեզ հո չե՞ն պատվիլ։ Շատ լավ կըլնի ի՞նչ, հազիր առանց էն էլ պսակը ետացավ. մի քիչ էլ կկենանք, հենց հիմի որտեղ որ ա՝ կգան, ու մի լավ քեֆ կանենք։

— Հենց էդ ա, որ գլխի ես ընկել, տերտե՛ր,— ծիծաղելով ասաց տիրացուն,— դու ինձանից լավ ես հասկացել։

— Ի՞նչ եք ասում, ի սեր Աստծու, մի լավ կարդացեք, էդպես բան չկա գրած,— լեղապատառ խոսքը կտրեց Մարգարը,— գործակալ հայր սուրբը հրամայել ա, որ ինքն էլ ու մովրովն էլ ուզում են, որ պսակը քանդվի, մենծ չհասություն կա մեջը. ինձ էլ հենց ըտուր համար են ղրկել։

— Ո՞նց թե պսակը քանդվի, քեզ ո՞վ ասեց, թե չհասություն կա, հաս ու չհասը ջոկողը ես չե՞մ, երկսի էլ օխտը պորտը գիտեմ, նշանի պահպանիչը սրանից տասը տասնուհինգ տարի առաջ ես եմ ասել բարեկենդանին. ոնց որ Մասիսի ու Ալագյազի մեջը տղա ու աղջիկ կհասնի, ընենց էլ նրանց մեջ մի մատը չհասություն չկա։ Թե ուրիշ բան գիտես, Մարգար ջա՛ն, ասա՛. դու որ կաս՝ յասավուլ Մարգարն ես, ես որ կամ՝ մենծ տեր Հովհաննեսն եմ. դու ոչ գիրը գիտես, ոչ գրի զորությունը, համա ես ամեն բան հասկանում եմ. սաղ Այսմավուրքը ջրի պես գիտեմ. սխալ ես, յանղլիշ ես, լավ չես գլխի ընկել. քեզ ղրկել են, որ գաս տեղ պատրաստես, որ իրանք էլ գան. ընենց չի՞, տանուտեր Սիմոն, դու ի՞նչ ես ասում. էլի ես ու դուն ենք սրանց մեջը խել ու քյամալի (խելք) տերը, սրանք ջահել֊ջուհուլ են, իլլաքի՛ թե էս — իմ ադաշ (անվանակից) տիրացուն, գովեցինք՝ կով դառավ. երեխությունից օղորմածիկ դերձիկ Ստեփանը մեռավ սրան կարդացնել տալով, սա ըսկի մի մարդ չդառավ։

— Ի՞նչ ես ասում, տեր հա՛յր, էս հրաման գրողն ինքն էլ չի հասկացել, թե ի՞նչ ա ուզում ասի։

— Ո՞վ, Թադեոս վարդապե՞տը։

— Ի՞նչ անեմ թե վարդապետ ա։

— Վա՜յ, հողը մեր տան կտերը կենա, որ դեռ ձվից դուս չեք եկել, տերտեր վարդապետի էլ չեք հավանում. ընենց չի՞, տանուտե՛ր, ղորթ չեմ ասո՞ւմ, Մարգար ջան։

— Էդ ղրաղ (մի կողմ) կենա, տերտեր ջա՛ն, հիմի պսակը խափանում ե՞ս,— համբերությունից դուրս եկավ Մարգարը,— թե չէ ինձ յասավուլ Մարգար կասեն, էս ա վեր կկենամ, աչքերս կչռեմ, հարսանքավորին չոլեչոլ կքցեմ, ժամումն էլ որ ըլին՝ դուս կանեմ։

— Դու ինձ ասա՛, ղորթ ես հրամանք անո՞ւմ, որ մեր գործակալն ու մովրովը չեն ուզում պսակել։

— Տո բա սուտ եմ ասո՞ւմ։

— Դե՛ որ նրանք կամենում են, մենք ի՞նչ ենք, քանի՞ գլխանի ենք. ասում ա՝ աչքը բարձրանա՝ բարձրանա, ունքիցը վերև չի կարող գնալ. դե որ գործակալն ասում ա չհաս կա՝ էն ա կա, առաջնորդն ես եմ, բակլեն խաշած եմ ցանում. տեսնո՞ւմ ես, համաձայն կայսերական և առաքելական օրինաց՝ նա մեր ամենքիցը շատ գիտի, դեռ մովրովն էլ վրադիր. դու ի՞նչ ես ասում, տանուտեր Սիմոն։

Տանուտերն ուսերը վեր քաշեց և յասավուլ Մարգարի երեսին նայեց։

— Ի՞նչ էլավ ձեզ, տերտե՛ր, տանուտե՛ր,— միմյանց քամակից տուն ընկան գզիրն ու ժամհարը,— օրը մթնեց, կերակրները փչացան, հարսն ու փեսեն վաղուց երդկի տակին պատրաստ կաննած են, որ ձեռ֊ձեռի տաք։

— Ես իմ մովրովի խոսքից դուրս չեմ կարող գալ,— վճռեց տանուտերը։

— Գործակալն էլ իմ մովրովն ա,— հաստատեց տերտերը։

— Գնացե՛ք, ասեցե՛ք, որ պսակը մնաց,— խաբար ղրկեցին հարսանիքատունը։

— Ես էլ գնամ Սաքոյին աչքալիս տանիմ,— կամաց մրթմրթաց Մարգարն ու տեղիցը վեր կացավ.— էս օրվան անելիքն արինք, էգուցվանն էլ կտեսնենք, բանը՝ բան շանց կտա։

— Էս առաջին օրն ա, ա՛յ, որ յասավուլ գա գեղն ու առանց կուշտ փորով հաց ուտելու ու մի կես լիտր գինուց֊արաղից իրան ոտի քրեհ տանելու՝ գեղիցը դուրս գնա,— ասաց տանուտերը տերտերին, յասավուլ Մարգարի գնալուց հետո։

Գ.
ԱՅՂՐ ԳՅՈԼՆ ԵՎ ՍԵՎ ՋՈՒՐԸ

Էջմիածնից մոտ երեք ժամաչափ դեպի արևմտահյուսիս գտնվում է մի լիճ, որին ժողովուրդը Այղր անունն է տալիս։

Այղր գյոլից շատ մոտ, թավ եղեգնուտների և ճահիճների միջից առաջանում է այն պատմական գետը, որ կոչվում էր հնումը Մեծամորի, իսկ այժմ Սև ջուր։ Այղր լիճն և գետը միմյանցից բաժանողը մի երկու֊երեք հարյուր քայլաչափ մերկ տափարակ է։ Մերկ եմ ասում, որովհետև ինչպես գետի՝ նույնպես և լճի եզերքը ծածկված են խիտ եղեգներով, որտեղից տարին մի անգամ մերձակա գյուղերը շինում են յուրյանց համար փսիաթ, կամ խսիրներ, իսկ այդ տափարակի վերա, բացի բարակ սեզից, ոչինչ չես գտնիլ։

Թե լիճն և թե գետն ունին տեղացիների աչքումը մեծ նշանակություն։ Գետի եզերքի եղեգնուտները նվիրական են ամեն հայ քրիստոնեի համար. որովհետև այստեղ, ասում են, խոզացած արածում էր մեր քրիստոնեության հիմնաքարը՝ հուժկու Տրդատը. այստեղից նա մրթմրթալով վազեց, մեր Լուսավորիչ պապի առաջին գլուխը քարշ ձգած կանգնեց և նրա օգնության շնորհիվը կրկին մարդկային կերպարանք ստացավ՝ մի ականջով միայն Սև ջրի գլխի արածող կենդանու հիշատակը չմոռանալով։ Մինչև այսօր էլ որսորդները Սև ջրի գլխին խոզ սպանելով՝ միմյանց ասում են.— ի՞նչ կըլներ հայ քրիստոնեի հալը, թե որ մեզ պես մի որսորդ սպանած ըլներ մեր խոզացած Տրդատ թագավորին։ Մյուսն էլ պատասխանում է.— ասում են՝ ինքը Տրդատ թագավորը զզված ա էլել իր խոզությունիցը, որսորդ տեսնելուն պես ղաստի (դիտմամբ) եկել առաջներին ման ա եկել, որ բալքի տան սպանեն, վերջանա իր չարչարանքները. համա Ասսու հրամանովը նետ ու աղեղի լարը կտրվել ա ու Տրդատը սաղ ա մնացել։

Այղր գյոլի վրա հնարած առասպելներն ավելի շատ են։ Մինչև ցայսօր էլ ես անտարբերությամբ չեմ կարողանում հիշել Այղր գյոլի անունը, որ անձս չքստմնի։

Երբեք չեմ կարող մոռանալ, ինչպես իմ հանգուցյալ հայրը վսեմ և ազդու բառերով պատմեց ինձ Այղր գյոլի բոլոր պատմությունները, երբ որ ձիու վրա ինձ յուր թարքն առած՝ գնում էինք Սև ջրի գլուխը մովրովից ինձ համար արձակման վկայական ստանալու, որով գնամ՝ ուսում առնիմ։

— Գիտես, որդի՛, որ մենք մոտենում ենք Այղր գյոլին, տե՛ս, հրե էն քարափի տակին ա, մի քիչ էլ ներքև գնանք՝ կերևա։ Այղր գյոլը հասարակ ջուր չի,— շարունակեց լուսահոգին.— նրա ջուրը չի գնում, միշտ կաննած ա, նա անտակ ա, մարդ չի կարող նրա մեջը մտնել։ Էն սհաթը կուլ կտան հրեղեն կենդանիքը։ Ուրիշ ջրերի միջինը ձկներ ու գորտեր են, համա Այղր գյոլի միջին սրանց ոչ մինը չես գտնիլ. հրեղեն ձիանք, սիպտակ հրեղեն գոմեշներ, մարդաձուկն ու շատ ուրիշ գազաններ են լիքը Այղր գյոլումը։ Էդ հրեղեն ձիանոնց ցեղիցն ա,— շարունակեց հայրս,— Քյոռօղլվի ղռաթը[11]. որ թևավոր է եղել։ Այս բանը, իբր թե, տեսել է խառատ Մուրադը։ Նա տասը֊տասնևհինգ փայտե ուղտեր շինած, իրար քամակից կապած, սանձը ձեռին քաշելով, Կողբից աղ է եղել բերելուս. հանկարծ դիմացից տեսնում է Քյոռօղլվին յուր կտրիճներով և երկյուղից քանդում, վայր թափում գետնին յուր ուղտերն և դարձնում մի կույտ փայտ ու ինքը մտնում Այղր գյոլի եղեգների մեջը։

Քյոռօղլին, որ նկատած է լինում ուղտերի շարքը և հիմա գտնում է փայտացած, շատ զարմանում է այս հնարագետ վարպետի վերա. ուր որ լինի, հրամայում է յուր քաջերին, պտրտել այն մարդուն և յուր առաջին կանգնացնել։ Խուզարկուները քաջ գիտենալով, որ մարդը թաքկացած կլինի եղեգնուտների մեջ, իջնում են այնտեղ, ձիանքն արոտի թողնում և սկսում որոնել։ Ամբողջ օրը, երբ որ Քյոռօղլին զուր ժամանակ է կորցնում, վարպետը մի ասեղ է դառնում ու կորչում, հրամայում է ձայն տալ, թե ինքը երդվում է իր սրովը, որ եթե փայտե ուղտերի տերը դուրս գա ինքնահոժար, նա նրան ոչ միայն չի պատժիլ, այլև կվարձատրի. ապա թե ոչ, երեք շաբաթ շրջապատած Այղր գյոլը՝ քաղցած պիտի սպանի նրան։

Եվ ահա դուրս է գալիս Մուրադը դողալով և գլուխ տալիս Քյոռօղլվին։

— Քո ձեռագո՞րծն է այդ ուղտերը,— հարցնում է Քյոռօղլին։

— Հրամելի՛ք, գլխիդ դուրբա՛ն։

— Ընչի՞ թաք կացար։

— Քո անունից աշխարհքն է սարսափում, և ուղիղն ասեմ, հիմա էլ չէի դուրս գալ, եթե քեզ ավետիք տալու առիթը չունենայի։— Մուրադը պատմում է Քյոռօղլվին, որ ինքն ականատես էր, երբ նրա մատակ ձին արածում էր լճի ափումը, մի հրեղեն սպիտակ այղր (որձ) ձի դուրս եկավ ջրի միջից, թռավ նրա մատակի վերա ու կրկին ջրի տակը մտավ։

— Ուրեմն դու ազատ ես, սարքի՛ր քո ուղտերդ, բարձիր բեռներդ և ճանապարհ ընկի՛ր։

Մուրադն ստացավ Քյոռօղլվի ընծան, կարգի բերեց յուր ձեռագործը, բարձեց աղն և գնաց։

Քյոռօղլվի հրամանավ ի պատիվ այն այղր ձիու, որը տասն և մեկ ամսից հետո պարգևեց իրան նրա սիրեկան Ղռաթին՝ այդ լիճն այն օրվանից կոչվում է Այղր գյոլ։

— Բաս էդ Այղր գյոլի ջուրը ո՞րտեղից ա գալիս, ո՞ւր ա գնում,— հարցրի հորս։

— Ասում են, որ ջուրը գալիս ա Արագած սարի կատարումն եղած լճից. էդ բանն իմացել է մի հովիվ։ Նա այծի քամակից ձգում է յուր գավազանը, որ ընկնում է Արագածի լճի մեջը։ Մինչև մոտ է գալիս հովիվը, տեսնում է, որ յուր գավազանը ջրի երեսին չի։ Այս երևույթը նրան կարծիքի տակ է ձգում. մանավանդ, երբ նա Արագածի ստորոտներումը ոչխարներն արածացնելուս, գլուխը գետնին է դնում մի փոքր հանգստանալու, միշտ ջրի քչքչոց է լսում։ Մի շաբաթից հետո դիպվածով նույն հովիվն յուր ոչխարները դաշտն իջեցնելուս Այղր գյոլի մեջ տեսել է յուր փայտը։ Հովվի կասկածն ավելի սաստկանում է. նա մտածում է, որ Արագածի գլխի լճի և Այղր գյոլի մեջ հարաբերություն կա, անպատճառ ջուրը Արագածից գետնի տակովը հոսում է ներքև և գոյացնում է Այղր գյոլը. դրա համար հովիվը մի ջվալ (տոպրակ, մաղախ) դարման շալակում է, բարձրանում Արագածի կատարը և լճի մեջ լցնում. երկու օրից յուր դարմանի հետքը Այղր գյոլումն է գտնում։

— Բաս էդ ո՞նց ա, որ ջուրը միշտ կաննած մնում ա մի պստիկ լճի մեջ ու դուս չի գնում,— հարցրի ես հորս։

— Ասսու հրամանովն ա,— պատասխանեց հայրս.— ղզլբաշի օրովը Երևանու վերջին Հյուսեին խան Սարդարն ուզեցավ Այղր գյոլը խառնել Սև ջրի հետ։ Իրեք հետ իրան երազ եկավ, որ էդ գյոլի ջուրն անիծած ա, դա գնացկան ջրի հետ չպտի խառնվի. ադամորդին էդ ջրի համը չպտի տեսնի, Սարդարն ականջ չարեց ու Այղր գյոլի ու Սև ջրի մեջտեղի թմբան վրա մի առու փորեց։ Վերջի օրը հենց որ մի պստիկ թումբ էր մնացել, որ ջուրը գնար, մին էլ էն տեսան, որ գյոլի երեսը կրակ դառավ, միջիցը ահագին գազաններ կրակի հետ դուրս թռչկոտացին, քիչ էր մնացել, որ ամենքին էլ կուլ էին տալիս, թե գլուխ չառնեին չկորչեին։ Ինքը Սարդարը հեռվումը կաննած՝ էս բաներն իր աչքովը տեսել ա ու էլ ետ առուն լցնել տվել։

Եվ արդարև, հետաքրքիր այցելուն այսօր էլ կնկատի լիճը և Մեծամորին բաժանող տափարակի մեջտեղը մի հին առվի հետքեր։

Ահա այսպիսի առասպելների հետ է կապված Այղր գյոլի պատմությունը. սակայն հավանականն այն է, որ մի ճահճալից լիճ է նա, որը տափարակի տակից անպատճառ կապ ունի Մեծամորի գետի հետ։

Սովորաբար գետերը առաջ են գալիս և կազմվում մանր աղբյուրակներից և վտակներից, իսկ Մեծամորին մի բացառության է. ամբողջ գետն այդ փոքրիկ տեղի շամբուտ ճահիճներիցն է բղխում և առաջ գնում դեպի Երասխը։ Պետք է ենթադրել ուրեմն, որ ժողովրդական առասպելը զուրկ չէ մասամբ ճշմարտությունից. կարող է այն ևս լինել, որ Մեծամորիի և Այղր գյոլի ջրերը Արագածի զանազան բարձրավանդակներից են, որ գետնի տակով իջնում և Այղր գյոլումը լույս են տեսնում, կրկին գետնի տակը մտնում ու փոքր֊ինչ հեռի՝ Մեծամորի գետը առաջ բերում։

Դ.
ՄԻԿԻՏԱՆ ՍԱՔՈՆ

Սև ջրի գլխին, այսօր էլ կարծեմ, դեռ կարելի է նկատել մի երկու ավերակների հետքեր, որոնք փոքր ժամանակ հնախույզ ճանապարհորդին կանգ առնել կտան և մտածմանց մեջ կձգեն։

Այդ երկու ավերակներից հյուսիսային կողմը գտնվածն այն արժանահիշատակ ամարաթն (պալատ) է, որ մի֊երկու տարի քաշում էր դեպի յուրյան բազմաթիվ ժողովուրդ Սարդարապատու և Կարբու կոչված գավառիցը՝ արդարություն և իրավունք խնդրելու։ Ուզում եմ ասել, թե այս ավերակի տեղը մի քանի տարի առաջ մեծ շինություն էր։ Այստեղ էր կենում այդ գավառի կառավարիչը, կամ ռամկական բառով մովրովն՝ յուր օգնականներով, գրագրներով և ոստիկանական բոլոր պաշտոնյաներով. այստեղ էր և նորա դատարանը։

Այս մեծ շինության դիմացը, նրանից ոչ շատ հեռու, Սև ջրին ավելի մոտիկ եղեգնուտներին կից էր մյուս ավերակի տեղը՝ կառավարչի ամարաթի գինետունը, կամ միկիտանխանեն։

Մովրովի ամարաթից ոչ պակաս կարևոր էր այս գինետունը։ Այսպիսի մի ժողովատեղին հեռի լինելով գյուղից և բնակությունից, հարկավ պետք է ունենար մի տեղ, ուր եկավոր բազմությունն իջևաներ, կերակրվեր և պատսպարվեր։ Այսպիսի հյուրանոցներ ամեն մեծ ճանապարհների վերա գտնվում են։

Մովրովի ամարաթի շինվածքն այնքան հետաքրքիր չէ մեզ համար. մի լայն պարսպավոր բակ է այն, մի կողմը կարգով բավականին միահարկ սենյակներ շինած՝ ուր զետեղվում էին ինքը գավառապետը, յուր իրավաբանը և օգնականները. փոքր֊ինչ հեռվի մի քանի մանր֊մունր սենյակները գրագրների բնակարաններն էին, քամակի կողմը գոմն էր, ուր կապվում էին ձիանքն և կենում էին ստորին պաշտոնատարքը՝ յասավուլ, մեհտար, կոզակներ և այլն։ Գոմին կպած էր բանտը՝ երեք֊չորս մանր և մութը սենյակներով։

Գինետունն ուներ նույնպես մի լայն պարսպապատ բակ, որի մեջ կային մի քանի տներ. գոմը, մարագը, մառանը, հավաբունը և այլն. ինքը գինետունը շինված էր այդ բակի արևելյան կողմը, ճիշտ ամարաթի դիմացը։ Երկու մուտք ուներ նա, մինը ուղղակի դրսից, որ էր հասարակաց դուռը, իսկ մյուսը՝ բակի միջից։ Այս կողմից մտնում էին տեղերից եկած խնդրատուները, կապելով յուրյանց ձիանքը բակի մեջ, կամ գոմումը։

Դրսից եթե ներս մտնեիր գինետունը, ուղղակի դիմացը շինված էր գինեվաճառի առևտրատեղին, շրջապատած տախտակյա վանդակով՝ ինքը միկիտանն ևս մեջտեղը կանգնած։ Արևելյան կողմը բացվում էր մի դուռը, որտեղից միմյանց միջով կարելի էր մտնել երկու ուրիշ սենյակների մեջ։ Սոքա էին եկավորների իջևանը, կամ հյուրատունը. գինեվաճառի քամակի պատի վերա ևս կար մի փոքրիկ դռնակ, որի նշանակությունն օտարականների համար մի հանելուկ էր դարձել. միկիտաններն իրանք ասում էին, թե այդ յուրյանց ամենակարևոր մթերքների պահելու տեղն ու յուրյանց ննջարանն է։ Այս դռնակի ներսը խորհրդավոր էր մանավանդ այն պատճառով, որ նորա քամակի կողմի պատի վերա կար մի ուրիշ դուռն՝ ահագին ժանգոտ կողպեքով փակված։ Այդ մուտքը տանում էր ուղիղ դեպի եղեգնուտների խորքը։ Զարմանալին այս է, որ ուրիշ տեղից այդ դռանը մոտենալ անհնարին էր. եղեգնուտի շարունակությունը մինչև այդ հարկի պատն էր հասնում. իսկ այս դռանը մոտեցող նեղ անցքի մուտքը շատ հեռու էր։ Եթե հետաքրքիր մարդը կամենար տեսնել այդ ժանգոտ կողպեքը և եղեգները ճղելով արևելյան կողմից, որպես և իցե, ներս սողար, կտեսներ, որ այդ նեղ անցքի վերա ձիանց ոտնատեղի են երևում, հետևակ մարդու հետք հազիվ է նշմարելի։

Ուրեմն հասարակ մահկանացուի համար թե՛ գինետան միջից և թե՛ դրսից այդ տան ներսն անմատչելի էր, սակայն եղել են փոքրաթիվ արժանավորներ, որոնք կարողացել են նկարագրել մեզ այդ խորհրդավոր ծածկի ներքին կողմը։ Ասում են, որ երկու մութ սենյակներ էին պարունակվում միմյանց մեջ. դրանցից մինը գոմ էր՝ խոր֊խոր մսուրներով, իսկ մյուսը մի դատարկ սենյակ՝ չորս֊հինգ հատ անթափանցիկ պատուհաններով։ Բայց թե ընչի՛ համար էին պետք գալիս և ինչպե՛ս էր, որ միկիտանն երբեք դրսից դրված փականքին չէր մոտենում, իսկ դուռը միշտ բացվում֊փակվում էր, այդ ոչ ոք չէր համարձակվում հարցնել. գինեվաճառը թթված դեմք կառներ, կամ բոլորովին չէր պատասխանիլ, կամ թե կասեր, որ ինքն էլ չգիտե, թե ո՛ր ժամանակիցն է այն ժանգոտ կողպեքը և ինչի՞ համար. ինքը մտած օրից այնպես է գտել։

Սև ջրի գլխի միկիտաններից մեկին միայն մենք ճանաչում ենք և որի հետ մենք բախտ պիտի ունենանք շուտ֊շուտ հանդիպելու։ Դա միկիտան Սաքոն է, ընթերցո՛ղ, որի հետ պատիվ կհամարիմ քեզ ծանոթացնել։

Դրա համար մի քանիսն ասում են, թե քրդստանցի է, ոմանք էլ պնդում են, թե աշտարակցի է։ Այս վերջինները հիմնում են յուրյանց խոսքը նրա վերա, որ գինեվաճառ Սաքոն ուներ Աշտարակումը մի֊երկու այգի։ Ո՛ր աշխարհքիցը կըլնի Սաքոն, թող լինի, մեզ համար ողջ մեկ է. մենք նրան ճանաչում ենք տասը֊տասներկու տարեկան հասակից, երբ քարշ էր գալիս նա զորանոցների գինեվաճառների դռներին։ Ասում են, որ ոչ մի գինեվաճառ չի կարողացել երկու֊երեք ամսից ավելի պահել Սաքոյին. մեր զալում (ճարպիկ) լակոտը մոր կոճակ կարող է եղել, աչքի սուրմա թռցնող. ոչ միայն հաճախորդների գրպաններից անհայտացել են նրա օրովը զանազան մանր֊մունր առարկաներ, գինեվաճառի ծոցից կամ գլխատակիցն էլ գիշերը քնած ժամանակը թռել վերացել է նրա քսակը. էլ ո՞վ էր գժվել Սաքոյի հետ երկար կյանք վարել։

Թե ինչպե՛ս եղավ, ինչպե՛ս չեղավ, մին էլ Սաքոն դարձավ Այղր գյոլի ամարաթի լիազոր գինեվաճառը։ Շատ չտևեց. նա գրավեց բոլոր այցելուների և ամարաթի բնակիչների համակրությունը. մանավանդ նրա հարգանքը ավելացավ, երբ որ ամենքն իմացան, թե Սաքոն մովրովի երկու աչքի լույսն է։ Այնուհետև գյուղացվոց պաշտպանն և թանկագին հյուրն էր Սաքոն, տանուտերների թև ու թիկունքը, գավառական ջրպետի սերտ բարեկամը, յասավուլների մտերիմն և նույնիսկ օգնականների սիրելին։ Սաքոյին անունը ամբողջ գավառի մեջն երևելի էր։ Ամեն մի գյուղացի իրան պարտք էր համարում մովրովի մոտ գալուս յուր գյուղումը գտնված ազիզ (հազվագյուտ) բերքիցը Սաքոյին բաժին բերել. եթե յուր տանը չլիներ, փողով կգներ ու առանց ընծայի Սաքոյի շեմքը չէր մտնիլ։ Ոչ միայն շեն գյուղերումն էր Սաքոն հարգելի,— քարափների, ձորերի ու քարանձավների բնակիչ՝ երկիրը սարսափեցնող ավազակների համար էլ Սաքոն մի պաշտելի անձնավորություն էր։ Ախար ո՞նց չսիրեին Սաքոյին. նրա պես քաղցր վարվեցողություն, նրա պես ճարտար լեզու ո՞վ կունենա։ Շնորհ արեք նրա գինետունը և դուք էլ կհամոզվեք։

— Սաքո ջա՛ն, բարով քեզ։

— Վա՛յ Աստծու բարին, բարով, հազար բարի ես եկել, քեզ մատա՛ղ, իմ աչքի՛, իմ գլխի՛ վրա։

Դու չկարծես, ընթերցո՛ղ, թե այս խոսքերը Սաքոն միայն նշանավոր անձնավորությունների համար է խարջում։ Վերջին գյադեն էլ լինի, նրա աչքի, նրա գլխի վերա բազմելու տեղ ունի։

— Այ տղա՛, շո՛ւտ,— հրամայում էր Սաքոն յուր սպասավորին,— աղա Կարոյի ձիու հոգսը քաշեցե՛ք, բոլ (բավական) խոտ ու դարման լցրե՛ք առաջը, թամքը թուլացրե՛ք, ծանրությունը տուն բերե՛ք։

— Համեցե՛ք, քեզ ղուրբա՛ն, աղա Կարո ջան, ճամփից եկած ես, բեզարած ես, մի բողազդ թաց արա՛ ու նեքսև գնա՝ օթախումը մի քիչ դնջացի. ի՞նչ անուշ կանես, գինի՞ թե արաղ։

— Սաքո՛ ջան, նեղություն մի՛ քաշիլ։

— Վա՛յ գլխիս, ամոթ չի՞ էդ թավուր խոսքերը, մեր ախպերությունի մեջն ըտոնք պտի մտնի՞ն, սաղ դուքանը քեզ ղուրբան, վեր կա՛լ չոլն ածա, ծպտուն հանողը մարդ չի։

— Սաքո ջա՛ն, քեզ համար մի քիչ ային֊օյին (իրեղեն) եմ բերել, թողություն կանես, քեզ ավելի պատիվ էր հարկավոր։

— Էդ ի՞նչ նեղություն ա, Կարո ջա՛ն, որ քաշել ես, խնդրում եմ, որ էս վերջինն ըլի, թե չէ գիտես, կխռովենք, ա՛յ,— ասում էր Սաքոն ու խուրջինը ձեռիցն առնում, սպասավորին տալիս դատարկելու, բայց, իհարկե, էս առաջինը չէր Կարոյի ընծա բերելուն, վերջինն էլ չի լինելու։

Մի֊երկու օրից հետո ղզլթամուրցի նախրչի Կարոն յուր գործը պրծել գնում ա։

— Սաքո ջա՛ն, ես գնալու եմ։

— Աստված բարի ճամփա տա, Կարո ջա՛ն։

— Սաքո ջա՛ն, մեր հաշիվն ի՞նչ ա։

— Ի՞նչ պտի ըլի, քո սաղությունը։

— Չէ՛, էլ հե՛նց, ինչքա՞ն ենք մսխել։

— Ամո՛թ ա, ամո՛թ, մեր մեջ էդպես հաշիվներ չպիտի ըլին, մի֊երկու մանեթն ի՞նչ ա, որ դրա համար բերան ես բաց անում. քո տունն էր, եկար, անուշ արիր ու գնացիր։

Մեր Կարոյի գույնը պատի ծեփ դարձավ. նա կարծում էր, թե երկու ապասի հազիվ կլինի, մանեթների անուն լսեց։

— Չէ, Սաքո ջա՛ն, ես էդ թավուր (այդպիսի) բաները շատ չեմ սիրում, ասում ա՝ հեսաբ դինար֊դինար, բաղշիշ թուման֊թուման[12], դու էլ մուֆտա (ձրի) հո չե՞ս գտել, փող ես տվել, դու էլ մի քանի սև փողի համար ես գլուխդ չոր քարին դրել. էլի՛ ախպեր ենք, ինչ որ հասնելու ա՝ ասա՛։

Շատ չեմուչում անելուց հետո, վերջապես հնչում է վճռական խոսքը.— երեք մանեթ ու կես։

Թուքը կուլ տալով՝ ձեռքը ջեբը տարավ մեր նախրչին ու ետ արեց յուր հասարակ կտավե քսակի բերանի կապը։ Նա տասը մանեթ պարտք էր արել մի չնչին գործի համար, Սև ջրի գլուխն եկել. վերջին երկու մանեթն էլ Սաքոյին տվեց ու խնդրեց, որ գնա թե չէ, մնացածը առաջին եկողի հետ ղրկի։

— Քո ցավը տանի, թեկուզ ըսկի (երբեք) մի՛ ղրկիլ, կամ թե ունեցած ժամանակդ ղրկի, քեզ վրա կորած հո չի՛,— հանգստացնում է նրան Սաքոն ու ճանապարհ ձգում։ Նա լավ գիտի, որ նախրչին չէ՝ տանուտերն էլ չի համարձակվիլ յուր մի կոպեկն ուտել, մանավանդ որ իրեն հասանելիքի քառապատիկ կամ հնգապատիկն արդեն ստացել է. բացի դրանից, կողմնակի ճանապարհով նախրչու տասը մանեթի մեծ մասն էլ յուր գրպանն է մտել, ում ինչ տվել է նախրչին, Սաքոյի ձեռքովն է անցկացել։

Ես չգիտեմ Սաքոյի նախորդ գինեվաճառներն էլ սույն և մի անունն ու խելքն ունեի՞ն, թե ոչ։ Հավանական է, որ ոչ. ես կարծեմ Սաքոյի իրան հանճարն էր այդպես հանրահռչակ արել։ Թթու է թան չի, ամեն մարդի բան չի. ո՞վ էր կարող Սաքոյի պես վստահ գործ բռնել. ո՞ւմ առաջին մովրովի դուռն այնպես բաց կլիներ, ինչպես մեր Սաքոյի։ Տեսե՛ք, թե մեր միկիտանն ինչպես է շարունակում իր տեսակցությունները մովրովի հետ։

Մութը գետինն առավ, ոտքը խաղաղվեց, ամեն մարդ մտավ յուր սենյակը։ Սաքոն հանձնեց գինետունը յուր սպասավորին և գնաց դեպի մովրովի ամարաթը։ Նա ուղիղ ճանապարհովը չի գնում. նա անց կացավ պատի տակն և շուտ֊շուտ խլշկոտալով իրան ձգեց մովրովի նախասենյակը։ Նրա համար առաջուց իմաց տալ չկա. յասավուլն իրավունք չունի արգելել նրան։ Սաքոյի ներս մտնելուց հետո նա պարտավոր է թողուլ նրան նախասենյակումը և դուրս գալ, դուռը հսկել, որ օտար մարդ չգա։ Բավական է, որ մովրովը տանն է։ Ներսից դուռը փակած էլ լինի, Սաքոն ուներ յուր բաղխելու ձևը. իսկույն դուռը նրա առաջին կբացվի։ Մովրովի քնած ժամանակն էլ Սաքոն կարող է ուղղակի մտնել ննջարանն և զարթեցնել. այդ կնշանակե, որ մի անհետաձգելի գործ կա։

— Տղա՛յք, ո՞վ կա այդտեղ,— ձայն է տալիս մովրովն յասավուլին և նորից խստիվ պատվիրում, որ ոչ ոքի չընդունեն։

Մտնում է Սաքոն մովրովի մոտ, կանգնում դռան տակին և գլուխ տալիս՝ ձեռքերը կրծքին դրած։ Նա գլուխը չի բարձրացնում, մինչև մովրովը չհարցնի.— հը՛, ի՞նչ կա։

— Քո սաղությունը (ողջությունը)։

— Ասա՛ տեսնեմ։

Ենթադրենք, ընթերցող, որ ես ու դու էլ կախարդական գլխարկ հագած՝ աներևութանալու զորություն ունինք և լուռ ու մունջ մի անկյունումը կանգնած լսում ենք. ուրեմն ականջ դի՛ր։

Սաքոն ուշացրեց մովրովի պատասխանը։

— Հը՛,— ձայնը բարձրացրեց մովրովը,— ի՞նչ ես պռոշներդ կես գազ կախ քցում, բերանիցդ հո քրեհ չե՞ն ուզում, խոսի՛ էլի՛. ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա։

— Ը՜... ը՜... ը՜... ոչինչ, էնպես մեծ գործ չկա՝ մտա քո սաղությունը հարցնեմ։

— Լա՛վ, ես գիտեմ, թե իմ սաղությունը քեզ համար ի՞նչ արժի, ասա՝ մտքինդ, արզաչիք (խնդրատուք) են եկե՞լ։

— Հրամելի՛ք, աղա ջա՛ն։

— Քանի՞ հոգի են, ի՞նչ են ուզում, չա՞ղ են, թե լղար։

— Երեք ախպեր են, խնդիրը մի հասարակ բան ա, համա մեջը նյութ կա. դրանք ուզում են բաժանվիլ, մեջները համաձայնություն չկա. մենծ ախպերը մենծահարկ ա ուզում, պստկները չեն տալիս, հիմի եկել են, որ դու բաժանես։

— Ընչի՞ իրանց տանուտերը չի վերջացրել։

— Չէ՞ որ ես քեզ խնդրեցի, որ քո կողմից տանուտերներին պտի հրամայեմ, որ եղալի գործերը չհամարձակվին իրենք վերջացնել։

— Որքան միտքս է, այդ իրավունքն ես քեզ չեմ տվել։

— Է՛հ, աղա, դու էլ շատ բանի քամակիցն ես ընկնում. ամեն բան հո մատնահեսաբ տալով չպիտի՞ հրամայես. մենք էլ մարդ ենք, խոտ հո չե՞նք արածել, պտի հասկանանք ու էլ գլխացավանք չտանք քեզ. ես եմ քո կողմից հրամայել։

— Հրամանաթուղթ հո չե՞ս ղրկել։

— Գժվե՞լ եմ, ի՛նչ ա. մեկին իր էստեղ էլած վախտն եմ պատվիրել, մեկելին յասավուլի բերնով եմ ապսպարել։

— Ամա՛ն, Սաքո՛, դու մեր գլխին մի փորձանք չբերես։

— Թող իմ ջանին գա, թե որ սրանից քեզ մի վնաս հասնելու ըլի. ո՞վ կա մեր մհալումը, որ բան հասկացող ըլի, յա ձեռիցը մի բան գա. անասունը քեզ օրինակ. քո խոսքը մհալի մեջ թագավորի խոսքից վեր ա, դու ես մեր տերը, մեր դատավորը, մեր կյանքի ու մահի վճիռ տվողը. թուղթն էլ ա քո ձեռին, ղալամն (գրիչ) էլ, ինչ կամեցար՝ կամեցար. ասում ա՝ զոր ինչ գրեցի՝ գրեցի, ո՞վ ա քո առաջը բռնողը, ուզես քոթկի[13] մեջ կփտացնես, ուզես Սիբիր կղրկես։

— Ա՛յ տղա, շատ վստահ ես խոսում, Սաքո՛, Երևանումը որ իմացան, գիտե՞ս ինչ կանեն, մեզ հողեց հոգի կկորցնեն։

— Է՛հ, աղա՛, հենց իմանաս ինձ հայտնի չի, որ նրանք էլ չեն կարող քո մի մազին դիպչիլ. ո՞վ իր աչքը քոռ կուզի, իր հացին քացով կտա. թե որ քեզանից ավելի խեր տվող գտնեն, թող քո տեղը ղրկեն. ի՞նչ են ուզում անկուշտները, մրջմի քարվանի պես յասավուլը Երևանա ճամփիցը պակսում չի՝ բեռները լիքն առաջ արած. էս ի՞նչ ա՝ տկերով Աշտարակու գինի, արաղ, Եղվարդա լսի պես ցորեն, Ապարանու արդար քյահրիբարի պես կովի եղ, Հայթաղու իստակ գզած ապրշմի պես բամբակ, Մոլլադուրսունա հատիկ֊հատիկ հընտրած բրինձ, Ալիբեգլվի մեղրի պես շիրբախտի ձեթ, Ղարխնի կարմիր խնձորի պես գլուխ սոխ. ընչանք քալեշ սոխն էլ մեր մհալիցն ա Երևանու բոլոր չինովնիկների քունջ ու պուճախը լցվում, էլ ի՞նչ Աստծու կրակ են ուզում, շաքար֊չայն էլ, որ մեր խալխը համն էլ չի տեսել, մեր մհալիցն ա գնում. էս մի բանն էլ (Սաքոն բութ և ցուցամատը միմյանց քսելով հասկացրեց, որ փողի համար է ասում)՝ էս մի բանն էլ շաբթի էս գլխին դու գնում ես, շաբթի են գլխին հետդ տանում ես. ես իմ Աստվածը, ես որ նրանց տեղակ ըլիմ, քեզ ասիլ չեմ, թե աչքիդ վիրևն ունք կա։

— Տո՛, ընչի՞ ուրեմն իմ նախորդին փոխեցին,— ժպտաց մովրովը։

— Մարդ ինչ կանի, աղա՛, իր գլխին կանի. մարդս ըտենց ա, հենց որ ոտին տեղ արեց, գլուխն էլ կամանց֊կամանց նեքսև խցկեց, իրան ջլիս (բոլորովին) մոռանում ա. քեզանից առաջի մովրովը քանի նոր էր, ղրկում էր ու իր տեղը հաստատ էր. քիչ֊քիչ ոտն առաջ դրեց, հենց իմացավ, թե իրանից մենծը չկա. նրանց հակառակ էր գնում. մի֊երկու անգամ դրեցին ջիլավը (սանձ) քաշեցին, համա չէ՝ տեսան որ կապը կտրել ա. մին էլ էն տեսանք, որ, ըհը՛, մի բարի լսի՝ հրամանքդ ըստեղ կաննած՝ նրա ոտը սլքացրիր. ես կասեմ, որ շատ լավ էլավ, իր հախն (հատուցում) էր. ասում ա՝ օձի գլուխը որ կցավի, կերթա ճամփի մեջտեղը վեր կընկնի։ Ա՛յ, ի՛նչ կասեմ քեզ. գիտես, որ մարդս մարդով ա, գիտես, որ Երևան նստողների աչքն էլ մհալի վրա ա, դու էլ մհալի կառավարողն ես, միշտ ղրկում ես։

— Դու հենց գիտես, Սաքո՛, թե ինձ էժան նստեց էս տե՞ղը։

— Ո՞նց կըլի, աղա ջա՛ն, առ ու տուրն ախպեր են. ընչանք տաս ոչ, առնել էլ չես. հենց էդ ա, որ ես մեր հին մովրովին ղնամիշ եմ անում (մեղադրում), էն տնաքանդը գոգով փող էր տվել էս տեղին ու համ փողիցն ընկավ, համ տեղիցը։

— Ախար ի՞նչ քար քցեր խեղճն իր գլխին, էդ անաստվածներն ինչքան էլ ղրկում ես, բավականանում չեն ու փիս ուզվորի նման ձեռքերը միշտ դեմ են անում։ Դու հենց գիտես, Սաքո, որ իմ վերկալածի կեսն էլա ինձ մնում ա՞. դու ոչ մեռնիս, չարեքն էլ որ մնա, շատ շնորհակալ եմ։ Անունը կա որ ռոճիկ եմ ստանում, հավատացնում եմ, որ մի կոպեկ իմ քիսեն չի մտնում. գնում եմ Երևան, ստորագրում ստանալու համար և դուս գալիս. դեռ մի բան էլ իմ ջիբիցն եմ դնում։ Էհ, ո՞ր մինն ասեմ, Սաքո՛, դժա՛ր ա, դժա՛ր, մեզ էլ մեղադրելու չի, որ կաշառք ենք վերցնում։ Հա՛, լավ միտս եկավ, լսի՛ր՝ քեզ մի բան պատմեմ։ Երեք տարի առաջ՝ Արազի էն երեսին մովրով էի, մին էլ մի գիր եմ ստանում, որ ինձ հալհալբաթ (շտապ) կանչում են Երևան։ Շտապում եմ, մութը գետինն առնելուս հասնում ու ուղղակի գնում նաչալնիկի մոտ։— Բարով ես եկել, քաղցրությունով ձեռս բռնում է նաչալնիկը։ Ես զարմանում եմ, առաջին անգամն էր, որ նրա երեսին ծիծաղ եմ տեսնում։— Գիտես ընչի՞ եմ կանչել քեզ, հրամայում է նա. Փառնավուտի մոտ ղազախների կացարան պտի շինվի, տերությունից հինգ հազար մանեթ ա նշանակած, փողերն եկել են, պտի ստանաս ու գնաս շինել տաս։ Քու արևը, Սաքո՛, ուրախությունից չէի իմանում՝ ինչ անեմ։— Աչքի՜ս վրա, քո մեծությունն, ասեցի, պատրաստ եմ քո հրամանը կատարել։

— Ուրեմն վե՛ր կալ թուղթն և մի ստացական գրի, որ ինձանից հինգ հազար մանեթ ստացար, և ահա փողը, վեր կալ գնա՛, երեք֊չորս ամսից հետո տները պատրաստ ըլին։

Ընչանք ես թուղթը ձեռքս կառնեի, նա իր չաքմաճեն (արկղ) բաց արեց ու մի ծալք փող հանեց, ձեռին բռնեց, սպասում է, որ գրեմ ու ինձ տա. էլ չեմ գիտում, թե ո՞նց եմ գրում. երկու րոպեում թուղթը պատրաստ էր։

— Ես գլուխս կտամ, թե նա բոլոր փողը քեզ տված ըլի,— մեջ ընկավ Սաքոն,— ես էլ որ ըլեի, մենծ մասն ինձ կպահեի, քիչը կտայի։

— Հենց էդպես էլ արեց. մին էլ ջանս դող էլավ, երբ որ էն ահագին ծալքի երեսիցը հազար մանեթ համբարեց, ինձ տվեց, մնացած չորս հազարն արխեին (ապահով) էլ ետ դրեց իր ղութին (տուփ) ու կողպեց։ Ա՛յ, ասում է, էս հազարը տա՛ր, երբ որ կպրծնի, էլի արի ստացի՛ր, բոլոր փողը մի՛ տանիլ, ճանապարհին կկորցնես։

— Միամիտ կա՛ց, ասում եմ, քո մեծությունը, երեխա հո չե՞մ, որ կորցնեմ։

— Է՛հ, ի՞նչ դժվարությունով ես բանը հասկանում,— աչքով անելով ժպտաց երեսիս նաչալնիկը,— դե տա՛ր էդ հազար մանեթը, ոնց կուզես՝ տունը շինի՛ր վերջացրո՛ւ, մի տեսնենք, թե ամեն մեկիս էդքան հասնո՞ւմ ա. գիտե՞ս քանի աչքեր կան էդ փողի վրա։

— Ուրեմն տեղն եկած միջոցին ինձ կպաշտպանե՞ս, ասում եմ, քո մեծությունը, թե որ հարց ու խնդիր ըլի, թե որ մհալը գանգատ տա, թե ես իրենց բեգյառն ավելցնում եմ, մշակ, փայտ և ուրիշ շինության համար նյութեր եմ պահանջում։

— Ո՞նց թե չեմ պաշտպանիլ, թե որ մենք մեկս մեկու չպաշտպանենք, երկու շաբթի մեջը մեր պոչը դուրս կգա ու ամենքս միասին կկորչենք. մի՛ վախիլ, գնա քեֆդ քոք պահիր (ուրախ կաց), դռանս առաջի մեյդանումն (հրապարակ) էլ չեմ թողալ կանգնին, ղազախներով ետ կածեմ. բաս որ մհալը չշինի իր ղարավուլների (պահապան) ու ղազախների կացարանները, ես ու դուն հո չե՞նք շինելու, ո՞վ ա նրանց հորը պարտական։

— Շատ շնորհակալ եմ, քո մեծությունը, Աստված քեզ երկար կյանք տա,— ասեցի ու հազարը համով֊հարկևորով ծալեցի, ջեբս (գրպան) դրի ու գլուխ տվի, դուրս եկա։

— Դե ընչի՞ չէիր գլուխ տալ, աղա ջա՛ն, մենակ էն հազարովը հո չէի՞ր բավականանալ, ախար տները շինելուս մշակների, մասալի (շինության պիտույք) մեջ էլ քեզ քիչ օգուտ չէր մնալ։

— Օ՛, Սաքո՛, քեզ ոչով չի կարող խաբել, ինչքան գետնի երեսին ես, երկու էնքան էլ գետնի տակին ես, իհարկե առանց էդ չէր ըլիլ, քիչ֊միչ էլ ընտեղից եկավ. հիսուն մշակ մի գեղի վրա քցելու փոխանակ երկու հարյուր հրամայեցինք ու քսանհինգով անց կացրինք, մի քանի մանեթ էլ մեր ջեբը քցեցինք և այլն։

— Գիտեմ,— ասաց Սաքոն ժպտալով,— մի երկու֊երեք էնքան էլ էդ տեղերիցը կգար։

— Հա, մի քիչ ավելի կամ պակաս։

— Էդ բաներն ինձ մի՛ սովրացնիլ, գլխիդ մատա՛ղ. ես շատ լավ գիտեմ, թե ընչե՞ր կանց կենար։ Ըտոնք թողանք, մենք մեր էսօրվա բանը խոսենք։

— Ղո՛րթ. դու բանի ես եկել, Սաքո՛, շարունակի տեսնենք։

— Էլ ի՞նչ շարունակեմ, երեք ախպորն էլ ջոկ֊ջոկ թափ եմ տվել, մենծ ախպերն իր մենծահարկը քեզ ա տալիս, թե որ պստկներին մի լավ խրատես, մենծի պատիվը ճանանչացնես. պստկներն էլ մենծահարկը քեզ տալուց հետո՝ մենծ ախպորը լիզուն կարճացնելու համար մի բան էլ վրադիր են տալիս։

— Նրանց հող ու գետինն ինձ պետք չի, դու փող ասա, փո՛ղ։

— Փող կըլնի. բա հող հո չի ըլնիլ. դու գութան չունես, որ եզներդ քցես մեջը վարես։ Ասում ա՝ էշը մատաղ չի ըլնիլ, իշագինը մատաղ կըլնի։ Վեճը նաղդ կշինենք ու փող կառնենք։

— Խոսքը շատ տվողինն ա։

— Իհարկե՛։

— Հիմի ի՞նչ պտի անենք։

— Ոչի՛նչ, գլխիդ մեռնիմ, հենց որ քո մոտ կգան, իրեքի վրա էլ կբարկանաս, որ ամեն դարտակ բանի համար քեզ գլխացավանք են տալիս, կհրամայես Ծակը կոխել, երկու օր կճգնեն, հետո ես միջնորդ կընկնեմ, կբաշխես. մենծին կհրամայես պստկներին չզբնել (չզրկել), պստկներին էլ կպատվիրես մենծի պատիվը պահել, ինձ էլ կկանչես, կհանձնես, որ ինչպես խելքս կտրում ա, դրանց բարիշացնեմ (հաշտեցնեմ), իհարկե դրանից առաջ աջամբուրը (կաշառք) իր ոտովն եկած կըլնի։

——————

— Շատ զալումն (ճարպիկ) ա էս Սաքոն, որ սրա պեսները չլինեին, ի՞նչ պտի ըլներ մեր հալը, մենք քաղցած կզկռտայինք, ո՞վ էր կարող ամեն մի գեղացու հետ երկար մասլահաթներ (զրույց) անելով մի քանի կոպեկ պոկել. ախար մի ռոճիկով մարդ կապրի՞. տարեկան չորս֊հինգ հարյուր մանեթ ա, որ ըսկի Երևանու մենծամենծների դռներին կանգնած յասավուլներին չի հերիք՝ թե որ էն էլ ստանանք,— մտածում էր ինքն իրան մովրովը՝ Սաքոյի հեռանալուց հետո. բայց թե ինքը Սաքոն ինչպե՛ս վարվեց այս գործի վերաբերությամբ, հետևյալ գլուխը թող բացատրի։

Ե.
ԾԱԿԸ

Մեզ հայտնի է, որ մովրովի բակի մեջ գոմին կպած էր բանտը։ Երևում է բանտի դռան փոքրությունիցն է, որ կոչվում էր Ծակ։ Ներս մտի՛ր այդ ծակիցը և լավ դիտի՛ր նրա ներսի կողմը։

Մի մութն և խոնավ նախասենյակի մեջ երեք մանր դռնակներ են բացվում. որ մեկի դուռն էլ բանաս՝ մի գարշահոտություն է դիպչում քթիդ՝ սառն և բարակ քամու հետ միասին։ Երեք սենյակների ներսն էլ միատեսակ է, իսկ կահ֊կարասիքը՝ միմյանցից փոքր֊ինչ զանազան. ամենքի մեջն էլ փռված է մի անկյունումը մի֊մի բորբոսնած հին եղեգնյա փսիաթ. իսկ պատերի վերա մեկի մեջ հաստ բևեռների վերա ամրացած են շղթաներ և ծայրերին ձիանց ոտքը ձգելու համար փականք, որին բխով անունն են տալիս։ Մյուսումը նույնպես շղթայով պնդացրած է մի հաստ կոճղ, որ երկու կտորից միմյանց հետ միանում և բաժանվում են մի գչիրի (պտուտակ) զորությունով. այս էլ ժողովրդի բառովը քոթուկ անունն է կրում։ Երրորդ տեղումը մի պինդ ոլորած հաստ պարան է կապած։ Մի֊մի հնադարյան՝ պռունգները կոտրատված ջրի փարչ էլ դրած են փսիաթի մոտ, հետն էլ մի սևացած կավյա քերեղան։

Անտեղյակ այցելուն կմոլորվի և չի կարող ճանաչել այս մութը տան և յուր միջի կահ֊կարասիքի նշանակությունը, կամ թե հիշյալ չարչարանաց գործիքներից կգուշակի բանտ լինելը. իսկ բախտի հարվածից դիպվածով այստեղ ընկնողը սարսափմամբ կասի, թե սա է այն նշանավոր Ծակը, որի անունն ամեն մի գեղացու սարսափեցնում է։

Եթե մեր ներս մտնելուց այս սենյակներից մեկի մեջ մարդ չգտանք, այդ չէ նշանակում, թե մյուսներն էլ նույնպես դատարկ են։

Հանցանքի համաձայն պատիժն է լինում. կտեսնես մեկ սենյակի մեջ մի անկյունում կուչ եկած մինը, որի ոտք ու ձեռքն ազատ են. մյուսի մեջ մի թշվառը՝ մի կուռը բխովի մեջ կողպած՝ մյուսը թույլ կախ ընկած. երրորդում՝ գետնի վերա ընկողմնած մի ավելի ողորմելին, ոտքի մեկը կոճղի մեջ ամրացրած, պարանով էլ ձեռքերը մեջքին կապած։

Ահա Սև ջրի գլխի բանտի կամ Ծակի պարզ նկարագրությունը։ Մենք վերը մոռացանք ասել, որ քանի մի տարի հազիվ կար մովրովի կացարանը Սև ջրի գլուխը տեղափոխելը, առաջ այդտեղ կոզակների կացարան էր. իսկ թե ի՞նչ բանի համար են գործ դրել առաջ այդ ծակերը, մեզ հայտնի չի։

Մովրովի մոտից Սաքոյի հեռանալուց երկու օր հետո, երեկոյան, այս ծակերից մեկի մեջ մտավ մեր Սաքոն։

— Բարի րիկուն ձեզ, ա՛յ տղեք, էս ի՞նչ խաթի (փորձանք) մեջ ընկաք դուք։

— Ա՜խ, Սաքո ջան, ո՞րտեղ ես, դու էլ մեզ մոռացար, քանի՞ հետ քամակիցդ յասավուլ ենք ղրկել, անճախ֊անճախ եկար։

— Ի՞նչ անես, ախպե՛ր, էս շան տղա մովրովի ահու մարդ կարում ա ոտը փոխե՞լ. թե որ իմանա, թոզս քամուն կտա. սաստիկ հրամայել ա, որ դուսսաղների (բանտարկյալ) մոտ օտար մարդ չմտնի։ Էլի օղորմի յասավուլների հորը, սիրտս չի դիմանում. աղանչաք եմ արել, թե որ ինձ ուզող ըլի բռնվածներիցը՝ քշերը ոնց ըլի, ինձ նեքսև բերեն. ի՞նչ անես, ախպե՛ր. գլուխը քարը, թե օրական մի֊երկու լիտր գինի ու արաղ մուֆտա (ձրի) յասավուլների փորը կմտնի, մարդի խղճմտանք հո հանգիստ կըլնի՞։ Ախա՞ր չէ, ես էլ քաշել եմ, գիտեմ, թե ինչքա՜ն դժար ա էս ծակի մեջ մնալը։ Ես էլ որ տեսություն չգնամ խեղճ դուսսաղներին, խեղճերի հալը չհարցնեմ, սաղ տարով բռնված կմնան, ու ոչով ասող էլ չի ըլնիլ, թե էսօր ես մեռել, թե էգուց։ Հը, էս երկուսդ եք ըստե՞ղ, էդ ո՞նց էլավ, որ երեքիդ էլ բռնեց. բաս ո՞ւր ա ձեր մենծ ախպերը։

— Պտի որ մենակ ա բռնել. ըսկի բան հասկացա՛նք, թե ինչ էլավ, մին էլ տեսանք, որ մի֊մին շահսիլլասի (խիստ ապտակ) երեսներիս հասավ ու յասավուլները պարանով ձեռներս մեջքներիս չարբանդեցին (կապոտել) ու առաջ արած բերին կոխեցին մեզ երկուսիս էս ծակը, մեր մենծ ախպորն էլ դիմացի ծակը։

— Կանի՛, ախպե՛ր, կանի՛, շատ անաստված անխղճմտանքն ա. համա էս էլ ձեզ ասեմ, որ կռճոնահաչ[14] ա տալիս։

— Ի սե՛ր Աստծու, մեզ էս ծակիցը հանի՛, ինչ կուզի, իրանով Սև ծովն ըլի։ Քեզ մատաղ, Սաքո ջա՛ն, յարաբ մեր ձիանն ի՞նչ էլան, լավ ես մտիկ տալի՞ս, թե չէ։

— Ամոթ չի՞, ըտենց բան կասե՞ն. գիտեք, որ աչքիս լսի պես կպահեմ ձեր ապրանքը։ Հենց որ յասավուլը խաբար բերեց, որ ձեզ բռնեցին, էն սհաթը ձեր ձիանը քաշիլ տվի իմ ձիու կշտին կապեցի ու օրական խոտ ու դարմանը պակաս չի։ Էդ ոչինչ, տղեք ջա՛ն, ըտուր բանը խեր ա, մի էս ասացե՛ք. չէ՞ որ դուք ասում էիք, թե ինչ որ ձեր մենծ ախպորը մենծահարկ կհասնի, իրան՝ մովրովին կտաք, թաք ըլի ձեր կողմը պահի. բաս էդ իրան չասեցի՞ք։

— Տո՛, էդ տնաքանդն ըսկի խոսացրե՞ց, որ մենք էլ բերաններս բաց անենք, մի երկու֊երեք խոսք կլպլտացրեց ու բռնոտեց։

— Շա՛տ հարամկերն ա՝ շա՛տ, դեռ ըսենց մովրով չի եկել։

— Սաքո ջա՛ն, մեր ձեռն ա քո փեշը[15], մեզ մի ճար արա՛։

— Ախպե՛ր, ես ու իմ Աստվածը, սիրտս կտոր֊կտոր էլավ, երբ ձեր բռնվիլը լսեցի. ուզեցա առանց ձեր կանչելու գնամ ոտերն ընկնիմ, աղանչաք անեմ, համա չեք իմանում ի՛նչ մարդ ա, խոսք հասկացնիլ չի ըլնում. քու ի՞նչ բանն ա, ասում ա, խառնվում ես, դատավորն ես ե՞մ, թե դու։ Մի ասող ըլի, թե ա՛յ տնաքանդ, ո՞նց թե իմ ինչ բանն ա. մի արի՛ կես սհաթ էս աղվեսի բնումը նստի, հետո իմացի խալխի հալն է՜։ Ի՛նչ լավ, որ քոմակչին (օգնական) մի բարի քրիստոնյա մարդ ա. նրան երեսիս փարդա (վարագույր) եմ շինում, նրա ձեռովը բան հասկացնում։

— Դո՛ւ գիտես, Սաքո ջա՛ն, օխտը պապդ դրախտումը կծլվլան, թե որ մեզ էս ծակիցն ազատես։

— Իլլաճ (հնար) չկա, ընչանք բերանը մի կտոր եմ (ուտելիք) չքցենք, մունքյուն (ճար) չի ըլիլ։

— Ախպե՛ր, դու մեր վեքիլը (երաշխավոր), գնա, ինչ որ սիրտդ ուզում ա՝ տուր, թեկուզ մենծահարկը չի՛, մի բան էլ մեզ հասանելիքիցը տուր։

— Սրանը փողն ա, փո՛ղը, ընչանք նաղդը (առձեռն) համբարես ո՛չ, կմեռնի ու չի անիլ։

— Ցավն էդ ա, որ մեր մոտին փող չկա, երկու շահի ջիբի խարջլղով (ձեռաց մսխելիք) հո յոլա չի՞ գնալ. բաց թողալ տո՛ւր, գնանք գեղիցը ղրկենք։

— Բա՛, բա՛, բա՛, մտքովդ չանցկացնես։

— Դու քեզանից տո՛ւր, Սաքո ջա՛ն, հո գիտես, որ մեր աչքը մեր դռանն ա[16], գնանք թե չէ, կբերենք։

— Ես ձեզ ավատում չե՞մ, համա որ չունի՛մ, հո գիտեք որ ջանս չեմ խնայիլ։

— Սաքո ջա՛ն, վերև Աստված՝ ներքև դու, թե որ դու մեզ օգնություն չհասնիս, էլ ո՞վ ունինք էս անվիրի վերի (վայրի) խոզանոցումը։

— Սըրբ Գևորգի գլխաքարը վկա, որ չկա. խի՞, որ ըլի աչքս եմ կոխո՞ւմ, շահով (տոկոսով) մի բան չի՞, պարտք եք ուզում, օղորմություն հո չի։

— Բաս ո՞նց անենք։

— Ես էլ եմ մնացել մոլորված։

Մեր Սաքոն ձեռքը ճակատին դրեց ու սկսեց երկար մտածել։

— Մի բան միտս ընկավ, տղե՛ք ջան,— վերջապես ասաց Սաքոն,— կացե՛ք առաջ գնամ մի ծեծուն անեմ (արծարծեմ), բերանը չափեմ, տեսնեմ ինչքա՞ն ա ուզում. հենց անենք, որ ձեր գործն էլ մի անգամ վերջանա պրծնի։ Հետո կգամ դիլբանդի մոտ, պտի որ նա փող ունենա, նրանից կուզեմ, ձեր անումովը սանադ կշինենք, ինքս էլ վեքիլ կըլնիմ ձեր տեղակ, վերջացնենք, տանենք, աչքը կոխենք։

— Հա՛, Սաքո ջա՛ն, քեզ մատա՜ղ, դու գիտես։

— Համա էլի լավ կըլնի ձեր մտքինն իմանալ. ի՞նչքան կարող եք տալ։

— Դո՛ւ գիտես, Սաքո ջա՛ն, ալլահվեքիլ (բարեխղճաբար), ոնց որ քո սիրտը կուզի։

— Չէ, դե ես ո՞նց անեմ, ձեր քիսի (քսակ) զորությունը ձեզ ա հայտնի։

— Ի՞նչ ես կարծում, ինչքա՞ն ա հերիք։

— Վալլահ (Աստված վկա) չգիտեմ, էնպես անկշտումն ա, որ քչով ե՞րբ ա ղաբուլ կենում. հերիք չի, որ ինքը խուզում պրծնում ա, հրամայում ա քոմակչուն, դիլբանդին, գրագրներին ու յասավուլներին էլ ջոկ֊ջոկ բաժին տալ։

— Դե ասա՛ ութ֊ինը թումանը անճախ տեսնի էլի՛։

— Է՜հ, ի՞նչ եք ասում, բերանս էլ չեմ կարող բաց անել, էդքանով ըսկի քոմակչու համար էլ չի բավական կենալ։

— Վա՛յ, մեր տունը քանդելու, մեր երեխեքանց բերնի թիքեն կտրելու միտք հո չունի՞։

— Էդ ա, է՞, դրա տունը քանդվի՛. քանդեց էս մհալն ու թողեց. սանդն էլ ա իր ձեռին, պոպոքն էլ. ո՞ւմնից ա վախենում։ Ասում են սրա կնիկը նաչալնիկի հեռու մոտիկ ազգականն ա՝ թե ճանանչն ա, ամիսներով Երևան ա ըլնում. մենծի հետ՝ ոնց որ ես ու դուն, խոսքները մին ա։

— Վա՛յ, վայ, վա՛յ. դե ասա ռահաթը (հպատակ, ժողովուրդ) քանդվելու ա էլի՞։

— Տո բաս նոր եք իմանո՞ւմ. համա է՛հ, ի՞նչ ենք ջուրը լցրել սանդն ու ծեծում, ասում ա՝ օձի սևին էլ նալաթ (անեծք), սիպտակին էլ. էս շունն էլ էն շանիցն, երկուսն էլ մի տանիցը։

— Բաս ո՞նց անենք, Սաքո ջա՛ն։

— Դե մի ձեր կտրական խոսքը չիմացա, որ էնու գյորա (ըստ այնմ) ես էլ իմ բանը բռնեմ։

— Ախպե՛ր, գնա՛, ընչանք տասնուհինգ թուման խարջի, ում բերանը կուզես՝ ցխի՛ր, որտեղից կարող ես՝ ճարիր, ինչքան շահ կուզես տուր՝ մեր աչքի լիսը կըլնիս։

— Դե լա՛վ, թե որ ինչպես ըլի բանը յոլա տանենք. ձեր միտքն ի՞նչ ա, ասում եք որ ձեր ախպորը չեք ուզում մենծահարկ տալ էլի՛։

— Ջա՛նըմ, ախպերն էլ մոռացանք, մեր գլուխն էլ. թե մենք իմանայինք, որ դատավորն ըսենց պիտի ըլներ, մենք մեր օխտը պորտը կանիծեինք, մեր ձենը մեր տանիցը դուս չէինք քցիլ. յա թե չէ, ով ա՞ իմացել, որ բաժանքի մեջ մովրով խառնվի։ Ընչանք օրս լսել ու տեսել ենք, որ մեր գեղումը մեր դռանը տանուտերն ու իշխանները մի քանի շահի, յա մի գլուխ շաքար կերել, բանը պրծացրել են։

— Էլ ընչի՞ էկաք ըստեղ։

— Լա՛վ չէինք ուզում գալ էս ծակի դուռը, համա տանուտերն յախեն (օձիքը) ճղելով դեսը ղրկեց։ Էս մովրովը հրամայել ա, ասում ա, որ ըստուց ետը ամեն բան ինքը պտի վճռի, ես ձեր գործը չեմ կարող կտրիլ։ Հոգի ունիմ տալացուկ, խեղճ մեր մենծ ախպերը հենց որ իմացավ, ա՛յ սևերեսներ, ասեց, եկեք կորչինք մեր երեսի ջրովը, ոնց որ ըլի, տնավարի մեր օջախումը վերջացնենք ու դատավորի դուռը չերթանք։ Մենք էլ ուզում էինք լսել, համա տանուտերը չթողեց. բանն ինձ չպտի հասցնեիք, ասեց, էլ հիմի չեմ կարող ձեզ թողալ, պտի գնաք մովրովի դուռը, նա ինքը հրամայել ա, որ ամեն գանգատավորի իր դուռը ղրկեմ. հալբաթ ընտուր համար, որ կաշառք ուտի, ընենց չի՞, Սաքո քա՛ն։

— Աշկյարա (հայտնի) ա էլի՛։

— Աստված ավելի բեթարիցը (վատթարից) թափի՛։

— Բաս ասում եք ձեր մտքինն էն ա, որ ձեր ախպորը մենծահարկ չտաք էլի՛. դուք ասում եք, որ առանց էն էլ ձեզ զբնել ա, ձեր հոր դատած փողը տակովն ա արել ու ոչինչ չի շանց տվել էլի՛, ես ու իմ Աստվածը, տեղն ա, որ մի չոփ ավելի չտաք, որ աչքը կոխի. շատ լավ եք միտք արել, ինչ որ նրան մենծահարկ կհասնի, շներոց֊գիլերոց արեք, թող ղուրդ ու ղուշն (գայլերն ու թռչունները) ուտեն, թող մովրովի փորը մտնի, թաք էդ թավուր մարդի հախիցը գաք։

— Ա՜խ, Սաքո ջա՛ն, գնա քոմմա էլ ում կուզես տո՛ւր, թաք մեզ էստեղից հանի՛ր. թե մի երկու քշեր էլ մնանք, էս նամ (խոնավ) գետնին կքամոտվինք։

— Դուք միամիտ կացեք, մի սհաթ չի քաշիլ, ձեզ ըստեղանց կհանեմ, թող ձեր մենծ ախպերն ամիսներով փտի։ Անկուշտ, անաստված, չի էլ ամանչում. ասա ի՞նչ պտի տանիս էս աշխարհքիցը, որ էս խեղճ մարդկանցը զբնում ես. սրանք էլ էն հոր որդիքը չե՞ն, քեզ հալալ ա, սրանց հարա՞մ։

— Չէ՛, չէ՛, Սաքո ջան, մենք փոշմանել ենք, նա էլ մեր ախպերն ա, մեզ հերություն ա արել, հենց արա, որ մեր ջիբիցը ոչինչ չգնա, մեր խարջածը նրա քիսիցը դուս գա ու իրան էլ քաց թողալ տո՛ւր։

— Ա՛յ հալալ մարդիկ, ամո՜թ ձեր ախպորը, որ ձեզ հետ ըտենց ա վարվել. ես որ ըլնեի ձեր տեղակ, վերջի կտոր հացս կտայի, թաք էդ թավուր անխղճմտանք ախպորն էլ պրծնում չըլներ։ Է՛հ, ոչինչ, չունքի ձեր սիրտը ձեր ախպոր համար ցավում ա, նրա համար էլ պտի խնդրած՝ որ պրծացնեն։

— Հա՜, քեզ մատաղ, հա՜։

— Բաս դուք միամիտ կացե՛ք, որտեղ որ ա, ես ետ եմ դառնում, բալքի (գուցե) մի քանի շահի ճարեմ, ում ռեխը (բերան) քցելու ա՝ քցեմ,— ասաց Սաքոն և դուրս գնաց։

— Հիմի էլ մտնենք էս ծակը, տեսնենք սրանի՛ց ի՛նչ ենք պոկում,— ասեց Սաքոն ու բանտի դուռն երկու եղբոր երեսին ծածկեց։ Դիմացի ծակի դուռը բաց արեց նա և տուն մտավ։

Մի աղոտ ձիթի ճրագ ծխում էր պատումը ցցած տախտակի վերա.— Ըստեղ մարդ չկա՞, աչքս էլ լավ չի տեսնում, բաս ո՞ր ծակումն ա խեղճ մարդը,— խարխափելով առաջ եկավ Սաքոն։

— Համեցե՛ք, Սաքո ջա՛ն,— մի նվազ ձայն պատասխանեց նրան անկյունից։

— Խե՜ղճ բեչարա (թշվառ), մկար (միթե) քեզ ըստեղ հասցրին քո փուչ կենդանի ախպերտինքը,— կարեկցաբար ասաց Սաքոն,— դե հիմիկ արի լավություն արա՛, եթիմ (որբ) պահի՝ մենծացրու. հա՛, ախպե՛ր, աշխարհքումս էհտիպար (երախտիք) ասած բանը չի մնացել. փչանան լավ չի՞ էդպես ախպերները։ Թե Աստված արդարադատ ա, ո՞նց չպտի քո հացը նրանց աչքերը բռնի. ա՜յ ժամանակ. մարդ էլ իրան հերություն անող ախպորն էս օրին կհասցնի։

Մի քանի այսպիսի խոսքերով նախապատրաստեց Սաքոն մեր բանտարկյալ մեծ եղբորը։

— Ինչ էլավ՝ էլա՛վ, գլուխը քարը, թող իմ արածն Աստված իմանա, ասում ա՝ լավություն արա՝ քցիր ջուրը, ձուկը որ չիմանա՝ Աստված հո կիմանա՞. համա, Սաքո ջա՛ն, մի ճար տե՛ս, մենք կմեռնինք էստեղ, մեր երեխեքը կմնան անտեր։

— Ես ի՞նչ կարամ անել, ախպե՛ր, հո գիտե՛ս, որ ջանս չեմ խնայիլ ձեր համար. թե առաջվա մովրովի վախտը կըլներ՝ չէի էլ թողալ, որ իր երեսն էլա տեսնեիք, համա մի հենց օձը կծածին ենք ռաստ եկել (հանդիպել), որ հետը խոսվում չի։ Ես չէ՝ որ իր դժոխքի բաժին հերը պատանն ուսին քաշ տալով գա, ընչանք պլոկի ոչ, բան չի շինիլ։

— Ի՞նչ ունենք, ախպե՛ր, որ ի՞նչ տանք, գնա, ասա, թող մեր փչանալու պտղներիցն ինչ որ ինձ մենծահարկ ա հասնելու՝ առնի՝ իրանով Սև ծովը, թաք մեզ ըստեղից ազատի։

— Է՛հ, խոսքդ ափսոս չի՞ խարջում ես. նիսիեն մեր մովրովի համար հա էլած՝ հա չելած. էսօր տո՛ւր, էսօ՛ր, էսօրվա շահին էգուցվա մանեթից նրա համար հազար փառքով լավ ա։

Սկսավ նույնպես Սաքոն բացատրել ներկա գավառապետի անաստվածությունը, կաշառակերությունը, գավառը տակն ու վերա անելը և այլն։ Ի վերջո, սրա տալիք փողի քանակությունն էլ ուզածի չափ նշանակեց. խոստացավ պարտք առնել ծառայողների մեկիցն և դուրս եկավ։

— Է՛լի ապրեցիր, միկիտան Սաքո՛, քո բանն աջ ա, ով կուզի՝ թող հաչա,— ուրախ բացականչություններով գնում էր Սաքոն դեպի յուր գինետունը։

— Եկե՛ք, այ Նիկոլա մանեթներ, ես ձեր ջանին մեռնիմ, եկե՛ք. կես սհաթ չի քաշիլ՝ ձեզանից մի քանիսը կմտնեք մեր հաստաբեյին (հաստուղեղ) մովրովի ու կովի պես քոմակչու ջեբը, որ ճուտեր հանեք, էլի մեր չաքմաջեն (գզրոց) լցվեք. մեկելներդ էլ ետ կգաք ըստեղ տաք֊տաք կպառկեք, կքրտնեք. Սաքոն ձեզ հեշտությունով բաց չի թողալ, ես ձեր կտրողին մատա՛ղ։

Խոսեց Սաքոն փողերի հետ ու բավականին սպիտակ արծաթյա ամբողջ մանեթներ առավ ու գնաց գրագրներից մեկի մոտ։

Կես ժամից Սաքոն բանտից դուրս եկավ, երկու թուղթ ձեռին բռնած՝ գնում էր դեպի յուր խանութը։

— Կբերե՛ն ու ջաններն է՛լ դուս կգա, շլինքներն էլ օխտը գազ կերկարի,— ասաց նա,— հիմի անխելք ախպերտանց հոգիքն էս թղթի միջին իմ ջիբումս ա. խեղճերը հենց գիտեն, թե էս ա, էս բոլոր փողերն էլ գնացին մովրովի ջեբը,— ո՞նց չէ, գոգդ դեմ արա՛։

Զ.
ՄԻ ԿՏՈՐ ՀԱՑ

Արեգակը ճաշվա տեղը նոր հասած կլիներ, որ յասավուլ Մարգարն իջավ Այղր գյոլի ամարաթի բակումը։ Ձին կապեց ու մտավ յասավուլխանեն (յասավուլների կացարանը)։

— Հը՜, Մարգա՛ր, ո՞րտեղից ես գալիս, ո՞ւր էր ղրկել քեզ աղեն,— հարցրին մի երկու յասավուլներ։

— Մհալն էի գնացել, թուղթ էի տարել։ Աղեն արզաչիքանցն ընդունել պրծել ա՞։

— Նո՞ր, ճաշ էլ կերել ու քնել ա։

— Դո՞ւք։

— Մենք էլ նոր ամանները լպստեցինք։

— Գնամ տեսնիմ Սաքոյի մոտ պռոշներիս կպցնելու բան կգտնե՞մ։

— Տո՛, դու գեղերիցն ես գալիս ու քաղցած ե՞ս, ես ավատամ որ դու հիմի չորս֊հինգ գեղում չոռլամիշ չես էլե՞լ (լափել) ու խուրջինդ էլ պռտեհար (պռնկեպռունկ) լցված չի՞։

— Աստված վկա, դեռ անաժուռ (անոթի) եմ. թե կուզեք վեր կացեք խուրջինս տեսեք. ըսկի կարացի՞, որ մի տեղ մի ջուր խմելու համար էլա բանդ ըլիմ. հենց պատվերներ տվեց, որ ջանս դող ընկավ։— Մտիկ տուր, ասում ա, թե որ արևը ճաշ չի հասած՝ ըստեղ չըլնիս, կաշիդ կքերթեմ, դու էսօր ինձ շատ պետք ես։ Ձեզ մատա՛ղ, թե որ հարցնի, ասեցեք՝ դու նոր գլուխդ վեր դրած կըլնեիր, որ սա տուն մտավ։ Սպանեցի՛ խեղճ ձիուս, սպանեցի՛. թե ինձ չեք ավատում՝ գնացեք խեղճ Դիլիբոզիս տեսեք, քափ ու քրտինքի միջին կորել ա։ Բա ըսկի բան չկա ուտելո՞ւ, որ մին էլ Սաքոյի կուշտը չերթամ։

— Փշրունք չի մնացել, վեր կաց, շուտ գնա Սաքոյի մոտ, թե չէ նա էլ կիրակրները կպրծնի, հետո գնա ծոխանքը լկի՛։

——————

— Լավ շո՛ւտ, ա՛յ տղա, բարով եկար,— ասաց Սաքոն Մարգարին գինետուն մտնելուս,— հը՛, տղա ե՞ս, թե աղջիկ։

— Սաքի ես իմ օրումն ե՞րբ եմ աղջիկ էլել։ Ամա՛ն, Սաքո ջա՛ն, կամաց խոսանք, էս կողքերի օթախներումն ոչով չըլնի ու լսի։

— Է՜հ, հեր օխնա՛ծ, ի՞նչ ես դարդ անում, էդ քնջնի վեր թափած անլեզու հայվան ղազախներից հո երկյուղ չկա. էս օթախումն էլ մի քանի ախմախ գեղացիք են, որ ինձ տո՛ւր՝ քեզ տամ[17]։ Դե հլա նստի՛, նստի՛, տեսնենք՝ ի՞նչ արիր, բերաններս պտի եղոտե՞նք, թե չէ։

— Սաքո ջա՛ն, գնա՛ որ գնա՛, բանի կեսը գլուխ ա եկել։

— Պսակը խափանեցի՞ր։

— Տղի պես։

— Ապրի՛ս, բաս որ քեզ ասում էի, թե գլուխ կգա՞. հիմի իմ բաղի մոտի Խեչանի բաղն ի՞մն ա հո։

— Դրան էլ կասկած կա՞. էնքան ըլի աղջիկն իմ ճանգը քցես, ընչի՞ չեմ տալ. Չալաբու հավողն ա, դու էլ կե՛ր, էս էլ. քիսիցս ի՞նչ ա գնում, վրեն քրտնել ե՞մ, թե պապիս մեջքն ընտեղ ա երկուտակվել քլնգի տալով։

— Ես քեզ որ ասում էի, թե մովրովի ու գործակալի մի մատը թղթերը ժամիցն էլ ետ կդարձնե՞ն։

— Էդ ամենը լավ, Սաքո ջա՛ն, ասենք դու մովրովին էլ խաբեցիր ու գործակալին էլ, պսակը խափանելու հրամաններն առար. էսօրեն էգուց՝ որ բանը բացվի, չէ՞ որ մենք սիբիրական կըլնենք։

— Գնա՛, վախլո՛ւկ մուկը, ի՞նչ պտի ըլնի, քո հրամանաթղթերը շինովի հո չէի՞ն. դու մի յասավուլ մարդ ես. քո գործը քո աղի հրամանները կատարելն ա, քեզ ի՞նչ։

— Լա՛վ, էգուց որ քննություն ըլնի, որ մեջը չհաս֊մհաս չի էլել, էս հո մենք հողի հետ կհավասարվենք։

— Տո՛ ձենդ կտրի՛, երեխա՛, էդպես բաներն են Սաքոյի ձեռովն անցկացե՞լ. քչիցը մի քսան֊երսուն անմեղ մարդիկ Մահմատ֊Հասանի, Փոլատի, Ահմատի ու ուրիշ գողերի գլխավորների տեղակ տարաղաջու (կախաղանի) ծերն եմ հանել տվել, յա Սիբիրումն էսօր էլ փտում են. էդ դարդակ բանիցը պտի վախենայի՞։ Դու գնա անկաջդ դինջ քեզ համար տեղդ նստի՛, ես քեզ կասեմ, թե ո՞ր օրն ի՞նչ պտի անել։ Էս իմ քամակի դռնակիցը մի նեքսև մտի՛, մի քանի յափունջում կոլոլվածներ կան՝ մի նրանց տե՛ս, նրանք սաղ ըլին, աչքդ դեռ թերթած չըլնիս՝ աղջկանը թարքիդ դրած տեսնիս. դե՛, դու կուզես վեր կաց քաշվի՛ր. սրանց հետ խոսալ եմ ուզում, հազիր լավ վախտն ա, ոչով չկա, արզաչիքն էլ գնացել են. էս ղազախներին էլ ցանեմ, ռադ անեմ, էդ ա քոռացել են՝ էնքան լակել են. ամեն մինը երեք թաս խմել ա նիսիա (ապառիկ). ասենք՝ դրանց վրա առնելիք ունենամ, կորած տեղ չի. խեղճերն ինչ ստանում են՝ իմ դախլն (դրամարկղն) են կոխում, հերիք չի, գեղերից ճանգները քցածներն էլ ինձ են բերում։ Տեսնում ես էն պոզավորը, որ կախած ա. երկու սհաթ չկա՝ էն ծուռը քնթանին՝ քո կողմը նստածը, թուրքի սուրուի (հոտ) միջիցը թռցրել էր, կոխել ղամշլղի (եղեգնուտ) մեջը. կես չարեք տաքտեղի ջուր (օղի) տվի, ձեռիցն առա, միս արի ու մի չարեք միս էլ իր վրա նիսիա գրեցի։

— Ասենք, քո ձեռիցն ամեն բան գալիս ա, Սաքո ջա՛ն, համա, ախպե՛ր, դու մի օր քեզ էլ, մեզ էլ փորձանքի մեջ կքցես։ Տո՛, ո՞նց չես վախենում էդ մարդակեր ավազակներին օրով֊ցերեկով դուքանումդ պահում ես. Մահմատ֊Հասանի գլխի համար հազար մանեթներ ա խոստացած՝ դու ըսկի բանի տեղ չես քցում. մովրովը որ իմանա՝ քեզ ի՞նչ կանի։

— Տո ձենդ կտրի՛, ա՛յ ախմախ, բա մովրովը չի կանչել սրանց, ե՞ս եմ բերել տվել. էգուց առավոտ կլսես, որ Թալինի ճամփին իրեք օսմանցվի բեզիրգյան (վաճառական) են թալանել. դու ինձ ո՞նց գիտես, դեռ մարդիկը Ղարսիցը դուրս չէին եկել, որ ես հոտն առա, բուսունը պահիլ տվի[18]. մովրովին ասեցի, սրանց կանչեց ու ղրկում ա. ըստեղ նստել են, որ մութը գետինն առնի թե չէ՝ ճամփա ընկնին։

— Ա՛յ տղա, Սաքո՛, ղորթ՝ ես զարմանում եմ, դու ո՞րտեղից ես անց կենում էդ տան քամակը, որ սրանց համար դուռը բաց անես. չորս կողմից ղամիշն ամառ֊ձմեռ կաննած ա. մի օր ես երկու սհաթ չարչարվելով, երեսս արինլվէկ անելով՝ անճախ մտա. լսել էի, որ էն կողմիցը մի դուռը կա ժանգոտ կողպեքը վրեն՝ ու չէի տեսել։

— Ո՞վ ա անց կենում. խաչակնքում եմ թե չէ՝ կողպեքն իրան֊իրան բացվում ա։

— Թե Աստված կսիրես՝ հանաք մի՛ անիլ, ասա՛, հո գիտես՝ իմ բերանիցը խոսք չի դուրս գալ։

— Էն կողպեքն անբալնիք ա բացվում, պտի հանգն (հնարքն) իմանալ։

— Բաս էդ ավազակները ո՞րտեղից գիտեն։

— Մինը մեկելին շանց ա տվել ու էն գլխիցն ըսենց եկել, ըսենց գնում ա։

— Բաս մովրովն էլ գիտի էդ բանը՞։

— Առանց էն կըլնե՞ր։

— Հիմի էս սհաթս ո՞վ կան ըստեղ։

— Ինքը Մահմատ֊Հասանը մի քանի արենկերների հետ։

— Ղոչա՛ղ ես, ղոչա՛ղ, Սաքո՛, համա, ա՛յ տղա, մենք էլ մատներս լպստելու ե՞նք, թե չէ։

— Բաս առանց էն հո չի ըլնիլ, իշի մշակ հո չե՞նք, որ տարին տասներկու ամիս խոզերի հետ էստեղ ղամշի քոք (արմատ) ենք կռծում. դու դարդ մի՛ անիլ, ամեն մարդ իրանու գյորա (ըստ յուր չափու) կստանա։

— Դու միշտ ըտենց ես ասում, Սաքո ջա՛ն, համա գիտե՞ս, որ անցյալ շաբթի յասաղի (մաքսանենգ) ապրանքիցը մեզ՝ յասավուլներիս շատ քիչ բաժին հասավ. մենք չարչարվում ենք, դու ես մեջտեղը լեղ տալիս։

— Թշնամու խոսք ա, Մարգար ջա՛ն, ես է՛լ հիմի էնքան օգուտ չունիմ. առաջվան մովրովի վախտի էլած խերի կեսը հիմի չի մնացել. էդ ընդուց էր, որ նա խամ (անփորձ) մարդ էր՝ Ռուսեթիցը նոր եկած. ոնց ուզում էինք՝ մեր միջին շինում էինք։ Համա սա քսան տարի ա մհալները վեր ա կոխել ուտում, սրանից ի՞նչ խեր պտի տեսնինք։ Մենք լսել ենք, որ մովրովը թալանածը գողի հետ հավասար կես պտի անի ու իր կիսիցն իր ձեռ ու ոտին էլ բաժին պտի տա. սա խեղճ գողերիցը հալալ կեսը վերցնում ա, նրանց կիսիցն էլ հրամայում ա, որ ուրիշների բաժինն էլ հանեն։ Մի նեքսև մտի խեղճ Մահմատ֊Հասանին հարցրո՛ւ, արին արտասունք ա թափում մեր էս մովրովի ձեռիցը. համա ի՞նչ անի, ձեռին ճար ունի՞, պտի տա։

— Էդ հո ասենք ըտենց ա, համա խոստովանվի՛, Սաքո ջա՛ն, որ դու մովրովից էլ շատ բաժին ես վերցնում. առաջ֊առաջ քեզ մոտ են գալիս, էլած֊չելածը հետդ կիսում, նոր տանում ես մովրովի մոտ։ Էլ ի՞նչ ես կարմրում, ումնից թաքուն ա՝ ինձանից հո ծածուկ չի՞։

— Ես զարմանում եմ քեզ վրա, Մարգար ջա՛ն, բա ամենից ավելի ո՞ւմ չարչարանքն ա շատ. թե որ սրանց հիմի ըստեղ բռնեն, ո՞վ պտի պատասխան տա. մովրովն էլ, քոմակչին էլ ու ամենքդ էլ փեշերդ թափ կտաք, ձեռներդ սինը կքսեք, ղրաղումը կկաննեք, ես պտի կրակի միջին մնամ։ Էդ էլ ետ թողանք. շաբաթներով սրանք իմ մոտ հինգ֊տասը ձիավորով ապրում են, ինձ ո՞վ ա մի սև փող տալիս. բաս իմ փողը ցանովի ա՞։

— Ո՞ւմ կշտին ես տրճինգ անում, Սաքո ջա՛ն, տո լոթի՛ (սրիկա), լո՜, լո՜, քրդի տղին էլ լո՜, լո՞. Սև ջրի գլխին դու հո խազինեք ես կապել էս երկու տարումը. էսքան տարեն յասավուլ եմ, քեզ պես միկիտան չեմ տեսել. գիտե՞ս քանի մովրով, քոմակչի ու միրզեք եմ փոխել. ասենք թե որ օղորմածիկ կնիկս մեռած չըլներ, ես էլ հիմի ըստեղ չէի ըլնիլ, ըսկի ղաբուլ չէր լսի փայը։

— Դրա համար էլ էնքան ծեծեցիր, փետի տակին սպանեցիր։

— Դե լա՛վ, հին դարմանը քամուն չեն տալ, հին դարդերս մի՛ նորոգիլ։

— Դե սուս կա՛ց, դե ձենդ կտրի՛, որ մենք իրար հասկանում ենք, իմացի՛, որ իմ սըռըս (գաղտնիք) բացվելու պես՝ դու կորած ես։

— Տո ախպե՛ր, գիժ հո չե՞նք, որ իրար սըռ բաց անենք։ Աստված տա էնքան հարստանաս, ինչքան քո սիրտը կուզի. ես իմ հոգի՛ն, դու որ չըլնիս՝ ես որ տասը տարի էլ կենամ, մի սև փողի տեր չեմ դառնալ. համա հիմի տեսնո՞ւմ ես՝ մատդ պտտեցիր՝ ուզում ես ինձ նոր ջահելացնիլ, ազափ աղջկա մարդ շինիլ։

— Որ վերջը մի կտոր հացի տեր ըլնիս։

— Որ դու էլ մի ուրիշ բաղ ճանգդ քցես։

— Որ երկուսս էլ հաց ունենանք։ Հա՜ց, հա՜ց, մի կտոր հա՜ց. ինչ կանես՝ արա՛, խաբի՛, քանդի՛, պլոկի՛, գռփի՛, սպանի՛, թաք մի կտոր հաց ունենաս... աշխարհքիս առաջին մարդիցը բռնած՝ ընչանք վերջի մշակը մի կտոր հացի համար են աշխատում. ուրիշին որ տեսած չըլնիս՝ յասավուլ ես, տասը մովրով ես փոխել, ըսկի մինն էլել ա՞, որ գա ու խալխին չգռփի, մհալի տունը չքանդի, մհալը փորը չկոխի — ընչի՞ համար — հացի՝ մի կտոր հացի։

— Դե Սերգե՛յ, մի֊մին ստաքան էլ նիսիա տո՛ւր, խմենք գնանք,— ասացին ռուսերեն կոզակները, որոնք ոտքի վերա հազիվ էին կանգնում,— պետք է գնանք սահմանագլուխը պահենք, թե չէ էլի կանդրաբանդ (արգելյալ ապրանք) կփախցնեն անպիտան մուսուլմանները։

— Հերի՛ք ա հերի՛ք,— բրթելով դուրս ձգեց կոզակներին մեր Սաքոն,— առանց էն էլ երեկվանից ձեր վերա փող կա, թե մեկ էլ խոսեցել եք, թվանքներդ կխլեմ, մովրովի մոտ կտանիմ:

Խեղճ կոզակները որպես և իցե դուրս ելան գինետանից ու մի քանի քայլ հեռու եղեգների տակ վայր ընկան ձյունի վերա։

— Դե՛ հիմի դու վեր կաց գնա՛,— ասեց Սաքոն Մարգարին,— քանի ոչով չի եկել. ես մտնիմ էս մեր տղեքանց մոտ, քո գործի համար էլ մի խոսամ։

Է.
ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ ԿԱՄ ԲԱՇԻՔՅԱՐԹՄԱ

Սրանից երեսուն կամ քառասուն տարի առաջ, բուն բարեկենդանի վերջին շաբաթը Աշտարակու քուչեքանցովն անց կենալ չէր լինիլ։ Ամեն տեղ ուրախություն, ամեն տեղ սեր ու խնջույք, ամեն բարձր կտեր սեղան փռել֊բաց անելը հասարակ բան էր. էլ ջահել ու ահել չկար, էլ երիտասարդ ու միրքավոր չէիր ջոկիլ, բոլորը միասին ջահելացել՝ կայտառացել էին. պապիս պես պատվելի իշխանները կալերումը լախտի[19] էին խաղում ու հաստ կտավե գոտկից ոլորած լախտն էնպես էին ֆռռացնում, իրար մեջքի կպցնում, որ մեջքի զոլն (շերտ) էր վեր կենում։ Տերտերն էլ վերարկուն ծալած մի կողմը դրած, կապի ծլըփան[20] փեշերը կոկիկ հավաքած, գոտիկը խրած՝ էնպես ծուլ֊ծուլ էր լինում (ոստոստում) ճժի[21] բոլորքովը, որ կասես թե սա իրան կյանքումը միշտ ըմբշամարտ է եղել. միմիայն լախտը, որ միջքախառն ուսագլխին հասնում էր, զգում էր, որ էսպես բան իր օրումը չի տեսել։— Դե օրհնա՛ծ, մի քիչ էլ կարգիս խնայեցե՛ք, կամաց տվե՛ք է՜,— ասում էր մեր տեր հայրն ու էլ ետ թռչկոտում ճժի չորս կողմը, աշխատելով լախտը բռնողի ձեռքիցը խլելու։

— Ոչինչ, տերտեր ջա՛ն, էսօր մուրախաս (արձակուրդ) ա, բարիկենդան օրեր ա, խելքներս կորել ա,— պատասխանում էին մեր իշխաններն ու իրանց խաղի հետ ընկնում։

Էսպես իրարանցում, էսպես հարայ֊հրոց թե ուրիշ ժամանակ լիներ, ամենքը կկարծեին, թե գյուղը կոխեցին, ավար տվին, մոտակա գյուղերիցն անգամ գուցե օգնություն կգային. բայց հիմի ամբողջ Արագածոտյան գավառն է այդպես, ի՞նչ պետք է արած։

— Դե՛ հերիք ջարդվեցինք ծեծվելով, լավ ալիր֊աղցան էլանք, մի քիչ էլ վեգ խաղանք, ով տարվի՝ մնի տեղակ երկու գավ գինի բերի։

Սկսում էին այնուհետև մեր մազով֊միրքով իշխանները վեգը ձեռքերի մեջ պտտեցնել և ճժի մեջ շարած ընկույզներին աչքել։

— Ա՜յ գիտի, էրնե՜կ էր էն օրը, որ մենք ջահել էինք, միտս ա գալիս, ես էի ամենից լավ խաղացողը,— պարծենում էին ամեն մեկը,— քանի տարի կըլնի՝ վիգի սախկեն[22] ձեռս չեմ առել. իհարկե որ ջահելները մեզ կտանին ու մեր քնջի կարասի ծեփը կպոկվի. պա՛հ, պա՛հ, պա՛հ, ձեզ ղուրբան, ի՞նչ գինի ունիմ, քաղցրությունից կծպծում ա՜, կծպծո՛ւմ, պռոշներդ իրար կկպչին, չէ՛, ախպե՛ր, ես պտի տարվիմ. թե որ էսօր մեր ներքի հիքու գինու համը չտեսնիմ, ձեզ էլ չխմացնեմ՝ ես կմեռնիմ. էլ ո՞ր օրի համար եմ պահել։

— Տո, դե վեգդ քցում ես՝ քցի՛, քանի՞ խոսես ու քո քացախի պես գինին գովես. քո ինադու ես պտի տարվիմ, որ մեր մենծ հիքու գինու համը բերանումդ ընչանք մահդ թողամ. սրան տե՛ս է՜, ես կթողամ, որ դու պարծենա՞ս. էս սհաթը տասը կարասի ծեփ կպոկեմ՝ մինը մնիցը լավ,— ասում էր երկրորդն ու վեգը ձգում, գիտությամբ փըստ անցկացնում (սխալվում)։

— Տո՛, օյինբազ (ծաղրածու) Գեվո՛, ես տեսնում չե՞մ, որ դու ղաստի (դիտմամբ) ես փըստ գալիս. որ մեռնիս, համ պոպոքները (ընկույզ) կտանիմ, համ էլ մնի տեղակ չորս գավ գինի կբերեմ. գերեզմանս հո չպիտի՞ լցնեմ. Աստված էնքան տվել ա, փառք Իրան, որ ճտահար ա,— ասում էր երրորդն ու վեգը շպրտում։

— Հո՛յ, հո՛յ, պարծեցողին ես միշտ ըտենց տեսա,— ծափ էին տալիս մյուսներն ու թռչկոտում, երբ սա չէր կարողանում ճիշտ խփել։

— Տո՛, դե հերիք ա, միրքներիցդ ամանչեցե՛ք, էն երեխեքանցիցն էլա զբնեցե՛ք (ամաչել), որ աղլուխը կապել են ձողու ծերը, բայդաղ (դրոշակ) շինել ու Քյասոնց բարձր կտերը յալլա՛ են կանչում. գնանք մենք էլ մի քիչ բողազներս թաց անենք։ Փարբու խանը հիմի կգա. մեր Ղուկոն էլ էս երկ՚օր ա գնացել ա, ո՛վ գիտա՝ հիմի Էջմիածին կըլնի, թե Հուշական, յա Փարբի։

— Ա՛յ տղա, մարգարեի որդի էի՞ր, հրես Փարբու խանի աղվեսն[23] եկավ։

Մին էլ էն տեսար՝ գլուխը երկար պոզավոր թաղիքի գտակը անցկացրած, ոչխարի գզգզված մորթին բուրդը դեպի դուրս միջքին կապած, երեսն ալյուրոտ մի տղա, մի ահագին աթարոց[24] ձեռքին սյուն տալով՝ եկավ, խոր գլուխ տվեց մեր իշխաններին։

— Հը՛, ի՞նչ մարդ ես, ո՞վ ես, ո՞ր աշխարհքի քամին ա քեզ պտըտել, մեր գեղը քցել,— հարցնում է մի ծերունի։

— Արզ անեմ[25] Աշտարակու էլ ու հասարակությունին, որ մեր Փարբու տերը՝ ղոչաղների ղոչաղ (քաջ) Եդգյար խանը՝ իր նազիր֊վեզիրով, իր նոքար֊փեքյառով (ստորադրյալք) հինգ հարիր մարդով գալիս ա ձեր սուփրեն շեն անելու, մեր բարեկամությունը հաստատ պահելու։ Նրա հրամանն ա, որ սաղ գեղով, իշխաններով դուս գաք նրա առաջը։

— Մեր գլխի, մեր աչքի վրա տեղ ունի ձեր խանը, մենք վաղուց նրա համար տեղ ենք պատրաստել տանուտերի այվանի (վերնահարկ) կտերը. սուփրեն չաղ, գաթա֊հալվեն զիբիլի պես[26], հազար մարդով էլ որ գա, մեզանից ոչինչ չի պակսիլ։ Ադա՛, ա՛յ պստկներ, թե՛զ, Փարբու աղվեսին մի խալա՛թ (պարգև),— հրամայում էր մի իշխան։

Էս խոսքի հետ մոտիկ տանից մի շար ալանի (չորացրած դեղձ) բերում ձգում էին մեր պատգամաբերի վիզը, քամակին էլ մի քանի լախտի կպցնելով՝ ճանապարհ դնում։

— Էլ ի՞նչ եք ուշանում, ա՛յ խալխը, գնանք էլի՛, հիմի կգա մեր Եդգյարը։

Գնում էին այնուհետև մեր իշխաններն և իրանց համար վաղուց փռված սուփրի չորս կողմովը շարվում. դափ ու զուռնեն էլ դրանց պոչիցը կպած էր, ուր երթային, հետները տանում էին։

— Ա՛յ տղա, Ղազա՛ր, ասենք փարբեցի Եդգյարն էլ լավ խանություն ա անում, համա մեր Ղուկոյի պես չի ըլնիլ։

— Գի՞ժ ես, ի՞նչ ես, Փարբին մեզ կհասնի՞, որ նրանց խանը մերին հասնի. մեր Ղուկոն որ կա՝ իստակ խան ա. որ գալիս չի՝ մեջտեղը ձգվում իշի վրա նստած ու հրամաններ տալիս, ես աչքերին մտիկ տալով՝ մոռանում եմ, որ մասխարություն ա անում, էն սհաթը միտքս են գալիս Երևանու հին խաները։

— Բա իլլաքի որ ֆալախա ա դնել տալի՛ս։

— Դու ասա ո՞նց չի ծիծաղում։

— Տանուտե՛ր, դու ուտել֊խմելու հայումն (հոգսումն) ես, էլ ըսկի չես ասում, թե Փարբու խանի խալաթն ի՛նչ պտի ըլնի։

— Դուք քեֆ արե՛ք, ես վաղուց պատրաստել եմ։

— Յալլա՜,— գոռում են քուչեքումը,— յալլա՜ լսվում է ամեն կտրներից, ու ամեն տեղից դիմավորում են Փարբու խանին, որ Գրչիխեչի կողմից երևեցավ։

— Ա՛յ, հա՜յ, հա՜յ, էս ինչ շատվոր են, սաղ գեղը հետը բերում ա տնաշեն Եդգյարը։

Միայն մեր տանուտերը, իշխաններն ու տերտերը, որ տանուտերի կտերը քեֆ են անում, նրանք չեն առաջ գնալ, ինքը խանը պետք է գա և նրանց սեղանի վերա գտնի։

Ուռած֊ուռած բազմած է մեր փարբեցի Եդգյարը իշի վերա, պոչը ձեռքին բռնած, երեսը դեպի ետ, մի երկար գերեմաստի[27] ճիպոտ էլ մյուս ձեռքին իբրև չիբուխ դնչին դեմ արած. նրա գլխին դրած է մի գզգզած պարսից խանի երկար գտակ՝ վրան հին փալասներ փաթաթած. նրա երեսը քսած է աթարով վառվող տան օճոռքի մուր, նրա վիզը ձգած է զանազան ոսկրների կտորներից շարք. հագած ունի նա մի պատառոտուն, ծլանքները հազար տեղից քարշ ընկած պարսկի արխալղահին. նրա կուրծքը բաց է, նույնպես մրով սևացրած՝ կողքիցն էլ մի երկար փայտե սուր կախած։ Երկու երիտասարդ, նույնպես այլանդակ հագնված, քաշում են իշի սանձը. երկուսն էլ քամակիցը մի֊մի մեծ գավազանի ծայրերը սրած՝ բզում են իշին. դափ ու զուռնեն առաջին ածելով՝ քաշում է այդ հանդեսը դեպի տանուտերի կտուրը, իսկ խուռն ամբոխը միշտ յալլա՛ է կանչում։

Եվ ահա խանն իշի վրա նստած մտավ տանուտերի բակը։

— Չո՛ւ, չո՛ւ, չո՛շ, չո՛շ, գնա՛, ա՛յ սատկած էշ, ի՞նչ ես նազ անում, էս պատիվը խանինն ա, քունը հո չի՞,— ասում են բզողներն ու խեղճ իշին վեր հատում ու ստիպում, որ տանուտերի սանդուխտներիցը բարձրանա։ Բայց ճար կա՞, էշը կարո՞ղ է այդ անել։

— Դե՛, վեզի՛ր, նազի՛ր, առաջ եկեք,— հրամայում է ընդհանուր կառավարիչը, որ միշտ մեկ կողմից մյուսն է վազում և յալլա՛ կանչել տալիս, կամ ճանապարհ բաց անում,— ի՞նչ եք սպասում, բարձրացրե՛ք խանի մոխրաթավալը (էշը)։

Ծիծաղ՝ որ էստեղ տես, ամեն կողմից վեր են կալնում անլեզու անասունին յուր վերա բազմած խանի հետ միասին ուսերքի վերա և ելնում սանդուխտներովը։ Յալլա՛, գոռում է բազմությունը. իսկ վերևիցը ալյուրը շաղ են տալիս խանի և իշի գլխին։ Փոշին ողջ բակը բռնում է, բոլորը ալյուրոտվում են, ում երեսին կամ գլխին էլ որ քիչ է թափվում, ինքն յուր ընկերի մեջքից վերցնում՝ քսում է յուր երեսը. իսկ մեր խանի համար՝ էլ մի՛ հարցնիլ, երևակայի՛ր մրի ու ալյուրի մեջ կոլոլված մի գունդ միս։

— Գլո՛ւխ, գլո՛ւխ տվեք, Աշտարակու իշխաննե՛ր, մեր ողորմած խանին,— կարգադրում է ընդհանուր կառավարիչը։

Վեր են կենում բոլորը սեղանի վրայիցն և իրանց տեղը կանգնած՝ խոնարհությամբ գլուխ իջեցնում։ Վա՛յ նրան, ով մի փոքր ուշ գլուխը կռացրեց. աչքով է անում խանն յուր կառավարչին, և բարակ ճիպոտը կպչում է այդ հանդուգն մարդին։

— Ֆալախա՛,— հրամայում է խանը.— քաշեցե՛ք տանուտերին մեյդան։

Տասը֊քսան այլանդակ հագնված երիտասարդներ մոտենում են տանուտերին, պառկացնում ու ոտները ֆալախի մեջ ոլորում։

— Հարցրո՛ւ դրան,— հրամայում է խանն յուր նազիրին,— դա քանի՞ գլխանի էր, որ մեր հրամանը չկատարեց, մեզ շան տեղը չքցեց, մեր առաջը չեկավ։

— Թողություն կանես, խանն ապրած կենա՛,— խնդրում է տանուտերը պառկած տեղից.— ես քո մեծությունի համար պատրաստություն էի տեսնում ըստեղ իմ իշխաններով. տեսնո՞ւմ ես՝ հրամանոցդ համար սուփրեն բաց արած ա. վարդի շարբաթը (նեկտար) շահքյասու (մեծ գավաթ) մեջ լիքը հազիր դրած, ավղուշը (որս) ձողու ծերին կախ արած, որ հրամայես թե չէ՝ խորովենք անուշ անես. քո ընծեդ էլ, լավ մտիկ տո՛ւր, ոտները կապած գառը ըստեղ պատրաստ, երբ որ ուզես՝ փլավի գլխին առաջդ կբերենք։

— Աֆարի՛մ, աֆարի՛մ (կեցցե՛ս), տանուտե՛ր. տղե՛ք, բաց թողե՛ք դրան։

Առնում է իսկույն մեր տանուտերը գավաթով լիքը քացախն և խոնարհությամբ մատուցանում խանին։

Շատ լավ էլ գիտի բարձրապատիվ խանը, որ շարբաթ կոչվածը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ թունդ քացախ, բայց ոչինչ դեմք չցույց տալով առնում է ձեռքը և մոտեցնում բերանին։

— Օխա՜յ, ի՜նչ լավ էր շինած, սիրտս հովացավ, շատ ծարավ էի։

— Ա՛յ տղա, հորսը (որսը) մոտ բերե՛ք,— հրամայում է տանուտերը։

Վերցնում են ջահելները ձողու ծայրին կախած սպանած ագռավն և առաջ բերում։

— Ֆարրա՛շ,— հրամայում է խանը,— վեր կա՛լ էս կաքավը, երբ որ մեր երկիրը կերթանք, փլավի գլխին տապակած առաջս կբերես։

— Ըստեղ բե՛ր էդ գառը,— տնօրինում է տանուտերը։

Մոտ են բերում ոտները կապած տեփրի[28] մեջ դրած սև կատուն և համեցեք անում խանին։

— Ա՛յ անպիտաններ, ձեր գառը կատու դառա՞վ. շո՛ւտ, շուտ կապոտեցե՛ք Աշտարակու բոլոր իշխաններին, քոթկի միջին պտի փտացնեմ, ընչանք որ խելքները գլուխը գա, էլ ետ կատուն ոչխար շինեն,— հրամայում է խանը։ Բայց նորա այս հրամանն էլ չի կատարվում, որովհետև իսկույն մյուս կողմից առաջ է բերվում մի մեծ և պարարտ որձ ոչխար և գյուղի կողմից ընծայվում խանին։

— Շատ շնորհակալ եմ Աշտարակ գեղի մենծ ու պստկից, իրանց պատիվն իմ աչքի, իմ գլխի վրա. համա ըստեղ կա մի Խեչանենց Խեչան, նրա համար ինձ խաբար ա հասել, որ շատ վատ մարդ ա, որ օրական նրա տանը հինգ աղքատ կշտանալու տեղակ՝ տասն ա կշտանում, որ շաբաթ֊կիրակի ժամ գնալու փոխարեն, իրիկուն֊առավոտ ժամից ետ չի ընկնում. էդ մարդին ես պիտի պատժեմ, թե որ դա ձեր միջին ա, էս սհաթս գա իմ առաջին չոքի։ Հը՛, շո՛ւտ, ո՞ւր ա էն մարդը, տանուտե՛ր, ձեռաց ըստեղ ստեղծի՛ր։

Մոտ է գալիս այնուհետև Խեչանի ընծան՝ մի լիտր թունդ արաղ։

— Էս արաղը ղրկել ա, խանն ապրած կենա՛, քո մեծությունի համար Խեչանը, որ անուշ անես. ինքն էլ հենց հիմի քո ղուլլուղին կգտնվի։

— Գլուխ տո՛ւր, գլուխ տո՛ւր, իրեք հետ գլուխ տո՛ւր խանին, Խեչան աղա՛,— ձայն է տալիս ֆարրաշը, և խեղճ Խեչանը կատարում է յուր պարտքը։

— Չոքի՛ր,— հրամայում է արհամարհական հայացքով խանը՝ գլուխը բարձր բռնած, աչքերը դեպի երկինք դարձրած, գերեմաստի չիբուխը դնչին։

Նազիրը քաշում է Խեչանի կռնիցը, չոքացնում իշի առաջին։ Բավականին միջոց լռությունից հետո բարեհաճում է խոսել խանը.— Ես միտք ունեի, Խեչան աղա՛, շատ խիստ պատժել քեզ, համա քո ընծեն իմ աչքերը կապեց. վեր կա՛ց, արի ձեռս պաչի՛ր ու ազատ ես։

Խեղճ Խեչանը այդ էլ կատարեց։

Այնուհետև մի քանի իշխանների, որոնցից մի֊մի պարգև պոկելու հույս ուներ խանը, ֆալախա է դնել տալիս, մինչև անգամ մի քանի ճիպոտ էլ խփել է տալիս, իհարկե, շատ կամաց, և ստանում՝ որից գինի, որից բրինձ, մյուսից յուղ, երրորդից ձու, հավ և այլն. և դրանցով ներում նոցա, բայց միշտ ձեռքը համբուրել տալով։

— Մնացեք բարո՛վ,— վերջապես ասում է խանն և ուզում ետ դառնալ յուր հանդիսականներով, բայց ի՞նչ կարելի է։ Մինչև հիմա արածները կատակ էր, հիմի սկսվում է ուղիղ հյուրասիրությունը։ Խանի հետի բոլոր եկողները պտի վայելեն աշտարակցոց սեղանիցը և խմեն՝ երկու գյուղին միաբանություն և հարատևություն ցանկանալով և ապա նույն և մի կերպիվ յալլա կանչելով, իշին բարձրացրած՝ ճանապարհ ընկնին դեպի մի ուրիշ մերձակա գյուղ։

— Ա՛յ տղեք, երեք օր ա մեր Ղուկոն խան դառած՝ գնացել ա գեղերը, ըսկի խաբար ունի՞ք թե չէ, ո՞ւր մնաց, հետն էլ խելի (բավականին) ջահել֊ջուհուլներ կան,— հարցրեց տանուտերը փարբեցոց գնալուց հետո։

— Ղուկոն երեկ Էջմիածնումն էր,— պատասխանեց մի երիտասարդ,— շատ քեֆ շանց տվեց, կոտորեց ամենքին ու թողեց ծիծաղացնելով. Էջմիածնի դռանը ֆարշի (սալահատակ) վրա աթոռ էր դնել տվել, վրեն բազմել, էշն էլ մի վարդապետի էր բռնել տվել. մի քանի եպիսկոպոսներ կապոտեց. իր համար շատ ընծեք առնելուց ետը, հրամայում էր թվանքչոնցն էլ բան բաշխել. մեր տղեքանցը ետ էր կաննացրել՝ թվանքչոնցն էր նազիր֊վեզիր շինել. դուք, ասում ա, սովոր եք տերտեր֊վարդապետի կապելու։

— Ես որ ասում եմ Ղուկոն ղոչաղ ա՞, էս բրդաբերան ջամաղակեր[29] փարբեցոց պես չի՞. ախար աշտարակցի ա, մեզ ո՞վ կհասնի,— պարծեցավ մեկը։

— Հետո ի՞նչ փեշքաշներ էին տալիս վարդապետները։

— Թոփերով ղութնիք ու Շամու ալաջեք էր առնում, որիցը մի երեսսրբիչ, մեկելիցը չախու. մնի մեջքիցն էլ մի լավ շալ գոտիկ ետ արեց։

— Ապրի՛ ինքը, նրանց հախն ա, տարին տասներկու ամիս նրանք են ուրիշից մուֆտա ուտում, թող մի օր էլ իրանք տան։

— Թամաշեն Էջմիածնումը Ղուկոյի գալուց առաջ էր, տանուտե՛ր,— ասաց երիտասարդը,— պտի տեսնեիք, թե էն մենծ֊մենծ սպիտակ միրքավոր եպիսկոպոսներն ու վարդապետները ո՞նց էին փեշերը քշտել աթրմա խաղում ֆարշի վրա. գոռգոռոցն ընչանք գեղն էր գնում, ձնթոփով հենց էին իրար գլխի կպցնում, որ վեղարը թռչում էր, ու թե որ լսեիք ի՞նչ պետռ֊պետռ (անվայել) խոսքեր էին ասում, որ ես ամանչում եմ։

— Ոչի՛նչ, բարիկենդան օրեր ա, նրանց խելքն էլ կորել ա, էս քանի օրս աբեղաթող ա։

— Յալլա՜,— ձայն֊ձայնի տվին փարբեցվոց գնալուց հետո մանր երեխայքը՝ Աշտարակու ուսումնարանի աշակերտներն և բարձրացան յուրյանց թաշկինակե դրոշակովը մեր իշխանների մոտ։

— Ա՛յ դուք բարով, հազար բարի՛, մեր հույս ու ումուտնե՛ր, մեր գեղի ճրագնե՛ր, մի քանի տարուց ետը մեր տեղը բռնողնե՛ր,— պոռացին ամեն կողմից մեր իշխանները։

Իշխանների հետ սեղանի վերա նստած էր գյուղական վարժապետը։ Այս բարեկենդանի վերջին երկու շաբաթը նա արձակել էր ուսումնարանը։ Երեխայքը բերին յուրյանց հետ մի տեփրով լիքը միրգ, մեջտեղը մի փոքրիկ բաժակ լիքը գինի, բաժակի մեջ մի վեգ ալչու կանգնացրած, մի պինդ ոլորած լախտ էլ մրգի վերա դրած, վայր դրին յուրյանց վարժապետի առաջին։

— Ցնծա՛ (շնորհ արա՛), խալֆա՛[30],— ասաց մի համարձակ աշակերտ։

— Դե ցնծա՛, վարժապե՛տ,— ծիծաղելով կրկնեցին իշխանները,— սաղ տարին իրավունքը քո ձեռին էր, հիմի սրանցն ա, ինչքան որ դու սրանց ծեծել ես, էսօր սրանք պտի տեղակը քեզանից հանեն։

Վարժապետը գիտությամբ ուշացրեց պատասխանը։

— Մեր տղե՛ք, էլ ինչի՞ եք սպասում,— տնօրինեց նույն համարձակ աշակերտը, և իրանցից մինը լախտը ձեռքն առավ, անց կացավ վարժապետի ուսի կողմը և բարձր բռնեց։

— Դե ցնծա՛, խալֆա՛, թե չէ հասավ միջքիդ,— ասաց նա և կամաց խփեց վարժապետին։

— Պի՛նդ, պի՛նդ կպցրու, ապրի՛ իմ տղեն,— խրախուսեց տանուտերը։ Վարժապետը ձեռքը գրպանը տարավ, հանեց մի քանի մանր արծաթի դրամներ և ձգեց բաժակի մեջ։

— Չէ՛, էդքանով մենք քո հորն օղորմի չենք տալ,— գլուխը պտտեց լախտը բռնողը,— ցնծում ես՝ ցնծա՛, թե չէ միտս ա, թե քանի հետ իմ մեջքս դու դաղել ես։

— Հալբաթ մեջքը քոր ա գալիս,— ասաց համարձակ երեխայն։

Վարժապետը մի քանի դրամներ էլ ավելացրեց։

— Դե գնացե՛ք, մի գառն առեք, ձեզ համար բարեկենդան արե՛ք, մտիկ տվե՛ք, որ չար տղեք չմտնեն ձեր մեջը, շատ անհամություններ չանե՛ք, խելոք կացե՛ք. թե որ կարողացա, ես էլ կգամ կտեսնեմ. գնացե՛ք, երեխայք, էդ միրգն էլ ղրկեցե՛ք մեր տունը։

— Աստված կյանք տա, շատ շնորհակալ ենք,— ասացին երեխայքն և դարձան դեպի իշխաններն ու գոռացին.— ձեզ էլ շնհավոր բարեկենդա՛ն, ամեն տարի էս վախտը հասնիք, մեր գլխիցը ոչ պակսիք։

— Ը՛հ, գլխովդ պտիտ գնամ, է՛յ, Կարո ջա՛ն, քյալաշ (ընտրյալ) բալա ջա՛ն,— ուրախանում էր մինը յուր որդու վերա։

— Մադոյիս ձենը զանգակի նման զնգզնգում ա, էսքան երեխեքանց միջից ջոկնվում ա,— պարծենում էր մինն յուր որդու վերա։

— Մի տաղ ասա՛, քեզ մատաղ, Սմբատ ջա՛ն, բարով մենծանաս, իմ աչքիս սև ու սիպտակը, քեզ մի ընենց աղջիկ ուզեմ, որ սաղ մհալի բերանը բաց մնա,— ասաց Ծվիկենց Աղաջանը։

Երեխայն լռել ու աչքը ձգել էր յուր վարժապետի երեսին։

— Ասա՛,— հրամայեց վարժապետն և Սմբատն երգեց։

Մի խոր հոգոց դուրս թռավ էս ուրախության ժամանակը Խեչանենց Խեչանի սրտից, և արտասուքներն իրանց֊իրանց գլդըր֊գլդըր երեսովը ցած եկան, երբ Սմբատը տաղի տունը վերջացրեց։

— Ապրե՛ս, բալե՛ս, Աստված քեզ քո հորը բաշխի,— ուրիշների հետ սրտալի օրհնություն էլ տվեց Խեչանը,— արի՛ մի քեզ պաչեմ։

Երեխան մոտ գնաց և Խեչան ափոր (հայրիկի) ձեռը համբուրեց։

Երկար ժամանակ Խեչանը գրկել երեխային, չէր կարողանում թողնել։

— Փա՛ռք Իրան, ի՞նչ անենք,— հառաչեց վերջապես Խեչանը,— քեզ մատա՛ղ, Աղաջան ջա՛ն, սիրտդ մնա ոչ, հանկարծ լցվեցի, երբ որ երեխիդ ձենը լսեցի. ղնամիշ չանեք (չմեղադրեք), ախպե՛ր, դժար ա. քեֆներդ էլ փուզ արի (փչացրի). ի՞նչ կըլներ չորսիցս իրեքն իրան բաժին վերցներ Աստված՝ Սմբատիս էլա թողեր մեզ մխիթարանք։

— Թե Աստված կսիրես, Խեչա՛ն, սիրտդ խարաբ մի՛ անիլ (մի՛ փչացնիլ), մեզնից ո՞վ չի կսկիծ տեսել. էլի Աստծուն փառք տո՛ւր, որ քո մինուճար աղջիկդ էսօր ծաղկի փնջի նման հոտ ա տալիս։ Տղեն ու աղջիկը՝ երկուսն էլ զավակներ են, տղեն ո՞րն ա, լավ աղջիկն օխտը տղի համ կտա։ Աստծով Հեղնարդ կմենծանա, մի լավ մարդի կտաս, փեսեդ քեզ որդուց հազար անգամ լավ պատիվ կտա ծերությանդ ժամանակը,— կրկնեցին այս ու այն կողմից Խեչանին։

— Աղաջան ջա՛ն, մի մուրազ (իղձ) անց կացավ սրտովս, արի՛ էս ազիզ օրն էսքան խալխի միջին մուրազս ջուր մի՛ կտրացնիլ։

— Ա՛չքիս վրա, Սմբատիս էլ որ ուզես, քեզ փեշքա՛շ. չտվողը մարդ չի՛։

— Դե որ ըտենց ա, կառավարի՛չ, խնդրում եմ թասերը լցնել տաս։

— Մի֊մին թաս գինի՛, լի՛քը֊լի՛քը,— հրամայեց կառավարիչն և բաժակները լցվեցան։

— Ձեզ ղուրբա՛ն, գինի ածողնե՛ր, ոչովի մեջ չտաք, ամենքին էլ լիքը֊լիքը խմացրեք, թող իմ խաթեր էս մի նեղությունը քաշեն։

— Մեր աչքի վրա, Խեչա՛ն, դու ասա՛ ինչ որ ուզում ես, թե կուզես՝ գավերով կդարդակենք,— ապահովացրին ամենքը։

— Ասեցե՛ք Աստված շնհավոր անի,— կարգադրեց Խեչանը.— ով սաղ, ով մեռած. Աղաջանի հետ մենք սրտով մանկուց ախպեր ենք, էսօր էլ խնամի եմ ուզում դառնալ. գառնուկ Սմբատին ես իմ լիս ու ճրագ Հեղնարի հետ բաշիքյարթմա եմ անում. էսօրվանից մի երեխա չունիմ՝ երկուսն են. բարով մենծանան, իրանց թագ ու պսակին արժանանան, մենք էլ Աղաջանի հետ երկու հալիվորներս մեր պառավների կուռը բռնած, սրանց բախտավորությունը տեսնենք՝ հետո հողը մտնենք. Աղաջան ջա՛ն, ղայիլ (համաձայն) ե՞ս, դրուստն ասա, քո հորն օղորմի՛։

— Վա՛հ, բա ղայիլ չե՞մ, Խեչան ջա՛ն, խնամի Խեչա՛ն, մարդ իր աչքը քոռ կուզի՞, սրանից ավելի էլ ի՞նչ բախտավորություն։

— Աստված շնհավոր անի՛, բարեկամաց աչքը լիս ըլի՛, բարով մենք էլ հարսանիքն ուտենք,— ձայն֊ձայնի տվին բազմականները,— Աստված ձեր բարեկամությունը հաստատ պահի. տերտե՛ր, փառոց կենա՛ս, շուտ պահպանիչն ասա՛։

Ամենքը ոտքի կանգնեցան, լռությունը տիրեց և պահպանիչով նշանն օրհնվեց. երեխայքն էլ վարժապետի հրամանովը տաղով հաստատեցին այս նշանադրությունը։

— Ա՛յ պստիկներ,— ծիծաղելով ասաց տանուտերը երեխաներին,— դուք որ ըսենց քեֆի մեջ եք, բաս ըսկի ձեր քվերտանց ու մերերի համար էլ հոգս քաշո՞ւմ եք, թե նրանք ի՞նչ բանի են։

— Սաքի բարիկենդանին ո՞վ ա առանց քեֆի մնում,— պատասխանեց մի ավելի համարձակը,— սաքի ձեզ հայտնի չի՞, որ մեր մերերը հիմի մի քանի այվաններում հավաքոտված՝ ձվածեղն ու հալվեն, հավի միսն ու գաթեն առաջներին խոշի֊խոշի[31] են խաղում։ Նանս ինձ իմ բաժինը տվեց, ղրկեց հընկերներիս կուշտը, քվերս կռնատակը մի կապոց դրեց, ղրկեց ազափ աղջկերանց մեջն ու ինքն էլ մի մենծ բողչա (կապոց) կապեց, վեր կալավ գնաց Ազզենց այվանումը քեֆ անելու։

— Ապրի՛ք, բալեք ջա՛ն,— վերջապես ասաց տանուտերը,— առե՛ք էս մի֊մին թիքա (պատառ) հալվի ու գաթի կտորները, բերաններդ քաղցրացրե՛ք ու գնացե՛ք ձեր զովղն (խնջույքն) արե՛ք։

Երեխայքն երգելով ու յալլա՛ կանչելով ետ դարձան։

Նրանցից հետո նույն հանդիսով այցելություն արին մեր իշխաններին մի քանի գյուղերի խաներ և զանազան ուրախ խմբեր։

Ամբողջ բարեկենդանի շաբաթը ոչ միայն Աշտարակումը՝ բոլոր հայ գյուղերումն այս միևնույն ուրախություններն էին կատարվում։

Ը.
ՈՒԼԱՏԻՏԻԿ[32]

Տասնևչորս կամ տասնևհինգ տարի այս նշանավոր բարեկենդանից հետո՝ բուն բարեկենդան կյուրակի օրը կրկին աշխարհքն իրան մոռացել էր, քեֆն էր միայն մեջտեղը ամենքի ուշադրության առարկան դարձել։

Աշտարակու ջահելներն էլ մտիկ չեն տալիս ծնկնահար նստած ձյունին, գեղեցիկ հագնված՝ կանգնած են Ազզենց կալումը՝ ձիանց վերա. նրանց զենքի և հագուստների ոսկի ծոպերի փայլմունքը միացած ձյունի պեծերի հետ, աչք են ծակում։ Օտարականը չի հավատալ, թե սրանք միևնույն տղայքն և ձիանքն են, որ հաճախ պատահում են մեծ ճանապարհներին, ցնցոտիների մեջ կոլոլված, մի ահագին փալան էլ մի հասարակ ձիու վրա դրած, մրգեղենի, գինու կամ արաղի բեռը վրեն, գնում են քաղաք ծախելու։

— Է՜հ, ի՞նչ պտի տանինք էս աշխարհքիցը, աշխարհքիս մալն աշխարհքումը պտի մնա. թեկուզ ջանդ էլ քանդի, մի լավությունն ու լավ կյանք քաշելը կմնա մարդիս. հերիք ա, մեռանք աշխատելով, էս բարեկենդանին էլա մի քիչ ուրախանանք։

Այս խոսքերով երիտասարդները ոգևորված՝ ոչինչ չէին խնայել յուրյանց հագուստը, զարդարանքն և ուրախությունը կատարյալ անելու համար։ Դեռ աքլորականչին ամեն մարդ շուտ վեր է կացել, քորել, մաքրել յուր ձին, գարի տվել և սպասում լուսաբացին, որ թամքը դնի վերան և քամակը թռչի. հրացաններն ու մյուս զենքերը վաղուց հավի եղ քսած՝ պատի վրան քաշ են արած. էլ կարծիք չկա ուրեմն, որ առավոտյան ժամից հետո մեր անհամբերները մի քանի թիքա խորովածի հետ քուֆթի[33] գունդը յուղի մեջ փշրել թունդրի մոտ, սպիտակ լավաշ հացով վայելել են ու խնդրել յուրյանց ծնողներին, որ շատ չուշանան։

— Գնա՛, որդի՛, հենց էս ա մի երկու թաս էլ խմեմ, բերանս օղողեմ, տեղիցս վեր եմ կենում. տանուտերի օդումը պտի հավաքվենք, որ ընտեղից դպա ձեզ գանք։

Ոչ միայն մեր երիտասարդների համբերությունը հատավ, կարծես ձիանքն էլ շտապում են մի ժամ առաջ ցույց տալ իրանց շնորհքը. կանգնած տեղն ե՞րբ են հանգստանում. Արաբստանի նժույգի նման առաջի ոտքերով այնպես դաբր են հատանում ու քանդ անում, որ գետինը դմբդմբում է. սառած՝ պնդացած ձյունի կտորներն յոթը կազ ծլունգ֊ծլունգ են լինում, խրխնջոցի ձայնը, ինչպես ասած է, օխտը սարի քամակն է հասնում. և ընչի՞ պետք է չհասնի, Աշտարակու երիտասարդն իրան կզրկի, ձի առնելու և նրան դարմանելու համար ոչինչ չի խնայիլ։

— Տո՛, ասում են Ղափանցոնց Կարոն մի թազա ձի ա առել, որ աստղերի հետ ծուլծուլ ա ըլնում, տեսել ե՞ս,— հարցնում են իրարու։

— Ընչի՞ չի առնիլ, աշխատողն ինքը՝ փչացնողն ինքը. էդ ընչի՞ցն ա, որ ես ու դու լավ ձի կունենանք, նա չի ունենալ։ Էդ որ քո սիրտը փառավորվում ա, երբ որ իրիկները տանում ես ձորումը, յա առվումը իստակ լվանում, պոչը քիբարի (կոկիկ) կապում, վրեն թռչում ու խաղացնելով տուն գալիս, որ սիրուն աղջկները դռների սողնակներիցը քեզ վրա հայիլ֊մայիլ ըլնեն (զմայլին), բա Կարոն էլ քեզ պես ջահել չի՞։

Այսպիսի եռանդյամբ և լավ գնով առած ձիանքն են, որ անսովոր աչքը բեռի տակին չի կարող գովել, որ երևում են փալանի տակին, ինչպես մի ետ ընկած յաբու[34], բայց Աշտարակու երիտասարդի աչքը չի խաբվում. նա այլապես չի ուզում յուր ձիուն անվանել, եթե ոչ «քյահլանս» (նժույգ)։

Մեր տղայքը խումբ֊խումբ եղած՝ յուրյանց այս օրվան անելու գործի վերա են դատում, թե ինչպես Ուտիս տատին պտի քեֆով տանին ընչանք Ուլատիտիկու կոնդը (բլուր) ճանապարհ դնեն, իսկ Մեծ պաս պապին համեցեք անեն. ամեն մարդ յուր զենքը, ձին ու ջիրիդն[35] է գովում և յուր կռան զորությունը չհավատացողին մի ժամից հետո Ուլատիտիկի թմբանը ցույց տալ սպառնում։

Մի ուրիշ խումբ էլ մի փոքր հեռու քաշված՝ հետևյալ խոսակցությունն է անում շատ ծածուկ։

— Վա՛յ թե չգա ու մեր խորհուրդը քամին տանի։

— Չէ՛, անպատճառ կգա, որ իրիկունը գնա իր նշանածի մոտ փքվի։

— Ես նրան փքվիլ կտամ, թող մի Ուլատիտիկի դուզն ընկնինք։

— Տղե՛ք, հենց արե՛ք, որ ուրիշները ֆահմեն ոչ (չնկատեն), թե սարքովի էր. սաքի թե ուրիշին խփելուս, նրան դիպավ ջիրիդը։

— Էդ նամարդություն (տմարդություն) ա, որ ամենքդ հընկերանաք, մնին աչքեք. թե ղոչաղ եք՝ աշկյարա հետը մեյդան դուս եկեք. ո՛վ ավելի շնորհք ունի, նա թող տանի։

— Նրա հո՛րն օղորմի, հերիք չի, որ սաղ մհալի ազափների (ամուրյաց) աչքը ջուր ա կտրացրել, Խեչանի ծովի պես հարստությունի տերն ա դառել, հիմի էլ չէիր ուզիլ՝ որ գլխներիս նստացնենք։

— Մարդի ղսմաթն (բախտն) էր ու ինքն էլ, ես իմ Աստվածը, արժան ա։

— Տո՛, թե էն հարստությունը չէր ըլիլ, ոչով նրան երնեկ չէր տալ. ասենք, տարածը մի հուրի֊փարին (հավերժահարս) չի, համա ախար ընչի՞ պտի էնքան մլքերն ու փողը նրա ճանկն ընկնի է՞։

— Դե Խեչանը ինքն էլ չէր իմանում, թե իր օղորմածիկ ախպերը պտի իրան էնքան հարստությունի տեր շինի ու մի օր վեր ընկնի մեռնի, թե չէ Սմբատի պես տղին ընչի՞ աղջիկ կտար. նրա աղջիկն ո՞վ չէր ուզիլ. դեռ նշանած ա՝ էս օրս քանի՞ գլուխ պատռողներ կան, թե որ նշանած չըլներ հո՝ էլ մի՛ ասիլ։

— Սաքի դրուստն ասեմ, մինն էլ ես եմ էն աղջկա ուզողը, էգուց֊էլօր էլ խնամախոս պտի ղրկենք. համա ես ուրախությունով կուզեի Խեչանի քվեր աղջկանը, թե որ իր կարողությունի կեսն ինձ տալու ըլեր։

— Փե՛շդ պինդ բռնի, չվեր թափի, Հերիքնազի պես սիրունը թե որ մի քիչ մուլք ունենար, էլ ո՞վ կհարցներ, հիմի մի քշեր դուռը կոխած տարած կըլներ։

— Ամոթ ա, ամո՛թ, դուք կնիկ եք ուզո՞ւմ, թե փող։

— Է՛հ, ախմա՛խ, փորս կծակի՞, որ էն էլ ըլի, էն էլ։

— Ախպե՛ր, թող Հեղնարին ինձ տան, ես Խեչանի մլքերի տերը դառնամ, թող ավելի գեշ ըլներ, թեկուզ մի աչքն էլ քոռ։ Համա հիմի, փառք Աստծու, ի՞նչն ա պակաս. ի՞նչ անենք, թե իր հորաքվոր աղջկա պես սիրուն չի, մի պակասություն հո չունի՞, ըսկի մի՛ խոսաք, որ սաղ մհալումը Սմբատի պես բախտավոր տղա չկա. տեսնո՞ւմ ես քանի հարուստների ու աղեքանց որդկերանց բերանն ա ցխե՞լ. էլ ուրիշների հետ ի՞նչ բան ունինք, մինն էլ մենք. աչքներս չի վերցնում, վաղի աղվեսի պես դունչներս չի հասնում, ասում ենք՝ թթու ա, ատամներս կառնի. նախանձու էսօր ընչե՞ր ենք միտք անում։ Եկե՛ք, ձեռք քաշենք, Աստված իրան ղսմաթ անի, ի՞նչ անենք, թե Սմբատը մեր պես հարուստ հոր որդի չի. խոստովանվեցե՛ք, որ մեր գեղի տղեքանց աչքն ա։

— Տղե՛ք, ես ձեզ խոսք եմ տալիս, որ Սմբատն էն աղջկանն արժանի չի ըլնիլ, իհարկե, ես մի բան գիտեմ, որ Հեղնարն աչքով աչք չունի վրեն մտիկ տալու։

— Տեսնում չե՞մ, որ մութը գետինը կոխելու պես դու ես մզմզալով Խեչանի դռնովը նեքսև պրծնում։

— Հեղնարն ըսկի երկու խոսք չի խոսում հետը, ընչանքի վերջը Հերիքնազի հետ են դունչ֊դնչի տված ձավար անում (դատարկաբանում)։

— Բաս չէի՞ր ուզիլ, որ նշանածի հետ դունչ֊դնչի տար. դե նշանած տղեն հենց ըտենց ա, չե՞ս լսել, որ ասած ա՝ քենին մհանա (պատրվակ) ա արել, յարոջը տես ա էրթում. էնթավուր քենու ջանին մեռնիմ, ես Սմբատի տեղակ ըլնիմ, գլուխս նրա ծնկնիցը վեր չեմ ունիլ, թող հենց նշանածս աչքերը պլստրակին արած՝ մտիկ տա։

— Տղե՛ք, դուք կտեսնիք, թե ո՛վ կտանի Հեղնարին։

— Տո՛, դե ձենդ կտրի՛, լոբբազ (պարծենկոտ). Արշա՛կ, դու էլ քանի՞ փչես. ի՞նչ անենք, թե Խեչանենց հարևան եք ու դրիջակ[36] ունիք. ո՞վ գիտա՝ մի֊մին գող կատվի պես աչքդ ծակովը նրա վրեն ես քցում, նա էլ հանկարծ քեզ վրա ա մտիկ տալի, դրանով սրտիդ հույս ես դնում, թե Հեղնարն իր նշանածին չի սիրում, քեզ վրա աչք ունի։

— Կտեսնենք, էդ ետվա բան ա, մենք հլա էսօր Սմբատի դունչ ու պռունգն արնոտած, չանա֊մանեն կապած ղրկենք իր նշանածի մոտ, թող գնա սիրուն Հերիքնազի ձեռքովն իր յարեքը (վերքերը) կապոտիլ տա, էդ վերջի բանն ա։

— Ես ասում եմ՝ էդ մի՛ անեք, վա՛յ թե մեր փորած փոսի մեջը մենք ընկնինք, վա՛յ թե Սմբատը մեր քինթ ու պռունգը փշրի ու սևերես ետ դարձնի. էս առաջի օրը չի՞ հո նրա հետ ջիրիդ խաղալը, չէ՞ որ շատ ենք տեսել։

— Էդ ա, է՜, հենց դրա համար մենք էլ թաքուն ենք անում, թե չէ մենք չգիտե՞նք, որ նա ամենքիցս էլ ղոչաղ ա։

— Ես հիմիկուց ձեզ ասում եմ, որ ես ոչ ձի կխաղամ, ոչ կխառնվիմ։

— Բաս կերթաս կմատնես էլի՛։

— Չէ, հեռվումը կկաննեմ, ձեր նամարդությունին մտիկ կտամ։

— Լա՛վ, դու իրան բան մի՛ ասիլ, վերջը մեզ նամարդ կանչի։

Եթե լավ դիտելու լինեինք, այս դավաճանող խումբն ամեն բանով զանազանվում էր մյուս մնացածներից. ամեն բանիցն իմացվում էր, որ սրանք բոլորն ունևորներ էին, որոնք անպատվություն համարելով իրենց համար աղքատ֊ուղքուտի տղայոց հետ կանգնելը, բաժանվել նրանցից՝ մի կողմն էին հավաքվել։

— Ի՞նչ են էդ ամբարտավանները մեզանից ջոկնվել, հեռու կաննել. թքեմ դրանց հարստությունի վրա, սաքի որ փողատեր են՝ մեզ ի՞նչ, ո՞ւմնից են ավելի, որ լայաղ (արժան) չեն անում մեր միջին կաննիլ,— ասաց չքավորներից մեկն յուր մոտ եղողներին։

— Չե՞ս իմանում, նրանք հենց գիտեն, թե փող չունեցողին Աստված չի ստեղծել։

— Դրանց գլխի ճոթռվո՛ցը, մենծ֊մենծ որ բրդում են, էգուց չգնան Ծվիկենց Աղաջանի տղի ձեռիցն իր նշանածին խլեն։

— Ասում են դրանք ամենքն էլ Խեչանի մոտ մարդ են ղրկել, աղջիկն ուզել ու քնթով են մնացել, Խեչանը դռնովն էլ չի նեքսև թողել։

— Բաս չէ՛ ու Խեչանը պտի Սմբատի մի մազը փոխեր դրանց գլխի հետ։

— Ափսոս չի՞ Սմբատը, նրա սիրտն ո՞վ ունի, ըսկի մի օր նրա բերնիցը մի պարծենկոտ խոսք լսել ե՞ք, որ ինքը Խեչանի պես մարդի փեսեն ա, Խեչանի մալ ու դովլաթը պտի վայելի։

— Տո՛, նրան ո՞վ կհասնի, տեսնում չե՞ք ինչքան խոնարհ սիրտ ունի. նրա կշտին աղքատի տղեն էդ ուռած֊փքվածներիցը հազար փառքով լավ պատիվ ունի։

— Գիտեք, տղե՛ք, ի՞նչ կա,— մոտեցավ դրանց մի երիտասարդ, որ ավելի մոտ էր կանգնած հարուստների խմբին.— իմ անկաջովս ընկավ, որ էդ մեր քարովն ընկնելու (գոռոզ) հարուստները միտք ունին էսօր Սմբատին ջիրիդով յարալու անել (վիրավորել), որ իր նշանածի ու քենու մոտ խայտառակ անեն։ Սմբատը որ գա, իմաց տանք իրան, թող օյաղ (զգույշ) կենա, նրանց հետ ձի չխաղա։

— Հազիր որ մենք բուսուն պահենք (դարան մտնենք), Սմբատի քամակիցն ընկնողի կռանն աչքենք, ջիրիդը ձեռիցը վեր քցենք։

— Լա՛վ, էդ էլ լավ ասեցիր։

— Ա՛յ, Սմբատը գալիս ա, տեսեք ո՛նց ա հագնված, ո՛վ կասի, թե սա էլ իր համար մի քանի շահու տեր ա, յա թե չէ էսօրեն օրս Խեչանենց Խեչանի փեսեն ա. ես կուռս կկտրեմ, թե որ նա դուզ մեզ մոտ չգա։

— Բարի լիս, տղե՜ք ջան,— մոտ եկավ Սմբատը ձիու վերա նստած՝ դեպի չքավոր դասը,— շնհավոր բարիկենդան. շատ տարիներ ըսենց իրար հետ ուրախություն անե՛նք։ Ադա՛, փչած տկե՛ր (գոռոզներ), դուք ի՞նչ եք ջոկնվել, վերի էծի պես հեռու կաննել. ամոթ ա՛, ամո՛թ, մոտ եկե՛ք, խառնվեցե՛ք էս կտրիճներին, որտեղ որ ա՝ մեր իշխանները կգան, թող նրանք էլա չտեսնեն ձեր գոռոզությունը,— ասաց Սմբատը հարուստներին։

— Չէ՛, հենց ընենց հավաքվել խորհուրդ էինք անում, թե ուտիսին ո՞նց ճամփու քցենք։

— Սաքի սրանք դրա համար չեն հավաքվե՞լ։

— Պատրաստվեցե՛ք, թվանքներդ վերի ոտը քաշեցե՛ք,— ձեն տվեց մի երիտասարդ։

— Յալլա՜,— ձայն֊ձայնի տվին ամենքն և հրացանների միանվագ արձակվելու ձայնը լռեցրեց մեր իշխանների առաջիցն եկող դափ ու զուռնին։

Ծափ տալով, պարելով ուրախ ու զվարթ եկան մեր իշխաններն ու կանգնեցան Ազզենց կալումը. գավերով գինին դրանց առաջին քաշվում էր. մի կողմից լցնում, մյուս կողմից հազար օրհնություններով դարտակում էին։

— Ամեն բան ղրկա՞ծ ա Ուլատիտիկի գլուխը, որ մեր ջահելները մի լավ քեֆ անեն,— հարցրեց տանուտերին մի ծերունի։

— Խուրջինները լիքը֊լիքը առաջուց ղրկել եմ. ձեզ տեսնե՛մ, ջահելնե՛ր, մի լավ ուրախություն արե՛ք։

— Է՛հ, դրանց ի՞նչ էրնեկ կտամ, դրանց տարիքումն էնպես քեֆեր ենք արել մենք, որ սրանից ետն իրանց օխտը պորտն էլ չի կարող անիլ, գնացի՜ն մեր օրերը, էն օրվան սեր ու սոհբաթն (ուրախություն) էլ չկա։

— Ապրի՛ն իմ տղեքը,— տնօրինեց տանուտերը,— Ուտիս տատին լավ ճամփու դրե՛ք, տարե՛ք ընչանք Ուլատիտիկու կոնդի գլուխը, ընտեղ մի լավ վերջին քեֆ շանք տվե՛ք, բաց թողե՛ք՝ գնա իր արևի ձենն ածի[37] պասակեր թուրքերի միջին, մին էլ ով սաղ՝ ով մեռած՝ ընչանք Զատիկ։ Մենծ պաս պապին էլ համեցեք արե՛ք, թող գա էգուց առավոտ ոտներն երդկներիցը քաշ անի։

— Էն ա, հա՛, Մենծ պաս պապը հիմի Ուլատիտիկի գլխին հաստ գոմշի կաշուց տրեխները հագել, տրեխչվաններն ա կապում, համա մեր Ուտիս տատը, գզգզոտված, ոտները բոբիկ՝ գլուխ ա առնում, պապի ձեռիցը փախչում, որ գնա թուրքերի տներումը տափ կենա։ Խե՜ղճ Ուտիս, ի՞նչ պտի գտնի քաղցած թուրքերի մոտ, մի կտոր չորթան էլ չկա, որ բերանին քսի, ճարը կտրած՝ ինքն էլ պտի պաս պահի։

— Ոչինչ, մի օր էլ պասի տրեխները կծակվին։

— Դե գնացե՛ք, գնացե՛ք, Աստված ձեզ հետ. համա, մեր տղե՛ք, առաջկտրուկ արե՛ք, ով որ ձեզանից թեզ բարձրանա Ուլատիտիկի գլուխը, նա ազափ աղջկերանց սիրեկանը կըլնի,— ասաց տանուտերը։

— Ե՛ս կբարձրանամ, ե՛ս ամենքից շուտ կքշեմ իմ ձին, ե՛ս ձինը կճղեմ,— մի քանի ձայներ ի միասին բարձրացան։

— Հրե՛ հա՜, Ուլատիտիկի գլխին մեր տղեքը բայդաղը (դրոշակը) տնկել են, եկե՛ք մի֊երկու գլուխ էս թմբան վրա ձի քշենք ու կարգով կանգնենք իրար հետ, ձիանոնց գլուխը բաց թողանք, տեսնենք ո՛վ կըլնի էս երկու օրվան աղջկերանց բերնի խոսելիքը,— տնօրինեց ազափբաշի[38] Սմբատը։

— Դե՛ առաջուց դու ձիուդ գլուխը բաց թո՛ղ, ես էլ քամակիցդ գալիս եմ, Սմբա՛տ,— ասաց նրան Արշակը,— ջիրիդիցս վախեցի՛, մի նշան չթողա վրեդ, էս իրիկուն նշանածիդ մոտ ամանչես ո՛չ։

— Համեցե՛ք,— ասաց Սմբատն ու ձիու գլուխը բաց թողեց։

Դեռ երկու քայլ նա չէր հեռացել, մի քանի ջիրիդ այս և այն կողմից բարձրացան, որ իջնեն նրա գլխին. բայց մեր դավաճանները զարմացած մնացին, երբ յուրյանց ջիրիդները տեղ չհասան, առաջներին վեր թափվեցին ու յուրյանց կռները ցավեցան։

— Թթո՛ւ էր, աղազադե՛ք (ազատանիք), նամարդությունը լավ չի, ջիրիդ խաղալ ուզողը թող մեյդան դուս գա,— խոսքն Արշակինն էր, որ Սմբատի քամակիցը քշեց, ջիրիդը քցեց, համա նրա խելքի բանը չէր Սմբատի պես տղի վրեն նշան թողալը.— էդ որ ձեր մտքումն ա՝ մեր կրնգի տակին ա, մի֊մին դուս եկե՛ք մեյդան, դեռ առաջ մեզ հետ՝ հետո Սմբատի,— ասացին նախապատրաստված երիտասարդներն, և դավաճանների լեզուները կապվեցան։ Նոքա ամոթից ոչինչ չասացին։

— Հիմի դո՛ւ գնա, ես եմ գալիս,— ձայն տվեց Սմբատն Արշակին, երբ որ ձիու մանգզիլը[39] հասան, ու Արշակի ջիրիդը կիսաճանապարհին վայր ընկավ, առանց Սմբատին դիպչելու։

Արշակը մկան նման կուչ եկած՝ ետ քշեց յուր ձին։ Տասը քայլ չէր հեռացել նա, որ Սմբատի ջիրիդը կպավ նրա միջքին ու գլխի վերա ձյունի մեջ գետին փռեց։ Ձին փախս ընկավ. Արշակի մի ոտքն ասպանդակի մեջ յուր հետ քարշ տվեց։

— Օգնեցե՛ք, օգնեցե՛ք, հիմի ձորը կքցի,— գոռացին ամենքն և մեծ դժվարությամբ ձիուն կանգնացրին, Արշակին ազատեցին, որ ուշագնաց՝ երեսը բոլոր արյունոտվել էր. բարեբախտաբար գետինը կես գազ ձյունով ծածկված էր, ապա թե ոչ, քարերի մեջ գլուխը կփշրվեր։

Ամենքից առաջ վրա հասավ Սմբատը, գրկեց Արշակին և ձյունով երեսը տրորեց. նրա սիրտը կտոր֊կտոր էր լինում, որ յուր ձեռքովն այս դեպքը պատահեցավ։ Ընկերներից մի քանիսը կորագլուխ լռել էին, ոմանք ուրախացած՝ արդարության վճարքն էին համարում։

Վերջապես Արշակն ուշքի եկավ, վերքերը կապեցին, ձիու վրա դրին և բարձրացան Ուլատիտիկ։

— Ձեզ եմ թողնում մեյդանը, տղե՛ք ջան,— ասաց Սմբատը,— ես Արշակի հետ կամաց կբարձրանամ, դուք քշեցե՛ք, առաջկտրուկ արե՛ք։

— Որ ըտենց ա, մենք էլ չենք քշիլ,— հրաժարվեցան ամենքն և ծանր֊ծանր բարձրացան բլրի գլուխը։

Մի մեծ սեղան ամենայն բարիքով լի սպասում էր մեր կտրիճներին բլրի գլխին։

Երեկո էր, որ տղայքը ետ դարձան հրացաններ արձակելով և երգեր ասելով Ուլատիտիկի գլխից։ Նրանք գտան իշխաններին և ծերերին էլի Ազզենց կալումը, ուր նոքա փոքր ժամանակ առաջ եկել սպասում էին՝ ամբողջ օրը տանուտերի վերի կտերը ուրախություն անելուց հետո։

Երիտասարդները շնորհավորեցին իշխաններին մեծ պասը, և ամեն մարդ գնաց յուր տունը։

Թ.
ԽԵՉԱՆԵՆՑ ԽԵՉԱՆԸ

Հայաստանի մի տեսակ գյուղացի հարուստների տիպն էլ կենդանանում է Խեչանենց Խեչանի մեջ։ Ընդհանրապես գյուղացիք չեն սիրում խառնվել հասարակական գործերում. ամեն մարդ յուր անձնական հոգսի, յուր տան ցավի հետն է, յուր երեխեքանց ապրուստը ճարելն է նրա մտածմունքը։ Այդ ասելով չի կարելի խլել գյուղացուց յուր մերձավորներին օգնելու հատկությունը։ Մեր խոսքը գյուղական կառավարչական գործի համար է, որի համար ինքն իրան առաջ է գալիս մի ուրիշ դասակարգ։

Հին ժամանակները սպիտակամորուս պատվելի ծերունիներն էին այս մարդիկը, որոնք իրենց գլխին ունենալով մի ավելի խելահասը՝ տանուտերի աջակցությամբ յուրյանց անձը գյուղի օգտի համար շատ անգամ դնում էին։ Վերջերումս այս նահապետական ազնիվ սովորությունը փոխվեց. ծերունիների թվի հետ նոցա հարգանքն էլ պակասեց, նոցա տեղը բռնեցին հարուստ և խարդախ անչափահաս շողոքորթները. ծերունիներին բաժին մնաց յուրյանց ցուպն ու եկեղեցին. նոքա ցավելով մտիկ էին տալիս գյուղի անկարգ դրության վերա և մի առածով յուրյանց վիշտը հայտնում էին.— վա՜յ քեզ, քաղաք, թագավորդ մանուկ ա դառել, ասում էին նրանք ու գլուխները շարժում։

Խեչանենց Խեչանը, թե յուր երիտասարդության և թե ծերության ժամանակը չի խառնվել գյուղամեջ։ Քանի նորա եղբայրը կենդանի էր ու ինքն էլ առույգ և ուժեղ, նա միայն յուր տնային գործերն էր կառավարում, յուր այգիներն, անդերն էր մշակում. իսկ եղբայրն յուրյանց բերքը Երևան, Գյումրի և Փամբակ տանել ծախելու և շահացնելու հոգսերումն էր։

Այսպիսով նրանք պապական հարստությունն օր֊օրի վերա ավելանում էր։

Միակ եղանակը, որով կարելի է ասել, թե Խեչանը գյուղական գործերի մեջ խառնվում էր՝ այն էր, որ նրա դուռն ամենքի համար բաց էր. ճանապարհորդներ, որ գիշերն Աշտարակումը մնալու համար ծանոթ չունեին, աղքատներ, որ մի դրգալ տաք կերակուր չէին կերել, Խեչանի դուռը շատ լավ ճանաչում էին։ Սրանք Աստուծո հյուրերն են։ Պաշտոնապես եկած մարդիկ, որոնց գալուցը տանուտերն և մի քանի յուր համակից առաջավոր իշխանները մի օգուտ չէին կարող տեսնել, նույնպես Խեչանի դռանն էին վայր բերվում. ապա թե ոչ, թող ներեր Խեչանը, նշանավոր աստիճանավորին, կամ օգուտի դուռը բաց անող ծառայողին Խեչանի քուչեն էլ չէին տանիլ, ո՞ւր մնաց տանը հյուր տալ. էդպիսի մարդկանց անունով ինքը տանուտերը մի քանի մարդկանց մասնակցությամբ գյուղից բավական շահ ունի ստանալու։

Երեցփոխի տանն իջեցնելու հյուրը նույնպես Խեչանի տանն էր պատսպարվում. մի գործակալ, մի վարդապետ, մի ժողովարար քրդստանցի տերտեր, որոնք երեցփոխի հյուրերն են, սրանց ևս սովորաբար ժամկոչը Խեչանի տունն էր առաջնորդում։

— Ա՛յ Խեչան, ասում ա՝ խերը տեսնի Հերապետը, ջառմեն քաշի Կարապետը,— կրկնում էին նրան շատ անգամ գյուղացիք,— թե որ մեր մութավելու (երեցփոխի) տանը վեր եկող ղոնաղներին դու պտի պատիվ տաս, տանդ պահես ու ճամփու դնես, էլ ընչի՞ չես ուզում մութավելի դառնալ. էլ ի՞նչ ա մնում անելու։

— Չէ՛, ախպե՛ր, ձեր հորն օղորմի, ինձանից ձեռք քաշեցե՛ք, ես էդպես ղալմաղալ բաների հետ գլուխ չունիմ, ասած ա՝ խաչը խաչապաշտին խռով կկենա, ես Սև քարի ապրանքից վախում եմ. մարդ ենք, ես ի՞նչ գիտեմ, բալքի սխալմունքով գանձանակի կամ մոմի փողիցը մի սև գրոշ խառնվեց իմ ջիբի սև փողերի հետ ու խարջեցի, չէ՞ որ իմ հալալս կհարամվի, իմ տունը կքանդվի. ես ի՞նչ պտի պատասխան տամ իմ Աստծուն. չէ՜, չէ՜, չէ՜. ես ձեզանից կխնդրեմ, որ ինձ թողաք, խղճմտանքս հանգիստ մի կտոր հալալ հաց ուտեմ։ Վնաս չունի, ո՛ւմ կուզեք, ո՛ւմ արժան կտեսնեք, մութավելի շինեցե՛ք ու նրա տանը վեր գալու Աստծու ղոնաղներին իմ դուռը ղրկե՛ք։

— Լավ կթի կով ենք ունեցել,— երբեմն խոսում էին առանձնապես միմյանց հետ տանուտերն ու յուր սրատամ օգնականները.— եղալի թիքեքը մեզ ենք պահում, անխերները Խեչանի դուռն ենք տանում, պետք եկած վախտն էլ նրա տանիցը գավերով գինի֊արաղ ենք ուզում, ու մեր օգտին գեղի ծախսի մեջը դնում։

— Տասն էդքան ամեն օր տարեք, թե կուզե՛ք,— ասում էր տանուտերին Խեչանը,— թաք ըլի ինձ գեղի գործերի մեջը մի՛ խառնեք, փառք Աստծու, մի կտոր հաց ա տվել, ընչի՞ չպտի հընկեր֊հարևանի հետ կիսենք։

Մեր Խեչանը շատ ուրախ էր, որ իրան տանուտեր կամ երեցփոխ չէին դնում, նա հոժարությամբ տալիս էր ամեն ուզած, որ իրան չէին արգելում յուր սիրելի պարապմունքից,— յուր տներն ու մլքերը կառավարելուց։

Կյուրակի օրերը միայն Խեչանի հագին մաշիկ կտեսնեիր. լի օրերը տրեխները ոտներին, մի սպիտակ հնմաշ չարքյազի չուխա հագած՝ կամ տանն էր գործում, կամ թե բանվորների հետ այգումն ու անդումը։

Այդ պատճառով գյուղացիք ծաղրածությամբ նրան երեսին ժլատ էին կոչում։

— Ա՛յ տնաքանդ, դու չե՞ս ամանչում, ընչանք իրիկուն արևի տակին գլուխդ աղլուխ փաթաթած՝ խոտ ես խորոմում (խրձնում), երեխեքդ հո գլուխդ կոխել չե՞ն, ո՞ւմ պտի թողաս, երկու ախպերով մի երեխա ունիք, Ծվիկենց Աղաջանի տղեն մատով գերեզմանդ հո չպտի՞ փորի, որ խնայում ես մշակի փող տաս ու ինքդ հանգիստ գեղամիջին ձեռներդ ջեբդ դրած ման գաս։ Դու՝ հո դո՛ւ, ախպերդ էլ գշեր֊ցերեկ չոլերիցը տուն չի գալիս. սաքի ի՞նչ կըլնի, որ ձեր դռանը ձեր մասիլը (բերքը) սաղացնեք ու նեղություն չքաշեք,— կես ծաղր, կես շիտակ ասում էին Խեչանին յուր ընկերակիցները։

— Չէ, ախպե՛ր, ամեն մարդի խելք իր գլխին ա,— պատասխանում էր նա։

Խեչանը սիրում էր նույնպես լավ ուտելը. ամառը այնքան չէ, բայց ձմեռն անխափան, առավոտյան ժամից դուրս գալուց հետո, որ մի նախաճաշիկ չաներ մի կթղա արաղով ու մի երկու գավաթ գինով, նրա օրն օր չէր։ Ուտիս օրերն ավելի ուրախ էր լինում նրա սիրտը, ժամից հետո միսն առնում էր, տուն բերում ու իր ձեռքով խորովածը կոտորում, շամփուր անում ու կրակի վրա տժտժացնում։

Մի քանի պորտաբույծ պարոններ իրար աչքով անելով՝ ցույց էին տալիս Խեչանին ու մի փոքր ժամանակից հետո գալիս դռանը կանգնում ու ձայն տալիս.— Խեչա՛ն, այ Խեչա՛ն, դուս արի, բան ենք ասում։

— Չոռ ու ցա՛վ եք ասում,— ուրախ֊ուրախ գոռում էր ներսից Խեչանը,— ես ձեր փորացավանքը չգիտե՞մ, խորովածի հոտը շների պես պնչներիդ ա դիպել. դե եկեք լափեցեք էլի՛։ Ադա՛, ա՛յ մեռածներ, ի՛նչ լավ եկաք, մեր երեխեն (եղբոր համար էր ասում) ըստեղ չի, մենակ էլ էս անտերի թիքեն բողազովս կուլ չի գնում։ Ես արմանում եմ մի փարա (տեսակ) մարդկանց վրա, որ կարողանում են մենակ հաց ուտել։

Ո՛ր օրն էլ խորովածի պատրաստ ժամանակը դրսևիցը ձայն տվող չլիներ, ինքը Խեչանը շամփուրը կրակին կթողեր, դուրս կերթար ու քուչով անցնողին ներս քարշ կտար, իրան սեղանակից կաներ, մանավանդ եթե օտարական տեսներ, էլ ձեռք չէր քաշիլ։

— Իմ ախպերս տարին 12 ամիս օտարների դռներին ա, սրանց կերածն էլ նրա բաժինն ըլի։

Այս էր Խեչանի համոզմունքը։

Շատ չքաշեց, սակայն, Խեչանի ուրախությունը տրտմության փոխվեց։

Մի ձմեռ Ապարանումը՝ Ափնագյուղի ձորումը նրա եղբայրը բքարգել ընկավ, ոտները ցրտատար եղած՝ երեք օրից տուն հասավ, անկողին մտավ և մի քանի օրից հետո աչքերն հավիտյան փակեց։

Այս տարաբախտությունը Խեչանին շատ կոտրեց, մանավանդ, երբ մի երկու ամսից էլ մեռավ նրա կինը, բոլորովին ծերացավ և փոքր մնաց՝ ինքն էլ հուսահատությունից մեռնում էր։

Նրա տան կառավարողը մնաց յուր այրի քույրը, որ վաղուց չքավորության պատճառավ յուր միակ Հերիքնազ աղջկա հետ Խեչանի մոտ էր բնակվում։

Երկու տարի Խեչանը եղբոր համար սուգ պահելուց հետո կրկին յուր տնային գործերին կացավ և փոքր առ փոքր առաջվան ուրախ բնությունն ստացավ. մանավանդ երբ յուր և քրոջ հասակակից աղջիկները տասներկու կամ տասներեք տարեկան հասակը մտան, նա բոլորովին մոռացավ յուր վշտերը։

Թեպետ Խեչանի եղբոր կենդանության ժամանակն ևս նրա հարստության համբավը ամեն տեղ տարածված էր, բայց և այնպես օտարների աչքը նրա դռանը չէր, ուրիշների շահասիրությունը գրգռելու տեղիք չկար. նրա միակ ժառանգ աղջիկը դեռ փոքր էր, իսկ ժառանգության կեսն եղբորն էր պատկանում։

Բայց եղբոր մահից հետո, երբ Խեչանը մնաց միակ տերը յուր մեծ կարողության, և նրա աղջիկն յուր տարիքին հասած՝ նրա ժառանգն էր, շատերի ուշադրությունը Խեչանի հարստության վրա դարձավ։

Թեպետ Հեղնարը նշանած էր, թեպետ նա շատ գեղեցիկ չէր, ամենքը խոստովանում էին, որ Հերիքնազը շատ սիրուն, համեստ ու տնարար է Հեղնարից, բայց ով հասած տղա ուներ, Խեչանի աղջկանն յուր տանը հարս տեսնել էր ցանկանում։ Ոչ ոք էլ չէր ուզում միտք բերել, թե Խեչանն ու Ծվիկենց Աղաջանն օրինավոր բարեկամություն են անում. թե Խեչանի տրտմության միջոցներն Աղաջանն էր նրա մուլքն իրանի պես հոգ տանողը, թե Սմբատը բաշիքյարթմա արած օրից դեսը հարազատ որդու նման Խեչանի տանն ընդունած էր և երկու փոքրիկ աղջիկներն այլապես չէին ճանաչում Սմբատին, եթե ոչ ինչպես իրանց եղբայրը։

— Անքուն ցեց ա Խեչանի հարստությունը,— մտածում էր ամեն մի նշանակություն ունեցող հայր,— էլ ի՞նչ կարծիք, որ Խեչանի ունեցած֊չունեցածն աղջկանն ա. թե որ դրան ձեռք չքցեմ, անխելքություն ա. իմ տղեն Ծվիկենց Աղաջանի որդուցն ընչո՞վ ա պակաս։

— Ձենդ կտրի՛, անպետք լակո՛տ,— բարկանում էին այսպիսի հայրերն յուրյանց որդվոց վերա, երբ որ վերջիններս համարձակվում էին հակառակել յուրյանց հոր նպատակին, չհավանելով Խեչանի աղջկա գեղեցկությանն, և յուրյանց մոր ձեռքով հասկացնում էին յուրյանց ցանկությունը Հերիքնազին ուզելու.— ի՞նչ սիրունություն, ձինն էլ ա սիրուն, որ ոտի տակի կղչորվում ա, սիրունությունն էսօր կա, էգուց՝ ոչ. դու ասա՝ էն մալ ու դովլաթը քունը դառնա, որ միջին լեղ տաս, կնկա սիրուն ու գեշը ո՞րն ա. քո մերը որ սիրուն չէր, տեսնում չե՞մ, որ մենք պակաս մարդ ու կնիկ ենք։ Գժվե՞լ ես, ի՞նչ ա, ա՛յ որդի, խելքդ հացի հե՞տ ես կերել, Խեչանի քվեր աղջկանից քեզ ի՞նչ խեր ու խաշու, իր աղջիկն ուզի, որ դու էլ, քո օխտը պորտն էլ քեզանից ետը վայելեք։

Ոչ միայն աշտարակցիք էին աչքը տնկել Խեչանի աղջկա վրա, երկու֊երեք հարևան գավառների հարուստներն էլ ատամները սրած՝ միտք էին անում Խեչանի աղջիկն ուզել։

Այս ձայները միշտ Խեչանի ականջն էին ընկնում, բայց նա ժպտում և գլուխը պտտում էր։

Ժ.
ԲԵՐԱՆՓԱԿԵՔ

Բուն բարեկենդանի կյուրակի երեկոյին, ինչպես ասացինք, աշտարակցիք վերջ դրին Ազզենց կալումն ամբողջ երկու շաբաթվան գժություններին, ամենքը միմյանց բարի գիշեր ասելով, ուրախ զատիկ ցանկալով՝ մտան յուրյանց յուրաքանչյուր հարկի տակն՝ յուրյանց ընտանյաց հետ մեծ պասին դիմավորելու։

Գյուղումը լռությունը տիրեց, վերջացավ այն կերուխումը, բոլորովին մի հասարակ երեկոյի նմանություն առավ օրը. կարծես թե այս գյուղի մեջ երկու շաբաթ շարունակ ոչինչ արտաքո կարգի բան չէր պատահել։ Այս արտաքուստ էր. մտի՛ր ամեն մարդի տունը և բոլորովին ուրիշ տեսարան կտեսնես։

Տան նախանդամը կամ ծերունին շուրջ արած յուր բոլոր գերդաստանը, շարվել է քուրսու[40] տակը բերանփակեք անելու։

Այստեղ ահա նահապետական սուրբ ավանդությունը պարզ արտափայլում է, տան նահապետն յուր լիազոր իրավունքի մեջն է. ամենքը նրա աչքին են նայում, նրանից ակնածում են։ Իսկ մեր պապը կամ ափուն, քաղցրությունն և սերն երեսին, չէ թե այս անցյալ երկու շաբաթվան նման աղաղակներով ու հարայ֊հրոցներով է դիմավորում պասին, քավ լիցի՛, նա համեստ և զվարճալի բարոյական առակներով, հիսուն օրվա հյուր եկող մեծ պասի վերա խոսելով, այս բարեկենդանի ուրախությունները գժություն համարելով՝ գովում է պասը։

Մեր ծերունին սրտանց ուրախ է, նա ոչ մի օր յուր չորս կողմն այսպես հավաքված չի տեսել յուր ընտանիքին և մերձավորներին. այսօր նա միայն յուր փոքրիկ գերդաստանի հետ չէ սեղան նստել. նա բազմել է այն սեղանի գլխին, որի չորս կողմն յուր մերձավոր ազգականներն են շարված։

Բաժանված փոքր եղբայրներ, հորեղբոր որդիք, ամուսնացած աղջիկներ յուրյանց այրերի և զավակների հետ՝ բոլորը, բոլորը հավաքվում են յուրյանց ազգապետ ծերունու մոտ՝ նրա օրհնությունն առնելով, նրա հետ միասին բերանփակեք անելու։

Ծերունու տանը ոչինչ նոր պատրաստություն չի տեսնվելու, ամեն եկող գերդաստան յուր հետ բերում է բարեկենդանից մնացորդ ուտելիքներն և մի գավ գինի ու խառնում նրանց տան եղածի հետ։ Այս երեկո օջախ չպիտի վառվի, պապոնց օջախիցը միայն ծուխ պտի բարձրանա, էն էլ բերանփակեքի ձվածեղն անելու համար։

— Աղջկե՛ք, երեխե՛ք, հենց որ կերթաք պապոնց, կամ մեծ ափունենց տունը, ամենքդ էլ գնացեք պապի ձեռը պաչեցեք ու ասացե՛ք.— շնհավոր բարիկենդա՛ն։

Ի՜նչ ուրախությամբ սերնդի նահապետը գրկում է յուր սիրելիներին և աչքերն երկինք բարձրացնելով՝ օրհնում վերին նախախնամությունն և աղոթում, որ արժանացնի իրան նրանց մի բուռը հողին։

— Պապի ջա՛ն, հեքիաթ (առակ) ասե՜ս։

— Դե մի պաչ տո՛ւր։

Երեխեն թուշը դեմ արեց, պապը մկան ու կատվի առակը պատմեց։

— Պապի ջա՛ն, ինձ համար էլ ասա՛։

— Դեռ կա՛ց, էս մինը Գոքորիս համար եմ ասում։

— Պապի ջա՛ն, բա ինձ համա՞ր։

— Դեռ էս լսի՛, աղվեսի ու հավերի հեքիաթն էլ քեզ համար եմ պատրաստել։

— Պապի ջա՛ն, բաս ի՞նձ համար,— ազատ բարձրանում է մի երեք֊չորս տարեկան մանուկ՝ մեծ աղջկա տղեն՝ պապի ծնկան վերա ու միրքի թելերի հետ խաղում։

Հանկարծ բերանը մոտեցնում է նրան պապն և ատամներով բռնում սիրուն տղայի փափլիկ կուռը։

Ամենքը ծիծաղում և ուրախանում են։

— Իմ կո՛ւռն էլ, իմ կո՛ւռն էլ, պապի ջա՛ն, իմ կուռն էլ կծի՛։

— Չէ՛, քո կուռը պահի, ոչխարներ պտի շինեմ կռանդ վրա։

Էլի երեխայից կչկչոցը տունը բռնում է։

Մեծերն էլ կամաց֊կամաց մասնակից են լինում այս անմեղ զվարճություններին։

Բավական միջոց անց կացավ, և առակը մոռացվեցավ.

— Վա՜յ, հեքաթը կիսատ մնաց, աղվեսը կխռովի։

— Հա՛, հա՛, պապի ջա՛ն, հեքաթն ասա՛, հեքա՛թը։

— Որտեղ մնա՞ց, մտիցս ընկավ։

— Ը՜, ը՜, ը՜, վա՛յ, մոռացա։

— Դե՛, մտքամոլորնե՛ր, ասենք՝ ես եմ հալիվորել, դուք ընչի՞ պտի մոռանայիք. ամո՛թ քեզ, Մուկո՛ւչ, էս քո հեքաթն էր, ով մոռանար՝ դու պտի մտքումդ պահեիր։

— Էլ ետ գլխի՛ցը, պապի ջա՛ն, էլ ետ գլխի՛ցը։

— Գլուխն էլ մտքիցս թռավ, ընչանք հերթով մի֊մին պաչ չտաք, միտս չի գալ. ով շուտ թուշը դեմ կանի, նրա համար կասեմ։

Միմյանց ետ խփելով, երեխայքն ուրախ֊ուրախ պապի գիրկն ու շալակն ելան և աշխատում են երեսները շուտ մոտեցնել նորա բերանին։

— Էլ չեմ ասում,— համբուրելուց հետո հրաժարվում է պապը,— սոված փորս վեց֊վեց ա անում[41]. դե գնացեք, տատին ասեցեք, թող հացը քաշի, մի քիչ փորներս լցնենք, հացից ետը շատ բան ունիմ պատմելու։

— Չէ՛, չէ՛, սուտ ես ասում. էսօր բարիկենդան էր, սաղ օրը կերել ես, մենք էլ սոված չենք. ա՛յ, ջիբումս գաթի կտոր ունիմ, իշտահ չկա, որ ուտեմ, կուզե՞ս՝ քեզ տամ։

— Չէ՛, ես հաց ուտիլ եմ ուզում, կիրակրները կմնան, էգուց դեն կածենք, շներին կտանք։

— Տատի ջա՛ն, դե դու էլ թեզ արա՛, նոր կերակուր հո չե՞ս եփելու, էլ ի՞նչ ես ետացնում,— փոքրիկ շրթունքներն ուռեցնելով, քաշքշում են տանտիկնոջ փեշերը մեր գառնուկները,— պապը սոված ա. ի՞նչ անկուշտն ա, սաղ բարիկենդանին միալար (անդադար) նի ա տալի (ներս է լցնում) ու դեռ ասում ա, թե թափանիս (ստամոքսիս) մի դիհը դարդակ ա։

— Էլ քունջ ու պուճախ մի՛ ընկնեք, ինչ ունիք֊չունիք բերե՛ք, մեջտեղ լցրե՛ք ու դուք էլ նստոտեցե՛ք, էս իրիկուն մի հալալ հաց ուտենք, բերանփակեք անենք, էլ ո՛վ սաղ, ո՛վ մեռած,— հրամայեց պապն, և ամենքը միասին շարվեցան։

— Ա՛յ պառավ, դու հենց նստի՛, կես երեսդ մեր դիհն ըլի, կեսն էլ հարսների, դու երկու ախոռանի ես,— ծաղրածություն է անում պապն յուր կնոջ հետ։

Տղամարդկանց քամակին շարվում են հարս ու աղջիկներն և երեսները մյուս կողմը դարձրած, քամակները դեպի այր մարդիկը, ընթրում են։

— Ա՛յ կնիկ, էսքան բանը որ մեր առաջն ես լցրել, էդ ջահել֊ջուհուլին ի՞նչ ա մնացել,— հոգաց պապը։

— Տո՛, ճար կտրածի մա՛րդ, ըստեղ էնքան թափած ա, որ մի շաբաթ էլ բարիկենդան ըլեր, հատնիլ չէր. մի տե՛ս քանի՛ տնվոր ենք, ամեն տանից էլ եկել ա, հլա ասես էսքանը բերում էիք՝ թե ի՞նչ։

Սկսվում են նույնպես սեղանի վերա կարճ֊կարճ ծիծաղաշարժ ասացվածքներ։

— Դուք էլ հո պստի հարսներ չե՛ք,— հանդիմանում է պապը այր մարդկանցը,— մենակ ես հո չպտի՞ խոսամ, ի՞նչ եք բերաններիդ հուպ տվել, հալբաթ մի֊մին բան էլ դուք կիմանաք, ասացեք էլի՛։

Ուրախությունն ընդհանրանում է, մուրախաս ա, պապը հրաման տվեց, ամենքն ինչ սրախոսություն գիտեն, գործ են դնում։

Հարսներն էլ փառ֊փառ ծիծաղում են։

— Դե՛, ով խաղ գիտի՝ պահի ոչ։

Ամեն մարդ յուր շնորհքը բանացրեց։

— Ա՛յ կնիկ, դե՛ վեր կաց օջախդ կպցրու, բերանփակեքի ձվածեղն արա՛, հացը վեր քաղենք, էս երեխեքը մի քիչ ուրախություն անեն։

Տանտիկինը մեջտեղ բերեց մի հաստ ձվածեղ, ամեն մարդ մի֊մին թիքա վերցրեց, բերանը դրեց. ծծի երեխեքանց պռոշներին էլ որդեսեր մայրերը քսեցին, և պապը մի երկար օրհնություն ու քարոզ սկսեց։

— Տարվան մեջը շատ ուրախ օրեր են գալիս֊գնում,— սկսեց պապը մի թաս գինի ձեռքին բռնած,— զատիկ, ջրօրհնեք, հինգ նավակատիկ, ես ի՞նչ գիտեմ, ո՞ր մինն ասեմ, մենք էդ օրերումն էլ ուրախանում ենք, համա ձմեռվա տան բան ու գործի թեթև վախտի համար մեր օղորմածիկ պապերը սարքել են բարիկենդանը, որ ամեն աշխատանք թողանք, քեֆի հետ ընկնենք։ Ինչ գժություններ արինք, ի՛նչ կերանք, ի՛նչ խմեցինք, վերջացավ պրծավ, 50 օր մենծ պաս ա գալիս, ինչքան որ պարապ օրեր ենք անց կացրել, պտի էս օխտը շաբաթի մեջ տեղակը հանենք։ Էգուց֊էլօր աշխատանքի օրերը դուս կգան, պտի ամեն մարդ իր Աստծու անումը տա, գլուխը քաշ՝ իր աշխատանքին կենա, որ Աստված էլ նրա ճակատի քրտինքն օրհնի, նրա վար ու ցանքին, նրա հանդ ու հանդաստանին, նրա հիքանոնցը լիություն, առատություն տա։ Էս իրիկուն ձվով բերաններս փակեցինք, ընչանք զատիկ շաբաթ իրիկունը, մին էլ ո՛վ ապրի, թող տեսնի, կարմիր ձվով բերանբացեք անենք։ Աստված ըսենց ուրախ սրտով, ցամաք աչքով զատկին արժանացնի ամեն հայ քրիստոնեի, նրանց սադաղիցն էլ ձեզ, իմ որդի՛քս, ձեր երեխեքանցով, ձեր օղլուշաղով. մոտ եկե՛ք, բալե՛քս, ամենքիդ էլ պաչեմ, բարով դուք էլ իմ տարսը (հասակը) դառնաք, շատ֊շատ տարիներ ըսենց ուրախ սուփրա բաց անեք, փեսեքանց, թոռների, ծոռների տեր դառնաք, ձեր երեխեքանց կարմիրը կապեք։ Ա՛յ հարսներ, ա՛յ աղջկեք, շատ ապրիք, հնազանդ ըլիք, դուք էլ պառավիք ու իմ պառավի պես ճանգլաճուտերով հացի նստիք, բարով սև օրեր չտեսնիք, ձեր սև օրերն էսօրվա պես ըլին, ինձ ու իմ պառավին էլ ձեր ձեռովը հողը դնեք, ձեր մի բուռը հողին արժանանանք, երկնային Թագավորիցն էլ խնդրել եմ անարժան բերանովս, որ մեզ իր արքայությունին արժանացնի. ամեն։

Անխտիր ամենքը վեր կացան, պապի ու տատի ձեռքը համբուրեցին, սրանք էլ նրանց երեսները պաչեցին, և սեղանը հավաքվեցավ։

— Ա՛յ կնիկ, դե գնա՛ մի քիչ պոպոքից֊մոպոքից բեր, երեխեքանց առաջն ածա՛, մի քիչ էլ վեգ խաղան ու գնան իրենց տները,— հրամայեց պապը։

Մի ուրախություն էլ նոր սկսավ. մի կողմը վեգ են քցում տղայքը, մյուս կողմը թոլոլանգի են խաղում հարս ու աղջիկները. ավելի հասակավորներն էլ հավաքվել են պապի մոտ և զվարճանամ նորա համով հանաքների վերա։

Խեչանենց Խեչանն էլ յուր տան նահապետն ու գլուխն էր. նա շատ տխուր բերանփակեք արեց. նրա քույրը շատ ստիպեց նրան չկոտրել երեխեքանց սիրտը, բայց նա լսել անգամ չուզեց։

— Ի՞նչ կըլներ, որ հիմի իմ ախպերս ու հընկերս կենդանի ըլնեին ու մենք էլ մի ուրախ պաս բռնեինք,— պնդում էր նա քրոջ խոսքերի դեմ։

— Աստծով, երբ որ Հեղնարին կպսակենք, Սմբատը քեզ ախպերություն էլ կանի, որդիություն էլ։

Խեչանի տրամադրությունը փոքր֊ինչ փարատվեցավ, երբ որ Սմբատը տուն մտավ, ձեռքը համբուրեց։

ԺԱ.
ԱՆՄԵՂ ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե ազգականության մեջ կա մի ամուր կապ, որ մարդկանց իրարու մոտեցնում, իրարու ուրախությանն ու տրտմությանը մասնակից է անում, այդ քաղցրությունն ավելի զգալի է հասարակ ժողովրդի մեջ, քան բարձր դասակարգի, գյուղականաց մեջ առավել՝ քան թե քաղաքացիների։

Գյուղացին յուր անձնական գործի հետ միասին պարտականություն է զգում յուր ազգականի կարիքին հասնել, յուր մերձավորի ուրախության ու տրտմության ժամանակը նրա զգացմունքներին բաժանորդ լինել։

Նա ուրախ է, երբ յուր հեռու֊մոտիկ բարեկամի տանը մի բարեբախտություն է պատահել, մի հարսանիք, մի ծնունդ, նա ամենայն սրտով շնորհակալություն է անում, երբ նրան ավետիք են տալիս։

— Աչքդ լո՛ւյս, քեռուդ աղջկանը նշանել են, կամ թե՝ խնամուդ կինը տղա է ծնել։

— Աչքալուսով կենաս,— պատասխանում է նա քեզ,— բարով ձեր ազիզ սիրեկաններին էլ ռաստ գա էս ուրախությունը։

Այսպես էլ իմացիր և տրտմության ժամանակը։

Սեր, քաղցրություն, մոտիկ հարաբերություն, շարունակ միմյանց տուն գնալ ու գալ, կեսգիշերի՝ մեջգիշերի բարեկամի կարիքին հասնել.— այս գեղեցիկ հատկություններով կհիանա Հայաստանի գյուղերը մտնող մեկը, մանավանդ, եթե նա ծանոթ չեղած գյուղական պարզությանը, սնած քաղաքի շինծու, կենցաղավարությամբ, դիպվածով ընկնի նա վերոհիշյալ երանավետ կյանքի մեջ։ Միանգամայն կզմայլի այնպիսի անձը՝ տեսնելով այնքան ջերմ սեր և անխարդախ բարեկամություն։— Այո՛,— կասի նա,— ո՛րքան մեծ զանազանություն, ո՛րչափ նախանձելի վիճակ, ո՛ւր գյուղացու անկեղծ բարեկամություն, ո՛ւր մեր քաղաքացիներիս քաղաքավարական կեղծ կանոնների վերա հիմնված առ երեսս ունեցած մարդահաճոյություն։

Մերձավորների ու բարեկամների հարաբերությանց վերա խոսելով մենք չպետք է խլենք գյուղացուց բոլոր յուր նմաններին ցույց տված համակրական զգացմունքը. մի տեղ նա ասում է.— մոտիկ հարևանը լավ է հեռու բարեկամից, մյուս տեղ՝ առաջ մերը, հետո մերոնցը։ Այս երկու առածը միմյանց չեն վնասում. սրանցով գյուղացին թե հարևանին է սիրում և թե ազգականին. մանավանդ, եթե նրա բարեկամությունը նոր է, նոր խնամություն են կապել յուրյանց մեջ։

— Խնամի ջա՛ն,— ուրախ դիմավորում է նա յուր ազգականին,— բարեկամացանք՝ բարեբարացանք։

Այդ օրից նրանք միմյանց տան անդամներն են։

Խեչանենց Խեչանի և Ծվիկենց Աղաջանի մեջ երեխաներին բաշիքյարթմա արած օրից մի ամուր բարեկամություն հաստատվեցավ, նրանց տները, համարյա, միացան, մի դրգալ տաք ու հովը բաժանում էին իրար հետ։

Բավական չի, որ երկու սիրով խնամիքը ամբողջ օրերով համարյա միասին էին լինում, Սմբատը գիշերներն էլ իրանց տանը չէր քնում։

Ինչպես առհասարակ գյուղական սովորությունն է, Սմբատը ձմեռներն ուսումնարան էր գնում, ամառներն այգին, կամ արտը. այդ միջոցումը նա չէր էլ հարցնիլ, թե իրանց տաշտի՞ցն է հարկավոր հաց վերցնել գրպանը դնել, թե Խեչանենց։ Երկու դուռն էլ բաց էր յուր համար, երկու տունն էլ իրանն էր. շատ անգամ նա մոռանում էլ էր, թե ո՛ւմ տղեն է։ Հեղնարի ու Հերիքնազի մեջ նա ոչինչ զանազանություն չէր գտնում, երկուսն էլ յուր քույրերն էին, Խեչանն էլ յուր հորեղբայրը։ Ահա այսպես էր պատասխանում նա հարցնողին։ Նա ոչ բաշիքյարթմի նշանակությունն էր հասկանում և ոչ նշանածությունը։ Նա պարզ, անմեղ երեխա էր և նույն անմեղությամբ շարունակում էր յուր երթևեկությունը, մինչև որ տարիները մի օր նրա թևիցը բռնած՝ ետ քաշեցին։

Այս միևնույն դրության մեջ էին և երկու մատաղասուն աղջիկները. քանի փոքր էին, նրանք միմյանց այլապես չէին ճանաչում, եթե ոչ հարազատ քույրեր. եթե հարցնելու լինեիր՝ եղբայր ունի՞ք,— այո՛, կպատասխանեին,— Սմբատը մեր եղբայրն է։ Երեխայական անմեղ խաղեր, Սմբատի հետ քաշել, քաշքշվել, ծեծել, ծեծվիլ, միմյանց դեմ շրթունք ուռեցնել, մի քանի րոպե խռովել, էլ ետ միմյանց գիրկն ընկնել, հաշտվել.— ահա այսպես էին երեք երեխաների հարաբերությունները։

Երկու աղջիկները, համարյա թե, հասակակից էին, իսկ Սմբատն երեք կամ չորս տարով մեծ էր նրանցից, և այդ էր պատճառը, որ աղջիկները միմյանց հետ վեճ ունեցած ժամանակը, շատ անգամ, իրենց դատավոր էին կարգում Սմբատին։

— Սմբատ ջա՛ն, իմ դիհը պահի՛,— փաթաթվում համբուրում էր Հեղնարը։

— Սմբատ ջա՛ն, սուտ ա ասում, իմ կռանը կա՛ց,— գիրկն էր ընկնում և թուշը կամ աչքերը տղայի պռոշներին դեմ անում Հերիքնազը։

— Երկուսդ էլ սուտ եք ասում, կորե՛ք, գնացե՛ք,— ետ էր խփում Սմբատը, բայց այդ ժամանակ նա էլ երեխաների ձեռքից չէր պրծնում. վրան էին թափվում, վայր ձգում և այնքան չարչարում, երեսն և գլուխը պաչպչում, կուրծքին նստում, մինչև որ նա երկուսին էլ ճշմարտացնում էր։

Խեչանի կինն, ինչպես հայտնի է, վաղուց մեռած էր, երկու երեխաներին միահավասար մայրություն էր անում Խեչանի քույր Մարիամը։ Երեկոյան, երբ նա անկողինը փռում էր, երկու աղջիկներն ու Սմբատը պարզապես հանվում էին և Սմբատին մեջ առած՝ խաղում, մինչև որ քունը նրանց աչքերը փակում էր։

— Ձեր ջանին մեռնի՜մ, անմեղ հրեշտակնե՛ր,— ասում էր Մարիամն ու յուր շորերն էլ հանում, երեքին կարգով համբուրում, նրանց կողքը մտնում, մի պակաս֊պռատ «Հայր մեր» ասում, երեք երեխաներին էլ խաչակնքում ու աչքերը փակում էր։ Խեչանն էլ իրան պարտականություն էր համարում անկողին չմտած՝ երեխաներին համբուրել ու այնպես պառկել։

— Փառքդ շատ ըլնի՜, Աստվա՛ծ,— ձեռքերն երկինք էր բարձրացնում նա,— ո՞վ կկարծեր, թե օր ծերության դու ինձ էս մխիթարությունը պտի տաս։

Ոչինչ բան չէր խանգարում երեխաների պարզ միտքը, սերն էր թագավորած նրանց մեջ, քանի նրանք մանկության տարիների մեջ էին։

Գյուղի ուսման ընթացքը շատ երկարատև չի. մի երկու֊երեք ձմեռ երեխայքը կհաճախեն մի տիրացուի կամ տերտերի մոտ՝ մի ութ կանոն Սաղմոս կամ Կտակարան ձեռքերին, ու մարտը դուրս գալուն պես կրկին կծալեն, տան խոր անկյուններից մեկում հանգիստ կտան ու կերթան իրանց ծնողներին պետք գալու դաշտի կամ այգու գործերումը։ Վերջն, երբ մի քանի տարի շարունակ տերտերի բակումը ֆալախի մեջ մտնելուց ու ապտակներ ուտելուց հետո փոքր֊ինչ խզբզոց իմացան կամ, ինչպես իրանք ասում են, իրանց հոր նիսիեն (ապառիկը) գրել կարողացան, նրանց ուսումը լրացավ, փիլիսոփա դառան՝ պրծան. տերտեր հո չպտի՞ դառնան, շատ կարդացողը կգժվի։

Ահա մեր Սմբատն էլ յուր ուսման ընթացքն ավարտեց. նա այժմ ոչ թե միայն յուր հոր նիսիեքն է գրում ու կարդում, տեղն ընկած ժամանակն ուրիշների համար բարովագիր կամ սանադ էլ է գրում. նա ուրեմն քյամուլ եղավ[42]։

Ահա նա մտավ տասնևվեց տարին։

— Կա՛ց,— մի օր նրան ասաց մի ներքին ձայն,— ո՞ւր ես գնում դեպի Խեչանի տունը, այդ ձերը չէ, քո աներանց տունն է։

Եվ նա կանգ առավ. նա յուր մեջ մի փոփոխություն զգաց, նրա երեսը կարմրեց, տաքացավ։

Նա յուր շուրջը նայեց ու հեռվից մի գյուղացի տեսավ։ Էլ չկանգնեց Սմբատը, ետ դարձավ ու մինչև յուրյանց այգին մին վազեց։

— Ամո՛թ ա, ի՞նչ կասեն, թե օրով֊ցերեկով նշանածի կուշտն ա գնում,— մտածեց նա։— Է՜հ, ինչ կուզեն ասեն, ի՞նչ անենք, թե նշանածս ա, ես հո գել չե՞մ, որ իրան ուտեմ. դեռ նշանածս պստիկ ա, դեռ երթալն ամոթ չի։

Այսպես խելքը փչեց պատանեկության մեջ նոր ոտ դրած Սմբատի և նա կրկին քայլերն ուղղեց դեպի Խեչանի տունը։ Գնաց, բայց վա՛յ էն գնալուն՝ ինչ նա գնաց. գողի պես կուչ ու ձիգ անելով, ծուռն և ետ ընկած փողոցներով, յուր ստվերիցը վեր թռչելով, որպես և իցե բակը ներս ընկավ։ Նրա բախտիցը Մարիամն այդ միջոցումը պարապած էր տնային գործով, չնկատեք Սմբատի այլայլմունքը, Խեչանն էլ տանը չէր, ապա թե ոչ կարելի էր կարծել, որ Սմբատն այսօր մի արգելված բան է գործել։

Երկու աղջիկներն, իհարկե, չէին կարող Սմբատի շփոթմունքը տեսնել, նրանք ըստ սովորականին էլի փաթաթվեցան, էլի համբուրեցին, էլի ուսերքիցը ճոլոլակ ընկան (կախվեցան), բայց Սմբատը միշտ աշխատում էր դուրս ընկնել նրանց գրկիցը։ Մին ուզում էր, որ նրանց վեր կոխի, տակը դնի, մազերը գզգզի, ծեծի ու ծեծվի նրանցից, խռովի, գլուխը պատին դեմ տա՝ կանգնի, մինչև որ յուր ամեն օրվան խաղի ընկերներն իրան քարշ տան, պաչեն, պաչվին ու հաշտվին, ուզում էր առաջվա պես վարվի նրանց հետ, բայց չէր կարողանում, կարծես մինը ձեռքիցը բռնած՝ ետ էր քաշում։

Մինչև այսօր նա յուր մեջ ծանր ու թեթև չէր արել, համեմատել, թե երկու աղջիկներից ո՞րն ավելի գեղեցիկ է, դուրեկան է. երկուսն էլ նրա համար մեկ էին, երկուսն էլ յուր քույրերն էին, նա գեղեցկության վերա ոչ գաղափար և ոչ հասկացողություն ուներ։ Թեպետ Հեղնարը Հերիքնազից փոքր ավելի չար էր, դրա համար էլ ինքը շատ անգամ Հերիքնազի դիհն էր կենում և Հեղնարին ատում, մինչև որ Հեղնարը գալիս լաց էր լինում, աղաչում, փաթաթվում, որ Սմբատն ու Հերիքնազը յուր հետ բարիշեն ու խաղան, բայց այդ ի՞նչ վնաս. դրա վերա ո՞վ էր մտածել։

Այսօր առաջին օրն էր, որ Սմբատը գլուխը հանկարծ բարձրացրեց, երկու աղջկա վերա ևս աչք դարձրեց ու յուր մեջն ասաց.— Հերիքնազը սիրուն է։

— Հերիքնազը սիրուն է,— մտածեց նա ու մի խոր հոգոց քաշեց և դուրս գնաց։

Աղջիկները վազեցին քամակիցը, կանչեցին, լաց եղան, բայց Սմբատը ետ չդարձավ. նա գնում էր ու ինքն իրեն մտածում.— Հեղնարն իմ նշանածն ա, համա Հերիքնազը սիրուն ա։

— Ընչի՞ էլ առաջվա պես Սմբատը մեզ հետ խաղ չի անում,— հարցրին մի անգամ երեխայքը Մարիամին։

— Ընտուր որ հիմի նա մենծացել ա, ամոթ ա նրան խաղալը։

— Ընչի՞ էլ շուտ֊շուտ չի գալիս, եկած վախտն էլ ինչքան աղանչաք ենք անում, քշերը մեզ մոտ չի քնում։

— Ախա՛ր ամոթ ա, ո՞նց կըլնի նշանածը նշանածի կշտին քնի, Սմբատը Հեղնարի նշանածն ա։

— Չէ՞ որ դու ասում էիր, թե ախպերներս ա։

— Ընչանք հիմի ախպեր էր, հիմի նշանած ա։

— Իմ է՞լ նշանածն ա,— հարցրեց Հերիքնազը։

— Չէ, քու փեսեն ա։

— Չե՜մ, ը՜, թող ինձ էլ նշանած ըլնի՛։

— Հազիր որ ինձ էլ փեսա ըլնի՜։

— Չէ՛, երկուսիս էլ համ փեսա ըլնի, համ նշանած, որ խռովենք ոչ։

— Ախչի՛, գլխիցս ռադ էլեք (հեռացեք), էդ ո՞նց կըլնի. Սմբատը Հեղնարի նշանածն ա, Հերիքնազի փեսեն։

— Նանի ջա՛ն, փեսեն ա լա՞վ, թե նշանածը։

— Երկուսն էլ մին են։

— Լավ ա՛ որ երկուսն էլ մին են, թե չէ մենք չէինք ուզիլ, որ մնիս փեսեն ըլներ, մեկելիս նշանածը։

— Հոքիր ջա՛ն, Սմբատն երբ որ մեր տունն ա գալիս, էլ ինձ հետ չի խաղում, խոսում. հենց միալար (անընդհատ) Հերիքնազի հետ ա հանաքներ անում,— գանգատվեց մի անգամ Հեղնարը Մարիամին։

— Օրենքն ըտենց ա, ասենք, Սմբատը քեզ համար ա գալիս, համա քենու հետ պտի խոսի, նշանածի հետ շատ խոսալն ամոթ ա. Հերիքնազը քենին ա, դու նշանածը։

— Թե որ ըտենց ա, թող Հերիքնազն ըլնի նշանածը, ես քենին. ես ուզում եմ, ինձ հետ էլ խոսի ու խաղա, յա թե չէ մի օր ես ըլնեմ նշանածը, մի օր Հերիքնազը։

— Անմեղ բալե՜ք,— մտքումն ասում էր Մարիամն ու երեսը շուռ տալիս, հեռանում։

— Ախչի՛, հրե (ահավասիկ) նշանածդ եկավ,— ասաց մի օր Հերիքնազը Հեղնարին։

Հեղնարի ջանը մի սարսուռ ընկավ, նա կարմրեց, տաքացավ ու ներս փախավ։

Էս տարիներն էին՝ սրանք էլ մտել էին տասնևչորս տարին։

Մինչև այսօր աղջիկներից ոչ մեկը չէր մտածել յուր անցյալի կամ ապագայի վերա, երկու քույր էին յուրյանք, յուրյանց հայրը Խեչանն էր, մայրը՝ Մարիամը։

— Ընչի՞ ես քեռուս քեռի եմ կանչում, Հեղնարն՝ ափու (հայրիկ)։

— Ընդուր որ նա իմ ախպերն ա, քու քեռին կըլնի. համա Հեղնարի հերն ա։

— Բաս ես հեր չունե՞մ։

— Չէ՛, դու եթիմ (որբ) ես,— պատասխանեց Մարիամն յուր աղջկանն ու էլ չկարողացավ դիմանալ, աչքերիցը թափելով հեռացավ։

— Ես եթի՞մ եմ, էս մեր տունը չի՞,— մտածեց Հերիքնազն ու փուշը թողեց (տրտմեցավ)։

— Ընչի՞ ես քեզ հոքիր եմ կանչում, Հերիքնազը՝ նանի։

— Ընդուր որ ես քո հոր քիրն եմ, Հերիքնազի մերը։

— Բա էս ձեր տունը չի՞, դուք մեր տանն եք կենո՞ւմ։

— Հա՜,— հոգվոց հանեց Մարիամը։

— Բաս իմ մերն ո՞ւր ա։

— Աստված տարավ։

Հեղնարն աչքերը լցրեց ու հեռացավ։

ԺԲ.
ՃԼՈՐԹԻ

Մեծի պահոց երկուշաբթի առավոտը ծեգելահան ամեն պառավ տանտիկին տեղիցը շուտ կվերկենա, տան մյուս անդամներին կզարթնացնի, տղամարդկանցը ժամ կղրկի, կնիկարմատներին էլ կհրամայի պղնձկարգը ցած բերել, պասահան կանի, ուտիսի հոտը միջից կկտրի ու իստակ֊իստակ լվացած տեղերը կշարի։

— Ախչկե՛ք, մի սոխ ու օխտը բմբուլ բերե՛ք,— կհրամայի տանտիկինը, և սոխի վերա յոթը փետուր կարգավ կշարի սայլի անիվի ճաղերի նման ու յուր ձեռքովը կտանի, տան երդիկիցը կկախի։

Յոթը փետուրը պահոց յոթը շաբաթն է. ամեն կյուրակե մի֊մի փետուր պտի քաշեն սոխի վրայից, վերջին փետուրն էլ ծաղկազարդին կհանեն և կնշանակի, որ պասը վերջին է հասել, զատկի հոտը փչում է, կարմիր ձուն ներկելու օրերն են։

— Այ խիզա՛ն (ընտանիք), աչքներդ երդկին քցեցե՛ք,— կհրամայի տանտիկինը սոխը կախելուց հետո,— շնհավո՛ր մենծ պաս, բարով հասնինք զատիկը՝ ուրախ սրտո՜վ, ցամաք աչքո՜վ. պապին շնհավորեցե՛ք, տեսե՛ք՝ թևավորված ոտները կախ արեց մեր երդկովը, ծանր֊ծանր նստեց, բարով պապի բմբուլները պոկելով տկլորացնենք, ումբրը (կյանքը) լորը պոչ շինենք[43], ետ ածենք, գնա քարափների տակին տափ կենա։

Այս օրը հայաստանցու համար շատ մեծ և նշանավոր օր է. նոքա զատկից պակաս ուրախությամբ չեն դիմավորում մեծ պասին, նոքա այսօր պասշնհավորեք ունին։

Առավոտյան ժամումը «Լվացարուք սրբեցարուքը» լսելուց հետո՝ ամենքը տնետուն կընկնեն և միմյանց համբույրներ տալով կշնորհավորեն մեծ պասը։

Նորափեսայք էլ, որոնք այս ձմեռ պսակվել էին, այսօր շատ մեծ գործի վերա են։

Սրանցից մինը՝ Սաթումենց Սահակն այսօր առած յուր խաչեղբորն ու փեսեղբորը, յուր նորափեսայության հանդերձը հագած, մի գավ գինի և մի ափսեով չոր միրգ փեսեղբոր ձեռքը տված, գնաց յուր աներանց տունը՝ նրանց պասը շնորհավորելու։

Սաթումենց տանն այսօր մեծ հարկինքս (հացկերույթ) է, նորահարսի համար պետք է այսօր պասվա բաժին գար յուր մոր ու բոլոր բարեկամների տներիցը. այսօր նորահարսը պիտի հավաքեր յուր բոլոր ընկերուհիներին և նրանց հետ պաս բռներ։

Աներոջ ձեռքն ու զոքանչի կուրծքը համբուրելուց հետո՝ մեր նորափեսա Սահակը նստեց յուր ընկերներով քուրսու վերի կողմը։

— Ա՛յ կնիկ, էլ մի՛ ետացնիլ, իրեք սհաթ մի՛ ծռծռացնիլ (ձգձգել),— տնօրինեց Սահակի աները,— ես գիտեմ, էսօր խեղճ փեսիս քաշ պտի տաս քո բարեկամների դռներին, էնքան ազգ ու ընտանիք ունիս, որ Մողնու նախրիցը շատ են, ընչանք իրիկուն անճախ կպրծնեն խեղճ տղեքը. բե՛ր սրանց խալաթը (պարգևը)։

Սահակի զոքանչը բերեց մի֊մի զույգ Խորասանու նաշխուն ջորաբ, դրեց ազիզ հյուրերի առաջը, իսկ փեսային՝ գյուլբի հետ մի Բաղդադի աղլուխ էլ վիզը փաթաթեց ու թուշը պաչեց։

— Դե հրամայի՛, խնամի,— խոսեցավ փեսեղբայրը,— տեսնենք քանի՞ տուն ենք պասշնհավորեք գնալու. էսօր մենք քո ճորտերն ենք, քարափովն էլ որ քցես, լսելու ենք։

— Բարո՜վ դու էլ էս օրին արժանանաս, բալե՛ս,— օրհնեց նրան Սահակի զոքանչը,— դե՛ ես մի֊մին ասեմ, դու համբարի՛. ա՛յ, լավ միտներդ պահեցե՛ք, ձեզ մատա՜ղ, մոռանաք ոչ, էլ մեր ազգականների ձեռիցը պրծնիլ չեմ, կասեն Շողակաթը լայաղ (արժան) չտեսավ իր փեսին մեր տունը ղրկելու։

— Տո՛, դու ուրախ կա՛ց, խնամի ջա՛ն, քանի կարաս՝ շարի՛, կուզես Շուխոնց դեմիցը բռնեմ գնամ Ղռի Ակոփի տանը դուս գամ. ինչի՞ չպիտի գնանք, փորներս կծակի՞, պատիվ պտի ստանանք, պատուհաս հո չպտի՞ քաշենք. ասենք, փեսեդ իր խալաթն ամեն տեղ կառնի. հալբաթ մի քանի աստծասերների աչքն էլ մեր վրա կքաղցրանա։

Պառավն սկսավ համարել մատերը ծալելով. էս Բերդաթաղումը՝ Շուխոնց Ալմաստը, Չնղլենց Զմրութը, Սայադենց Ջավահիրը, Քուրդ֊Մանուկենց Յաղութը, ընտեղից ետ Դաս առվի ափովը՝ Զազենց Նարգիզը, Մելումենց Լիլիֆարը, Վարսանենց Սալբին, մտնես Պուճուր քուչեն՝ Բոշենց Ոսկին, Ղափանցոնց Զառնշանը, Թումանենց Սիմիզարը, անց կենաս սըրբ Մայրամի թաղը՝ Միրզի Վաթերը, Ճուրուրան Մաքոն...

— Դե՛ լավ, դե՛ լավ, էլ գլուխդ ցավացնիլ մի՛,— խոսքը կտրեց փեսեղբայրը,— ձեր ազգ ու ընտանոնց մենծիցը բռնած ընչանք օրորոցի երեխեն եփած որ ըլին՝ խաշուն կճանաչեմ, թե որ մինը մնա՝ ինձանից ուզի։

— Դե՛ Աստված ձեզ հետ, տղեք ջա՛ն, աշխատեցե՛ք շուտ վերջացնել, կնիկարմատի խոսքին շատ անկաջ մի՛ կախեք, մի քանիսն էլ լոք տվեք[44], սրան որ հարցնելու ըլնիք՝ Լվակերենց տունն էլ կղրկի. որտեղ խելքներդ կփչի՝ մտե՛ք, որտեղ ոչ՝ անկաջի քամակը քցեցե՛ք,— խառնվեցավ Սահակի աները։

— Ը՜, սուտ ա ասում, ձեզ մատաղ. փեսա ջա՛ն, դու սրան լսես ոչ, ամեն տեղ էլ գնացե՛ք, թե չէ ես էլ պրծնիլ չեմ, երկու գազ քինթ կախ կքցեն։

— Դու միամիտ կա՛ց, նանի ջա՛ն, աչքիս վրա, էսօր ափունին չենք լսիլ, էսօր իրավունքը քունն ա՛,— միամտացրեց փեսեն։

— Ա՛յ տղա, մտիցս ընկավ, թե երեխիս քեֆը (որպիսությունը) հարցնեմ, քոռանա Թագուհուս նանի աչքերը, քանի՛ վախտ ա՝ տեսել չեմ։

Պառավն աղջկանը միտքը բերեց և աչքերիցը թափեց։

— Է՛հ, աղջկանդ համար ի՞նչ ես հոգս անում, խնամի ջա՛ն,— կատակ արեց փեսեղբայրը,— էլ դուք ըստուց ետը նրա աչքումն ի՞նչ կգաք, ուրախ տռճնգի ա տալիս, տաք տեղ ա գտել, մորազ ձկան նման քշերն ընչանք լիս էս քո քյալաշ (կտրիճ) փեսիդ ծռցումը խլպլտում (խլրտում) ա։

— Գնացե՛ք, գնացե՛ք, ա՛յ անամոթ,— գլուխն ամաչելով քարշ ձգեց պառավը,— բարով դու էլ քո խլպլտանին արժանի ըլնիս։

— Ամե՛ն, ամե՛ն, Աստված բերանիցդ լսի,— ասաց փեսեղբայրն ու մեր տղայքը գնացին խնամոնց բոլոր բարեկամների պասը շնորհավորելու։

Ամեն տեղ էլ նորափեսան ու խաչեղբայրը մի֊մին զույգ ջորաբ ստանում էին, իսկ փեսեղբայրը մի քանի տան միայն արժանացավ պարգևի։

Սահակն յուր աներանց բոլոր բարեկամների տները ման գալուց հետո՝ սկսավ յուրյանց ազգականներին էլ տեսություն գնալ. բայց էլ պարգևի թող չսպասեն. այդ պատիվը միայն նոր խնամոնց մոտ կտեսնեին։

— Շատ ուշացանք, մի երկու֊երեք տուն էլ մնաց, ոնց որ ըլի պրծնենք ու տուն գնանք. տղե՛ք, հավատաս ճլորթին վերջացած կըլնի, մեզ կըլնին սպասում,— տնօրինեց նորափեսայն։

Ինչպես ասացինք, այսօր Սահակենց տանը մեծ հանդես կար, բավականին ազափ աղջկեք ու ջահել հարսներ հրավիրված էին։ Սրանց միջին չէիր գտնիլ միայն այս տարվա պսակվածներին. այսպիսիների բոլորի տներումն էլ ճլորթի կար։ Սրանք այսօր իրանց տանից դուրս չեն գալ։

Հացատան երդկի փայտիցը կապել են մի պարան և ամենքը հերթով ճլորթի են ընկնում։ Ամուսնացածների ընկնելու ժամանակը ոչինչ հետաքրքիր բան չկա. մի քանի անգամ ճլորթու մեջ նստած՝ կճոճեն ու կիջնեն։ Տեսարանն ազափ աղջիկների ճոճելու ժամանակն է. սրանք էլ պտի ավարտեն, որ վերջումը նորափեսեն շնորհավորելու տեղերից վերադառնա ու յուր նորահարսի հետ ճլորթի ընկնի։

— Ախչկե՛ք, հարսները պրծան. հիմի դուք սկսեցե՛ք, շո՛ւտ, որտեղ որ ա՝ փեսեն տուն կընկնի,— տնօրինեց տանտիկինը։

Երկու օրիորդ ավելի վստահներիցը՝ մի֊մի ճիպոտ ձեռքներին, կանգնել են ճլորթու այս և այն կողմը։ Մի ուրիշ աղջիկ էլ քամակիցը առաջ է հրում պարանի վերա նստողին և սա օդումը ճոճում է։

— Նշանածիդ անունն ի՞նչ ա,— խփում են ճիպոտով ճոճողին ու հարցնում։

— Ամա՜ն, ամա՜ն, ամա՜ն։

— Որ կտրվի՛ս՝ պտի ասես, ճիպոտը վրեդ կկոտրեմ։

Մինչև որ ճոճողը որևիցե ազափ տղայի անուն չտա, նրան կխփեն։

Ճլորթու տաք ժամանակն է, նորափեսի գալը մոտ է, աղջկեքը շտապում են շուտ ճլորթի ընկնել ու պրծնել, որ չըլնի թե տղեքանց մոտ նշանածի անուն ասել ստիպվին ու խայտառակվին։

Ամենքը ուրախ են։

Այդ միջոցը ոչ ոք չնկատեց, որ տան մութն անկյուններից մեկում երկու աղջիկ երես֊երեսի նստած, ձեռքները կզակներին դեմ տված, կամաց քչփչում են։

— Ախչի՛, ամոթ ա, հերիք լաց ըլնես, աչքերդ կարմիր տակ են դառել, լա՛վ որ ամեն մարդ իր քեֆի հոգսումն ա, մեզ միտք բերող չկա, քեզ մատա՛ղ, թե ինձ սիրում ես, աչքերդ սրբի՛, հիմի էն անզգամ Զանազանն ամենքին էլ կպրծացնի ու փետը ձեռին կգա գլխներիս ցից կըլնի, հո փախչիլ չե՞նք կարող, կարգ ա, պտի ճլորթի ընկնենք. էսօր էս մարդկանց տանն ուրախություն ա, հո մենք սրանց քեֆը հարամ չե՞նք կարող անել։

— Չէ՛, ես կմեռնեմ ու Սմբատի անումը չեմ տալ, ախար սրտիցս պտի բղխի. որ չի ըլնում, ի՞նչ անեմ, ո՛ր կրակն ընկնիմ. դու հենց միշտ մեղադրում ես ու զոռ անում, որ սիրեմ, շատ էլ լավ տղա ա, որ կպչում չի՛, որ չե՛մ սիրում։

— Ախչի՛, քանի՞ ասես, ըստեղ դրա վախտը չի, դեռ մի աչքերդ սրբի՛ ու պատրաստվի. թե կուզես ըսկի Սմբատի անումն էլ մի՛ տալ, որ կհարցնեն, ասա — Կիրակոս, պրծանք՝ գնա՛ց։

— Էդ դու կարող ես՝ որ ազափ ես, համա ես ի՞նչ քարը քցեմ գլխիս, իրեք տարեկան անլեզու երեխա եմ էլել, որ իմ հերս գլուխս կապել ա, սև բարիկենդան ըլնե՜ր էս օրն իրանց գլխին. ինձ էլ իմ ախպորտանց ծոցը դրած պրծած ըլներ, որ իր քեֆի համար մի մատը երեխեքանց գլուխը կապեր ոչ. յարա՛բ, էս ի՞նչ անօրեն սովորույթ ա, ծծի երեխին էլ բաշիքյարթմա կանե՞ն։

— Դե ուրիշը հո չի արել, Հեղնար ջա՛ն, քո հերը քեզ վրա իրավունք ուներ, հիմի ո՞ր աղջիկն ա իր սրտի ուզածին գնում։

— Էդ ա, է՜, որ տավարի պես ականջներիցս բռնած ում ուզում են՝ տալիս են. աղջկերանց սրտին էլ հարցնե՛ն։

— Բախտավոր կըլնին ամենքն էլ, թե որ քո նշանածի պես տղի թուշ ըլնեին (հանդիպեին), ասենք՝ դու ես, որ քո բախտին քացով տալիս ես։

— Շատ լավ ես ասում, Հերիքնազ ջա՛ն, համա որ սիրում չե՞մ։

— Լա՛վ, լա՛վ, հե՛րիք ա, Հեղնար ջա՛ն, դարդերդ էստեղ աշլա անելու (հայտնելու) տեղը չի. ինձ հայտնի ա, թե ընչի՛ չես սիրում, գիտենամ թե դու նրա մեջն ի՞նչ ես տեսնում, մի իմանանք տեսնենք, թե Արշակը քե՞զ ա սիրում, թե քո հարստությունը։

— Ամա՜ն, ոտիդ տակին մեռնի՜մ, Արշակի համար էդ խոսքերը մի՛ ասիլ, նրա մի ղունգը հարիր Սմբատ աժի, նա օրթում կրակն ա ընկնում, որ մի շապկանց էլ հերս կուռս բռնի իրան տա՝ ուրախությունով ինձ կառնի։

— Դե լա՛վ, լա՛վ, աչքեր սրբի. վա՜յ, կիրանամ, տեսա՞ր ինչ արինք, էնքան նստեցինք, որ նորափեսեն տուն եկավ, հիմի ի՞նչ պտի անես. գլխովդ պտիտ գնա՛մ, Հեղնար ջա՛ն, մեզ թուք չանես, ուզես չուզե՛ս՝ պտի Սմբատի անումը տաս, ինքն ա փեսախպերը, գլխավիրևդ կաննած պտի ըլնի, հո կարալ չե՞ս խալխի միջին տղի անումը կոտրիլ։

— Ինձ որ մորթեն, ճլորթի չեմ ընկնիլ։

— Էդ ըլելու բան չի՛, հրե՛ անզգամ Զանազանը մեզ տեսավ, երևում ա՝ փուչ կենդանին ղաստի (դիտմամբ) չէր մեզ կանչում, ընչանք Սմբատի գալը։

— Ախչկե՛ք, Հեղնա՛ր, Հերիքնա՛զ, գրողի մտիցն ընկնիք դուք,— ծիծաղելով առաջ եկավ Զանազանը,— վեր կացե՛ք, եկեք ճլորթի ընկե՛ք, դուք եք մնացել, հարս ու փեսեն պտի ընկնին, հաց պտի քաշեն։

— Ես որ մեռնիմ, ճլորթի ընկնողը չեմ։

— Զանազան ջա՛ն, քեզ մատա՜ղ, մեզ ազատի՛,— ասաց Հերիքինազը։

— Որ կտրվիք, ձեռք քաշողը չեմ, սրանց տե՛ս, չեն ուզում տղեքանց մոտ ճլորթի ընկնիլ, հազիր Հեղնարի նշանածն էլ փեսախպերն ա, ինքն էլ ըստեղ ա, նշանածի անումն ասիլ տամ, որ սրտին օխտը թիզ եղ կաննի։

— Զանազա՛ն, Զանազա՛ն, դե էլ ո՞վ մնաց, բեր պրծացրո՛ւ,— ձայն տվեց տանտիկինը,— ամեն տեղից էլ խոնչեքն[45] եկել են, հաց պտի քաշենք։

— Էս ա պրծել եմ, մնացել են Հեղնարն ու Հերիքնազը, սրանք ամանչում են, չեն ուզում ընկնիլ։

— Վա՛յ, ես թուք ըլնիմ, պաս երկուշաբթի օրն ազափ աղջիկը որ ճլորթի չընկնի, նրա բախտը կկապվի. եկե՛ք, բալե՛ք,— երեսը չանգռելով մոտեցավ նորափեսի մայրը.— կարգ ա, մի՛ ամաչեք, շուտ արե՛ք, հաց պտի քաշվի, խալխը սոված կոտորվեցին։

— Գնա՛նք, ճար չկա,— ասաց Հերիքնազն ու Հեղնարին համարյա քարշ տալով մոտ բերեց ու ինքը ճլորթու պարանի վերա նստեց։

— Նշանածիդ անումն ի՞նչ ա,— ճիպոտով խփեց Զանազանը։

— Մուկուչ։

— Քանի՞ տարեկան ա, ո՞ր թաղումն ա կենում։

— Քսան տարեկան, սըրբ Մայրամի թաղումը,— ասաց ու պրծավ Հերիքնազը։

— Հը՜, հը՜, հը՜,— ծիծաղեցին ամենքը,— Խումարօղլոնց Մուկուչը կըլնի։

— Դե պրծի՛, Հեղնա՛ր, էլ նազուտուզ չի հարկավոր, նստի՛ պարանի վրա։

Հեղնարը գլուխը կրծքի մեջն է կոխել և ոչինչ չի պատասխանում։

— Շո՛ւտ, շո՛ւտ, աղջի՛կս, դու էլ հո նշանածիդ անումը նոր չպտի՞ միտք անես. Աստված գլխիդ սաղ պահի, թագավորի պես Սմբատը կողքիդ կաննած ա, ով նոր պտի նշանվի, դու մի մատն երեխա էիր, որ էդ բախտին տիրացել ես,— քաջալերում էր տանտիկինը։

— Լա՛վ, ամանչիլ մի՛, Հեղնա՛ր,— առաջ եկավ նորափեսան,— Սմբատի երեսը կծածկենք, որ չտեսնի։

Խաչեղբայրն յուր գլխարկը դրեց Սմբատի երեսին։

— Ախչի՛, թուք էլանք, դե ընկի՛ր ու պրծի՛ր,— Հեղնարի ականջումը փսփսաց Հերիքնազը,— հո ձեռ քաշողը չե՛ն։

Հեղնարն անզգայաբար նստեց ճլորթու պարանի վերա. մի աղջիկ քամակիցը հրեց։

— Նշանածիդ անումն ի՞նչ ա,— փեշերին խփեց Զանազանը։

— Սմբատ,— հազիվ լսելի ձայնով պատասխանեց Հեղնարը։

— Բա՛րձր ասա, չե՛նք լսում,— խփում է Զանազանը։

— Սմբա՛տ,— մեքենաբար ձայնը բարձրացրեց Հեղնարը։

Բարձրացավ ընդհանուր ծիծաղ։

— Քանի՞ տարեկան ա, ո՞ր թաղումն ա կենում, էս սհաթս ինքն ո՞ւր ա, շուտ ասա՛, թե չէ ճիպոտը միջքիդ փշրտում եմ, շո՛ւտ, կաշիդ հանեցի՛։

Հեղնարը լուռ էր։

— Ախչի՛, դե ասա ու պրծի՛, քանի՞ տանջվիս,— խրախուսեց Հերիքնազը։

— Քսան տարեկան ա, Փիլումենց քուչումն ա կենում, էս սհաթս էստեղ կաննած՝ իր նշանածին մտիկ ա տալիս, ուրախանում,— հուսահատաբար ձայնը բարձրացրեց Հեղնարը։

— Ապրի՛ս, ապրի՛ս, զորանա՛ս,— քչքչալով ծիծաղեցան ամեն կողմից, ու Սմբատի ականջը նորափեսան քաշեց։

— Կիսին էլ չես արժան, Սմբա՛տ,— ասաց խաչեղբայրը։

— Որ իմ բախտն ա,— պարծեցավ Սմբատն և աչքերը Հերիքնազի երեսին ձգելով խոր հառաչեց։

— Տեսնե՜նք,— մրմռաց Հեղնարն և իջավ ճլորթուց. իսկ այս բառը միայն լսեց Հերիքնազն և Հեղնարի կռնից բռնած՝ քաշվեց նախկին անկյունը։

Ափսո՜ս, մենք վերջումը Հերիքնազի երեսին չնայեցանք, ապա թե ոչ կնկատեինք այն փոփոխությունը, որ եղավ նրա վերա Սմբատի աչքը դարձնելուց հետո. գլուխը կորացրեց Հերիքնազն և ձեռքն երեսին դրած՝ յուր ճկույթը սաստիկ կծեց ու Հեղնարին քաշեց։ Փոփոխությունն րոպեական էր, Հերիքնազն յուր բնական դիրքն ստացավ։ Եթե չեմ սխալվում, ոչ Հեղնարն և ոչ ինքը Սմբատը նույնպես չնկատեցին Հերիքնազի այլայլմունքը։

— Դե էլ մի՛ ամանչիլ, մոտ արի՛,— ձայն էր տալիս նորափեսա Սահակը՝ ճլորթու մեջ փառավոր բազմած։

Զանազանը քարշ էր տալիս կարմիր քողը ծածկած մեկ հարսի դեպի ճլորթին. վերջինս թեպետ ետ֊ետ էր ընկնում, բայց երևում է, որ մի ոտքը թույլ էր. մոտ էր գալիս։ Վերջապես Զանազանը նրան զոռով գրկեց, Սահակի կողքին պարանի վերա նստացրեց, մի սիրունիկ փոքրիկ երկու տարեկան տղա էլ մեր ամոթխածի գոգին նստացրեց. աղջկեքը քամակներիցը հրեցին, ու ճլորթին սկսավ ճոճել։

Հանդիսականները սկսեցին ծիծաղել, իսկ տանտիկինը մեջքը տան սյունին թիկնած՝ մտիկ էր տալիս օդի մեջ ճոճողներին և ասում.— Բարո՜վ եկող տարի էս վախտը ըտենց մի սիրուն տղա֊ճուտ (տղա զավակ) էլ դուք ունենաք, ձեր ջանի՜ն մեռնեմ։

Ճլորթու մեջը նորափեսան և նորահարսն էին, իսկ այս մանուկը տված էր նրանց գիրկը, որ անդրանիկը տղա ծնի։

— Դե պրծի՛, դե շո՛ւտ,— ճիպոտը Զանազանի ձեռիցն առած մոտ եկավ Սմբատը նորափեսին,— պրծի՛, թե չէ մեջքդ դաղդղորիկ ածեցի։

Նորահարսն ուզում էր վայր իջնել փախչել, բայց մեր երեսը պատռած Սահակը ձեռքը ձգեց յուր խեղճ հարսի վզովն ու երեսը համբուրեց։

Ազափ աղջկեքը կարմրատակած պատերի տակը քաշվեցան, ջահել ամուսնացածներն իրանց միջին ծիծաղեցին միմյանց նայելով, խաչեղբայրն ու փեսեղբայրն էլ գոռացին՝ անո՛շ։

— Կյանքներդ խո՛շ,— պատասխանեց նորափեսեն և ճլորթուցն իջավ։

Սեղանը քաշեցին ու ամենքն էլ կարգով շարվեցան։ Ուրիշ օրեր մեր աղջկեքն ու հարսները տղամարդկանց երեսն էլ տեսնելով կամաչեն, թող թե միասին ճաշեն, իսկ այսօր անպատճառ դրանց սեղանակից պիտի լինեին նորափեսան յուր խաչեղբոր և փեսեղբոր հետ։

Սեղանի վերա մոտ եկավ պասուց տոլմա, չորացրած կանաչ պոլոճիկի բորանի, դդմի չիր, կարմիր խաշած պոլոճիկ, շիրբախտի ձիթով տապակած աղցան, զարբաբ՝ չամչով ու քաղցրեղենով շինած փլավ և ալյուրի մեջ տապակած բոխ։ Ընդամենն յոթը տեսակ կերակուր։

Անծանոթն էլ կարող էր նկատել, որ այս ուտելիքները զանազան տեսակ են եփված։ Այս այն պատճառով էր, որ այսօրվան կերակուրները բոլորն եկած էին նոր խնամիների տներիցը. ում տունը որ այսօր նորափեսան շնորհավորեք էր գնացել, մի֊մի խոնչա՝ յոթը տեսակ կերակրով ուղարկել էին նորահարսին բաժին, հետն էլ մի֊մի գավ թերմուն[46], իսկ նորափեսեն յուր կողմից հրավիրել էր յուր աներոջ կողմից նոր խնամացածների ջահելներին՝ նորահարսի հետ պաս բռնելու։

Աղջիկների պատճառավ մեր սեղանակից պարոններն այսօր գինի չխմեցին, թերմունով միայն բավականացան։

— Ախչի՛, դե հաց էլ կե՛ր, ի՞նչ ես խպռնվել (լռել),— փսփսում էր Հերիքնազը Հեղնարի ականջումը,— սաղ օրը բերանդ նշխարքի կտոր չի մտել։

— Չոռ ու ցավ ուտեմ, հիմի էլ պտի զոռ անեն, թե Սմբատի կուռն ընկի՛, յալլի խաղա՛։

— Պտի խաղաս, կամ չպտի գայիր, կամ եկել ես՝ կարգը չպտի կոտրես, դու ըստեղ վիրի արտի ցորեն չես։

— Ըսկի միտս չէր, որ սրանց փեսախպերը Սմբատն ա, դու էլ լլկվեցիր, բան չասեցիր, թե չէ ղաստահիվանդ (սուտ հիվանդ) կտայի, տանը վեր կընկնեի։

— Իմ էլ միտս չէր։

— Գիտե՞ս, Հերիքնազ ջա՛ն, ինչ կա. ես ուզում եմ, որ Սմբատին էսօր մի տեսակ հասկացնեմ, որ ինձանից ձեռը լվանա. էս հո մարդ խաբել չի, էս Աստված խաբել ա. մի մարդի չես սիրում ու նրան ումուտով ես անում, որ իր կնիկը պտի դառնաս. ուզում եմ յալլու մեջը կուռն ընկնեմ ու կամանց իրան ասեմ, որ իր կորածը մեզանում չկա։

— Վա՛յ, քոռանամ ես, գժվե՞լ ես, ի՞նչ ա, դու քո հոր անումը աշխարհքի միջին մի մատը մեղրի հետ կհավասարես, ու էդ տղի էլ գլուխը կկտրես։

— Ես ի՞նչ անեմ, խի՞ չի իր ոտն իր կարպետին մեկնում, իր չափը ճանաչում, իր երեսի ջրովը հեռանում. ի՞նչ անեմ, թե հերս բաշիքյարթմա ա արել. երեխա վախտն էդպես բաներ հանաքուց շատ կխոսան. սաքի ինքը գիտի ո՞չ, որ ես ո՞րտեղ՝ ինքը ո՞րտեղ, իմ հերը, մեր հարստությունը ո՞րտեղ՝ իր հերն ու իրանց անումը ո՛րտեղ. ինքը չի տեսնո՞ւմ, որ իմ հոր դռանն իրանից լավ նոքարներ (ծառաներ) կան, չի տեսնո՞ւմ, որ ես ո՛նց եմ հետը վարվում, երբ որ մեր տունն ա գալիս. ի՞նչ անեմ, դու ես բերանս փակում, թե չէ ես վաղուց շեմքը շանց տված կըլնեի։

— Ա՜խ, Հեղնար, էլի դու երեխություններն սկսեցի՞ր. Սմբատի կոխած հողն ափսոս ա, որ մեր գեղի բոլոր տղեքի երեսին քսեն. դու մի հաց պտի ուտես, մինն էլ մատաղ տաս, որ Աստված քեզ էդ բախտին տիրացրել ա. համա հիմի տեղը չի, լավն էն ա՝ սուս կենանք։ Իմ խնդիրքս մենակ էս ա, որ դու քեզ էսօր լավ պահես. հենց որ Սմբատը կգա, կուռդ կուզի բռնել յալլու խաղալու, հանգիստ ձեռդ իրան տուր ու խաղա՛։

— Ասել ա, թե Արշակին իմ սրտիցս հանեմ էլի՛։

— Չէ՛ մատաղ, չէ՛, ըտուր ժամանակը չի, դեռ էստեղ քեզ լավ պահի՛։

— Կմեռնիմ ու խոսքս կկատարեմ, քո սիրտդ Սմբատի վրա կտաքացնեմ,— մտքումն ասաց Հերիքնազը,— թեկուզ ինձ կյանք նստի։

— Հեղնարը հետս յալլի պտի խաղա՞, թե չէ,— մոտեցավ Սմբատը Հերիքնազին հացից հետո։

— Էրնե՛կ տամ՝ դու էդ կասկածները չունենաս, Սմբատ ջա՛ն, խի՞ չի խաղալ։

— Ա՛խ, Հերիքնա՛զ, դու իմացա՞ր, որ ճլորթու մեջն ինձ մորթեց, էլի դու նրա դիհը պահում ես, էլի ասում ես, թե ինձ սիրում ա։

— Թե որ սիրեր ոչ, ընենց համարձակ բարձր֊բարձր, տեղն ու տեղը անումդ կասե՞ր։

— Տեսա՞ր ոչ՝ ի՛նչ ձենով ու սրտով էր ասում. ասենք՝ ուրիշները ոչինչ չհասկացան, ես հո՛ երեսի ռանգը տեսա, բարկությունից կապտել էր։

— Ոչինչ, Սմբատ ջա՛ն, թե ինձ սիրում ես, իմ խաթեր չտեսնելու պտի դնես։

— Քեզ սիրում ե՞մ,— ասաց Սմբատն ու գլուխը կախ քցեց։

— Սո՜ւս, խոստմունքդ միտքդ բե՛ր,— աչքերն ոլորեց Հերիքնազն և ցուցամատը շարժեց Սմբատի վրա։

— Ա՜յ երջանիկ տղա,— ասաց խաչեղբայրը նորափեսին,— մեր Սմբատին տե՛ս, մի կուռը հարուստ նշանածն ա քցել, մեկել կուռը հրեշտակի պես քենուն ու յալլի թռչում։

ԺԳ.
ՀԵՂՆԱՐՆ ՈՒ ՀԵՐԻՔՆԱԶԸ, ԿԱՄ ԳՈՂ՝ ՍԻՐՏԸ ԴՈՂ

Գյուղական կյանքի պատկեր նկարագրելու համար շատ պայմաններ են հարկավոր։ Այր մարդկանցը ոչինչ աշխատություն չի պետք. բավական է, եթե երկու֊երեք տարի ապրելով որևէ գյուղում մարդ ծանոթանա նրանց վերունիստին, նրանց տարեկան գործողությանց հետ։ Այսքանով հետաքրքիր բանասերը կարող է յուր նպատակի մի մասին հասնել, մանավանդ եթե ինքը տեղացի է, բնիկ է, ոչինչ արգելքների չի հանդիպիլ։

Մեծ դժվարությունները՝ չասեմ անկարելիությունն ամեն մի քայլափոխում շվարեցնում է գյուղացու մյուս կիսի հետ մոտիկ ծանոթանալ ուզողին։ Կանանց բնավորությունը ճիշտ պատկերացնելու համար պետք է կին ծնած լինել, կին սնած, կին մեծացած։

Պատճառները շատ պարզ են, հայ քաղաքացի կինը մեզ համար մի անմատչելի անձնավորություն է յուր ծածկված բնավորությամբն և փակված կյանքովը, ո՞ւր մնաց գյուղացի կինը, որի և այր մարդու մեջ մի չինական պարիսպ կա։

Աղջիկը որ կա, անկտրել ձմերուկ է, ասում է առածը, իսկ ես կասեմ՝ այր մարդու համար գեղեցիկ սեռը ո՛չ միայն անկտրել ձմերուկ է,— նա մի երևակայական աշխարհի բնակիչ է։ Մենք թողունք ամուսինները, որոնք բնական և աստվածային օրենքով պարտավորված են մինչև մահ անբաժան լինել։ Եթե մի փոքր խոր քրքրենք, մեր եզրակացությունը մինչև ամուսնական առագաստն էլ կթափանցի։ Շատ ետ ընկած գյուղերի մեջ կինն յուր մարդու համար քանի մի տարի նույն անկտրել ձմերուկն է։

Այսպիսի երևույթներն այժմ արդարև հազվագյուտ են, բայց երեք֊չորս տասնյակ տարիներ սրանից առաջ այնպիսի իրողություններ են կատարվել, այնպիսի գործողություններ են պատմվում ականատես ծերունիներից և պառավներից, որ մեզ միանգամայն անհավատալի է թվում։ Կինը մինչև որդի ծնելը իրավունք չի ունեցել յուր մարդու հետ խոսել. անդրանիկ զավակի առաջին ճիչը պատառել է յուր մոր լեզվի կապանքն, և այդ մի կտոր շնչավորված միսն իրավունք է տվել յուր ծնողին սրտի ուրախությունն յուր լեզվով արտահայտելու յուր թանկագին կիսին՝ յուր սիրելի ամուսնույն, և այն՝ հեռի ամեն աչքերից, ամեն ներկայությունից։

Թողունք, որ տան արական սեռի անդամները մինչև մահը չեն լսած եղել յուրյանց հարկևոր հարս ու աղջիկների ձայնը, չեն իմացել՝ ունի՞ն նոքա աստվածային պարգևներից մինը՝ խոսելու ընդունակությունը, պարզ ասել՝ համր են նոքա՞, թե խոսուն. թողունք այս ամենն և ասենք, որ այդ թշվառ արարածներն Աստուծո լույսիցն էլ երկար տարիներով զրկված են եղել, յոթը երկար տարիներ նրանց երեսից չի վեր կացել անթափանցիկ կարմիր մետաքսյա քողը, որ կրել են նրանք հարսնության առաջին օրը, արեգակի կենսատու լույսը չի լուսավորել նրանց հրաշագեղ դեմքը։

Օրըստօրե, դիցուք, թեթևացել է այդ անհավատալի, բայց իրոք ճշմարիտ սովորությունը, բայց կարելի չէ ասել, թե բոլորովին անհետացել է. նա կա, միայն ինչպես ասացի, թեթև չափով և ձևակերպված։

Նույն հարսներն են երեսը ծածկած՝ միայն բարակ քողով և ոչ այնքան երկար տարիներ, նույն չխոսկանությունն է, սակայն սկեսուրների, չափահաս տագրների և օտարականների դեմ, մի խոսքով նույն գերությունն է, որ ասել է, թե մեր կինը էլի նույն անկտրել ձմերուկն է։

Իրողությունն այսպես լինելուց հետո, խոսք չկա, որ մեծամեծ դժվարությունների և, ինչպես ասացի, անկարելիությունների պետք է հանդիպի աղջկանց և ջահել հարսների կյանքը ճշտապես նկարագրել ցանկացողը։

Մի բան միայն կարող է հեշտացնել սակավ մասնավորների համար այդ կետը։ Պետք է ծնած, մեծացած և մանկությունից փոքր֊ինչ կրթված լինել գյուղի մեջ, որպեսզի մանկական սուր հիշողության մեջ տպավորվածը մարդ կարողանա ժամանակին արտահայտելու, կամ թե ազնիվ խարդախություն պետք է գործ դնել։

Հարկավոր է գրավել մի մերձավոր ազգական ժրագլուխ կնոջ համակրությունը, որոշյալ տոն օրերից մեկում ստիպել նրան՝ հրավիրել յուր մոտ գյուղի բոլոր ջահելներին, ազափ աղջիկներին և հարսներին, և դարան մտած՝ դիտել նրանց բոլոր շարժողությունները։

Եթե ընթերցողի ուշադրությունը գրավելու շնորհքին արժանացել է յուր խոսակիցը, ապա խնդրում է բարեհաճել մտնել յուր հետ մի այդպիսի հրավերքի ժամանակ, դիցուք, էլի մեծի պահոցը, փետրվարի 13֊ին, Տյառնընդառաջի նախատոնակ երեկոյին մի մութը հարկի տակ, ուր յուր քթին պետք է դիպչին յուղի, բոխի, բազկաթանի, ղավուրմի[47], և զանազան բռնվածքների ու թթուների աքաշներից[48] ու կարասներից բարձրացած անուշահոտ բուրմունքը։

Այո՛, իմ քեռու աղջիկ սիրելի Նանոն արժանացրել է ինձ ու քեզ այս բարեբախտությանը։ Նա այդ օրը պատճառ ուներ իմ խնդիրը հարգելու. նրա տղեն այդ տարին էր պսակվել, նա յուր որդու դրնդեզն[49] էր կատարելու։

Նրանց կտերը նախապես պատրաստված էր դրնդեզը, որին մի խոտի վրան կարելի է կոչել։ Մի քանի փայտեր միմյանց դեմ տնկված են վեղարաձև և վրեն չոր խոտով ծածկած։

Մեր Նանոյի տղա Աղոն այդ երեկոյին Աշտարակու բոլոր նորափեսաների հետ եկեղեցումն է. այսօր ժամն էլ դուրսն են ասում։ Եկեղեցու բակումը մի ահագին դրնդեզ է շինած, որի շրջակայքը նորափեսայքը մի֊մի մոմ բռնած՝ բոլորված են։ Երբ «Քրիստոս փառաց թագավորն» երգեցին, տերտերն առաջինը մոտեցավ դրնդեզին և վառեց. մոտեցան նորա հետ և բոլոր փեսաներն ու խոտը վառեցին։ Հուրը բորբոքվեց և ժամավորների ջերմեռանդությունը կրկնապատկվեց։

Ժամից հետո նորափեսայքը նույն մոմերը ձեռքին՝ առանց հանգցնելու, յուրյանց խաչեղբոր ու փեսեղբոր հետ եկան բարձրացան յուրյանց կտուրներն ու երեք ծունր կրկնելուց, ու իրանց է հայտնի, թե ի՞նչ մուրազ անելուց հետո, վառեցին յուրյանց դրնդեզները։

Նորահարսներին առաջուց չարսավավորված կանգնեցրել էին կտերը. դրնդեզը կպցնելու պես ամեն փեսա բռնեց յուր սիրելի հարսի կուռն և երեք անգամ վառված կրակի գլխովը պտույտ եկավ։ Այդ քառսնքակոխ չըլնելու համար է։

Մանր երեխայքն էլ, որոնք կտրները լցված, ատամները սրած՝ փոխինձ[50] ուտելու էին սպասում, նրանք էլ անվախ թռչկոտում էին բոցավառ կրակի գլխովը։

Մի հիանալի տեսարան էր ներկայացնում այդ երեկո մեր գյուղը մոտիկ հանդիսատեսին. երկինքը շառագունել է, լույսը մինչև հորիզոնն է խփել ու խառնվել երեկոյան վերջնալույսի հետ, իսկ այդ միևնույն բանը մի զարհուրելի պատկեր է հեռվից դիտող անծանոթին. այլապես չի կարելի երևակայել, եթե ոչ մի ահագին հրդեհ ամբողջ գյուղը բռնած. իհարկե այս երկյուղը մի քանի րոպե միայն կտևե։ Խոտը բռնկվեց ու իջավ առանց մեծ ծուխ պատճառելու։

Հրդեհը հանգչելուց հետո մեր Նանոն ցած տարավ նորահարսին և վեր բերեց տեփրի[51] մեջ փոխինձը քաղցրով շաղախած և գունդ֊գունդ բաժանեց։

Այս փոխինձը, որ բոված կամ աղանձած ցորենի երկանքով աղացած ալյուր է, տարին երկու անգամ անխափան պետք է շաղախվի.— սուրբ Սարգսի պահոց ուրբաթ երեկոյին և այս դրնդեզի օրը։ Այն օրն առանձնապես աղջիկների համար են շինում, գիշերը շաղախած թողում, որ սուրբ Սարգիսը գա, յուր ձիովը վրայովն անց կենա, իսկ այսօր դրնդեզի այցելուների համար է։

Նանոն վերջացրեց այս ծեսը, ձեռաց ընթրիք տվեց արական սեռի հյուրերին և ճանապարհ դրեց։

Ասպարեզը հիմա մեր սիրուններինն է։ Ուրեմն ականջներդ սրի՛ր ու աչքերդ չորս բաց արա՛, սիրելի՛ ընթերցող, դռան ճեղքը բավական է նպատակիդ հասնելու։

Լավ դիտի՛ր, մի՛ վախիլ, դրսից քեզ տեսնող չկա, ոչ ոքի մտքով չի անցնում, թե հյուրասեր տանտիրուհին յուր սեռի դեմ այդպես աններելի դավաճանություն կանի, վստահ եղիր, որ դու այդտեղ տեսնում ես ոչ միայն Աշտարակու բոլոր սիրունների միայն արտաքին գեղեցկությունը,— դու մասնակից ես լինում նույնպես և նոցա նվիրական գաղտնիքներին, նոցա սրտի մինչև խորքն ես թափանցում։ Մեր Նանոն երևելի քաղաքագետ է. նա այնպես հարմարեցրել, այնպես պարապացրել ու այնպիսի խոսքեր է ասել, որ մեր ամոթխածներն անգիտությամբ ինձ ու քեզ իրանց խոստովանահայրն են շինել։ Բայց ոչ ես եմ մեղանչում նոցա խոստովանքը պատմելով և ոչ դու լսելով,— ոչ Նանոն և ոչ մեր սիրուններն այդ ուխտը մեզանից չեն առել։

Եթե Աշտարակու աղջիկների, չասենք բոլորը, գոնե մեծ մասն այստեղ են, ի՞նչ կարծիք, որ մեր մի ժամանակվան թոթովախոս անմեղության տիպար քնքուշիկներն, իսկ այսօրվան օրիորդության մեջ մտած Հեղնարն ու Հերիքնազն էլ այստեղ կլինին. նրանք ո՞ւմնից են պակաս, մանավանդ որ Խեչանենց Խեչանի տանիցն են և սրանցից մինն էլ նշանած է։ Նշանած աղջիկը պետք է այդպիսի տեղեր անպատճառ հրավիրվի, թեկուզ բարեկամ ևս չլինի։ Գյուղի մեջ ամենքը միմյանց ծանոթ են, շատերն էլ այգու կամ տան մոտիկ հարևան են։

Նանոյենց հացատունը լիքը ղժվժում (խլրտում) են, պստի հարսների գլխի ոսկիներն ու ազափ աղջիկների վզերի շարքերն աչք են խտտղեցնում, բայց իհարկե այդ մեզ չէ արգելում լավ դիտելու, ում ուզում ենք։ Նանոն այս երեկո իմ խնդրանոք մի֊երկու ճրագվե մոմեր սովորականից ավել պիտի բանացնի. մոմակալներ թեպետ ինքն երկուսից ավել չուներ, բայց չորս հատ էլ ուրիշներից փոխ ուզեց. տան չորս սյուներում խփած ճրագթաթների վերա էլ ձիթի ճրագներ է դրել. տունը շատ լուսավոր է։

Մենք թողունք Հեղնարին ու Հերիքնազին երկու առանձին խմբյակների մեջ կատակներ անեն, մտնենք մի ուրիշ ավելի խոհական խմբի մեջ, ուր ջահել հարսներն են ժողոված և կամաց֊կամաց իրար հետ խոսում են։

Սրանց բերանները պինդ փակող քնթկալը հիմա կզակների տակն է ընկած, ապա թե ոչ յուրյանց ցածր խոսելու պատճառով մենք անձեռնահաս պետք է լինեինք լսելու։ Լավ նայի՛ր, ընթերցո՛ղ, սրանց քիթ ու բերանին, սրանց ծնոտներին, մենք այսպես հաջող դեպք էլ չենք ունենալ։ Եթե մինչև մեր վերջին օրն էլ սրանց հետ կյանք անցկացնենք, մի հարկի տակ ապրենք, կանացի գեղեցկության գլխավոր մասի ներքին կեսը մենք չենք կարող տեսնել. ուրիշ ժամանակ մենք միայն գուցե բախտ կունենանք զմայլիլ սրանց կրակոտ աչքերի ու վառվռուն թշերի կիսի վրա։ Ճակատը, հոնքերը շղարշի տակ են ծածկված, իսկ քթի կիսից վայր այն անիծյալ քնթկալն է։ Երկու֊երեք տարվան հարսների քնթկալը գոնե մի բավականին բարակ սպիտակ շղարշ է, որտեղից, թեպետ մեծ դժվարությամբ, սակայն և այնպես օդն անց է կենում, իսկ թշվառ նորահարսների քնթկալի վերա իբրև զարդ ավելացրած է և մի ուրիշ ասեղնագործ ծածկոց, որին չալ օշմաղ անունն են տալիս։

Տե՛ս, ուրեմն, ի՜նչ սիրուն գծագրություն, ի՜նչ փոքրիկ բերան, ի՜նչ բոլորակ ծնոտ, ի՜նչ հրեշտակային պայծառ դեմք. լավ նկատի՛ր, շատ աննշան բացառությամբ Աշտարակու կանացի սեռն ընդհանրապես գեղեցիկ է։ Այս ինձանից չեմ ասում, հայրենասիրական սնապարծություն չեմ անում.— մի հաստատված ճշմարտություն է այս, որ Երևանու նահանգումն Աշտարակու օղլուշաղը[52] ամեն տեղերից սիրուն են։ Աշտարակից հետո նշանավոր են մի քանի ուրիշ գյուղեր՝ Քանաքեռ, Վաղարշապատ, Օշական և այլն։

Լսի՛ր, ուրեմն, մեր սիրունների դատողությունը մեր նախածանոթ Հեղնարի ու Հերիքնազի մասին։

— Ախչի՛, ընդուր են ասել՝ Աստված ամեն բանով մարդի կորցնիլ չի, ամեն շնորհք էլ մի մարդի չի տալ, Հեղնարը որտե՜ղ, Հերիքնազը որտեղ։

— Ի՞նչ բանի համար ես ասում, Մաթան ջա՛ն։

— Քա՛ խի՞, բա ըսկի տեսնում չե՞ս, Հեղնարը ոչ մի սիրուն պատկեր ունի, ոչ մի օրինավոր խոսք ու զրից. հենց իմանաս մրղեզ (շիկագույն) էծ ըլի, ունքերը բարակ, աչքերը չալ ու պստիկ֊պստիկ, թերթևանունքները դեղին, պինչ ու բերանը մենծ, չանեն (ծնոտը) երկար, շլինքը կարճ, դոշը նեքսև ընկած, մատները ցախի պես չոր֊չոր, բոյը բարդու պես լողլող (անճոռնի բարձրացած), ես ի՞նչ գիտեմ, ո՞ր մինն ասեմ. մի կարմիր թշեր էլա չունի Ասսու տվածից, որ մարդը պաչի ուրախանա։

— Հողեմ գլուխդ, ախչի՛, դու ջլիս (բոլորովին) խեղճին հողի հետ հավասարեցիր, Հեղնարն իմ աչքումն էդքան գեշ չի։

— Լա՛վ, թող մի քիչ էլ քո ասածն ըլի. համա նխնխան (ոխակալ) բնությունին ի՞նչ կասես, մենծասրտությունի՞ն ինչ կասես, տրաքվիլ, կտոր֊կտոր ըլիլ, քարափներիցը վեր ընկնելուն (գոռոզանալուն) ի՞նչ խոսք ունիս, որ քինթը կես գազ վերև ա բռնում, ոչովի հետ արժան չի տեսնում խոսելու, բերան էլ որ բաց արեց, մի լաղաբ (վայելչախոսություն) էլ չունի, որ մարդի բան հասկացնի։ Խե՜ղճ Սմբատ, ափսոս չի՞, էնպես տղի կնիկը պտի դառնա սա։

— Ախչի՛, դու բախտն ասա՛, բա՛խտը. խոսքը բա՛խտն ա. էդ որ ըտենց ամեն բանով փնովում (պարսավում) ես հա՛, տեսնում չե՞մ, որ ինձ ու քեզ համար, կամ իմ ու քո քվեր համար ըտենց գլուխ պատռողներ էլել են, յա կա՞ն։

— Տո՛, քեզ մատաղ, էդ Խեչանի դովլաթն ա, նրա անհատնում հարստությունն ա, որ էգուց Սմբատին պտի մնա, ըտուր համար են իրար գլուխ պատռում, թե չէ Հեղնարի ընչի՞ն են կարոտ։

— Ը՛հ, կարեմ ես էդ ազափ տղեքանց աչքերը, մարդի կնիկն էլ պտի կնիկ ըլի. թքա՛ծ էն փողի ու հարստությունի վրա, որ Հեղնարի պես աղջիկը պտի բերի. ես որ տղա ըլնեի, սաղ Աշտարակն էլ որ վրեն տային, Հեղնարին չէի առնիլ։ Ջրատա՜ր Սմբատ, ո՞նց պտի համբերի. էն հրեշտակի պես տղի երեսը վեր կբերի, դրա լեզվին ո՞վ կդիմանա։

— Բաս Հերիքնազը ո՞նց ա դիմանում։

— Չէ՛, ախչի՛, ես Հերիքնազին հարցրել եմ. ասում ա Հեղնարի հենց չըրթփրթոցն (մեծախոսությունն) ա, թե չէ սիրտը շատ բարի ա. օրթում֊կրակն էր ընկնում Հերիքնազը, որ էսքան տարեն աղջիկ են. մի տան մենծացել են, մի տեղում քնել են, դեռ մի օր Հեղնարիցը չի լսել, թե քամին դպա քեզ ըլի. ղորթ ա, ասում ա, մի քիչ իրա վրա մենծ կարծիք ունի, համա էդ էլ չի ըլնիլ, որ չունենա, ինքը հարստի աղջիկ ա, իր հոր ունեցած֊չունեցածի տերը։ Էս օրեն֊օրս նշանած ա, ասում ա, համա էլի ուզողները դուռը կոտրատում են. դրա սիրտը ես ճանաչում եմ. մարդի գնա թե չէ, ամեն բան կմոռանա, էդ քամիները գլխիցը դուս կգան։

— Բալամ ջա՛ն, էդ Հերիքնազի բարեսրտությունն ա ասում. դու ի՞նչ գիտես, էդ Ասսու քաղցր խնամքն ա, որ Խեչանի տանը էդ աղջիկը բհամ (առաջ) ա եկել. թե որ Հերիքնազը չըլներ, Հեղնարը կապվիլ չէր. արմացքի (զարմանքի) բան ա, էսքան հո բամբասում ենք Հեղնարին, համա տե՛ս, թե մի օր Հերիքնազի խոսքիցը դուս գալիս ա՞. մենք դռնեդուռը հարևան ենք, ամեն օր ջրի գնալիս, յա քուչեն սրբելիս իրար տեսնում ենք. քանի Հերիքնազը դուս չի եկել, Հեղնարը հետներս ձեն էլ չի տալիս, բարի լիս, բարի առավոտ էլ չի անում, համա հենց Հերիքնազը երևաց թե չէ, մեղր ու կարագ ա դառնում, ասում, լսում, ծիծաղում։

— Ախչի՛, ասում են էդ ծակծկոտվելուն Հեղնարը Սմբատին չի սիրում, Շունհետածողենց Արշակի հետ ա իրանց դրիջակովը[53] սիլի֊բիլի (քաղցրախոսություն) անում. ասում են, սաքի էն աներես Արշակն էլ գնում տղեքանց միջին պարծենում ա, թե Հեղնարին ինքը պտի առնի։

— Չէ՛, սուտ կըլնի, հաչացող թազին (բարակ, որսկան շուն) հորս չի կարող անիլ, հորս անողը տազ կանի, տակնահան իր բանը կշինի. Արշակը թե որ առնելու միտք ունենա, մենծ֊մենծ բրթբրթալ (պոռոտախոսել) չի։

— Սաքի Արշակը հո չի՞ մինակ դրա ուզողը, օրը հարիր խնամախոս ա գալիս. զարթնե (բացի) մեր գեղիցը, ասում են սաղ մհալը դրան ուզում են, ընչանք մենծավորներն էլ են գլուխ բարձրացրել։

— Է՜հ, քանի՞ ասեք, էն ա ամենքն էլ հացահաչ են տալիս էլի՛։

— Համա ի՞նչ կանես, որ Սմբատն էս բանումը բախտավոր ա. ասում են՝ Խեչանն ըսկի գլուխը տակը չի տալիս, ամենին էլ դուռն ա շանց տալիս։

— Փառքիդ մեռնիմ, Աստվա՛ծ, հացն ընչե՞ր չի անում. ո՞վ էր լսած, որ մենծավորը գեղըցու աղջիկ ուզի։

— Ախչի՛, ես մի բան լսեցի, ասում են Սմբատը Հերիքնազին ավելի ա սիրում Հեղնարիցը։

— Ամա՛ն, ա՛յ կնանիք, ինչ բան ասեք՝ դուք կհնարեք, ձեր լեզվի տակիցն ո՞վ կպրծնի։ Ի՞նչ կա, որ քենուն սիրի ու նրա հետ խոսի, ժամանակ անցկացնի. քենին ո՞րն ա, քիրը ո՞րը. բաս հո գնալ չե՞ն աներեսի պես գլուխը դնել նշանածի ծնկանն ու նստիլ. յա թե չէ, էդ թավուր (այդպես) երեսը պատռած փեսեն ի՞նչ տուն թողալու ա։

— Ախչի՛, թե մեռոնը կսիրե՛ք, դենը մտիկ տվե՛ք. փա՛ռք քեզ, Աստված. մի Հերիքնազի սիրունությունը տեսեք, ո՞նց ա ծիծաղալուս պռոշները ետ բացվում։ Ես որ ազափ տղա ըլեի էս մառանումը տափ կացած՝ էս սհաթը դուս կպրծնեի, կկպչեի էն սիպտակ շարմաղ պռոշներիցն, էնքան կծծեի, որ արյունը դուս կգար[54]։

— Ի՞նչ շունն ես, ըտուր համար են պռոշներդ հաստացել ու կարմրել, մարդդ ամեն քշեր, ասա՛, էդ օյինն (խաղն) ա բերում գլուխդ էլի՛։

— Քո գլխի տրաքոցը, քո փեշին ծունր դնելու ա, ո՛վ գիտա քո բողազովը կուլ չի գնալ։

— Ա՛յ անամոթներ, ինչ լավ, որ ազափ աղջկեքը մեզանից հեռու են, չեն լսում։

— Հանաքը դենը կենա, Աննման ջա՛ն, Հերիքնազի պես սիրուն աղջիկ չկա մեր գեղումը. մտիկ տո՛ւր նրա պայծառ երեսին, սպիտակ ու կարմիր թշերին, կասես, թուշուշուրիկ լոդ դեղձն ըլի, աչքերը հենց իմանաս մի֊մին փիալա (գավաթ) են, ճրագի պես վառվում են, աչքերի սև֊սև պտուղները նետ ու աղեղի պես մտիկ տվող սրտի մեջ են թաղվում. թամաշ արա՛ (նայիր) պինչը, բերանը, պռոշները, կզակը, ո՜նց մին֊մնի մոտ սազում են. հենց իմանաս մի նաշխած պատկեր ըլի. շլինքը տե՛ս, ո՜նց ա բռնում, կասես էն սպիտակ երկարաշլինք ձկնակուլի ղուշն (թռչուն) ըլի, որ ձմեռները մեր ձորումն երևում ա. դո՛շը, դոշը մտիկ տո՛ւր, ջուխտակ շամամնե՞ր են մին֊մնի մոտ դրած, թե գարնան գետնասունկն, որ հողը բարձրացրել, ուզում են գլուխները հանեն ու ուտողի բերնումն ընչանք մահը համը թողան։ Վա՛յ, կրեմ ձեր գլուխն, ազափ տղե՛ք, աչքներիդ պիպիկը (բիբը) տրաքի, թե որ սրան տեսնիք ոչ։ Ա՜խ, Աստված փլավն ո՞ւմն ա տալիս, իշտահն ո՞ւմ. ընչի՞ ես տղա չեմ, էն էլ՝ ազափ տղա։

— Ա՛յ քիր, էդ սիրունությունը թո՛ղ, էսօր կա՝ էգուց ոչ. դու Հերիքնազի բնությունն ասա՛, էն քաղցր, անուշ լեզուն, էն շողոմքոր (հաճոյախոս) խոսքերն ասա՛, էն բարի սիրտն ասա՛, որ մեր ազափ աղջկերանց մեջ ոչ մնումը չես գտնիլ։ Թե սուտ եմ խոսում, աչքս հանեցե՛ք, տեսե՛ք՝ ո՜նց ա գլխին հավաքել ու էնքան աղջիկներին իրանով արել։ Ես վարսս կկտրեմ, թե որ մի պետռ խոսք դրա բերանիցը դուս ըլի գալիս։ Անկաջ դրե՛ք, առանց ջանի ոչովի հետ չի խոսում. լսեցե՛ք, պատմում ա, թե հերու ծաղկազարդին ծաղկամորը ո՛նց են գովել։

— Բաս չէ՛, ու էս մի թոբուն (խումբ) աղջկերանց պես երեսի աբուռը (պատկառանքը) վեր եկած կըլնի, անկաջ դրե՛ք, ազափ տղեքանց վրա են խոսում։ Փչանաս դու, Նոյեմզա՛ր, լսեցի՞ք, ախչի՛, ի՛նչ ասեց. ես կուզեի, ասում ա, էս սհաթս ժամումը Շաժումենց Սոլոյի հետ գլուխ֊գլխի տված, պսակվում ըլեի, թեկուզ մի շաբթից ետը մեռնեի էլ, սրտումս մի մսխալի չափ դարդ չէր մնալ։ Դե՛ հիմի ձեզ եմ հարցնում, Հերիքնազն իր բերանիցն էդպես խոսք բաց կթողա՞։

— Տո՛, Հերիքնազը որ կա, հոգի ա, հոգի՛։

— Տնարարությունին էլ խոսք չկա, մորը չի թողում, որ տեղիցը ժաժ գա. լիսադեմին ամենքիցը շուտ ոտի վրա հազիր ա, տարթը, աթարը (քակորը) կբերի, թունդրի շրթին կկիտի, ջուրը կբերի պղնձները կլցնի, նոր մորն ու Հեղնարին ձեն կտա. մերը վեր կկենա, թունդիրը կրակ կքցի. շատ անգամ կովն էլ ինքն ա կթում։

— Դե ասա՛ Հեղնարը սաղ օրը պարապ֊սարապ անց ա կացնում էլի՛։

— Պտի ասած, որ Հեղնարն էլ չի սիրում պարապ քաշ գալը, համա Հերիքնազն ո՞ւմ ա բան հասցնում։

— Ախչի՛, բաս Հերիքնազի հընկերասիրությունը չե՜ս ասում, նրա հետ մի անգամ խոսողը նրա արևովն օրթում կուտի, օխտը քիր ու ախպոր համ ա տալիս էդ հերը լիս կտրածի աղջիկը։

— Թող Ծվիկենց Սմբատի մխիթարանքն էլ էդ ըլի, որ դրա պես քենի ունի, ինչ որ նշանածը համ չտա, նա քենուցը կհանի։

— Համա ես որ Սմբատի տեղակ ըլեի, ոտով֊գլխով հենց քենուս իրան կառնեի ու Հեղնարին քենի կշինեի։

— Չէ՛, բալա՛մ, Սմբատն էդ տղեն չի, նա իր հոր խոսքը գետինը չի քցիլ։

— Տո՛, աչքիս լի՛սը, ընչի՞ կքցի, Սմբատը չի, իր օխտը պապն էլ էդ բախտավորությունին չէին ջահիլ (հանդիպիլ), չորս ոտով գարու հորն ա ընկել, էդքան հաց ու դովլաթ կըլնի՞, որ մուֆտա (ձրի) իր ձեռը պտի գա. ի՞նչ անենք, թե նշանածը մի քիչ գեշ ա, յա իր ասածի ա, ես կասեմ էգուց֊էլօր էդ բնությունները կթողա։

— Հոգուդ մեղք ես անում, թեկուզ որ Խեչանն օրվան հացին մուրացկան էլ ըլեր, Սմբատը նրա աղջկանը կառներ, ընդուր որ իր հերը բաշիքյարթմա ա արել։

— Բաս ասա՛, մարդը ոտով֊գլխով բախտավոր ա. համ լավ կնիկ, համ բոլ հաց. հենց դրա համար ա ասած. որտեղ հաց՝ ընտեղ կաց։

— Հերիք ա, բալա՛մ, Նանոն մոտ ա գալիս, խոսքը փոխենք, Աստված Հերիքնազին էլ մի ջիվան (նազելի) տղի ռաստ բերի, էդ հալալ կաթնակերը մի շեն օջախ ընկնի։

— Քա, խիզա՛ն, ի՞նչ եք բուլուլիճ (բոլորակ) արել ու իրար յախից (օձիքից) ձավար հավաքում (միմյանց բամբասում),— տուն մտավ Նանոն,— մի քիչ էլ ջանգյուլում ու խաղեր ասեցեք, ուրախացեք, ի՞նչ անենք, թե մենծ պաս ա. ձեզ ընդուր համար չեմ հավաքել, որ փոխինձս ուտեք ու քչփչաք. ո՞ւմնից եք ամանչում, ազափ տղեքը հո մեր մառանումը տափ չեն կացել ու դռան ճեղքիցը ձեզ վրա մտիկ տալիս։

Մեր Նանոն դեպի դուռը նայեց, ինձ աչքով արեց ու ծիծաղեց։

Երկար կլիներ պատմել, թե ինչ քաղցր երգեր սկսեցին մեր սիրունները, ի՛նչ ներդաշնակ ձայներ ունեին, ինչպե՛ս պար բռնեցին ու երգելով պարեցին, ի՛նչ անարգական ոտանավորներ էին երգում դեպի տղայքը և ինչպե՛ս յուրյանց մեջ ուրախանում էին, որ ոչ մի ազափ տղա իրանց լսող չկա, ապա թե ոչ յուրյանց լեզուն բունը կմտներ ու տղեքանց ասածներին կամաչեին պատասխանել։

— Ա՛յ ջահելներ, մեր տունը գող ա մտել, մեր մառանից մի ջահել, սիրուն, ազափ տղի ձեն եմ լսում. եկե՛ք մի ճրագ վերցնենք, տուն մտնենք, տեսնենք հո ղորթ ձեր բուսունը պահող չի՞ էլել ըստեղ,— ասաց Նանոն ու ճրագը վերցրեց, դեպի մառանի դուռը եկավ։

Հարս ու աղջիկներից ավելի ես սփրթնեցա. ցնդե՞լ է, մտածեցի, այս կինը, ուզում է ինձ էլ, յուր պարկեշտ հյուրերին էլ խայտառակել։ Բերանս հուպ տվի, որ շունչս դուրս չգա ու ոտքիս բթերի վրա անց կացա աքաշների կողմը, մի անկյուն էի պտռտում մտնելու, այն էլ իմ տարաբախտությունից չկար։

Անպիտան Նանոն դուռն անգամ բռնեց և ձևացրեց, իբր թե բանում է։ Սակայն ինչպե՜ս ազատ շնչեցի ես, երբ քիթ բարձրացնելով ծաղրեց ինձ և դարձավ դեպի ինձանից ավելի գունատված ու շփոթված սիրունները։— Հի՜, հի՜, հի՜,— հեգնեց նա,— չեք ամանչո՞ւմ, որ ավատում եք, երևում ա դուք իմ ըստեղ չեղած ժամանակը ազափ տղեքանց սրտին դուր եկող խոսքեր եք ասել, որ հիմի ըտենց լերդապատառ էլաք. ընտուր են ասել, որ գող՝ սիրտը դող։

— Չո՛ռ քեզ, Նանո՛,— ասացի մտքումս,— չո՛ռ, քո առածն ավելի ինձ վերա հարմարեց, ես կես միս եղա այստեղ։

ԺԴ.
ՇՈՐՇՈՓ Ա ԴԻՊԵԼ, ԷՆ ԷԼ ԲԵՀԵՂԶԵԲՈՒՂԻ ՇՈՐՇՈՓ

— Չէ՛, ես էլ չեմ կարող համբերել, էս իշի նահատակություն ա, ես սաղ Աշտարակու միջին խոսելու առարկա եմ դառել, ո՛ր քուչովն անց եմ կենում, իմ անումն եմ լսում, մարդիկն էլ ինձ խեղճ են գալիս. ես ո՞նց ընչանք օրս տարել եմ. Աստված մի՛ արասցե, որ էս բանը դրուստ դուս գա, թե չէ ես առաջ նրան կսպանեմ, հետո ինձ։ Հանաք մասխարություն չի՛, դանակն ոսկորին որ հասավ, հորս խոսքն էլ բանատեղ չեմ քցիլ, ես էլ երեխա չեմ, մարդ պտի մի քիչ էլ առ ու թասիբ (պատիվ) ունենա։ Ամեն կողմից լսում եմ,— հացի համար ա խեղդված տազ անում (լռում), թե չէ ընչանք օրս ո՞նց չտեսավ, հո Արշակը սուտ չի ասում. էդ ընչի՞ցն ա, որ օրը մթնում ա թե չէ, մտնում ա անորանց տունը՝ ընչանք կեսգիշեր դուս չի գալիս ու մի հետ էլա վրա չհասավ։ Ի՞նչ։— Ո՞նց թե հացի համար, ո՞նց թե Խեչանի դովլաթին եմ խեղդված, ո՞նց թե վրա հասա ու տազ արի։ Էն էլ ո՞վ. ե՞ս, ես ուրիշի դատած փողի վրա աչք ունենամ, մահն ավելի լավ չի՞։— Չէ՛, չէ՛ շատ սխալվում են ինձ վրա խոսողները, ես շատ ուրախ կըլնեի, թե որ Խեչանը վերջի աղքատը դառնար, մի կտոր հացի կարոտ մնար ու ես օրական մի քանի սև փող իմ ճակատի դառը քրտնքով աշխատեի, տուն բերեի ու իրան էլ պահեի, իր աղջկանն էլ։ Ա՜խ, երանի չէ՞ր, Աստված խորհուրդս կատարեր, ես խալխին շանց տայի, որ ես հացահաչ տվողների ոչ մեկի հընկերը չեմ, աշխարհքին հայտնի անեի, որ Սմբատն իր հոր խոսքը իր գլխիցը հազար փառքով շատ կպատվի, իր հորը, սևերես չի թողալ...։ Էս շատ լավ, էն թուք ու նախատինքն ի՞նչ անեմ, որ մի մենծախոսի մինը, որ ոչ կռնումը ուժ ունի, ոչ գլխումը խելք, ամեն տեղ նստում ա ու իմ նշանածի վրա խոսում, ամենքի մոտ պարծենում ա, թե իմ նշանածն ինձանից շատ իրան ա սիրում, թե ինքը դրիջակի ծակովն ամեն քշեր նրա հետ մասլահաթներ (զրույց) ա անում... Օ՛, օ՛, օ՛, գլուխս պտտվում ա, ես էս թուք ու մուրը կուլ չեմ կարող տալ, արինն աչքերս կոխել ա, մի֊մին բռունց ա՝ նրանց ջանը, հենց էս քշեր բանը քութահ կանեմ (կվերջացնեմ). ե՜ս... ե՜ս... ե՜ս...։— Էլ չկարաց շարունակել Սմբատը, կանգնեց Խեչանենց քուչումն ու գլուխը մի պատի դեմ տվեց, երեխի նման լաց եղավ։

Նրա բախտիցն երեկո էր, ամեն մարդ յուր հարկի տակն էր մտել, փողոցները դատարկ էին, ոչ ոք չնկատեց նրան։ Մի֊երկու տեղ նշանավոր անկյուններում յափունջիներում փաթաթված քանի մի ջահելներ միայն դունչ֊դնչի տված շատ կամաց փսփսում էին ու սրա նրա աղջկա վերա դատողություն տալիս. սրանք էլ այդպես աննշան բաների համար չէին պարապած՝ սրանք հեշտությունով յուրյանց սիրելի անկյունը չէին թողնիլ։

Գլուխը կրկին բարձրացրեց մեր Սմբատը, աչքերը սրբեց, մի քանի քայլ էլ արեց և Խեչանենց դռան առաջին կանգնեց։

— Կամ էս իրիկո՛ւն, կամ ոչ մի ժամանա՛կ,— մտածեց նա.— ի՜նչ լավ, որ դուռը կողպած ա, թե չէ ներս մտնելուս կիմանային. պատովը կբարձրանամ, տեսնենք մի բան շինում ե՞մ, թե ո՛չ։

Նա մոտեցավ պատին ու ոտքը պատի խոռոչների մեկի մեջ դրեց։

— Չէ՛, էս էլ մի մարդություն չի, գողնովի ուրիշի տունը մտնել, խալխի սըռն (գաղտնիքն) իմանալ, լավն էն ա՝ էսօր էլ թողամ։

Նա ոտքը ցած դրեց ու ետ դարձավ։

— Է՛հ, ի՞նչ եմ ասում, սրանից էլ հարմար օ՞ր. տարին երեք անգամ չի ըլնիլ, որ իմ աներս էս վախտ տուն եկած չըլնի. հազիր իմ բախտիցը հերս նրան իրիկնահացի պահեց. հենց իմանաս Աստված աներոջս տուն տվեց (ներշնչեց), որ ինձ ղրկեց իրանց տունը, որ երեխեքը մենակ չմնան։

— Ա՜խ, երանի թե մենք իրար ռաստ եկած (հանդիպած) չըլնեինք ու ես հիմի էս ցավերիցն ազատ կըլնեի,— շարունակեց Սմբատը,— կամ թե չէ էնպես բան ըլներ, որ ընչանք պսակվելու օրս սրանց դռնովը ներս չմտնեի ու էն օրը քոռեքոռ (կույրզկուրայն) գայի, Հեղնարի կուռը բռնեի, աչքերս խուփ պսակ գնայի ու հորս ասեի՝ իմ մեղքը քու շլինքը, խեր ու շառը քեզ.— ա՜խ, ի՜նչ լավ բան կըլներ... Է՞հ, ի՞նչ եմ գլխիցս դուս տալիս, ես ո՞նց կարայի Հերիքնազին մի օր չտեսնել, էն իմ ազիզ քենուն, ես նրա հոգուն մատաղ գնամ։ Օ՛հ, էրնե՜կ էն տղին, որ մի օր Հերիքնազի կռնիցը բռնած՝ մի դարդակ շապկով դուս պտի քաշի էն հրեշտակին. ես ուրախությունով Խեչանի հարստությունն էլ Հեղնարի վրա կտայի, թե որ հնարք ըլեր նշանածներս փոխելու։ Վա՜յ ինձ, վա՜յ իմ հոգուն, փչվի՜ ինձ պես փեսեն, որ քենու վրա աչք ունենա. էն էլ Հերիքնազի պես քենու։ Համա ի՞նչ անեմ, որ չի ըլնում, ես ընչո՞վ մեղավոր եմ, որ փլավը տանը թողած՝ ոսպախաշուն են դրել առաջս, թե կեր. որ բողազովս կուլ չի գնո՞ւմ. ես ի՞նչ անեմ, որ սիրում եմ. ո՞վ կըլնի էն մարդը, որ Հերիքնազին տեսնի ու չսիրի։ Հա՜, շատ լավ եմ հասկանում, որ էն հրեշտակն էլ ինձ ա սիրում, համա սրտումը պահում ա, նա էլ ինձ պես խեղդված ա, նա էլ չի ուզիլ, որ իր քեռու խոսքը գետինը ընկնի։ Չէ՛, նրա սիրտը բարի ա, բարի՛, նա ինձ պես անպիտան չի, որ եփած կերակրի վրա սառը ջուր ածի. նա կմեռնի ու իր քեռու աղջկա ճամփին քար չի քցիլ։ Համա, Աստված ջա՛ն, յարաբ Հերիքնազն էլ Շունհետածողենց թոռի չավ արած (հրատարակած) խոսքերը լսե՞լ ա. յարաբ թե որ դրուստ ա, ինչ որ ասում են, Հերիքնազը խաբար չի՞, բաս նա մի օր վրա չհասա՞վ։

— Դե՛հ, էլ ետացնիլ չի՛ պետք, աներս չգա հասնի,— վճռեց նա վերջապես և պատը վեր ելավ։

Հանդարտ քայլերով դիմեց Սմբատը դեպի երդիկը, ներս նայեց և գտավ ճրագը հանգցրած։ Պառկեց երդկի մոտ, ականջը ներս քաշ արեց և լսողությունը լարեց։ Տունը լռություն էր։

— Ամո՜թ ինձ,— մտածեց նա,— խեղճերը ճրագն անցրել, հանգիստ իրանց համար քնած են, իմ մտքովս ի՞նչ չարություններն են անցկենում, էլօղլուի (օտարների) ասած խոսքերն ես չվանի եմ դրել (հավատացել եմ) ու խալխի մեղքն ընկնում։

Նույն զգուշությամբ վեր կացավ պառկած տեղիցն և կամեցավ վերադառնալ։ Երկու֊երեք քայլ հազիվ էր արել նա, որ ոտքերը դողացին ու տեղնուտեղը ծնկները ծալվեցան, կարծես թե մխվեցավ մնաց։ Նրա ականջը փսփսոցի ձայն ընկավ. մի շշնջյուն էր լսում նա և չէր իմանում՝ ո՛ր կողմից, բայց երևում էր, թե շատ մոտիկից, խոսքերը պարզ հասկացվում էին։ Գիշերվան թանձր ամպոտ մթնությունն էր միայն առարկան աչքից փախցնում։ Մի երկու ոտք առաջ գնաց Սմբատն ու ականջը սրեց։

— Չէ՛, այս կողմից չի գալիս, ձայնը նվազեց։ Դեպի աջ դարձավ՝ էլի ոչինչ չկա. դեպի ձախ՝ նույնպես։

— Է՛հ, միտքս պղտորեց, էս վախտ ո՞ւմ ցավն ա կտրել կտրներին քաշ գալ, զուր հոգուս մեղք եմ անում։

Նա հանկարծ թափահարվեցավ, անձը փշաքաղվեցավ, նա կանգնեց՝ փնթփնթաց.— ի՞նչ, էս պատի տակին ըլնի՞ն... չէ՛, էդպես բան չի կարող պատահել. ինձ ասեցին, որ դրիջակի ծակովն են սիրահարություն անում, կտերն ի՞նչ բան ունեն։— Փոքր էլի մտածեց.— որ իրար ավելի մոտկանա՞ն... չէ՛, չէ՛, հիմար֊հիմար բաներ են գլխովս անցկենում։

Մտածում էր Սմբատն ու մեքենաբար ոտքերը դեպի Խեչանենց ու Շունհետածողենց կտեր միջի պատը փոխում։ Երկու հարևանների կտուրը այդ ցածր պատն էր բաժանում։

Էլի կանգ առավ նա. այժմ երևակայություն չէր, նա պարզ քչփչյունը լսեց. նա այժմ մթան մեջ պատի այս և այն կողմից երկու գլուխ է տեսնում։ Շունհետածողենց կողմի մարդը պատը բարձրացավ, այս կողմն իջավ։ Սմբատը լսեց համբույրի ձայն։

Չգիտեմ՝ դիտմամբ Սմբատը նստավ տեղնուտեղը, թե ոտքերն արգելեցին առաջ գնալ, բայց նա լսեց հետագա խոսակցությունը։

— Անջա՛խ մի անջա՛խ (հազիվհազ) մենք կարողացանք էս բաց երկնքի տակին իրար տեսնել, անջա՛խ մի տարուց ետն իմ կռներս քո միջքովդ փաթաթեցի. մեռանք էն անտեր դրիջակի ծակովը քուֆթի[55] քարի ու պղնձի որքերի[56] վրա նիլնելով ու ցած գալով, մի հալալ պռոշտի էլա չկարողացանք անել։

— Կամանց խոսի՛, ոչով չլսի։

— Է՛հ, ի՞նչ ես ասում, Հեղնար ջա՛ն, էս վախտ ո՞վ կգա ըստեղ. քո անխելք նշանածը մեր բախտիցն, ասում ես, իրիկունս հորդ խաթեր իրանց տանն ա մնացել, չի եկել, Հերիքնազն էլ շորերը հանել թեք ա ընկել, հորաքիրդ էլ ճրագն անցրել ա ու անշորահան ըլիլ՝ գլուխը պատին տվել խռմփացնում, որ հերդ գալուս գնա, դուռը բաց անի. մենք հիմի ըստեղ ոնց որ մեր տանն ենք, վախենալու ի՞նչ ունինք։

— Հիմի ինձ ընչի՞ զոռ արիր, կտուրը կանչեցիր, մին չէ՞ր, դրիջակի ծակովն իրար հետ խոսում էինք։

— Չէ՛, Հեղնար ջա՛ն, պտի օրինավոր խոսանք, էգուց֊էլօր մենք ձեր տունը խնամախոս ենք ղրկելու. հերդ որ չտա, ի՞նչ պտի անես դու. ասում ես՝ էս աշունք ձեր հարսանիքն ա, գնալու ե՞ս, թե ոչ։

— Ո՞նց չգնամ, հորս խոսքիցը ո՞նց դուս գամ. լավ էլ գիտեմ, որ Սմբատն իմ կիսին էլ չի արժան, ոչ նրա հերն ա իմ հոր հընկերը, ոչ նրանց տուն ու տեղը մերին կհասնի։ Համա հորս բնությունը լավ գիտեմ. մի անգամ որ խոսքը տվեց՝ պրծավ, գլուխն ետ կդնի ու իր ասածը կանի. նա Սմբատին աչքի լսի պես սիրում ա, աշխարհքի հետ նրան չի փոխիլ. էլ ես ի՞նչ կհամարձակվիմ պռոշս պռոշիս տալ։

— Դու պարզն իրան ասա՛, որ սրտով ինձ ես սիրում, դու Սմբատին կնիկ չես կարող դառնալ. դու կմեռնիս, թե որ քեզ ինձ չտան։

— Մին, որ ես հորս երես չեմ ըլիլ, մեկ էլ՝ որ թեկուզ ասեմ՝ ի՞նչ դուս կգա, զուր իմ տեղը կթեթևացնեմ, մի մսխալի չափ հորս չեմ կարող կոտրիլ, իր կյանքումն էլ հետս չի խոսալ։

— Թե որ հերդ Սմբատին շատ սիրում ա, թող Հերիքնազին իրան տա, նա էլ օտար չի, իր քվեր աղջիկն ա։

— Ա՜խ, ես Հերիքնազի ջանին մեռնե՛մ. նա ինձ համար մորից էլ, քվորից էլ շատ լավ ա, նա սաղ մհալի մեջ Սմբատից ավելի ոչ մի տղի չի հավանում, նա ո՞նց կթողա, որ ես քեզ վրա միտք ունենամ։

— Թե որ էդքան հավանում ա, խի՞ չի ինքն առնում։

— Շատ էլ որ մտքումն ունենա, նա իմ խաթեր գլուխը կսպանի ու էդ չի անիլ։

— Ասում են՝ նշանածդ էլ Հերիքնազին քեզանից ավելի ա սիրում։

— Նշանածս մեղավոր չի, ես եմ փիսը (վատը), քանի քեզ հետ տեսնվել եմ, էն օրվանից դեսը ես նրա երեսին մի քաղցր աչք չեմ քցել. ախար Սմբատը հո ամսներով նշանած չի, երեխությունից միասին ենք մենծացել։ Մի քանի հետ խեղճը հարցրել ա ինձ, թե ընչի՞ առաջվան պես էլ իրա հետ չեմ խոսում, թե դու ձեր տանիցը պատասխան կտայիր, ես էլ էնպես։ Միամիտ Հերիքնազը հենց գիտի, թե ամանչում եմ նշանածիս հետ խոսալը, Սմբատին սրտավորում ա, էլ չի իմանում, թե քու աչքերի ականաթն (որոգայթն) ընկած օրիցս դեսը Սմբատին էլ եմ մոռացել ու իմ գլուխն էլ։ Էն Ասսու գառը Սմբատն էլ ի՞նչ անի. տեսնում ա, որ իրան մռում չեմ, Հերիքնազի հետ ա նստում վեր կենում. ես շատ ուրախ եմ, էրնեկ չէ՛ր էրկսի մեջը սեր մտներ ու նրանք իրանց մուրազին հասնեին, մեր ճամփեն էլ բացվեր. հոգի ունեմ տալացո՛ւկ, Սմբատը Հերիքնազին արժան ա, նրա սիրտը բարի ա։

— Բաս հիմի ո՞նց անենք։

— Ես խաբար չեմ. թե հորս կարացիք բան հասկացնել, գիտես որ ուրախ կըլնեմ, թե չէ, շլինքս ծռած պտի խոնարհեմ։

— Տո՛, ես մեռել ե՞մ, Հեղնար ջա՛ն, որ քեզ ուրիշի ճանգը քցեմ. գիտես քեզ ո՞նց եմ սիրում։

— Հա՛, լավ միտս եկավ, Արշակ ջա՛ն, մի օր Հերիքնազի հետ խոսք բացվեց, նա ասեց, որ իմ ուզողները հորս կարողությունի համար են մեր դռները ջարդում. ես էլ միտք եմ անում, որ ըտենց ա. ա՛յ, հենց մինը դո՛ւ. չեք տեսնո՞ւմ, որ Հերիքնազն ինձանից հազար փառքով սիրուն ա, ընչի՞ չեք նրա քամակիցն ընկնում։ Հիմի թե որ դու էլ էդպես տղեքանցիցն ես ու ինձ սրտով չես սիրում, քո ոտդ կպաչեմ, որ մեր միջին ինչ որ անց ա կացել, քարը վերցնես, քարի տակը դնես ու գնաս քո ճամփեն. ես որ քեզ վրա սիրտ ունիմ, աչքիս լսի պես սիրում եմ, ես չեմ ուզում, որ դու փողի ու հարստությունի համար ինձ ուզելուս ըլիս։ Քեզ մատա՜ղ, Արշակ ջա՛ն, շուտ արա՛, մի դրուստ պատասխան տուր... Էդ ընչի՞ սուս կացար, չըլնի՞ Հերիքնազի ասածները ճշմարիտ դուս գան։

Եթե մթնագիշեր չլիներ, առանց Արշակի պատասխանին սպասելու Հեղնարը կարող էր խոսակցի դեմքից գուշակել, թե յուր սիրականն ի՛նչ պտի ասի։ Արշակն աչքերը գետինը ձգեց ու շփոթվեց, կարծեց, որ բռնվեց, բայց կրկին միտքն եկավ, որ յուր բախտից խոսակցությունը գիշերն է, Հեղնարն յուր երեսը չի տեսնում. դրանով ոգևորվեց նա ու ասաց.

— Ո՞նց թե քեզ սրտով չեմ սիրում, Հեղնա՛ր ջան, գլուխս քո ուղուրին (քո պատճառավ) վեր եմ դրել, աշխարհքն իրարոցով կտամ, թե որ մինը համարձակվի քեզ իմ ձեռիցը խլելու. քո հարստությունի վրա ո՞վ ա ուշք դարձնում, իմ հերը քիչ ունի՞, ախպերտինքս գլուխս կոխել ե՞ն. կանք֊չկանք՝ երկու ախպեր ենք. էնքան ունինք, որ մեր աչքը մեր դռանն ա. Ծվիկենց պես աղքատ հո չե՞նք, քեզ հայտնի չի՞, որ իմ հերը գեղի առաջին իշխաններից մինն ա. ինչքան որ մեր տանը չինովնիկների (աստիճանավորների) ու մենծամենծների համար կիրակուր կեփվի, Ծվիկենց հինգ տարի հերիք ա։

— Էդ ոչինչ, հարստությունը մենծ բան չի, իմ պսակվելուց ետը Սմբատն ամենքիցը հարուստը կըլնի. բանն էս ա, որ քո հերդ մարդամիջի մարդ ա. դու էլ քո հոր տեղը կբռնես, համա Սմբատն էդ թավուր բաներն ատում ա. նա ասում ա, որ իմ հոր պես աշխատանքի պոչը բաց չպտի թողա, էդ ի՞նչ մարդություն ա. ասում ա՝ մարդամիջի մարդս ըլի, հազար թուման պարտքս ըլի. ախար ես ո՞նց նրա կնիկը դառնամ, էգուց֊էլօր Ջրագողենց, Էշներկողենց ու Մենծանկանջենց հարսներն ինձանից վերև պտի ձգվին, ինձ վրա պինչ պտի բանձրացնեն, թե ի՞նչ ա՝ իրանք գեղի քեթխուդեքի կնանիք են. համա ես իմ մալ ու դովլաթովը պտի լիզուս ինձ քաշեմ ու ծակը մտնեմ, ի՞նչ ա՝ թե իմ մարդս գեղի միջին քեթխուդություն (իշխանություն) չի կարողանում անել։

— Իհարկե, որ գեղամիջում մարդ ըլիլը նրա բանը չի, ինչ տեսել ա՝ էն պտի դառնա. չէ, նրա հորն ողորմի, էգուց գեղը նրան տանուտեր չշինի, դիվան դատաստան չանել տա՛։

— Բաս ես էլ նրան ո՞նց առնեմ։

— Միտս եկավ, Հեղնար ջա՛ն, թե հորդ բնությունը լավ գիտես, որ քեզ ուրիշի չի տալ, արի քեզ փախցնեմ, գնանք, մի ուրիշ գեղում պսակվենք։

— Էն օրն իմ հորն ավելի կբարկացնենք, վանքական կանի մեր մուլքն ու մի քոռ կոպեկ չի տալ, որ աչքներս կոխենք։

— Էդ էլ դրուստ ա. կուզե՞ս արի մի բան անեմ, Սմբատիդ արևը սևացնեմ, մեջտեղից վերցնեմ. մի գիշեր ձեր դռանը բուսուն պահեմ շեմքի վրա, ղամեն (դաշույն) փորը կոխեմ՝ պրծացնեմ, որ մեր ճամփեն կապի ոչ։

— Լավն էն ա՝ առաջ ինձ մորթես. ես ոչովի արենպարտ չեմ ուզում ըլիլ. էնքան ապրի՝ ինչքան իր հոր սիրտը կուզի, նա ընչանք օրս ինձ ախպեր ու հընկեր ա էլել, մի վնաս չի տվել։

— Որ մեր ոտին կապանք ա, որ էգուց անկոտրում հորդ կամքովը նրա ձեռին հավի ճուտ պտի դառնաս, որ ինքը մի հասարակ գյադա (ծառա)՝ ձեր էնքան մլքերը պտի վեր կոխի, ուտի։ Չէ՛, չէ՛, Հեղնար ջա՛ն, իմ անումս Արշակ չըլնի, թե որ ես աչքս բաց՝ Սմբատի պես ետ ընկած տղին թողամ իմ սիրածին ձեռիցս խլի. թե որ քո խաթեր սպանեմ էլ ոչ, հենց կանեմ, որ անումը մի փող կդառնա։

— Դու նրան ոչինչ չես կարող անել, նա քեզ կհաղթի, նրա պես սրտոտ տղա դեռ մեր գեղումն երկուսը չկա. Հերիքնազն ասում ա՝ նա ամենքիցն էլ ղոչաղ ա։

— Դու էլ ավատում ե՞ս, փչեմ՝ վեր կընկնի։

— Բաս հերվա բարիկենդանինը միտդ չես բերո՞ւմ, ջիրիդը (մականախաղը) մոռացե՞լ ես։

— Էն էլ մի բան էր, ձիս բուդուրմիշ էլավ (սլքվեց), գլխի վրա եկավ, թամքը շուռ անցավ, ոտս օրզանգուի (ասպանդակի) մեջ մնաց, թե չէ նա ո՞ւմ շունն էր, որ ինձ հետ ջիրիդ խաղար։ Մին էլ որ՝ ընդոնք անցկացան. հիմի որ քո սերն իմ սրտումն ա, քսան Սմբատ բռիս միջումը քո անումովը լակ ձվի պես կփխլեմ, ը՛հ, ես քո ջանին մեռնիմ,— ասաց Արշակն և ձեռքը ձգեց Հեղնարի միջքովն, ուզեցավ փաթաթվիլ։

Բայց դեռ օրինավորապես մոտ չէր քաշել աղջկանը՝ պատի մյուս երեսից թրխկոցի ձայնի հետ չախմախի տվին ու կայծերն օդումը խաղում էին։

— Վա՜յ գլխիս, սատանա ա,— թույլ ձայնով ասաց Հեղնարն ու իրանց սանդղտներովը ներքև վազեց։

— Սատանա՜,— շշկլված կրկնեց Արշակն ու ոտքերը դողացին, էլ ոչ մի քայլ չկարողացավ անել։

— Հա՛, սատանա՜,— պատասխանեց հրացանի կայծեր շաղ տալով երևույթն և պատը լոք տվեց, անցավ Արշակի մոտ ու երկու ձեռքով գլուխը բռնեց, վեր բարձրացրեց։

Արշակն երկյուղից ոչինչ չէր տեսնում և չէր էլ հասկանում։

— Քեզ եմ ասում, ա՛յ դդում, լավ մտիկ տո՛ւր ինձ, երեսիդ խաչ հանի՛, բերանդ մի կտոր հող քցի՛, քո գիրը ջնջվեց. ի՞նչ սատանա, ի՞նչ բան, դու քո հոգեառի ձեռին ես, էս սհաթս գլուխդ ծնկներիս միջին ճխլում եմ, մի քթալ արինդ շներին լակացնում։ Ո՞ւմ հետ ես խաղ անում, անխելք աղջկերանց մոտ ո՞ւմ դեմն ես պարծենում, ո՞ւմ նշանածին ես քո մուռտառ (անսուրբ) պռոշներովդ, քո կեղտոտ շնչովդ ապականում։ Երկի՛նք ու գետի՛նք, դժո՛խք ու սատանե՛ք քեզ հիմի իմ ճանգիցը չեն կարող պրծացնիլ, գնա սատկի՛, քո տիրոջ հերն էլ անիծա՛ծ։

Մեր սարսափելի ստվերը, որին մենք արդեն ճանաչեցինք, այս խոսքերից հետո, երկու ձեռքով Արշակի գլխիցը բռնած՝ բարձրացրեց բոլոր մարմնով և ուզեցավ խփել պատովը, և եթե մի ձեռք նրա քամակիցը չէր բռնել ետ քաշել, մեր Արշակը մինչև հիմի յոթը պատան մաշած կլիներ։

— Սմբա՛տ, արենպարտ մի՛ ըլնիլ։

Այս ձայնը սլաքի նման թափանցեց մեր կատաղած հերոսի մինչև ամենանուրբ ջիղերն և նա սարսեց։

Ինչպես եռացող ջրի վրա հանկարծ սառը ջուր լցնես, այնպես նստավ մեր նախանձահույզ փեսացուի փուքը։

Նա վայր դրեց յուր որսին գետնի վերա և աչքերն ետ դարձրեց։

Ոչ ոք չկար։

Մի քանի քայլ յուր շրջակայքը ման եկավ։ Ոչ ոք չկար։

— Նա էր, նրա ձենն էր, հենց իմանաս ինձ էլ դիպավ, նա իմ հոգու մեջը խոսաց. նա չի ուզում ես ձեռներս սրա արնի մեջ թաթախեմ, թող գնա ապրի, ինչքան որ իր հոր սիրտը կուզի։

Շվարածի նման նա եկավ Արշակի մոտ և ձեռք տվեց։ Արշակը մի քանի անկապ ու անհասկանալի բառեր էր արտասանում, երևում էր, որ նրա լեզուն երկյուղից կպել էր։

— Արշա՛կ, Արշա՛կ,— մեղմ և քաղցր ձայնով կանչեց նա,— վեր կա՛ց, վեր կաց գնա տուն, ամեն բան անց կացավ, ոչինչ չկա։

— Ես մեղա Աստծու, ես գլուխս քարը տվի, էլ չեմ անիլ,— թոթովում էր Արշակն ու Սմբատի ձեռքերը համբուրում։

— Գնա՛, գնա՛ ու էլ ուրիշի ապրանքին աչք չունենաս. համա թե որ էլի կհիմարանաս, չախմախի պեծերը միտդ բե՛ր։

Այդ օրվանից Շունհետածողենց տանն Արշակի ներկայությամբն էլ չախմախի չէին կարող տալ, նրա լեզուն խառնվում էր, նրա ուշքը գնում էր, նա կանչում էր.

— Սատանի բերնիցը կրակ ա թափո՜ւմ, ես գլուխս քարը տվի։

— Շորշոփ ա դիպել,— վճռեց շահրիարցի գրբաց տեր Հարությունը Սողոմոնին բանալով և ռամ ձգելով[57],— բայց դրան պրծացնիլն անկարելի ա. շորշո՛փ ա դիպել, էն էլ դևերի թագավոր՝ Բեհեղզեբուղի շորշո՛փը[58]։

ԺԵ.
ՁՎԱԾԵՂԻ ԽԱԹԵՐ ԹԱՎԻ ԿՈԹԸ ԿՊԱՉԵՆ

— Կա՛ց, ո՞ւր ես փախչում ցնորվածի պես։

Այս խոսքերով մինը բռնեց Սմբատի թևն, երբ նա Արշակին իր ձեռքով բարձրացրեց, ներքև տարավ նրանց բակն և ինքը կրկին վեր եկավ աներանց կտուրը, կամեցավ իջնել յուր ելած պատիցն և հեռանալ։

Սմբատը շատ շտապով էր բարձրանում, դժվար թե երկու մարդ կարողանային նրան ետ պահել, բայց մի ձեռքի թույլ բռնվածք տեղնուտեղը կանգնեցրեց նրան։

— Ո՞ւր ես փախչում։

— Հա՞, բաս դո՞ւ էիր։

— Ես էի։

— Բաս քո ձեռովդ են էսքան բաներն անց կենո՞ւմ։

— Դու էլ հավատո՞ւմ ես, մտքովդ ա՞նց ես կացնում, հոգուդ մեղք չե՞ս անում։

— Բաս էս ի՞նչ բան ա, էս ի՞նչ խաղ ա, որ ինձ հետ անում եք. ես ձեր խաղատե՞ղն եմ, ես երեխա՞ եմ. բաս ես աշխարհքի երեսին ո՞ւր եմ սաղ ման գալի, ի՞նչ երեսով ուրիշներին մտիկ եմ տալիս. ձեզ ի՞նչ եմ արել, որ ինձ խեղճ չեք գալիս, ձեզ ի՞նչ եմ արել, ի՞նչ վնաս եմ տվել...

Սմբատը չկարողացավ շարունակել, երեխու նման արտասուքն իրան խեղդեց, խոսքը կոկորդումը կիսատ մնաց, գլուխը կռացրել էր և հառաչում. նրա կրծքի ելևէջը մթի մեջ կարելի էր նշմարել։

— Սմբատ ջա՛ն, արևիդ մատա՜ղ։

— Չէ, էլ ինձ քաղցր խոսքեր մի՛ ասիլ, սրանից ետը ես սաղ աշխարհքի մասխարեն (ծաղրելիքն) եմ, ես էլ մարդի կարգում չեմ, շան պես քացով տուր տանիցը դուս քցի՛. աղքատի տղեն հարուստի աղջկա ոտի հողին էլ չի արժան. մի կտոր չոր հաց ողորմություն դուս ղրկեցե՛ք, երբ որ կգամ շլինքս կծռեմ՝ ձեր դռանը մուրացկանություն կանեմ. ի՞նչ եմ ասում, հացն ափսոս չի՞, դուռն երեսիս ետ արե՛ք։

Սմբատը շարունակ լալիս էր։

— Սմբատ ջա՛ն, ականջ դի՛ր, ես ամեն բան տեսա, ես քեզանից ավելի եմ գժված ու կատաղած, ես էլ առաջ բանից խաբար չէի. մի քանի օր է, որ դիպվածով տեսա ու ամեն հնարքով աշխատում էի քիչ֊քիչ ետ կացնել։

— Ինչպե՞ս, դու առաջ ոչինչ տեղեկություն չունեի՞ր, բաս դու ղարավուլ չէի՞ր քաշում (պահապան չէիր կացել), որ սիրականներին ոչով խափանի ոչ։

— Ամո՜թ քեզ, Սմբա՛տ, ես հույս չունեի, որ դու էդ վատ կասկածը կունենաս ինձ վրա, ամո՜թ քեզ, որ ընչանք օրս իմ սիրտը չճանաչեցիր, ամո՜թ, հազար ամո՜թ քեզ։

— Բաս ասում ես՝ դու է՞լ բեխաբար (անտեղյակ) էիր, դու է՞լ նեղացել ես դրանց սիրահարությունների վրա, դու է՞լ, դու է՞լ...

— Հա՜, քեզ մատա՜ղ, քո ազիզ արևը վկա։

— Բաս ես գնամ, քարափովը վեր ընկնեմ ու պրծնեմ էլի՛։

— Չէ՜, անումիդ մեռնի՜մ, չէ՜։

— Հերիքնազ ջա՛ն, գլուխս իմս չի, ես կգժվիմ,— ասաց մեր ողորմելին և փարեցավ յուր քենուն, որ մթնումը կանգնած դիտելուս է եղել։

Ինչպես պատմեց Հերիքնազը Սմբատին, ինքը երկու֊երեք շաբաթ առաջ դիպվածով տեսել ու լսել էր դրիջակի խոսակցությունը, թեպետ լույս էր ընկել, բայց չէր ուզեցել միանգամից հուսահատեցնել Հեղնարին. լավ էր համարել աստիճանաբար խոսք հասկացնել. իսկ այս գիշեր՝ դեռ քնած չի լինում, երբ Հեղնարը վեր է ելնում անկողնից, շորերը մթնումը հագնում ու դուրս գնում՝ ճրագը հանգչելուց հետո։ Յուր սիրտն էլ կասկած է մտնում, ինքն էլ նույնն է անում և հետևում Հեղնարին. նա հասնում է նույն ժամուն, երբ երկու սիրահարներն առաջին անգամը պատահում են միմյանց. նա նույն րոպեին նկատել է Սմբատին, որ փոքր ժամանակ գետնին նստելուց հետո, կամաց քաշվում է դեպի պատը, բարձրանում ցածր պատի մյուս երեսն և այնտեղից դիտում. վերջապես նա տեսել է սորա չախմախի տալը, լսել վճռական խոսքերն և յուր քնքուշիկ ու ազդու ձայնովը ետ է պահել սրան մարդասպանությունից. այո՛, նա սկզբից մինչև վերջը ներկա է եղել և, թեպետ մթնումը, բայց ամեն բան տեսել է։

— Հերիքնազ ջա՜ն,— գրկեց Սմբատն աղջկանն ու ճակատը համբուրեց։

Ոչինչ ընդդիմություն չարեց Հերիքնազը, նա պինդ կպավ Սմբատի գրկին ու մի քանի վայրկյան այդ դրության մեջ լռությամբ տեղիք տվեց նրա գրկախառնությանը։

— Բավական է,— ասաց վերջապես աղջիկը,— դե՛ հիմի սիրտդ հանգստացրո՛ւ, էս բոլոր անցկացածները մոռացի՛, ջահել աղջիկ ա, հեռու չի միտք արել, խաբվել ա, էդ թավուր բաներ շատ կպատահին. փառք Աստծու, որ ինքդ անկաջովդ լսեցիր, թե դրանք առաջին անգամն ա, որ մին֊մնի մոտ եկան, դրանց տեղը դրիջակն ա էլել, որ ինչպես իմացար, մեր քնելուց հետո վեր են կացել ու իրար հետ քչփչացել. մի՛ վախիլ, Սմբատ ջա՛ն, իմ շլնքին թող դրան ճամփու բերելը, ես սկսել եմ խրատիլը. Հեղնարը քեզ ընենց կնիկ դառնա, որ դու ինքդ էլ արմանաս։

— Հերիքնազ ջա՛ն, էդ բանը մի՛ ասիլ. Խեչանի աղջիկն ինձ համար ըստուց ետը պաս էլավ, ես ուրիշի խտըտից (գրկից) աղջիկ չեմ կարող հանել ու իմ գիրկն առնել. նա ոնց որ մի իժ օձ կփաթաթվի իմ շլնքովը։

— Թե որ ըտենց ա, դու ո՞նց չամաչեցիր ինձ դոշիդ (կրծքիդ) կպցնել, չէ՞ որ մի մարդ էլ թե ինձ ընենց հանդիպի, մի վիշապ պտի կարծի, թե որ մի օր ինձ ուրիշի կնիկ դառած տեսնի։

— Չէ՛, քեզ իմ գլխիցս ոչով չի կարող խլել, թող Խեչանն ում կուզի՝ աղջկանը տա, Աստված իրան հետ, ես քո ձեռիցը բռնած՝ պտի դուս քաշեմ էս տանիցը, ըստուց ետը դու իմն ես։

— Սմբա՛տ։

Սմբատի կռները թուլացան, նա այժմ միայն բաց թողեց յուր երջանկությունն յուր գրկից։

— Էս վերջինն ըլի, որ քեզանից էդ խոսքը լսում եմ,— հրամայական ձայնով ասեց Հերիքնազը.— իմացած կա՛ց, որ թե դու Հեղնարի հիմարությունի խաթեր ոտդ մեր տանիցը կտրել ես, էլ հուրն հավիտենական իմ երեսը չե՛ս տեսնիլ. հենց կանեմ, որ մեր քուչովն էլ չես կարող անց կենալ. մտքումդ լավ պահի՛ր ինչ որ ասում եմ, մեռած էլ ըլիմ՝ գերեզմանիս վրա գալու իրավունք չեմ տալիս քեզ։

— Բաս ի՞նչ կհրամայես, որ անեմ,— լալով հարցրեց մեր ցավալի եղբայրը,— կուզե՞ս, որ աներեսի պես գնամ, ինձ չսիրող աղջկանը շլինքս ծռած՝ ողորմությունի պես առնեմ։ Ախար որ էն մարդն ինձ չի սիրում, ես ընչի՞ եմ նրա մեղքն ընկնում, մեր մեջն ի՞նչ մարդ ու կնկություն, ի՞նչ սեր կըլնի. ես էս իրիկվա անցկացածները իմ մտքիցս ո՞նց պտի ջնջեմ, չէ՞ որ ամեն սհաթ պտի խեղճ կնկա երեսովը տամ։

— Երեսովը տված վախտն էս էլ ասա՛, որ դու էլ իրան չես սիրել, որ դու էլ ինձ ես փաթաթվել ու պաչել. ես էլ թե կպսակվիմ, իմ մարդին կասեմ, որ նա էլ իմ երեսովը տա, որ ուրիշի շունչն ինձ ա դիպել։

— Հերիքնազ ջա՜ն, ինձ ղնամիշ մի՛ անիլ (մի՛ մեղադրիլ), ես ի՞նչ անեմ, ո՞ր սարերն ընկնեմ, ո՞ր չոլերը, ո՞ր ձորերը, ո՞ր գետերը, որ քեզ սիրում եմ։ Հա՜, ես Հեղնարին չեմ սիրում, նրա համար նշանածացուք շատ կան, Արշակին ես էլ չեմ ուզիլ որ տան, նա մի դատարկ տղա ա. լավ֊լավ ուզողներն իրար գլուխ են ճղում, թող գնա մնի հետ բախտավորվի, համա թող քեզ ինձանից չհանեն։ Վաղո՛ւց, վաղո՛ւց մտքումս դրել էի քեզ իմ սրտիս փափագն ասեմ, լիզուս չէր պտըտում, էս անտեր երեսը մսից ա, չէր բռնում, համա մի՞թե դու իմ աչքերիցս չէիր հասկանում։ Խեղճ արի՛ ինձ, Հերիքնազ ջա՛ն, չէ մի՛ ասիլ, ինձ մի՛ կրակիլ, ես քեզ սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ, որ սպանես էլ՝ սիրո՜ւմ եմ։

— Անօրե՛ն, անխղճմտա՛նք, գոնյա մի՛ ասիլ, բաս ես սիրտ չունի՞մ, ինձ մեր չի ծնե՞լ, քարից եմ բհամ եկե՞լ (գոյացել), ես մարդ չե՞մ, թե մի մատը երեխա եմ. էդ ընչի՞ցն ա, որ դու սեր կունենաս՝ ուրիշը չէ։ Լսի՛ր, Սմբա՛տ, ընչանք օրս քեզ ոչինչ չեմ շանց տվել, ոչինչ չեմ ասել ու հիմի ասում եմ. չե՛մ ասում ընդուր համար, որ սրտիդ հույս դնես,— չէ՛, ասում եմ, որ մտքիցդ էդ բանը հանես. իմացի՛ր, Սմբա՛տ, իմ մսխալի չափ դու չես սիրում ինձ, ինչքան որ ես քեզ. էն օրը, որ քեզ չեմ տեսնում, իմ օրը սև ա ըլնում, աչքս ջուր ա կտրում՝ ընչանք դու մեր շեմքովն անց ես կենում. համա դու քո Աստվածը՝ մի օրից մի օր իմ երեսիցս մի բան հասկացել ե՞ս.— չէ՛։ Հիմի էլ չէիր իմանալ, թե որ բանն էս տեղը չէր հասել, խոսքը տեղը չէր եկել։ Սմբա՛տ, ես քեզ սիրում եմ, ու էս սերը պտի սրտումս թաղեմ, ինձ հետ գերեզման տանեմ։

— Ի՛նչ, դու ասում ես, որ ինձ սիրո՞ւմ ես։

— Հա՛, Սմբա՛տ, սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ իմ գլխիցս շատ և հենց էդ սերի անումովն էլ օրթում եմ տալիս քեզ. խոսք տո՛ւր ինձ, ընչանք մահներս իրար սիրենք. սիրենք ինչպես երեխայությունից ընչանք օրս սերը հասկացել ենք, ոնց որ քենուն ու փեսին կվայելի, ավելին ասեմ, ոնց որ քիր ու ախպոր մեջ սեր կըլնի։

— Հերիքնազ ջա՛ն, էդ խոսքն ինձանից մի՛ առնիլ։

— Չէ՛, Սմբատ ջա՛ն, թե ինձ սիրում ես, մոռացի՛ր ինչ որ լսեցիր ու տեսար, մի օր Հեղնարի երեսովը չտաս. ես էլ խոսք եմ տալիս, որ նրան մատով շանց տալու կնիկ շինեմ քեզ համար, նա բարի աղջիկ ա. նա ինքն էս բանումը մեղավոր չի. ես ու դուն ըլեինք նրա տեղակ, ավելի վատթարը կանեինք. մի կողմիցն էդ լպստված տղեն ա գլխահան անում, մեկել կողմիցը մեր Ասսու ծրիցն էլած աղջկեքն են խեղճին քամի տալիս ու կեղծավորությունով գովասանքներ անելով՝ կռնատակը ձմերուկներ դնում, ինչ ա՝ թե խելքը փչեն որը իր տեգոր, որն իր ախպոր, մեկէլն էլ քեռու տղի վրա սիրտը տաքացնեն, էն էլ, ի՜նչ ես կարծում, ընչի՞ համար։

— Նրա փող ու հարստությունի։

— Հա՛, շատ լավ հասկացար, բաս էլ մի մեղադրիլ։

— Դե՛ ես էլ հենց էդ եմ ասում, որ թող Խեչանն իրա աղջկանը մի հարուստ տղի տա ու քո կուռն էլ դաբ֊դարդակ բռնի ինձ տա։

— Քոռն ի՞նչ կուզեր՝ երկու աչք, համա որ էդ ըլնելու բան չի, ի՞նչ պտի անենք, անխելքություն չի՞ ձեռներս չհասած տեղը կուռ մեկնենք։ Իմ վերջին և առաջին խոսքս էս ա, որ ոչ դու քո հորը հակառակես, ոչ Հեղնարը։ Աստծու անումը տվեք, ձեր ճակատի գրվածքին դեմ մի՛ կենաք, Աստված էլածն օրհնի։

— Ախար ես քեզանից ո՞նց ձեռը վերցնեմ, լավն էն չի՞ էս սհաթս հրամայես գնամ ջուրն ընկնեմ, խեղդվեմ ու էն աղջկա անբախտությունի պատճառ չըլնեմ։

Սմբատը գլուխը դեմ տվեց պատին։

— Ա՜խ, ընչի՞ ես էս սհաթս չեմ մեռնում, ընչի՞ ոտս չկոտրվեց բաշիքյարթմի օրը, ես տանուտերի կտրիցը չվեր ընկա ու բանհոգի (անհոգի) չելա. ընչի՞ մեր երեխա ժամանակը չմեռա պարզ սրտով, երբ որ աշխարհքիցս ոչինչ խաբարություն չունեինք ու իրեքս մի տեղ ընչանք իրիկուն անհոգս ալիրմաղու (թիթեռնիկ) պես հիքանոնցումը մի ծաղկից մեկելի կուշտն էինք վազում, մի թփից մեկելի տակին էինք տափ կենում։ Ասում եմ, ընչի՞ էն խոտերի միջին օձը իմ ոտս չկծեց ու ինձ չսպանեց, որ էս օրը չհասնեի։

Հերիքնազը փոքր միջոց ոչինչ չպատասխանեց. նա մտածում էր։

— Ինձ մտիկ արա՛,— Սմբատի կռնիցը քաշեց աղջիկը,— փաթաթվի՛ր ինձ, գրկի՛, պաչի՛ իմ աչքերը։

Երկար հրամաններ չէր պետք. Սմբատը այնպես սղմեց սիրուն Հերիքնազին յուր կրծքի մեջ, որ մեջքը ծալվեց, երկար ժամանակ նորա աչքերիցը չէր պոկվում։

— Էլի՛, էլի՛, պի՛նդ, պի՛նդ հուփ տուր, Սմբատ ջա՛ն... հիմի էլ ճակատս պաչի՛ր։

Ձեզ եմ հարցնում՝ կկատարե՞ր, թե ոչ։

— Դե, հիմի հերի՛ք ա, հիմի իմացա՞ր, որ ես էլ քեզ եմ սիրում, բայց իմ քեռու խոսքն իմ գլխիցս ավելի ա ինձ համար. հույս ունիմ, որ իմ խաթեր քեզ համար էլ ավելի կըլնի։ Խոսք տո՛ւր ինձ, Սմբատ ջա՛ն, որ մեր սերը մեր մեջը մեռցնենք, մեր սրտի խոր քնջնումը թաղենք, թող մնա էն ետ ընկած տեղը մինչև մեր մահը անհանգչելի. չէ՛, չեմ ուզում, որ բոլորովին անցնի վերջանա, թող ծխա, բայց չվառվի, թող ծխա, որ միշտ մտքներս բերի մեր տված խոսքը, մտքներս բերի, թե մենք էդ սերը փոխել ենք ուրիշ ավելի սուրբ սերի վրա, փեսի ու քենու, քիր ու ախպոր սերի վրա։

— Հերիքնազ ջա՜ն։

— Հա՜, դու չես կարողանում քեզ զսպել, քո սրտիդ կրակը չես կարողանում հանգցնել, իրավունք ունիս, զոռի բան չի, քանի քո սիրածն աչքիդ առաջին կենդանի ման ա գալիս, քանի որ դու նշանածիցդ ավելի նրա հետ պտի տեսնվիս, ասես, լսես, սիրտդ թափ տաս, էս էլ եմ հասկանում, որ դժար բան եմ ուզում քեզանից։ Համա դրա դեղն ես գիտեմ, դրա համար շատ բան չի հարկավոր. էգուց առավոտ կերթաս առվի թումբը, Բադալենց բաղչի (պարտեզի) գլուխը, ծակ քարի կշտին կկաննես ու ներքև մտիկ կտաս։ Գիտե՞ս ինչ կգտնես քարափի տակի անդնդումը.— դու կտեսնես նրան, որի պատճառով դու հորդ խոսքը չպիտի կատարես, դու կտեսնես մենծ թիքեն անկաջը մնացած մի լաշ (դիակ) արնի մեջ շաղախված ու քո խաթեր իր ջահել֊ջիվան (նորատի) արևը մթնացրած։

— Ի՞նչ։

— Հա՜, էգուց էլ Հերիքնազդ չի՛ ըլնիլ, ու նրանից ետը՝ քո քեֆը, կուզես՝ ա՛ռ Հեղնարին, կուզես՝ ոչ. էլ իմ աչքերս չեն տեսնիլ, իմ խղճմտանքս էլ ինձ չի տանջիլ, որ իմ խաթեր իմ հորից ավելի սիրելի քեռին օր ծերության դարդամահ պտի ըլնի, թե իր տված խոսքը չկատարվեց։ Էս ա իմ վերջին խոսքը, Սմբա՛տ, էլ ուրիշ ասելիք չունիմ, հիմի գնա՛, տերը քեզ հետ։

Ետ խփեց Հերիքնազն իր մոտից Սմբատին ու ինքը վերադարձավ շտապով սանդուղտներից իջնելու։

— Խո՜սք եմ տալիս, Հերիքնազ ջա՛ն, քո քաղցր անումը վկա, խո՜սք եմ տալիս, որ ինչ քո կամքն ա, էն անեմ,— քամակիցը վազեց, փեշիցը ձգեց Սմբատն ու ետ քաշեց,— խո՜սք եմ տալիս, որ ամեն տեսած ու լսածներս հենց էս սհաթը մոռանամ, որ Հեղնարին սիրեմ, սիրեմ՝ քո՜ սիրու խաթեր։

— Հիմի իմ ազիզ փեսեն ես, իմ քաղցր սիրեկան ախպերն ես,— դարձավ Հերիքնազն ու Սմբատի ճակատին մի սրտանց համբույր դրոշմեց։

ԺԶ.
ԴՐԻՋԱԿ

Նահապետական պարզ սովորություններն օրըստօրե անհետանում են, բարեկամություն, հարևանություն սուրբ բառերն իրանց նշանակությունը միմիայն քաղաքավարության ձևերի մեջ են պահում. էլ չկա այն ընտանեկան կապը, որ օտարներին միմյանց հետ մի տան պես պահում էր. խոր գյուղերումը, որպես և իցե, այժմ կտեսնես նախկին քաղցրության ստվերը, իսկ քաղաքներումն ու մեծամեծ գյուղերումը՝ երբե՛ք։ Մի անմխիթար ապագա է գուշակում մեզ այս բանը։

Սրանից քսան կամ քսանուհինգ տարի առաջ, իմ լավ միտքս է, մեր գյուղերումն երկու դրացի մի տան պես էին ապրում. մի առած ունեին, որը պատգամի նման ընդունված էր ամենքից. «Փոխը օխտը տուն ա պահել»։ Այս առածի սուրբ նշանակությունն ամենքին լավ հայտնի էր, պատեպատ հարևաններն եղբոր նման միմյանց կարիքին հասնում էին։ Ինչպես այսօր, ես հիշում եմ դրիջակը, որ բացած էր մեր և պատկից դրացի Ազատենց պատի մեջ։ Այս մի փոքրիկ թափանցիկ պատուհան էր՝ երկու հարևանների միջնապատումը շինած։ Ոչ վարագույրն էր ծածկում այդ պատուհանն և ոչինչ զգալի արգելք խափան էր լինում ականատես լինել միմյանց տան գաղտնիքին. մի բարոյական զգացմունք էր, որ հաստ պատի նման փականք էր դնում դրիջակի վերա, այն է՝ ամեն մարդ սուրբ պարտականություն էր համարում դրիջակը գործ դնել կարևոր ժամանակը. ճրագ ուզել միմյանցից, կերակրի բաժին տալ իրարու, քաղցր զրույցներ անել պարապ միջոցները, մեկս մեկի նեղությունին օգնություն հասնել։ Ահա ինչ էր դրիջակի նշանակությունը։ Ընդհակառակն՝ աններելի հանցանք էր, եթե մինը չար դիտավորությամբ ձգտեր յուր դրիջակակից դրացու տան գաղտնիքն իմանալ. եթե որպես և իցե դիպվածով նա տեղեկանար դրիջակովը յուր հարևանի տան որևիցե ընտանեկան խորհրդին, նա պատրաստ էր յուր լեզուն բնիցը պոկ տալ, քան թե մեղանչել դրացության սուրբ պարտականության դեմ։

Այսչափ մեծ էր այն նվիրական փոքրիկ պատուհանի սրբությունը մեր պարզ և առաքինի պապերի համար։

— Որդիք ջա՛ն, ամա՛ն, ձեզ մատա՛ղ, առանց պատը ծեծելու դրիջակովը չմտիկ տաք. ո՛վ գիտի, ի՛նչ բանի են,— զգուշացնում էր մեզ ամեն ժամանակ իմ լուսահոգի մայրս։

Մի կողմից էլ որքան այս դրիջակները շինված էին փոխադարձ օգնության նպատակավ և կամ, գուցե, պարսկական բռնակալությունից ազատվելու մտքով, այդ պատուհաններն էին պատճառը, որ հանկարծ լսում էիր, թե Կիրակոսը յուր աղջկանը տվել է Մարկոսի տղին, այսինքն՝ յուր դրիջակակից հարևանի որդուն։ Երկու սիրով հարևան տանտիկին մայրերն ազատ միջոցները ժամերով ծնոտները դեմ էին տալիս դրիջակի քարին և քաղցր զրույցների մեջ խորասուզվում, ուր և առանց յուրյանց ամուսինների ու որդվոց համաձայնությանը խնամի էին դառնում։

Շատ հաճախ էր պատահում, որ այս դրիջակները գիշերներն անխոս վկա էին լինում երկու ձեռների այս և այն կողմից միմյանց մեջ սղմված մնալուն, կամ ժամերով երկու շրթունքների իրարու պինդ կպած լինելուն։

Երկու հարևան տներից մագնիսական զորությունը դրիջակի պատուհանովը երկու զույգ աչքեր իրար քաշելով՝ մինչև այստեղն էր հասցնում և որդեսեր ծնող մայրերը, մարդկանցից թաքուն, լսելով յուրյանց սիրելի զավակների պարզ խոստովանությունը, յուրյանց համաձայնությունն էլ վերան ավելացնելով, շատ հեշտությամբ առնում էին տան գլխի հաճությունը. մին էլ էն տեսար, որ՝ ախչի Սառան, Հեղնար, Գասպար, Վարդան, քիքիր, հոքիր, ափեր մտերմական բառերը, որոնցով կոչում էին իրարու, փոխվեցան խնամի ընդհանուր խոսքի։

Ահա այս դրիջակն էր մեղավոր, որ մի օր Հերիքնազին սաստիկ վախացրեց։

Խեչանենց Խեչանի տանը վաղուց ամենքը քնած էին. Մարիամը տնային ծանր աշխատանքից հոգնած՝ տեղը մտնելն ու խռմփոցը բարձրացնելը մին արեց. ինքը Խեչանն ամենքիցը շուտ էր յուր սիրելի անկյունումը հանգստանում, Հեղնարն էլ Հերիքնազի հետ մի անկողնում միմյանց գրկել քնել էին, ու բավականին գիշեր էր անցկացել։

Ի՞նչն էր ուրեմն պատճառը, որ հանկարծ մեր Հերիքնազին զարթնացրեց՝ չգիտենք. այսքանը միայն հայտնի է, որ նա յուր կողքը դատարկ գտավ։

Սկզբումը Հերիքնազը շատ չմտածեց, բայց մինչ սպասում էր, թե ահա Հեղնարը կրկին յուր կողքը կմտնի, պարզ մի շշնջյուն լսեց, որ յուր անունն էլ մի քանի անգամ կրկնվեց։ Երկյուղը պատեց աղջկանը. ի՞նչ նորանշան երևույթ էր, գողե՞ր են մտել տունը, կամ թե ինքը Հեղնարը, միաբանած մեկի հետ փախչո՞ւմ է, մի դավաճանությո՞ւն կա։— Նա անկարացավ հասկանալ։ Ձա՞յն տալ արդյոք, թե մի փոքր էլ համբերի,— չկարողացավ վճռել. սառը քրտինքը ծածկեց նրա անձը։ Որպես և իցե Հերիքնազը հանեց գլխատակիցն յուր մինթանեն (շրջազգեստ), գլուխն անցկացրեց ու տեղի մեջ մի քանի վայրկյան մնաց նստած։ Երևի թե շշունջ պատճառողները չլսեցին Հերիքնազի շարժվածքը, անընդհատ քչփչոցը շարունակում էր։

Հերիքնազը լարեց յուր լսողությունն և պարզ կարողացավ երկու ձայնից մեկը ճանաչել։ Էլ կասկած չկար, Հեղնարն էր մեկը, բայց ո՞ւմ հետ և ընչի՞ համար։ Այսքան միայն հասկացավ Հերիքնազը, որ ձայները գալիս էին դրիջակի մոտից։

— Հա՞, հողն իմ գլխին, ա՛յ, օյին (խաղ), ինչ կըլնի, թող ըլնի,— մտածեց Հերիքնազն ու համարյա փորսող առաջ եկավ ու այնքան մոտեցավ ձայնին, որ յուր ձեռքը դիպավ Հեղնարի հագուստին։

Թե ի՞նչ լսեց, ի՞նչ սիրահարական ձեռնաշարժություններ եղան նրա առաջին, մենք ավելորդ ենք համարում մի առ մի պատմել. մեզանից ամեն մինը թող հիշի յուր պատանեկությունը, եթե նա մտել է խոհականության տարիքի մեջ, իսկ պատանիների համար՝ բոլորովին անտեղի եմ կարծում կրկնել. դեռ ես բերանս չբացած՝ իրանք ինձանից ավելի լավ թարգման կլինին երկու քչփչողների խոսքերին, եթե ասենք, որ Հերիքնազը պարզ իմացավ, որ յուրյանց հարևանի տղեն՝ Շունհետածողենց Արշակը դրիջակի սրբության դեմ դավաճանել է և գողացել է մի գլուխը կապած (նշանած) աղջկա սիրտ, ինչպես որ Հեղնարն էր։ Իհարկե, ոչ ոք այնքան չէր մեղադրիլ երկու պատանիներին ևս, եթե սրանցից մինն, ինչպես մեզ հայտնի է, նշանած չլիներ, անկասկած մի քանի օրից հետո երկու տունը խնամի կդառնային. բայց բանն այս է, որ Հեղնարն էլ յուր գլխի տերը չէր ու ինքն ենթարկվել էր Արշակի աչքերի ազդեցությանը։

Հիշեց Հերիքնազը, որ սկզբումն Արշակը շատ անգամ յուր կողմն էլ մի քանի տարօրինակ հայացքներ էր արձակում, որից ինքը փախս տվեց, սակայն շատ զղջաց խեղճը, որ այնքան հեռատես չի գտնվել, որ Հեղնարին ևս զգուշացներ Արշակի խարդախ և գրավիչ աչքերից։ Երբեք թույլ չէր տվել իրան Հերիքնազը մտածել, թե մի բաշիքյարթմա արած աղջիկ կարող կլինի այդ աստիճան թույլ և անհաստատ գտնվիլ, որ ոտքի տակ տա հոր կամքը, օրիորդական համեստությունը, օտարների ասուլիսն ու ենթարկվի ուրիշների աչքերին։

Արդարև Սմբատն ամեն բանով գոված էր, ամեն բանով շնորհալի, աշխատասեր և քաղցրալեզու, շատ ուժեղ և բարեկազմ, խարտյաշ և գանգրահեր, բայց մի հատկությամբ Արշակը ո՛չ միայն Սմբատից, գյուղի բոլոր երիտասարդներից էլ գերազանցում էր։ Այդ նրա թովիչ ու գրավիչ աչքերն էին։ Երբ որ նա յուր հաստ հոնքերը ցած էր թողում և աչքերը սևեռում մեկի վերա, մանավանդ եթե սիրաշաղախ լիներ նրա նայվածքը, ամեն բան պրծա՛վ. ամեն գոռոզ ու անընկճելի սիրտ պետք է խոնարհեր նրա հաղթանակի առաջին։ Մեծ հաստատակամություն պետք էր, որ դիմադրեր։

— Արշակի աչք ու ո՛ւնքն իմը պտի ըլնի, Սմբատի՝ բոյը, բուսաթն (հասակն և տեսքը) ու մեկել շնորհքները,— ցանկանում էին գյուղի բոլոր երիտասարդները,— Բաղդադիցն էլ հուրի փարիներին (հավերժահարսներին) քամակիցս քցած՝ ընչանք ըստեղ քաշ կտայի։

Այս դիտելով, Հերիքնազը դատապարտում էր ինքն իրան՝ պատի տակին կանգնած տեղը, երբ լսում էր սիրո թևերի վերա նստած երևակայական աշխարհքի մեջ երկու կյանք վայելողների խոսքերը։ Նրա բարկությանը չափ չմնաց, կանգնած տեղը դողաց, երբ նոցա համբույրի ձայնն առավ։

Սկզբում նա կարծեց, թե նոր է սկսել սրանց սիրահարությունները, բայց հիմա էլ կասկած չմնաց, պարզ լսեց, որ մոտ մի տարի է՝ ամեն գիշեր սրանք բոլորի քնելուց հետո՝ դրիջակի տակ ժամեր են անցկացնում։

— Ի՞նչ անեմ, լիս ընկնե՞մ, թե չիմանալու տամ ու կամանց֊կամանց Հեղնարին խոսք հասկացնեմ ու էս չար ճամփիցն ետ դարձնեմ,— մտածեց նա և վերջինն ընտրեց։

Միևնույն ձևով փորսող ետ դարձավ Հերիքնազն յուր անկողինն և պինդ հազալով՝ Հեղնարի անունը տվեց։

Սիրտ ի թունդ, ափալ֊թափալ (ի քթթել ական) Հեղնարն իրան ձգեց անկողին։

— Հեղնա՛ր, Հեղնա՛ր,— կրկնեց Հերիքնազն և շարժեց ընկերուհվույն։

— Ի՞նչ կա, Հերիքնազ ջա՛ն,— պատասխանեց կցկտուր Հեղնարը։

— Մի վատ երազ տեսա,— վրա բերեց Հերիքնազը,— սաքի թե դու արենծովն էիր ընկել, քանի ուզում էիր լեղ տալով ազատվիլ, մեր հարևանենց Արշակը կուռդ քաշում էր ավելի խորն ու խեղդել ուզում։ Մենք հույսներս կտրած՝ գլխներիս վեր էինք հատում, համա կռները քշտած՝ էն դհիցը Սմբատն առաջ եկավ, ընչանք կեսը ջուրն ընկավ ու Արշակին մի սիլլա (ապտակ) տվեց, ետ քցեց, քեզ ծտի պես ձեռների վրա առավ, ազատեց. դեռ ջրի ափը չէիր դուրս եկել, որ վեր թռա, տեսա տեղումս եմ։

Հեղնարի սիրտն սկսավ ավելի բարձր ու ցածր անել, նա լրջմտաբար հավատաց Հերիքնազին։

Մի քանի անգամ վճռեց Հեղնարը պատմել հանցանքն յուր ընկերուհվույն, մի քանի անգամ սկսեց և էլի չկարողացավ շարունակել։

— Լա՛վ, լա՛վ, հերիք ա, ես ամեն բան գիտեմ, Հեղնա՛ր,— ընդհատեց Հերիքնազը,— դու էն բանն ես անում, որ մի օր հորդ ծնկները պտի քուչի մեջտեղը ծալվին, ինքը վեր ընկնի, հոգին տա. ո՞վ ա լսել, ա՛յ ճար կտրած, էդպես բան. աղջիկն երեխությունից նշանած ըլի, հերը գլխին կաննած ունենա ու էնքան երեսի մեռոնը վեր բերի, որ ուրիշի տղի հետ սեր անի՞. ի՞նչ կանես, ա՛յ հողը մեր գլխին, թե որ էգուց նշանածդ իմանա ու ետ կաննի, ի՞նչ կանես, թե որ էդ պարծենկոտ տղեն էգուց աշխարհքովը մին անի (հռչակի). դու հենց գիտես, թե դա սրտով ա քեզ սիրո՞ւմ, դա քո կարողությունի համար ա քեզ գերի դառել։

— Արևիդ մեռնի՛մ, Հերիքնազ ջա՛ն, էդ խոսքերն Արշակի համար մի՛ ասիլ, նա ինձ համար գլուխը մահի կտա, նա ինձ սրտով ա սիրում, ես էլ իրան եմ սիրում. Սմբատն ինձ արժան չի, ես քնած֊մոլորածի կնիկ դառնալու չեմ. իմ հոր հարստությունի տերն ես եմ, ես կուզեմ, որ իմ մարդը գեղամիջումը մի անում ունենա, ինձ էլ խանում ասեն, մեր դռանն էլ մենծավորներ վեր գան։ Վա՜յ ինձ, Աստծանից թաքուն չի, քեզանից պահել եմ, մի տարի ա, որ Արշակի հետ ամեն քշեր դրիջակի ծակովը մեր սիրտն իրար բաց ենք անում։

Այս գիշեր երկու աղջիկները համարյա՛ անքուն լուսացրին, ոչ մինն և ոչ մյուսը իրարու տեղիք չտվին. Հեղնարը պնդում էր, որ կամ Արշակը՝ կամ ոչ ոք, իսկ Հերիքնազը Սմբատի արժանավորություններն էր բարձրացնում ու Արշակին պարսավում։

— Ի՞նչ երեսով ես մտիկ տալիս Սմբատին, երբ որ խեղճը միամիտ գալիս ա մեր տունը՝ էն հուսով, որ իր նշանածին տեսնի։

— Ոնց որ քոռ գրող ու մահին. սաքի դու ո՞նց չես գլխի ընկնում, որ ես աչքով աչք չունիմ նրան մտիկ տալու, սաքի ինքն էլ ո՞նց չի հասկանում, որ մի տարուց ավել ա, որ ես հետը մի խոսք չեմ խոսել, աներեսի պես գալիս ա քեզ մոտ նստում, նստում ու վեր կենում հեռանում։

— Ամո՜թ քեզ, Հեղնա՛ր, ո՞վ մտքովն անց կկացներ, թե ուրիշին սիրելու համար ես նշանածիդ հետ սառը վարվում, մի քանի հետ խեղճ տղեն ինձ հարցրել ա, ես էլ՝ հողն իմ գլխին, միամտացրել եմ իրան, որ դու էլ վաղվան երեխեն չես, ու ուսերը վեր էիր բերում. հիմի ամեն բան հասկանում ես, հիմի ամանչում ես նշանածիդ հետ խոսալը։

— Հերիքնազ ջա՛ն, շա՞տ ես հավանում դու Սմբատին։

— Վա՜յ, քոռանամ, մեր մհալումը նրա նման էլ ո՞վ կա, ծակ բերանը նրա գովքն ա անում, աշխարհքը նրա բարի սիրտն ու ղոչաղությունն (քաջությունն) ա առակ շինել, ասում, ես ի՞նչ եմ, որ խալխիցը ջոկնվիմ, ես հո ամենքից ավելի եմ ճանանչում։

— Թե որ էդքան խելքամաղ ես էլել, ընչի՞ չես դու առնում նրան, հազիր ինձ էլ միանգամից կազատես իմ աչքի գրողիցը։

Հերիքնազը սարսափեց ու պինդ փաթաթվեց Հեղնարին. նրա մտքումը նոր բան ծագեց. մինչև այսօր այդ բանի վերա երբեք չէր մտածել. իրա՛վ է, նա սիրում էր Սմբատին ամենայն սրտե, բայց իբրև եղբոր, իբրև յուր սիրելի քեռու աղջկա ապագա ամուսնու. այսօր նա ինքը քենի էր և քենին Հայաստանի մեջ հարազատ քրոջ հետ մի կարգումն է կանգնած, մի զանազանությամբ միայն, որ քենու վստահությունն ավելի մեծ է քրոջից։

Քույրն եղբորը, բնական է, կսիրի, բայց նրա մոտ ավելի համարձակ չի լինիլ։ Մեր եղբայրները կարծում են, թե քույրերի պարտականությունն է յուրյանց գլխովը փարիլ, յուրյանց համար տոչորվիլ, գլուխը մահու տալ, եղբոր անունովը խանդաղատիլ, բայց յուրյանց կողմից բավական է, որ եղբայր են, դրանով վերջացավ փոխադարձ պարտականությունը, էլ գգվանք, էլ քաղցր վարվեցողություն, էլ ուրախ հայացք, մի անուշ խոսք՝ երբե՛ք, երբե՛ք, դրանք եղբոր կողմից ավելորդ են։ «Քույրն ասում է՝ եղբայր ունիմ, եղբայրն ասում է քույր չունիմ»,— ձայն է տալիս հասարակաց առածը. և եղբայրները կարծում են, թե ամենայն իրավամբ է հորինած այս նախադասությունը։ Փեսան այդպես չէ, մանավանդ նորափեսան, ևս առավել՝ նորանշան փեսան։ Նա ընդհակառակն յուր սրտի բոլոր քնքշությունները, որ պետք է գործ դներ նշանածի համար, անխնայաբար սփռում է յուր քենու առաջին, քենու գոգն է լցնում յուր բերած քաղցրեղենները, մի անկյունում կուչ եկած՝ քենու հետ կտուց կտցի է տալիս ու մինչև գիշերվան կեսը քչփչում։

Փեսան ու քենին ոչ ոքից չեն ամաչում, տան գլխավորները տեսնում և ուրախանում են, երբեմն էլ կատակով կրկնում.— ա՛յ խելոքներ, շատ մի՛ սիրիլ՝ ատել կա, շատ մի՛ ատիլ՝ սիրել կա,— բայց ոչ մինը սոցանից չի ամաչում պատասխանելը.— իմ փեսան ինձ համար գլխիցս առավել է, կամ թե՝ ո՛վ ինձ պես քենի ունենա՝ թող պարծենա, համ կսիրեմ, համ ամենքի կշտին էլ խոսքս բարձր կըլնի։

Իրավունք ունի նորափեսան պարծենալու. նշանվեցավ թե չէ, առաջինը քենին էր, որ հեշտացրեց յուր մուտքը նշանածի երեսը տեսնելու։ Շատ անգամ տղայի մտքովը դեռ չի անցկացած լինում կամ չի վստահացած լինում դեռևս զոքանչենց գնալու վերա մտածելու, որ իրեն դիմավորում է մի երեխա և հայտնում քիքիրի (քուրիկի), դու հասկացիր՝ քենու զարմացքը, որ ինքը փեսան արժան չի տեսնում նրան տեսություն գալ։

Մեզ հայտնի է, որ իգական սեռը բերան բանալու իրավունք չունի, որ նոցա լեզուները փակված են, որ կես դարու չափ սրանից առաջ ամուսինը տարիներով չի խոսացել յուր լծակցի հետ, բայց զարմանալի է, որ փեսան բացառություն է։

Առաջին անգամը մեր ամոթխած քենին,— օրիորդ, թե տիկին,— այդ միևնույն է, բայց գլխավորապես օրիորդը, դիմավորում է նորափեսային, բռնում նրա ձեռքը, սղմում յուր ձեռքի մեջ, ողջունում նրան և մինչև ականջները կարմրատակած փեսային քարշ տալիս դեպի տուն։

Մինչև այսօր էլ կան այնպիսի խստասիրտ և հնամոլ հայրեր, որ ոչինչ բանով չեն ցանկանում յուրյանց փեսաներին մինչև պսակի օրն յուրյանց դուռը ոտք ներս դնել տալ. բայց եթե այդ տանը կա մի քենի, հայրիկը թե կուզի երկինքը թռչի, նրա կամքը չպետք է կատարվի, փեսան մուտք կգտնի յուր զոնքանչի տունը։

— Էս իրիկուն ես մեր դրսի պատի գլխին կաննած կըլնիմ,— ապսպարում է քենին յուր սիրելի նոր փեսային,— մութը որ լավ գետինն առնի, դու արի՛, պատովը բանձրացի՛, մի՛ վախիլ, ես կուռդ կբռնեմ, չեմ թողալ վեր ընկնիս, կամ թե՝ դրսի դռան բալնիքը մեջը կթողամ, ձեռդ սողնակովը կոխի՛, մատդ կոտիտի[59] տակը տո՛ւր, հեշտ կբացվի. ես մեր չարդախի (սրահ) փետերի տակին քեզ կսպասեմ։

Մի քանի օր ժամերով տուն չի մտնիլ մեր քենին, ձեռը ձգած փեսայի չուխայի (վերնազգեստ) օձիքին՝ նորա հետ քաղցր զրույցներ է անում, իհարկե, յուր քրոջ վերա։ Տանն ամենքը գիտեն այս բանն և չիմանալ են ձևացնում։ Հայրն ևս մի օր նկատում է աղջկա շարունակ բացակայությունը, գլխի է ընկնում, բարկանում է կնոջ վերա ու վերջն ինքն էլ համոզվում է, որ ջահել տղա է, հարկավոր չի սիրտը կոտրել, աշխարհքի համար ադաթ (օրենք) չի՝ իրանց համար բեդաթ (ապօրինավորություն)։ Այս խոսքերը միտք բերելով, ձեռքը թափ է տալիս ափուն ու — գլխներդ քարն, ինչ ուզում եք արեք, ասում ու լռում է։

Այս մի դատարկ խոսքին էին մնում. զոքանչն ինքը դուրս է գալիս, աղջկանը ձայն տալիս, որ էդ գող կատվին, այսինքն՝ փեսային ներս բերի։ Քնքուշիկ փեսասեր քենին քարշ տալով անց է կացնում մեր ամաչկոտ նորափեսային այն նվիրական շեմքովը, ուր այժմ մի սիրտ բաբախում է։

Ոչ պակաս սրտատրոփ, պաղ քրտինքը ջանն առած, գլխակոր, կարմրատակած, մոտենում է մեր նորափեսան, կամ լավ ևս է ասել՝ կուրորեն հետևում է յուր քենուն և դիմում դեպի տան վերին անկյունն, ուր հոնքերը կախ՝ կնճռած երեսով նստած է աներն, և նորահարսի նման համբուրում է նորա ձեռքը։

— Բարո՛վ ես եկել,— նույնպես հոնքերը չբարձրացնելով՝ ասում է անողոք աներն և լռում։

— Դե հիմի էլ նանի կուրծքը պաչի՛,— ներկայացնում է մեր ճարպիկ քենին,— սա էլ իմ մենծ ախպոր կնիկն ա՝ քո խանմբաջին (խանում քույրը)։— Բոլորին ներկայացնում է նա, բացի մեկից, և այն մեկն, ամենքիս էլ հայտնի է, որ ինչպես ասած ա, մկան ծակը հազար թումանով է առել, ծալքի վարագուրի տակն է մտել, կամ մյուս սենեկում հոր գլխավերևն երեսը պատին տված՝ պպզած է ու չի համարձակվում գլուխը բարձրացնել։ Քանի հայրիկն արթուն է, նա յուր դարանիցը չպետք է դուրս գա, իսկ հայրն այդ իհարկե լավ գիտե, շուտ անկողինը բանալ է տալիս, պառկում ու գլուխը վերմակի տակն արած՝ լուռ կենում։ Այնուհետև՝ ողջ մեկ է՝ ափուն քնա՞ծ է, թե աչքերը պլստրակին արած, մի արանքիցը նապաստակի նման դիտում է, թե ինչպես յուր անպիտան փոքր աղջիկը քարշ է տալիս նշանած աղջկանն և քամակին մթնումը նստացնում, և հետո փոքր առ փոքր առաջ քարշելով՝ ծիծաղելով ասում.— դե լա՛վ, ամանչիլ մի՛. չեմ ուզում՝ ջեբս քցի՛. մոտ արի՛, էս մեր թազա (նոր) խնամոնց տղին ձեռը տուր։

— Տո՛, տնաշենի տղա՛, դու էլ սրանից ավելի հարկևորն ես, բերանիցդ հո՛ քրեհ չե՞ն ուզում, կուռդ բան ուզովի հո չի՞, մեկնի՛ իրան, բարով տո՛ւր, հարց ու բարով արա քո աներանց մենծ աղջկանը,— քաջալերում է քենին փեսային։

— Բարո՜վ,— շատ կամաց, աչքերը գետնին ձգած, ձեռքերը դողալով, սիրտը վեր ու նիստ անելով, ձգում է մեր փեսան յուր ձեռքը։ Աներես քենին երկուսի ձեռքն էլ մոտեցնում է իրարու և պինդ սղմում։

— Դե ա՛ռ, հը, Աստված տա՝ ընենց պինդ կպչի, որ էլ պոկ չգա։

Որքան և լինի՝ տղեն պնդերես է. այսչափը հերիք էր. այնպես է ձգում խեղճ աղջկա կուռը, որ փոքր է մնում պոկվի, թե որ նա կամավ մոտ չգա։ Ի՞նչ պետք է անել, ակամա հնազանդում է, առաջ է գալիս, չընդդիմանալով յուր ձեռքին ժամերով տրորվիլ յուր ապագա թագ ու պսակի ձեռքի մեջ։ Բայց թող այդքանով բավականանա մեր պարոնը, թող ուրիշ ոչինչ չսպասի, յուր նշանածի ձայնին ինքն արժանանալու չէ, թեկուզ հինգ տարի էլ նշանված մնան. այսչափս կրոնավորաց բավ է։

Եվ փեսան բավական է սրանով. նա ուրախ է, որ ամեն երեկո զոքանչենց տունը գալուս, կարող է յուր ձեռքի մեջ ունենալ նշանածի ձեռքն և մի անկյունում նստած՝ յուր սիրեկանի ու քենու հետ ասել, խոսել, ծիծաղել, հանաքներ անել, յուր խոսքերին քենուցը պատասխան առնել։ Քենին նշանածի բերանն է։ Եվ այս նվիրական էակը, այս քնքուշ արարածը, փեսայի և նշանածի միջնորդը՝ քենին է, քենին՝ նորափեսայի նոր քույրը, որին յուր բարեսրտությունի համար փեսան քրոջից ավելի է սիրում, սիրում է սուրբ սիրով, սիրում է առանց մի չար միտումի, սիրում է, ինչպես կսիրե քույրն իր եղբորը, մայրն յուր աղջկան և այլն։ Նույն և մի համակրությունն էլ, նույն և մի փոխադարձ սերն էլ այս պարզ, անմեղության տիպար քենին է տածում յուր մեջ՝ ի սեր յուր հարազատ քրոջ՝ դեպի նորա նշանածը։ Ոչ նոցա մտքովը մի օրից մի օր խղճի ընդդեմ բան կանցնի և ոչ մենք իրավունք ունինք բամբասելու։

Քենին ու քույրն՝ երկուսն էլ մեկ են. փեսան եղբորից ոչ ոք չի ջոկել. օրիորդն իրավունք ունի կուժն ուսին ջրի ճանապարհին մի քանի րոպե կանգնել ու քաղցր և հեզահամբույր դեմքով փսփսալ մի երիտասարդի հետ, և ամեն մի գյուղացի սրբապղծություն կհամարի մի չար խորհուրդ մտքովն անց կացնել.— քենի ու փեսա են՝ կասեն ու կերթան յուրյանց գործին։ Այո՛, քենի ու փեսա են, նշանածներ հո չե՞ն, որ իրար շվաք տեսնելուս մինը հարավ, մյուսը հյուսիս փախչի։

Այս սուրբ և նահապետական սովորության դեմ օրինակ չէ եղել, որ մեկը դավաճանի, էլ ի՞նչ զարմանք ուրեմն, որ մեր Հերիքնազն էլ կհետևեր. ի՞նչ կա, որ Հեղնարն յուր քեռու աղջիկն է և ոչ քույրը, նոքա երեխայությունից միմյանց մոտ են մեծացել և հարազատ քրոջ պես իրար սիրում են, ուրեմն Սմբատը Հերիքնազի փեսան է, իսկ փեսան սուրբ է մինչև մի քանի սերնդի համար ևս։ Չհասությունը մեր մեջ ոչ միայն օրենքով է արգելյալ, նա մահացու մեղք է և՛ ժողովրդի հայրենի սովորության համաձայն։

Հայոց ողջախոհությունը մինչև յոթը պորտն է ջոկել, իսկ մինչև այդ սահմանը բոլոր բարեկամներն յուրյանց ազգականների համար սուրբ և պաշտելի են եղել։

Չգիտեմ, օտարների ազդեցությունի՞ցն էր, թե ժամանակի պահանջն էր, որ մի քանի տարուց հետե մեր նախնյաց այդ սուրբ ավանդության պատը խրամատվել է, առաջվան նման էլ շատ չեն հարցնում, ազգակցական հարաբերություններն էլ այնքան պինդ չեն, երեք֊չորս պորտից մարդիկը միմյանցից օտարանում են և ձգտում՝ խնամական կապով կրկին միանալու։

Մեր շահասեր սուրբ հայրերին էլ այդքանն էր պետք, իհարկե սակավ բացառությամբ, կանոնագիրքը ձեռքներին, յուրյանց խղճին է մնում այս չհաս համարել, մյուսը՝ հաս։ Վերջումն, իհարկե, ամենքն էլ հասնում են, երբ որ լիաբուռն աջհամբույրն յուրյանց գրպանը կամ խուցն է մտնում։ Իսկ այդ սիմոնականությունն, այդ կաշառակերությունը սակավ գայթակղության պատճառ չի դարձել, հոգևորականության վարկն և հարգը ստորացնելու սակավ առիթ չէ եղել։ Ժողովուրդն այսպես է, ինքը կտա կաշառը, ինքն էլ կդատապարտի առնողին։

— Հա՛, դրուստ եմ ասում, Հերիքնազ ջա՛ն,— կրկնեց Հեղնարը,— թե որ Սմբատին դու ըտենց սիրում ես, դրանից ավելի լավություն չես անիլ ինձ, թե որ նրա սիրտը քեզ քաշես, քեզ վրա տաքացնես ու ինձ ազատես։

— Քոռանա՜մ ու կիրանա՜մ, օխտը տակ երկինքը փուլ կգա՛, ինձ տակովը կանի՛, թե որ էդ բանն ես միտք անեմ։

— Չէ՛, Հերիքնազ ջա՛ն, ոտիդ տակին ղուրբա՜ն գնամ, ինձ ազատի՛, Սմբատը թեկուզ երկնքիցն էլ վեր եկած ըլի՝ ոտներն ամպոտ, ինձ պետքը չի, իմ բերնի սրբությունն ա, ես նրան չեմ կարող սիրել։

Շատ դժվար էր Հերիքնազի դրությունը. նա յուր ազնիվ սրտովը թույլ չէր տալ իրեն քեռու հացին նենգությամբ նայել, քեռու փեսայի սիրտը գողանալ, բայց միևնույն ժամանակ յուր կամքի հակառակ՝ Հեղնարի ասած խոսքերը մտքիցը չէին դուրս գալիս։ Նա երկմիտ չէր Սմբատի լավ հատկությունների մասին, նա կասկած չուներ նույնպես Սմբատի յուր վերա ունեցած քաղցր ակնարկության համար. նա տեսնում էր, որ Սմբատը սրտամնա է լինում Հեղնարի կոպիտ վարմունքից, երբեմն էլ անբավականությունն իրան հայտնում էր, բայց այս նրան տեղիք չէր տալիս սրբության դեմ մեղանչել։ Իրան վերա էր երկու կողմից միջնորդի դեր խաղալու պարտականությունը, երկու նշանածների սառած սերը վերանորոգելու պարտքը. բայց, մի կողմից, ինքը շատ անգամ ականատես էր լինում յուր ընկերուհու դրիջակից Արշակի հետ յուր կոչմանը հակառակելուն և, մյուս կողմից, չէր կարողանում բոլորովին ետ պահել Հեղնարին այդ տղայից։

Յուր ծանր և խոհեմ բնավորությամբ ու քաղցր լեզվովն, արդարև, մի քանի օր ներգործում էր Հեղնարի վերա, խոսք էր առնում, որ ետ կկենա Արշակից, բայց էլի փոքր միջոցից հետո ականջովն էր ընկնում դրիջակի մոտի քչփչոցը։

Շատ անգամ կամեցավ Հերիքնազն յուր մորն ու քեռուն հայտնել բանի էությունը, բայց միշտ ինքն իրան հաղթում էր։

— Չէ՛, թող ոչով չիմանա, ես եմ մեղավորը, ես չհասկացրի Հեղնարին Արշակի չար միտքը, հիմի էլ թող ես էնքան տանջվեմ, որ կարողանամ ետ դարձնել նրան էդ չար ճամփիցն ու իր նշանածի վերա սիրտը տաքացնեմ։

Որչափ և այս խոսքերով Հերիքնազն ինքն իրեն քաջալերում էր, բայց մի բան յուր սրտումը ծխում էր, նա օրըստօրե հալվում ու մաշվում էր։

— Ա՜խ Հեղնար, քեզ ի՞նչ ասեմ, որ դու սատանեն իմ մտքումս ծնացրիր, էս կրակն իմ սիրտս քցեցիր, որ մի օր պտի ինձ էրի ու փոթոթի,— մտքումն հանդիմանում էր նա Հեղնարին, բայց շատ անգամ ակամա քաղցր էր թվում իրան անձամբ խոսք բաց անել գիշերները նրա հետ։

— Հեղնա՛ր, դու ո՞նց չամանչեցիր՝ էն խոսքն ինձ ասեցիր։

— Հա՛, Հերիքնազ ջա՛ն, հիմի էլ եմ ասում, ինձ մի մենծ բեռից կպրծացնես, քիրություն, մերություն արած կըլնես, թե որ դու Սմբատի սիրտը քեզ քաշես. ի՞նչ, ես սուտ չեմ ասում, Սմբատը լավ տղա ա, երկուսդ էլ մին֊մնի արժանի եք, համա մենք իրար չենք գալ, ձեր բնությունները մանկուց իրար բռնում էին։

— Ամո՛թ ա, ամո՛թ, Հեղնա՛ր, էն օրը մահ ըլի, որ քիրը քվոր նշանածի վրա սիրտ ունենա, քվոր բախտին խեթ աչքով մտիկ տա։

Վերջապես միշտ հաճելի էր Հերիքնազին Սմբատի և յուր մերձավորության համար Հեղնարից խոսքեր լսելը, բայց միշտ աշխատում էր ջնջել, անհետացնել յուր սրտից այդ սերը, որ քանի գնում՝ աճում և արմատները խոր էր տարածում։

Բայց Հերիքնազը պահեց, պահեց հաստատակամությամբ, հաղթեց այդ հորդավազ հեղեղի հոսանքին, մինչև որ մի քանի շաբաթից հետո էլ չկարողացավ դիմանալ, լավ համարեց ճշմարիտը խոստովանել Սմբատին և թե յուր կիրքը զսպել, թե Սմբատին յուր նշանածիցը չսառեցնել, խոստանալով Հեղնարին էլ համոզել։ Այդ միջոցը ընթերցողին քաջ հայտնի է, եթե նա չի մոռացել վերոգրյալ գլխներում պատմածներս։

Այն խորհրդավոր գիշերի համար եմ ասում, երբ Արշակին շորշոփ դիպավ, երբ նախանձահույզ Սմբատը մի ակնթարթ մնաց՝ պիտի ջախջախեր յուր ախոյանի գլուխը և, վերջապես, երբ ազատիչ հրեշտակը փրկեց Արշակի կյանքը։

Այո՛, ընթերցո՛ղ, հիմա կարծեմ քեզ հայտնի եղավ, որ Սաթումենց տան ճլորթու ժամանակը պատահածն էլ սրանից հետո էր. քեզ համար հիմի պարզվեց, թե ի՛նչ էր նշանակում այն օրվան Սմբատի շփոթմունքը, Հերիքնազի յուր ճկույթը կծելն և հաշտարարի ու մխիթարչի դեր կատարելը։

Այն գիշերվան անցքից և տված խոստմունքից հետո Սմբատն էլ յուր խոսքին հաստատ կացավ. նա նույնպես սովորաբար հաճախում էր Խեչանենց տունն և աշխատում իրան ավելի ուրախ ցույց տալ։ Իսկ միամիտ Հեղնարն երբեք մտքովն էլ չանցկացրեց, թե հրահանի կայծեր ցայտող սատանան մարմնավորված՝ ամեն օր Ֆահրատի փշի պես յուր առաջին ցցված է, յուր չսիրած նշանածն է։

Իսկ կայծերի զորությունն այնքան ազդու եղավ, որ այնուհետև երկու սիրականները հավիտյանս չհամարձակվեցան միմյանց երեսին նայել, մանավանդ երբ գյուղումը հռչակվեց, թե Շունհետածողենց Արշակն երկու֊երեք շաբաթը մի անգամ դիվահարվում, բերանը փրփրակալում, վայր է ընկնում՝ մինչև Մողնուց սուրբ Գևորգի ճկույթը մեջը թաթախած ջուր են բերում, խմացնում, նոր ուշքի է գալիս։

Այդ օրից Հեղնարը մի սառնություն զգաց դեպի Արշակն և խոստացավ Հերիքնազին՝ աշխատել յուր նշանածին սիրել։— Է՛հ, ի՞նչ անեմ,— ավելացնում էր Հեղնարը երբեմն,— պտի ճակատիս գրվածքին հնազանդիմ, համա էդ զոռով արջին կալ լծելու պես բան ա։

ԺԷ.
ԹԱՎՋԻ

Ձմեռվան պղտոր օրերն անցնում են, մեծ պասը բերում է յուր հետ Արարատյան աշխարհի համար ջերմ և պայծառ արեգակը. ձյուները հալչում՝ առուներ են կազմում, գետերը բարձրանում են, գետինը կակղում կանաչում է, հազար տեսակ բուսեղենների ու բանջարեղենների հետ դուրս են գալիս գյուղացվոց աշխատանքի քաղցր և կարևոր օրերը. երկրագործն յուր գութանն է սարքում և մաճը բռնած՝ դաշտը հերկում, այգեգործն յուր բահն ու հոտոցն է սրում և այգին մշակում, թաղած տեղիցը Ղազարոսի հարությունը տալիս մեռած խաղողի բարունակներին և հոտոցն առնում, ավելորդ մատները կտրատում։ Գյուղացի կանանց գործն էլ շատացավ, առավոտադեմ, շուտ հավաք֊տեղակ են անում և մշակողների համար ճաշ կերակուր պատրաստում, ջահել հարսների ու աղջիկների հետ ուղարկում հանդը կամ այգին, հարսներին էլ պատվիրում են, որ հացը վեր դնեն, իրանք աղցան քաղեն իրիկվան բանվորների համար։ Պառավ կանայքն ու անգործ ծերունիքն էլ ուրախացել են. ժամերն երկարացել են, օրն երեք անգամ փայտը սյուն տալով ժամ են գնում, տերողորմյան քաշելով դուրս գալիս և տերտերների ու իշխանների հետ քաղցր զրույցներ անելով՝ տուն դառնում, արևկող տեղերումը նստում ու Աստուծո բարիքը, արևի տաքությունը վայելում։ Երեսփոխանն էլ զատկվան պատրաստության հետ է։ Անցյալ կյուրակի տերտերը քարոզեց.

— Օրհնյա՛լ ժողովուրդ,— աղբրի նման բխում էր տեր հոր բերանից այս ազդու խոսքերը,— գիտեք, որ մեր պապենական նախնյաց սովորությունն ա, զատկի կիրակի առավոտյան հայ քրիստոնեն պտի ծեգելահան ախառի (զատկվան մատաղի) մսով բերան բաց անի. շաբաթ իրիկունը նավակատիկ ենք ըլում, մսեղեն չենք ուտում, էն քրիստոնեն որ ախառով չմասնավորվի, սաղ տարին իրավունք չունի մսի համ տեսնելու։ Ախառի եզը որ կա, հայ քրիստոնեի նշանն ա. մենք էլ հո, փառք Աստծու, հայ քրիստոնյա ենք. մենակ մենք չենք. աշխարհիս մեջ տասներկու խաչապաշտ կան, բոլորն էլ հայ քրիստոնյա են։ Դե՛, որ էսպես ա, ժամից հետո դռանը հավաքվեցե՛ք, երեցփոխի հետ երկու մարդ ջոկեցե՛ք, որ նրանք ախառի համար փող հավաքեն զատկին մասնակցելու համար։ Աստված ձեր քիսի բերանը բաց պահի, որդի՛ք, լիաբուռը տվե՛ք, մի՛ խնայեք, էլի ձեր վրա պտի բաժանվի, աղքատ֊ուղքուտ պտի ուտեն. թե որ մի բան էլ փողիցն՝ յա կաշուցը կմնա, էն էլ եկեղեցու, տերտերի բաժին կերթա, էլի վարձքը ձերը կըլնի։ Օրհնյալ եք և օրհնյալ եղերուք, ա՛մեն։

Մեր Խեչանը, ինչպես ասացինք, թեպետ ամեն բանից փախչում էր, բայց յուր մեջ ուխտ էր արել, որ ամեն տարի ախառի փող հավաքողներից մինը ինքը պետք է լիներ։ Այս տարի էլ յուր պաշտոնը արիությամբ կատարում էր։

Տանուտերի և իշխանի գործերն էլ շատացել է այս մեծ պասին։ Գարունք է, գարնան հարկահանության օրերն են. աղքատի սև օրը դուրս եկավ։

Մի կողմից դաշտն յուր մշակությունն է պահանջում, մյուս կողմից տանուտերը կանգնացրել է յուր գզրին գյուղի մոտ, արգելում է տան գլխավորներին աշխատանքի գնալու, ստիպում է, որ ետ մնան գործից՝ թավջի (նախահաշիվ) անելու. գործը շատ ստիպողական է, տանուտերը գիր է ստացել, երկու օրից յասավուլ պտի գա խարջ (հարկ) հավաքելու։

— Գնացե՛ք, ի՞նչ կուզեք՝ արեք, ես մեն֊մենակ մարդ եմ, գործիս շատությունից ձեռս բերանս չի հասնում, ես ի՞նչ կարող եմ անել, ինչ կուզեք՝ կտամ, թաք ինձ ազատ թողե՛ք,— խնդրում են ամեն մինը և գլխները հեռացնում թավջի անելուց ու աշխատում գնալ իրանց գործին։

— Չէ՛, գլուխդ քարը, թե հիքիդ էլ կչորանա, գութանիդ եզներն էլ կսատկոտին դաշտումը,— կշտամբում է տանուտերը խեղճ գյուղացիներին,— խարջ պտի հավաքվի, թավջի պտի ըլնի. ամենքդ էլ որ գնաք, էլ ո՞վ գեղի ցավը կքաշի, հարիր կտոր հո չե՞մ ըլնիլ։

— Թե ձեզանում մի փորացավանք չկա, ընչի՞ չեք կիրակի օրը քցում թավջին, հասարակությունը տանը կլինի, ամեն մարդ էլ կիմանա, թե ի՞նչ եք անում,— պատասխանում են մի քանիսը։

— Կիրակի շատ ուշ ա, էգուց֊էլօր յասավուլ կգա։

— Գնացե՛ք, այ տնաքանդնե՛ր, գեղի արյունը ծծողնե՛ր, գնացե՛ք, ինչքան կուզեք գրեցե՛ք, երեխես կծախեմ կտամ. ես էսօր գործից ետ չեմ կարող ընկնել. սաքի որ խալխը տանն էլան, ձեր անկուշտ բողազից (կոկորդից) մենք բան կարանք խլի՞լ. գնացե՛ք, ախպե՛ր, ես իմ կողմանե խոսք եմ տալիս, որ ոչ տաք խոսամ, ոչ հով. էսօրվան մի օրս հազար թուման արժի ինձ համար,— ասում են ամեն մինը և գլխները թափ տալով հեռանում։

— Ա՛յ, տեսե՛ք, էսօրեն էգուց էլ տանուտերի ու իշխանների վրա ծակ ու ծուկերումը մենծ֊մենծ բրթբրթաք ո՛չ, չասե՛ք, թե թավջին հասարակությունից թաքուն են անում ու գեղի վրա մենծ֊մենծ ծախսեր բարձում,— արդարացնում է յուր գլուխը տանուտերն և լիակատար իրավունքն յուր ձեռքն առած՝ գլխին հավաքում յուր մի քանի համամիտ իշխաններին և բազմում եկեղեցու պարտիզումը, կամ մի արևկող տեղ ու թավջի անում։

— Դե՛, տանուտե՛ր, դու քո արած ծախսն ասա,— ձայն է տալիս թավջի անողներից մինը,— տեսնենք, թե աշնանից ընչանք էսօր քո քիսիցդ գեղի համար ինչքա՞ն ես մսխել։

Տանուտերը հաշվում է.

— Յասավուլ Մարգարին երկու շաբաթ տանս պահեցի, երբ որ եկել էր ղարավուլ հանելու. օրական նրա վրա ջոկ խարջ եմ արել մի֊մին մանեթ. էս կանի 16 մանեթ. հիմի սրա վրա էլ ավելացրու նրա տված նեղությունները՝ մեր անհանգստությունը. էս ձեր խղճմտանքին եմ թողնում։

— Շատ իրավունք ունի տանուտերը, թե որ յասավուլը տանը չըլներ, կնիկը կարող էր դռները փակել, իր հարևանի տունը գնալ. համա ղոնաղի համար կերակուր պտի էփվի, տաք ու հով պտի անվի, ես ինչ գիտեմ՝ հազար ու մին ղալմաղալ. ես իմ խղճմտանքով կասեմ, որ էդ չարչարանքը 20 մանեթ պտի հաշվել. դուք ի՞նչ կասեք, ա՛յ էլլիկ (համայնք), մեր տանուտերը մեղք չի՞,— բարձրաձայն վճռում է մի հանդիսական։

— Դեռ քիչ ա, դեռ շատ քիչ ա,— ձայն են տալիս ամեն կողմից։

Տիրացուն, որ քարի վրա պպզել, մի թերթ թուղթ երկայնությունից միջի վրա ծալել, ծնկանն է դրել ու մի պղնձե երկաթակոթ պարսկական թանաքաման էլ մեջքին խրած, փետուրյա գրիչը ձեռքին սպասում էր ծախքը գրել, գրիչը մոտեցրեց թղթին։

— Կա՛ց, տիրացո՛ւ,— ձեռքը բռնում է մի ճշմարտախոսը, որին մենք Հաքուլ անունը տանք,— թե որ ինձ կհարցնեք, յասավուլ Մարգարի համար տանուտերը մի քոռ սև փող էլ չի խարջել իր քսից. իմ միտս ա, որ գզիրն օրական տասը֊քսան ճուտ էր կալնում սրա֊նրա տանից, գավերով գինի էր ուզում, շուշեքանցով արաղ։ Մի օր աչքովս տեսա, որ բրինձն էլ փեշը լցրած՝ Մելումենց տանիցը տանում էր։ Ես իմ երեխեքանց կարմիր արևովն օրթում կուտեմ, որ յասավուլ Մարգարի գեղումն էլած վախտը տանուտերն իր օղլուշաղովն էլ նրա սայիցն (շնորհիվ) էին ապրում. ցախն ի՞նչ ա, հասարակ ցախը, էն էլ շալակներով խալխի հիքանոնցիցն էր կրել տալիս, ի՞նչ ա՝ թե Մարգարի համար կերակուր պտի էփվի։ Ղորթ չի՞, Թորո՛ս,— դարձավ յուր մոտ նստողներից մեկին,— մի օր՝ որ գզիրը հինգ ճուտ ձեռին ուներ, մինն էլ ուզեցավ Դռենց պառավի թխսի տակիցը բռնել, պառավն ուշունց տալով մոտ եկավ, ես ի՞նչ ասեցի։

— Իմ միտս չի,— մրթմրթաց Թորոսը։

— Տո՛, կեղծավո՛ր, ես չասեցի՞, թե Մարգարը մի մարդ ա, դու հինգ ճուտ ձեռիդ ունես, հերիք չի՞, որ խեղճ պառավի էլած֊չէլած ութ ճուտիցը մինն էլ բռնում ես։

— Միտս չի, ասում եմ, ուրիշը կըլնի էլել։

— Տո՛, անաստված, դու չէի՞ր, որ կողքիս բրթեցիր, թե էդ ո՛ւր ես ասում. մի էս հարցրու, թե յասավուլ Մարգարն էս քսան օրվան մեջ տանուտերի հացի պռունգը մի օր պոկել ա՞, աներեսի պես օրը մնի տանը ղոնաղ են տալիս։

— Չէ՛, ես չեմ ասել։

— Չքվի՛ս ու չորանա՛ս։

— Ձենդ կտրի՛, քեզ ճշմարտախոս ո՞վ դրեց,— աղաղակ են բարձրացնում ամեն կողմից,— համեշա դու պտի կոտրած քթալի պես մեջ ընկնե՞ս, մկան նման կարասը հոտացնե՞ս. քեզանից ի՞նչ պտի գնա, որ վատամարդի ես ուզում դառնալ. 400 տան վրա ամենքին մի֊մին սհաբղռան[60] էլ չի ընկնիլ, քո բաժինը ես կտամ, թաք դու սուս կա՛ց։

— Չէ, ախպե՛ր, ես իմ հոգին սևացնիլ չեմ, ընդուր եմ ըստեղ նստած, որ ամեն բանը հալալությունով դատեմ։

— Վեր կա՛ց, կորի՛ գետնի տակը, քամակիցդ համեցեքավոր հո չղրկեցինք,— բարկացավ տանուտերը,— ես էլ որ սուս եմ կենում, դուք էլ ջլիս գլխիս եք նստում, նհախ չէի ձեր գեղի հոգսն էլ քաշում, յասավուլին էլ ուտացնում ու խմացնում։

— Ես էլ էդ եմ ասում, բաս էլ ո՞ւր ես յասավուլի անումովը գեղի վրա ծախս դնում. դու ինքդ քո բերանովն ասեցիր, որ քո տանը նրա համար խարջ չունիս։

— Շատ լավ ա անում, որ ծախս ա քցում, չուզողի աչքն էլ ա հանում. թե կուզես՝ կորի՛, գեղամիջին քունջ ու պուճախում փսփսա՛, ամենքին էլ հասկացրո՛ւ, որ յասավլի համար ավելնորդ ծախս են գրել. մին դու բան դուս կտանիս, մին էլ քեզ պես անխելքները,— ճղճղացին տանուտերի համամիտները։

— Ախպե՛ր, ուզեցի ոչ, հորս խերին ըլնի, հենց իմանանք մի քանի մանեթ ջիբիցս վեր ընկավ կորավ,— վիրավորված ասում է տանուտերը, հետն էլ յուր համախոհներին ակնացույց անում խեղճ Հաքուլին։

— Ո՞նց թե չուզեցիր. թե որ քո արած ծախսերը մեջ չդնենք, ասել ա թե իմ տված հինգ լիտր արաղն ու կես կարաս գինին ջուր կկտրվի էլի՛։

— Ի՞նչ գինի֊արա՛ղ, Սեփո՛,— մեջ մտավ կրկին Հաքուլը։

— Աչքերդ չորս բաց արա՛,— ծղրտաց Սեփոն,— կաղանդին մովրովին ու քոմակչուն գնացած գինի֊արաղն իմ կարասիցն ու տկիցն էր։

— Փչի, հա՛, լեզվիդ տակին ոսկոռ չկա, որ ծակի. տո՛, ես չէի տանո՞ղը, մի հարցրու տանուտերին ու գզրին՝ տեսնենք ո՞ւմ երեսը կսևանա. չէ՞ որ Անթանենք կարասիցն ես եմ չափել, ձիուս բարձել ու տարել։

— Ղորթ ա, մովրովի համար Աթանենցից էր, համա միրզեքանց ու ձեռ ու ոտի համար Սեփոյիցն առա ու քեզանից ետը ղրկեցի,— պաշտպան հանդիսացավ տանուտերը։

— Իմ տունը քանդվի՛, թե էդ օրն ինձանից ավելի Սև ջրի գլուխն աշտարակցի ոտ դրած ըլնի,— երդվեց Հաքուլը։

— Դու խաբար չես, Հաքո՛ւլ, օրթում֊կրակը մի՛ ընկնիլ. թե ինձ չես հավատում, գզրին հարցրո՛ւ, ընենց չի՞, գզի՛ր, գնացել ա՞, թե ոչ։

— Տո՛, բաս չի գնացե՞լ։

— Ո՞վ գնաց,— պնդեց Հաքուլը։

— Ես ի՞նչ գիտեմ, ո՞ւմ միտն ա, օրական տասը մարդ հա գնում, հա գալիս է։

Հաքուլը դառն ծիծաղ բարձրացրեց, իսկ Սեփոն և յուր կողմնակիցները կատաղեցան.— մասխարա ունիս՝ գլխիդ տո՛ւր, տանուտերը սուտ չի ասում, խուլ ականջովդ լսեցիր, որ գզիրն էլ վկայեց։

— Իհարկե, ասած ա՝ տանտրոնջ վրա լիս վեր էկավ, ո՞վ տեսավ՝ գզիրը,— հոգվոց հանեց Հաքուլը։

— Օրը ճաշ դառավ, տանուտե՛ր, ի՞նչ ես ամեն դարդակ խոսողի ասածը չվանի դնում,— գոչեցին այս և այն կողմից,— դու քո արած ծախսերն ասա՛ պրծի, էս խալխն էլ իրանցու գյորա գեղիցն առնելիք ունին՝ պտի գրվի. թե որ ամեն մի խոսքի համար սրա պես մարդիկը մեջ ընկնին, երկու շաբաթ կանց կենա՝ թավջի չի գլուխ գալ։

— Գրի՛, տիրացո՛ւ,— տնօրինեց տանուտերը,— քսանուհինգ մանեթ ձիու քրեհ եմ տվել մովրովի կուշտը գնալ֊գալու համար։

— Իմ հոր գերեզմանը վկա, որ դու միշտ կոռի ձիով ես գնացել եկել. դեռ Երևանու բազարը քո տան համար առուտուրի էլ խալխի ձիովն ես գնացել, դեռ քո հանդի խուրձն ու հիքանոնց խոտն ու ցախն էլ կոռի ձիով ես կրել,— էլի խառնվեց մեր Հաքուլը։

— Ա՛յ իշխաններ, շիտակ ա խոսում էս մա՞րդը։

— Չէ՛, չէ՛, գլխիցը դուս ա տալիս, դու քո օրումդ կոռի ձի չես նստել, քրեհ ես տվել։

— Տիրացո՛ւ, դու նշանակի 25 մանեթը։

— Էլ ի՞նչ ունիս, տանուտե՛ր, էս գրվեց։

Տանուտերը շարեց մի քանի ուրիշ ծախքեր, որոց ամենքին էլ հակառակում էր Հաքուլը, բայց նրան լսող չկար, տիրացուն գրում ու գրում էր։

— Մի հաշվի՛, տես իմ արած ծախսն ի՞նչքան էլավ,— վերջապես ասաց տանուտերը։

— 225 մանեթ։

— Ես ու իմ խղճմտանքը, որ շատ քիչ ա քցում, 300֊ի էլ կհասնի, թե որ մի քիչ Աստվածդ ուրանաս,— շողոքորթում էին յուր խորհրդական աղաները։

— Խե՜ղճ աղքատ ժողովուրդ, էս ամենը քո ջանիցը պտի դուս քաշեն ու մարսեն,— խոր հառաչեց Հաքուլը։

— Հիմի, տանուտեր ջա՛ն, էլլիկից տարածներդ ասա՛, որ գեղի հաշվումն առել ես։

Տանուտերը գրպանից հանեց մի երկար ծալած թղթի կտոր և կարդաց.

— Սարդարաբադու առուն հանելու մշակի մասին մովրովին տված կաշառքի համար Մաթոսից առա 200 մանեթ, Թաթոսից՝ 216 մանեթ, Սեփոյից՝ 300 մանեթ. սրանց ամենքին էլ ջոկ֊ջոկ սանադներ (մուրհակ) եմ տվել գեղի անումովը, հիմի վադեն (ժամանակ) ա, պտի գեղամեջ դնենք ու տանք. շահն էլ տասին երկսով պտի հաշվենք։

— Էդքան կաշառքն ընչի՞ տվիք ձեզուգլխու։

— Ո՞նց թե ընչի՛ տվիք. միտդ չի՞, որ օրական 150 մշակ էին ուզում մի ամիս ժամանակի առվի վրա բանելու։

— Հետո՞, չտվի՞ք։

— Էդքան չտվինք, 10, 20 մարդ գնաց՝ վերջացավ։

— Ա՛յ մարդիկ, աստվածներդ միտներդ բերե՛ք, առաջ՝ որ օրական ոչ թե 150, 15 մարդ էին ուզում մեր գեղից. մին էլ՝ որ ոչ թե մի ամիս, 15 օր էր գրած հրամանումը, և մեկ էլ՝ որ հաշիվ արինք, բոլորն էն ժամանակի գներովը բռնեց 250 մանեթի մշակ, իսկ դու հինգ֊վեց հարիր մանեթի ծախս շանց տվիր էս մի բանի մեջ։

— Դու գրի՛, տիրացո՛ւ, ի՛նչ ես դունչդ ցցել սրան մտիկ տալիս, տանուտերը հո սուտ չի՞ ասում. սաքի մեզ էս մովրովի բնությունը հայտնի չի՞, որ քնած վախտն էլ ձեռը բաց ա քնում, թե ինչ ա, բան դնեն մեջը. թե մարդ կըլնիս, ամեն փուչ բանի համար կաշառք չես տալ, տես թե քո գեղի գլուխն ի՛նչ կգա։

— Ես ու իմ Աստվածն, ըտենց ա,— արդարանում էր տանուտերը,— ջինգյանա (բոշա) ուզվորի նման աչքը տուն մտնողի ջիբին ա. մհալի հարուստների անումն էլ հենց լավ սերտել ա, որ էլ խաբիլ չես կարող։ Մի օր ինձ ասում ա՝ ձեր Խեչանենց Խեչանն ա հարո՞ւստ, թե Իսումը։ Ես էլ պատասխան տվի, թե՝ մովրովն ապրած կենա, գեղըցու հարուստը ո՞րն ա. դառը քրտնքով մի կտոր հաց ոնց ըլում ա, աշխատում ենք ամենքս էլ։ Համա երևում ա, որ հավատաց ոչ, գլուխը պտըտեց ու ծիծաղաց։

— Հլա լա՛վ, որ մեր Սաքոն մովրովի կշտին ա, գեղի դիհը պահում ա, թե չէ մենք կոռ ու բեգյառի տակից գլուխ չէինք բարձրացնիլ,— կցեց տանուտերի կողմնակիցներից մինը։

— Հա՜, շատ հասկացել եք,— ընդդիմացավ Հաքուլը,— գառը գիլին պահ տվածի պես ա, Սաքոն տզրկի պես սաղ մհալի արինն ա ծծում։

— Էլ ի՞նչ ունիս, տանուտե՛ր։

— Արաղի շիրախանեքը մհրելու (կնքելու) եկող մենծավորի համար կաշառքի փող վերցրի Մուրադից պարտք 200 մանեթ, Բարսեղն էլ տվեց մի կարաս արաղ։

— Էհ բանումը գեղն ի՞նչ պարտական էր. մի քանի մարդիկ իրանց համար արաղ էին քցում, գյումրուկ (մաքս) չէին տալիս, հետո ուզեցան խարջի տակ դնեն, քանի հետ գրեցին՝ անկաջ չարիք, եկան մհրեցին։ Ուզում էին, որ արաղ քաշեն՝ օգուտ տեսնեն, իրանք էլ թող ճարը տեսնեն, գեղին դրանցից ի՞նչ օգուտ֊վնաս, որ էդ ծախսն էլ գեղամեջ եք դնում,— էլի մեջ ընկավ Հաքուլը։

— Ո՞նց թե գեղին ինչ օգուտ,— ձայն ձայնի տվին մի քանիսը, որ արաղ քաշողներն էին,— բաս էս ոչի՞նչ, որ մովրովի կամ մենծավորի արաղ ուզած սհաթը տկերը լցվում ղրկվում են։

— Գեղի ի՛նչ հոգսն ա, որ չի ղրկվիլ։

— Ախպե՛ր, քանի՞ գլխանի ենք, որ չղրկենք. մեր մովրովն ա, հո օտար չի, էսօր ուզածը չենք տալ՝ էգուց ընենց կոռ կքցի մեր վրա, որ տակին կճկռենք։

— Տիրացո՛ւ, դու գրի՛ր, անկաջ մի՛ անիլ։

Տանուտերի ցույց տված ծախքերին եթե ուշադիր լինեինք, բոլորը կոռի, բեգյառի ու գավառական աստիճանավորներին տված կաշառքների պատրվակով էր, և այն՝ վերցրած յուր համամիտներից մուրհակով կամ առանց մուրհակի։ Այս բոլոր ավելորդ փողերը գյուղի հարկի հետ միացնում են, ժողովրդից ժողովում և մի քանի մարդով բաժանում։

— Տանուտե՛ր, ինչպես դուս ա գալիս, քո արած ծախսերդ բոլոր էս նստող մի քանի մարդկանցիցն ա, բաս գեղումն էլ ուրիշ ոչով ոչինչ չի տվե՞լ,— հարցրեց Հաքուլը։

— Խալխի հո՛րն օղորմի, շատ մենծ բան ա, որ ամեն մինը մի֊մին լիտր գինի֊արաղ տված ըլին, մեջքներին քար ա ընկել, էն էլ հենց իմանանք, թե մեր քաշած էսքան նեղությունի տեղակ մեզ պատիվ եք տվել,— ասացին միասին տանուտերն ու իշխանները։

— Հաքո՛ւլ, գիտե՞ս ինչ կա,— վերջապես աչքերն ոլորեց տանուտերը.— թե որ դու ամեն մի դարդակ բանի վրա էսքան գլխացավանք պտի տաս՝ լավն էն ա, էս սհաթս վեր կենաս, քաշվիս երեսիդ ջրովը. հեր օրհնա՛ծ, էլ թողում չես, որ մարդ բերան բաց անի, ագռավի պես գլխներիս տնկված ղռում ես. էլ չես ասում, թե սուս կենանք, էգուց բողազներիս կչոքեն։

— Գլխներդ քա՛րը,— ձեռքը թափ տվեց Հաքուլը,— Աստված էլ գիտի, որ ես իմ քիսի դարդումը չեմ. ոնց որ ըլի, մեր քուրը ջրամանիցը կհանենք. խոսքս անճար աղքատների համար ա, որ թունդիրն ածես՝ շորահոտ չի վեր ըլիլ, ու դուք խղճմտանքներիդ դուռը պինդ կողպած՝ էգուց գլխներին սև պտի բերեք։ Թե որ շատ սրտներիդ դիպչում ա, ես էլ Խեչանենց Խեչանի պես խոսք կտամ, որ գլուխս քաշ քցեմ, ինչ ուզեք՝ տամ, ու գնացեք էն վախտը պղտոր ջրի մեջ թոռ քցեցեք, թարբներդ (ուռկաններդ) ձկնով կլցվի։

— Ախպե՛ր, թագավորական խարջը հո բաշխիլ չե՞ն, թե որ ռահաթը չի խարջ տա, բաս էս աշխարհքն ո՞ւմնով ա կառավարվելու։

— Էդ ա, որ թագավորական խարջը ձեր հավաքած փողերի չարեքն էլ չկա, հալալ աղքատին մի քանի սև փող անջախ կընգնի, համա դուք էնքան պոչեր եք ավելացրել, որ ինձ պես տունն էլ դժարանում ա տալը։

— Ախպե՛ր, Աստված վկա, մեզ էլ էնքան չի հասնում,— երդվեց տանուտերը,— նաչալնիկի տանիցը բռնած՝ խազինի (գանձարանի) ծառայողներն էլ մեջ բերելով՝ ընչանք մովրովի վերջին մեհտարը (ձիապանը) 1000 ծակ կա կալնելու։ Երևանա բազարումն էլ չեմ կարողանում ազատ ման գալ. վախում եմ, որ ղուլլուղի (ծառայության) մարդկանցից մեկն ու մեկը կտեսնի ու վրես կնեղանա, որ քաղաք եմ եկել ու իրանց տեսություն չեմ գնացել։ Լացդ կգա, Հաքո՛ւլ, որ հետս գաս՝ խարջը տանենք խազինեն տանք. դու մի տե՛ս, թե էն ասիգնացու (թղթադրամի) թղթերը ո՞նց են չորս աչքով մտիկ տալիս, մի ունկն են ուզում գտնել, որ յախա֊մախեքս թոփ անեն, մեզ խաթի մեջ քցեն. Աստված ոչ անի, որ մի թուղթ ղալբ (կեղծ) դուս գա, թեկուզ մի մանեթանոց ըլի, էլ պրծնում չկա. տունս էլ որ ծախեմ՝ վրեն դնեմ, էլի բերդումը պտի փտեմ. դե հիմի ասա, հեշտ ա՞, ես եմ էն թղթերը տպե՞լ, ես ճանանչում ե՞մ։ Ճարս կտրած՝ պտի դեռ առաջ գնամ խազնադարին (գանձապետին) ու փող համբարողին առաջուց տեսնեմ, հետո խարջը տանեմ թաֆիլ տամ (հանձնեմ). ախար էս ը՞նչով կըլնի, ես հո չե՞մ կարող իմ քիսիցը տալ։

— Ո՞վ ա բան ասում,— կոտրվեց ի վերջո մեր ճշմարտախոս Հաքուլը,— համա զոռ անելս էս ա, որ բանը խղճմտանքով անեք. ես տեսնում եմ, որ աղքատը շատ ա զբնվում (հասրտահարվում)։

— Տո՛, ընչի՛դ ա պետքն, Հաքո՛ւլ,— կողքին հրեց կեղծավորներից մինը,— ընչի՞ ես վատամարդի դառնում, ըսենց եկել ա՝ ըսենց պտի գնա։

— Դե՛ հիմի հաշիվ արեք,— բոլոր ծախքերը գրելուց հետո ձայն տվեց տանուտերը,— տեսնինք՝ թե տան գլուխ քանի՞ մանեթ խարջ ա բռնում։

Մի ահագին գումար կազմվեցավ, քառապատիկ ավելի բուն արքունական հարկիցը։

Նույն տանուտերի համախոհները նշանակվեցան հարկաժողովներ և երեք բաժանմունքի վրա նշանակեցին որոշելու ժողովուրդը՝ մեծ կալվածատերեր, միջակ և ստորին դասակարգ։

Թեև հարկաժողովներն առաջին կարգին էին պատկանում, ուրեմն և ավելի պետք է վճարեին, սակայն նոքա ոչինչ չտվին։ Ժողովը ցրվեցավ։

— Մեր տղա՛, էլի մեջքներս տաքացավ,— յուր համախոհներից մեկի ականջումը փսփսաց Մաթոսներից մինը,— մարդագլուխ մեզ 50 մանեթից ավել կհասնի։

— Համա էդ անիծված տանուտերը թաքուն մեզանից շատ ա կերել։

— Է՛հ, գլուխը քարը, ավելի թիքեն ո՞ւմ փորն ա ծակել. սաքի դրուստը որ ասենք, մենք էլ նրանից թաքուն քիչ չենք պուճախներումը չալափուռ արել[61]։

ԺԸ.
ՅԱՍԱՎՈՒԼ

Երևանու երկիրը պարսից իշխանության տակից իսպառ ազատվելուց հետո՝ վարչական ձևի կողմանե զանազան փոփոխությանց ենթարկվեցավ. սկզբներումն ավելի պարսկականին մոտ, բայց վերջերումը մի հաստատ վարչություն կազմվեցավ։ Երևանը նահանգական քաղաք կոչվեցավ, նահանգապետ, գավառապետներ և գավառակապետներ նշանակվեցան և այդպես տևեց մինչև Հաշտարար ատյանների հաստատությունը։

Վիպասանությանս մեջ կատարված անցքերը լինում են գավառակապետների միջոցները, որ պարսկական ընդհանուր բառով մովրով էին կոչվում և որ ինքնին ունեին յուրյանց առանձին ատյանը՝ օգնականներով, գրագրներով և ստորին պաշտոնյաներով, որոնց յասավուլ անուն են տալիս։

Թողած մովրովի մյուս ծառայակիցքը, անտեղի չեմ համարում ես մի հայացք ձգել յասավուլների կազմակերպության վերա։ Ամենքից ավելի այս ստորին ոստիկանական սպասավորները ծանոթ ու մերձ են ժողովրդի կյանքին և սրանցով է այն մոտ հարաբերությունը, որ ունի գավառապետն յուր վիճակի ամեն դասակարգի հետ։

Որոնենք յասավուլի բունը և ներս մտնենք։

Ահա գավառակապետի բնակարանի մոտ, լայն բակի մեջ մի մեծ ու երկար ծածկի տակ մսուրքներ են շինած, ուր կարգավ մի քանի ձիանք կապոտած են։ Նույն գոմի վերի անկյունումը, մի առանձին բաժանման մեջ, մի սենեկանման մասը կա, ուր պատերի վերա յափունջիք են կախոտած։ Բարձրացրո՛ւ այս յափունջիներից որը կամենաս, և ահա փայլում, շողշողում է հրահանի վերա հորինած պարսկական արծաթյա օղերով հրացանը։ Երկու նույնանման ատրճանակ, մի յուղաման, մի գչիր քակող գործիք՝ վառոդամանի և գնդակամանի հետ զարդարում են հրացանի բոլորքը։

Պատերի տակերին համարյա միշտ կգտնես թիկնած երկու կամ երեք հուժկու մարդիկ՝ արխալուղների թևերը վերև ծալած և կռները մինչև արմունկները բաց։

Ահա սրանք են յասավուլները։ Սրանց թիվը երբեմն մինչև տասի է հասնում։

Սրանց պաշտոնն է մովրովի իրավարանից դուրս արձակած բոլոր հրամանները տեղը հասցնել և ի կատար ածելու հսկել, հարկ, կոռ ու բեգյառ ժողովելուս օգնել տանուտերներին և գավառական բոլոր ստորին ոստիկանական պաշտոնները կատարել։

Հավատարմության և ուշիմության մասին սրանց կարելի է նմանեցնել որսկան շների։ Որքան էլ նոր մարդ լինի գավառակապետը, նրանք ճշտապես կատարում են նորա կամքը։

Սրանք այնքան սուր են մարդաճանաչության մեջ, որ առաջին օրումն իսկ գուշակում են նոր գավառակապետի բռնելիք ընթացքը, այդ պատճառավ յասավուլի և յուր տիրոջ մեջ սկզբի օրից մի սերտ համակրական հարաբերություն է կապվում. այդ է պատճառը, որ ամեն յասավուլ քանի մի ուրիշ պաշտոնակալներ է փոխում։ Ոչ մի նոր գավառակապետի հաշիվ չէ ձեռքից թողուլ այդ մարդկանցը, որոնք գավառի ամեն ծակ ու ծուկը գիտեն, ճանաչում են ամեն մի անձնավորություն և վերջին գյուղի շներն ու կատուներն անգամ համարած ունին։

Հետաքրքիր է յասավուլի ամեն մի քայլափոխը դիտելը։ Յուր ձիու կողքին գոմի մեջ նա թիկնած է ինչպես Պարսից խանն յուր թավիշյա բարձի վերա. յուր մեծավորի առաջին սպասավորության մեջը նա շան նման գալար է գալիս և ամենայն նվաստությամբ գլուխը ետ է դնում նորա հրամանը գետինը չձգել։ Ճանապարհի վերա յասավուլն իրան ամբողջ գավառի տերն է համարում։

Յասավուլներ ընտրվում են առհասարակ տեղացիներից՝ գլխավորապես պարսիկներից։ Եթե մահմեդական կրոնի հիմնական կանոններին համաձայն մուսուլմանը պետք է խորշի քրիստոնեից, յասավուլներն ուրեմն սուրբ մարգարեի օրինակատար չեն. նրանց համար հայ, թուրք չկա, նրանք ամենքն էլ ընկերներ են. գլխարկը վերցրած ժամանակը կարելի է ճանաչել հային ու թուրքին. գլխի մեջտեղից ածիլած կտորն և ականջների վրայից կախված մազերի փռչակները պարսկական գլխի նշաններն են. իսկ ահագին ոչխարենին, կես փութ բուրդ վրեն, մինչև ականջը խոր քաշած, հաստ, ստվար և երկայն ընչացքները ականջին երկու անգամ փաթույթ տված, ահռելի դեմքը վիթխարի հասակի հետ՝ շատ ծանոթ աչքերի միայն կարող են պարզել յասավուլի հայ կամ թուրք լինելը։

Առանց խտրության երկու հակառակ կրոնի որդիքն ուտում են միևնույն ամանից և խմում են նույն գավաթից. քրիստոնեին սրբագործող, իսկ մահմեդականին պղծող հեղուկն էլ միակերպ սիրելի է յասավուլի համար, թուրքը հայից պակաս չի կոնծում գյուղերումն և կատարը տաքացրած՝ յուր քաջագործությունները բանացնում։ Հայի հաց, խոզի միս, թուրքի պանիր, սրբի դռան մորթած մատաղ, որոնք երկու ազգությանց մեկին կամ մեկելին գարշելի են, յասավուլի համար հարցնել չկա։

Եվ ահա պատրաստ է յասավուլն յուր պաշտոնը կատարելու։ Յուր տիրոջ մի շնչին հրամանը դուրս եկավ, և յասավուլը թռավ ձիու քամակն ու երկու վայրկենի մեջ աներևութացավ. մի մտրակ ձիու փորատակովը քաշեց, և նրա ձին կրակի նման թռչում է մեծ ճանապարհի միջովը։ Վա՜յ այն գյուղին, ուր դիմում է մեր յասավուլը, և առավել վա՜յ այն գյուղականներին, որոց պատահում է նա ճանապարհի վերա։

— Է՛յ, ո՞ր գյուղացի ես, ո՞ւր ես գնում,— մի սառն ու հպարտ ակնարկ դեպի ճանապարհորդը դարձնելով, հարցնում է մեր յասավուլ աղեն, ձիու թամբի մեջ ծուռը նստած։ Վա՜յ, ասում եմ, խեղճ գյուղացուն, եթե սխալմամբ գտակը մոռացավ հանելը, կամ ուշացրեց խոնարհաբար գլուխ իջեցնելը։ Ցնցաց մտրակն օդի մեջ և պատատվեց խղճալու կիսամերկ մարմնին, մանավանդ եթե նա հանդգնած լինի չշտապել ճանապարհից դուրս գալու և յասավուլին լայն ուղին թողնելու։

— Տո՛, խլանկա՛ջ, քեզ չեմ հարցնո՞ւմ՝ որտեղից ես, ի՞նչ ես դունչդ ծռել մտիկ տալիս, խոսի էլի՛,— հետաքրքրվեցավ երկրորդ և երրորդ մտրակը։

Սև ու մութը կոխեց մեր անցորդի աչքերը. մինչև նա սթափվեց, լեզուն հանած՝ աղաչանք պաղատանք արեց, մտրակը մի քանի անգամ յուր պաշտոնը կատարեց։

— Ադա՛, հիմար, ի՞նչ ես ծռմռատվում, քեզ հարցնում եմ՝ ո՞րտեղից ես, ո՞ւր ես կորչում, ասա՛ ու պրծի՛ էլի՜, տեսնում ես՝ հետդ մարդ ա խոսում, արժան չե՞ս համարում պատասխան տալ։

— Գլխիդ մեռնիմ, աղա՛,— հազիվ արտասանում է մոլորված գյուղացին,— այսինչ տեղիցն եմ, այնինչ գյուղն եմ գնում։

— Բաս որ ըտենց ա, էս սհաթս ետ դա՛ռ, գնա՛ ձեր գեղը, ձեր տանուտերին ասա՝ յասավուլ Ղահրամանը հրամայեց, որ չորս լիտր լավ բրինձ ղրկես մեր տունը. հալ հալբա՛թ, ասա, թող էգուց հասցնի, գինը կտամ, հասկացա՞ր։

Հիմի թե քաջ է մեր ճանապարհորդը, թող հանդգնի բացասել, բաշ ուստա (գլխիս վրա) չասելու և կամ խոստանա վերադարձին նրա հրամանը տեղ հասցնել, ըստ որում յուրյանց գյուղը շատ հեռու է մնացել, իսկ գնալիք տեղն արդեն մոտ է։ Բայց նա խելքը հացի հետ չի կերել, յուր կաշուցը ձեռք չի քաշել, այդ փորձն եթե յուր հետ առաջինն է պատահում, յուր ընկեր հարևանների շատերի գլխին է եկել և ինքը լսել, կամ տեսել է։— Աչքիս վերա, ասելով, ձեռքը սրտին՝ գլուխ է իջեցնում և յուր բախտն անիծելով վերադառնում։

— Ասես, հա՜. վայն եկել է քեզ տարել, թե որ չես ետ դարձել,— գոռոզաբար մտրակն օդի մեջ ցնցում է մեր յասավուլն և ձիուն կրնկում, բոլորովին վստահ եղած, որ նրա երեխայքը վաղը կամ մյուս օրը բրնձով փլավ կուտեն, իսկ խոստացած վճարքը նույն րոպեին մոռացման տվեց։

Մի փոքր առաջ գնաց մեր յասավուլն և հանկարծ մի ուրախ ժպիտ փայլեց նրա երեսին։

— Եղալի թիքա՜,— ծորելով դուրս թողեց այս խոսքն յուր բերանից, վսեմ դիրք առավ ձիու վրա ու շտապացրեց յուր երիվարը։

Դիմացիցը մի փոքրիկ կարավան է գալիս, օտար գավառի մարդիկ են. մեր յասավուլն ուղիղ դեպի նրանց աշտանակեց յուր ձին։

— Բարև՛ ձեզ,— փոքր֊ինչ քաղցր դեմք առած՝ ասաց նա դեպի կարավանը դառնալով,— Աստված բարի ճանապարհ տա. ո՞րտեղից եք, ո՞ւր եք գնում։

— Փամբակիցն ենք, գնում ենք Կողբ աղ բերելու։

— Շատ լա՛վ, շատ լա՛վ, բարի ըլնի. բայց դուք իմանո՞ւմ եք, որ օտար գավառի մարդն իրավունք չունի առանց բիլեթի իր մհալիցը դուրս գալ. դուք, իհարկե, կգիտենաք էս սաստիկ հրամանն ու բիլեթ էլ կունենաք։

— Չէ՛, աղա՛, ի՞նչ բիլեթ. Փամբակն ու Կարբու մհալը հարևաններ են, մենք պապենական հա՛ եկել, հա՛ գնացել ենք. ըսկի ղզլբաշի օրովն էլ մեզանից բիլեթ չէին հարցնում, հիմի հո՛ փառք Աստծու, չիմս (բոլորս) էլ մի էլլիկ ենք։

— Հանաք եք անո՞ւմ։

— Չէ՛, ղորթ ենք ասում։

— Ո՞նց թե անբիլեթ եք. բաս էլ մեզ ո՞ւր են տոնլուղ (ռոճիկ) տալիս պահում, որ ամեն փախստական կարողանա արձակ֊համարձակ, կապը կտրած՝ մհալե֊մհալ ընկնել։ Դե՛հ,— հոնքերը կնճռում է մեր յասավուլը,— ետ դարձրե՛ք ձեր ձիանքը, գնանք էս մոտիկ գեղը, բոլորիդ անունն էլ պետք է գրվի, կռներդ կապոտվեն ու ղրկվիք ձեր մովրովին. դուք փախստականներ եք, աղի գնացողը ձեր պես չի ըլնիլ։

— Աղա ջա՛ն, քեզ մատա՜ղ, մենք հայ քրիստոնյա ենք, մենք փախստական չենք, երեք օր ա ճամփա ենք գալիս, ոչովի մի շառ (վնաս) չենք արել, էս ա Կողբին մոտացել ենք, թող մեր ճամփեն գնանք, մի֊մին բեռն աղ տանենք, մեր քյասիբությունին անենք[62]։

— Շատ մի՛ խոսաք,— գոռում է մեր Ղահրամանն ու ձիանոնց գլուխը ետ դարձնում յուր հրաշագործ մտրակովը։

— Աղա ջա՛ն, չգիտեինք, էս մինը բաշխի՛, մյուս անգամ առանց բիլեթի չենք գալ։

— Տո՛, ի՞նչ անհասկացողներն եք, երկու օր ա՝ բերանս հացի կտոր չի մտել, ոտքս օրզանգուից ցած չի եկել, թե որ ես ձեզ բաց թողամ, էլ ո՞ւր եմ ըստեղրանք ման գալիս։

— Աղա՛ ջան, չտեսնելու դի՛ր, մենք քո ոտի ջաֆեն (չարչարանքը) կքաշենք։

— Դուք ինչքա՞ն պտի տաք ինձ, որ ես իմ թագավորին խային (նենգ աչքով) մտիկ տամ, ձեզ բաց թողամ. էգուց֊էլօր էլ բանն իմացվի, գլուխս զնդանի (վտանգի) մեջ մտնի։

— Աղա ջա՛ն, շատեն֊քչեն, մի֊մին բան կհավաքենք, քո սիրտը կշահենք, աչքի տակով անց կացրո՛ւ գնա քո գործին, Աստված բանդ հաջողի։

— Ախար գիտե՛ք ինչ դժվար բան ա պատասխան տալը։

— Ոչի՛նչ, մեր խաթեր պտի յոլա տանես։

— Է՛հ, ի՞նչ անեմ, խեղճ եմ գալիս. դուք էլ քյուլֆաթի (գերդաստանի) տեր եք, եկել եք ըստեղ հասել, ետ դարձնել չի ըլնիլ, գնացե՛ք ձեր ճամփեն.— փամբակեցվոց փողերը գրպանը դնելով՝ ճանապարհ դրեց։— Բայց մտիկ տվե՛ք, տղե՛ք,— նախազգուշացրեց մեր յասավուլը,— բան է, եթե ուրիշ յասավուլներ ձեր առաջը կտրելու լինեն, ասացե՛ք, որ Ղարո բեգը մեզ իզին տվեց (թույլ տվեց), թե որ հարցնեն, թե բան տվի՞ք, ասացեք՝ մի թեթև ծառայության արինք. էն ժամանակն էլ ձեզ նեղություն չեն տալ։

— Աստված կյանք տա, աղա՛։

— Հիմարնե՛ր, աղոթք արեք չպատահին, թե չէ մինչև գրպաններիդ բերանը կրկին չբանաք, ճանգերիցը չեք պրծնիլ,— փնթփնթաց ինքնաբավական Ղահրամանն ու ձիուն կրնկեց։

Արժան է տեսնել յասավուլին մովրովի, կամ դիցուք, մի հասարակ աստիճանավորի հետ գնացած ժամանակը. այն առյուծն այժմ հեզ գառն է դարձել. ամենայն խոնարհությամբ նստած է նա յուր ձիու վերա և բավականին տեղ ետ ընկած է գալիս. ոչինչ բան նա չի տեսնում, ոչինչ գոռոզ միտք նրա մեջը չի անց կենում. նա կատարյալ ծառա է և մի հոգսով միայն զբաղված է. ականջները սրած՝ ամեն րոպե սպասում է յուր տիրոջ հրամանին։

— Յասավո՛ւլ,— հանկարծ դուրս է թռչում այս խոսքն աստիճանավորի բերանից։

— Բա՛լի (հրամայեցեք), աղա՛,— պատասխանելն և մոտ գալը մեկ է լինում, բայց միշտ ձիու սանձը պինդ քաշելով, որ մի գուցե յուր տիրոջից առաջ անցնի։

— Կո՞ւյր ես, չե՞ս տեսնում, որ դիմացիցը մարդիկ են գալիս, քո պաշտոնդ մոռացե՞լ ես, միտքդ ո՞րտեղ է։

Հերիք է, յասավուլը հասկացավ ու ձիու կողքին այնպես կրնկեց, որ խեղճ կենդանին երկուտակվեցավ։

— Շո՛ւտ, շո՛ւտ ճանապարհիցը դուրս եկե՛ք, աչքեր չունի՞ք, չե՞ք տեսնում, որ աղեն գալիս է,— աջ ու ձախ մտրակահար անելով՝ շփոթը ձգում է ճանապարհորդների մեջը.— շո՛ւտ, գտակ հանեցե՛ք, գլուխ տվե՛ք։

Ուռած֊փքված քշում է աղեն յուր ձին ճանապարհի մեջտեղովն առանց մի սառն ողջունի անգամ արժանացնելու իրեն մինչև գետին գլուխ իջեցնող գյուղացիներին։

Ահա ճշտությամբ կատարեց յասավուլն յուր պաշտոնն և կրկին յուր նախկին խոնարհ դիրքն և տեղը բռնեց։

Անմոռանալի է ինձ համար հիշողությանս մեջ տպավորված, մանկությանս օրերում կատարված մի դեպք։ Այս մի իրողությունը պատմելով՝ կարող կլինեմ յասավուլների ճիշտ պատկերը նկարագրել հետաքրքիր բանասերին։

Աշունքն էր, Աշտարակու այգիների քաղը վերջանալու վերա էր, գյուղումը երևում են միայն կենտուկունտ ծերունիք. երբեմն֊երբեմն փողոցներումը ձիուն դա՛հ տալով դուրս են գալիս քաղցու կրողներ, որոնք լեքշերի կամ արջառների անկպրել տկերի մեջ լցրած պճպճան եռացող քաղցուն՝ բարձած ձիանց շալակին, տուն են բերում կարասների մեջ ամանելու։ Շուտ֊շուտ լեքշի բերանին ցցած փայտը հանել խրելով՝ քաղցուակիրները տկի միջից օդը դուրս են թողնում, որ տիկը չպատառվի։ Ես, ութ կամ ինը տարեկան մի մանուկ, ձմեռվան կախանի համար ժողոված պահոնի խաղողը մի փոքրիկ քթոցի մեջ ածած, ուսիս դրած՝ բերում էի տուն փռելու, որ մի երկու օրից այգեկութը վերջանալուց հետո կախենք. այդ միայն իմ ժողովածն էր, ապա թե ոչ երկու ձիաբեռն այդպիսի պահոնի խաղող վաղուց տանը փռված էր։

Առաջին անգամը ոչինչ գչխի չընկա, երբ որ տեսա իմ առջևովս մի քանի մարդիկ այս և այն կողմն էին փախչում։ Բայց հետո սարսափս բռնեց, երբ — ամա՜ն, աղա՛, գլխիդ մատաղ, կսկծալի խոսքերն ականջս ընկան։

Մեկ էլ ի՞նչ տեսնեմ, մի յասավուլ անողորմաբար ծեծում է մտրակով մի գյուղացու, որ պինդ բռնած ունի յուր ձիու սանձից և չի տալիս յասավուլին։

— Ամա՜ն, քո տունը քանդվի՛, իմ տունը քանդվեց,— մղկտալով ծվաց գյուղացին,— աչքս դուրս եկավ։

Մի բաց դուռ կար այդ փողոցումը, ես ինձ այնքան չկորցրի, որ դողալով ներս ձգեցի բակն և դուռը վրես ծածկեցի, փակը քաշեցի ու դռան ճեղքովը դուրս նայեցա։

Արյունը վազելով ցած իջավ գյուղացու երեսովն, և նա գլխիվայր գետնին պառկեց՝ նույնպես ձիու սանձը պինդ բռնած։

— Թեկուզ քոռանաս էլ՝ հոգըս չի. թե դու սատկած, թե մի շուն՝ ղուլլուղի մարդի համար մին ա,— երկու աքացի էլ գլխին իջեցնելով բաց թողեց յասավուլն ընկած մարդուն և հարձակվեց, խոտորափողոցից քաղցուն բարձած դուրս եկող ձիու սանձը պինդ բռնեց։

— Շուտ վեր քցի՛ բեռդ էս պատի տակին,— հրամայեց նա ծործորակը քերող ձիատիրոջը,— ձին հարկավոր ա, լեկռ (բժիշկ) ա եկել, պտի նստի՝ Իլանչալան գնա։

— Էս ճամփի մեջտեղը ո՞նց կըլի եփ եկող քաղցուն վեր քցել.— քաշվելով պատասխանեց խեղճը,— համ էլ կոռի հերթն իմը չի, ես մեկել օրն եկա կոռատեղից։

— Ասում եմ՝ ձենդ կտրի՛,— մի֊երկու անգրելի հայհոյանք թափելով գոչեց յասավուլը,— դու էլ չդառար էդ աներես շան տղեն, որ քոռացավ ու ձիու նոխտեն (երասանակը) ձեռից չթողեց. հերիք ա հետներդ խաղ անեմ, ա՛յ, հիմի ինքն իրան վեր կընկնի բեռդ։

Այս ասելն ու դաշույնը հանել՝ տկի մեջ ցցելը մին եղավ։

Քաղցուի հակն իսկույն դատարկվեց, մյուսն էլ հավասարակշռությունը կորցրեց, վայր գլորվեց ձիու միջքից ու պատառվեց։

Ողորմելի գյուղացին մոռանալով, որ մի կարաս գինին հողի հետ խառնվեց, ընկավ յասավուլի ոտքերն ու աղաչում էր, որ խնայի իրան, ձին ետ տա։

— Տունս կքանդվի, էլած֊չելածն երեք բեռն էր, մինը դու թափեցիր, երկուսն էլ տաքարի[63] մեջն ա, կմնա կքացախի, երեխեքանցս տարեն ապրուստը ջլիս կկտրվի. թող գնամ՝ էն երկու բեռը բերեմ, կարասներն ածեմ, իմ ձեռովը ձիս թամքեմ, լեկռին տանեմ՝ տեղ հասցնեմ ու ետ գամ,— լեզուն հանած՝ պաղատում էր խեղճ մարդը։

— Քո հորն օղորմի՛, հեքիմը գյուղումը մնա, թե դու քաղցու պտի բերես. շատ մի քանիսի դարդն էր, թե քո լակոտներդ քաղցած կկոտորվին։

— Ախար իմ հերթը չի՛, ի՜նչ անաստվածություն ա,— վերջապես հուսահատ ձին ձեռքից թողեց ողորմելին և վիզը ծռած՝ մնաց յասավուլի քամակիցը նայելով, որ ձին քաշելով այս խոսքերը պատասխանեց ու գնաց։

— Էդ իմ բանը չի՛, գնա՛ ձեր տանուտերին ասա՝ թող խրատվի ու մյուս անգամ հերթի ձին գեղիցը դուրս չթողա։

Յասավուլի հեռանալուց հետո արյունում շաղախված պնդերեսը վեր կացավ և փնթփնթալով գնաց. մտրակի ծայրը դիպել էր հոնքին և պատռել, որ եթե փոքր էլ ցած առներ՝ անպատճառ սա էլ զրկված կլիներ յուր աչքից, ինչպես մյուսն յուր մի կարաս գինուց և ձիուց։

— Գլուխը քարը, թե ունքս պատռվեց, հլա ձիս ձեռիցս չթողի, թե չէ սաղ տարին ապրուստից պիտի զրկվեինք,— ասաց նա ու գնաց. իսկ ես կամաց դուռը բացի ու շունչս մեր տանն առա։

ԺԹ.
ԳԱՐՆԱՆ ՀԱՐԿԱՀԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գարնան նախահաշիվը կազմելուց երկու օր հետո Արարատյան գավառի ամեն գյուղերումն էլ միևնույն տեսարաններն են ներկայանում, ինչ որ մեր պատմության թելը պահանջում է Աշտարակում տեսածներս ասելու։

Լուսաբացին ամեն մարդ վեր է կենում յուր օրվան բանացնելիք մշակների հոգսը քաշելու, բայց փողոց դուրս գալուն պես կամ շտապով տուն է ընկնում, յուր երկրագործական գործիքը վերցնում և այգին կամ դաշտը փախչում կամ թե նեղ սոխախներովը մի կերպ գլուխն առնում հեռանում է։ Գյուղումը տիրում է խորին լռություն, երթևեկը կտրվում է և մի քանի մարդիկ միայն այս ու այնտեղ երևում են, հետերը վերցրած կամ մի հաստընչացք բարձր յասավուլ՝ սպիտակ չերքեզի չուխան հագին, մտրակը ձեռքին և կամ մի ղազախ՝ նույնպես մտրակով։

Ահա յասավուլը վսեմ քայլերով փողոցե֊փողոց է ընկել ու յուր հետ գնացող գզրի ցույց տված դռանն աքացիով խփում և անվախ բակն է մտնում։

— Է՜յ, ո՞վ կա այս տանը,— ճիչ է բարձրացնում նա։

Մի քանի անգամ հայհոյանքներ թափելուց հետո՝ ներսի սենեկների մեկի դռնից, ի վերջո, դողդողալով երևում է քիթ ու բերանը պինդ փակած մի պառավ, կամ միջահասակ կին, փեշիցն էլ մի փոքրիկ երեխա փաթաթված։

— Ո՞ւր է էս տան տղամարդը,— թուրքերեն կամ հայերեն բարկանում է այն ահարկու պարոնը։

— Տանը չի,— անլսելի պատասխան է ստանում,— գնացել ա Էջմիածին կամ Երևան, պարտք անի, բերի խարջը տա։

— Ընչանք օրս որտե՞ղ էր, ընչի՞ պտի նոր միտք աներ իր խարջի համար,— գոչում է յասավուլ աղեն և ետ հրելով խեղճ կնոջը՝ ներս մտնում տուն և ձեռք ընկած անոթը հափշտակում, որ գլխավորապես լինում է կերակրի կաթսա։

Միջի հեղուկը տարածվեցավ տան մեջն և յասավուլի հոգսն էլ չեղավ, նա տվեց պղինձը գզրին և թոնթորալով դուրս եկավ։

— Թե որ ամեն մնի զուռնովը պար գալու ըլնինք՝ վեց ամիս խարջը չի հավաքվիլ,— արդարանում է նա յուր առաջնորդող հարկաժողովների և գզրի առաջին,— ա՛յ, էս պղինձը կծախենք, խարջը կվերցնենք, թող աներես տանտերը մնա ծործորակը քորելով։

— Մարգար աղա՛, ինձ բաշխի՛ր, խնայի՛ր էդ ողորմելի որբևերուն (այրուն), իր եթիմներին անճախ ա կառավարում, չգիտեմ ո՛ր անաստվածը դրա վրա խարջ ա դրել. ի՞նչ ունի, որ ի՛նչ տա,— խնդրում էր մի ծերունի մի բակի դռան մոտ յասավուլին, երբ որ վերջինս բռնցքով ետ էր խփում մի կնոջ և կաթնոտ պղինձը գզրի ձեռքը տված՝ դուրս էր գալիս, իսկ կինը ցած ձայնով արտասուքն աչքերին առաջ էր վազում ու աղաչելով շտապում փաթաթվելու յասավուլի ծնկները։

— Քո խաթեր համար ետ եմ տալիս, աղա Խեչա՛ն,— պատկառանոք հարգեց յասավուլը Խեչանենց Խեչանի խնդիրն և գզրին առաջ արած՝ գնաց ուրիշ տուն մտնելու։

Այրի կնոջ աղիողորմ լացն և վերջումը հազարավոր օրհնությունները, որ անխնա տալիս էր նա յուր պղինձը թափողին, Խեչանի սիրտը վիրավորեցին։

— Որքան մարդ չի ուզում գեղամիջի խառնվիլ,— ասաց նա ինքն իրան,— չի ըլնում. էսպես բաները մարդի սիրտը կտոր֊կտոր են անում։

Այս խոսքերով նա գնաց դեպի տանուտերի դուռը, հանեց յուր գրպանից երկու մանեթ և ձգեց դեպի տանուտերը։

— Առե՛ք, աչքներդ կոխեցե՛ք խեղճ Եղսանի խարջը։

— Տո՛, ձեր տունը չքանդվի, էս ի՞նչ աղաղանք ա, որ քցել եք էս գեղը, բաս դուք ձեր խղճմտանքիցը վախենում չե՞ք. թե որ վերջին դառն աղքատիցն էլ խարջ եք առնում, բաս էլ ընչի՞ եք ամեն մարդի վրա էսքան մենծ փող հաշվում, կես տարվա մեջ գեղը հո էդքան ծախս չարե՞ց. թե որ ձեր անկուշտ փորը չի մտնում էսքան փողը, ո՞ւր ա գնում։ Լավ չեք անում, տանուտե՛ր, ասում ա՝ «գեղ կաննի, գերան կկոտրի», էգուց֊էլօր դանակն ոսկոռին կհասցնեք, դատավորը կիմանա ու էն ժամանակը ձեզ հոգվով֊մարմնով պրծնում չկա։

— Է՛հ,— ժպտաց տանուտերն անտարբերությամբ փողը վերցնելով,— դու միայն կաս Երուսաղեմ, էլ չես գիտում, թե «աղվեսը մեր մարագումը ճուտ ա հանել, վաղի առածի պես, մեր թազու հզությունիցն (հեզությունից) ա». թե որ դատավորի մատը խառը չըլներ, մենք քանի՛ գլխանի էինք, որ էս բաներն անեինք։

Խեղճ Խեչանը զարմացավ, որ տանուտերը ոչինչ դժվարություն չցույց տվեց փողը վերցնելումը. նա կողմնակի լսել էր, որ մովրովները կաշառք են ուտում, բայց այս աստիճանի լինելը չէր իմանում։

— Մի՞թե թագավորական խարջիցն էլ մասնավորվում են,— հարցրեց Խեչանը տանուտերին,— խարջը գողանալ կըլնի՞։

— Ո՞վ ա ասում, թե գողանում են. ա՛յ, նստի՝ ասեմ քեզ. դատավորը մեզ ա պահում, մենք նրան. ինչքան էլ որ մովրովը խամ մարդ ըլի, իր գալուցն երկու օր ետը իմանում ա իր չուղուլներիցը (լրտեսներից), թե մհալի ամեն մի գեղը դավթարի (մատյանի հաշվով) քանի՛ տուն ա, նաֆարի (շնչի հաշվով)՝ քանի։ Իհարկե մեր պարտքն ա, երբ որ նոր դատավոր գա, բոլոր տանուտերներս մեր իշխաններով պտի գնանք՝ գալը շնորհավորենք, ճանանչվենք. էն էլ գիտես, որ դարդակ փետին, ասած ա, շուն չի հաչալ. մեր ըռխին (բերանին) ո՞վ մտիկ կտա, թե որ տկլոր գնանք, ընտեղ ցցվինք. ամեն գեղից Աստծու տվածիցը բեռն ենք կապում ու գնում.— բարով հազար բարի ես եկե՛լ, աղա՛, քո աչքը մեր մհալի վրա քաղցր ըլի՛, ոտդ խերով ըլի՛, ղայիմ ղադիմի (երկարատև) ըլիս. էս թավուր մի քանի խոսքեր խարջում ենք. նա էլ իր կողմից գլուխը տմբացնում ա ու մի երկար քարոզ սկսում։

— Սաքի թե ի՞նչ։

— Լսի՛ր։ Իհարկե, ինձանից առաջ շատ մովրովներ եք փոխել, առաջինը ես չեմ, վերջինն էլ չեմ ըլնելու. մենք ջուրն ենք՝ դուք կարմունջը, մենք գնացկան ենք, դուք մնացկան. համա իմացած կացե՛ք, որ ես ուրիշների պես չեմ. ինձանից առաջ եկածները ո՛նց են վարվել, ի՛նչ են արել՝ ես միտք էլ չունիմ քննել իմանալ, ամեն մարդ իր խելքի տերն ա. ես էս օրվանից իմ բնությունս ձեզ հասկացնեմ. ես կաշառք ասած բանն իմ դռնովը տուն չեմ թողալ. ես շատ բարկացկոտ մարդ եմ, կաշառքի անում տվողին փետի տակին կմաշեցնեմ, հերս էլ որ մեղավոր ըլնի՝ հուրն հավիտենական կկորցնեմ, որդիս էլ ըլնի՝ Սիբիրումը կփտացնեմ. բայց արդար մարդի դատաստանը դանակի պես կկտրեմ. հինգ օր չի քաշիլ, կտեսնեք, էնպես պտի անեմ, 10 տարեկան երեխեն ոսկին գլխին դրած՝ գեղե֊գեղ իմ մհալի մեջ կարողանա ման գալ. գողերի ու ավազակների իզ ու թոզը (հետքը) պտի կտրեմ։ Վայն եկել ա էն մարդին տարել, որ մտքումը դնի փողի ու կաշառքի ձեռով իր գործը առաջ տանել։ Էս խոսքերը ձեզ ընդուր եմ ասում, որ դուք ձեր գեղերի տանուտերներն ու իշխաններն եք, էսօր գեղի տեղակ ըստեղ կաննած եք, գնացե՛ք, իմ բնությունս ձեր ժողովրդին հասկացրեք։

— Դե՛, էլ ի՞նչ ես ուզում, դրանից էլ լավ խոսքե՞ր։

— Համբերի՛, շատ մի՛ վռազիլ, Խեչա՛ն։

— Դե գնացե՛ք, ասում ա, տանուտերնե՛ր, շատ շնորհակալ եմ, որ եկել եք ինձ տեսություն։

— Բաս էն տարած փեշքյաշներն (ընծաներն) ի՞նչ արիք։

— Էն իրան կարգին վաղուց մառանումը դարդակվեց, ընդուր համար խոսք էլ չի ըլնում, դեռ դու ականջ դի՛ր։

— Էլ ի՞նչ մնաց։

— Ա՛յ, ի՛նչ։ Երկու֊երեք ոտք դեռ փոխած չենք ըլնում, մին էլ յասավուլը քամակներիցս հասնում ա, թե աղեն հրամայեց, որ տանուտերներն առանց իրան տեսնելու չգնան։ Էդ իհարկե առանց էն էլ գիտեինք ու սպասում էինք։ Կես սհաթից մեզ մի֊մին ներս ա կանչում ու սկսում նոր թամբահները (պատվերները), նոր հարց ու փորձերը։ Սաղ ըլի միկիտան Սաքոն, պատասխանն առաջուց մեր բերանը դրել ա։

— Գեղդ քանի՞ տուն ա, հարո՞ւստ են, թե աղքատ, հարուստներն ո՞վ են, տարեկան ինչքա՞ն արդյունք եք վերցնում, ինչքա՞ն հարկ եք տալիս, թագավորական խարջից սավահի (բացի) ինչքա՞ն ավելի թավջի եք անում, նրանից ո՛ւմ ու ո՛ւմ համար եք բաժին հանում, գեղացիք հասկացո՞ղ մարդիկ են, թե կոպիտ ու անտաշներ, ինչքա՞ն գիր գիտեցողներ կան, ձեր մոտիկ գեղերի հետ ինչ փտած֊մոռացված վեճեր կամ բաժանելու հանդեր ունիք,— ես ի՞նչ գիտեմ, քանի՛ էս տեսակ հարցմունքներ մին֊մնի ետևից շարում ա։

— Հետո դուք ի՞նչ եք պատասխան տալիս։

— Հիմի թե ղոչաղ ես, Խեչա՛ն, ջոկ֊ջոկ ամեն բանը մի՛ պատմիլ. դեռ դու բերանդ բաց չես արել, ինքն ա էլ ետ քեզանից շուտ ամեն բանի հաշիվը տալիս. մենք էլ ի՛նչ անենք, տեղնուտեղը ամեն բան կարգին հասկացնում ենք։

— Դե՛ հիմի գնա՛, ասում ա, քո խելքի կտրածի պես գեղը կառավարի՛. կես սհաթ առաջ, որ ես էն խոսքերը ձեզ ասեցի, կարգ էր՝ պտի խոսեի. բոլորի մոտ չի կարելի սրտինդ պարզ ասել։ Բայց իմացի՛, որ մովրովն էլ ձեզ պես մարդ ա՝ ուտիլ ա ուզում, մրսիլ֊տաքանալ ունի՝ հագուստ ա պետք, մեզանից բարձր էլ մարդիկ կան՝ նրանց էլ մտիկ տալ ա պետք. իմացած կա՛ց, որ գեղի պարտքն ա իր դատավորի տան տարեկան ապրուստը ղրկել, նրա քիսի խարջլըղը (ծախսելիքը) չպակսացնել, որ նա էլ կարողանա իր մենծերի սիրտը շահիլ. մենծ բան չի, ռահաթի սիրտը լեն կըլնի, որտեղ իրան հասնելու երկու մանեթը կտա, երկու֊երեքն էլ ավելի կարող ա տալ, առանց էն էլ ամեն գեղ թագավորական դավթարի (մատենացուցակի) հաշվով քիչ ա բռնած, որ մեկել ծախսերը միջիցը դուս գա. էդ բանն էդպես եկել ա, էդպես էլ պտի գնա. դուք չկարծեք, որ ձեր դատավորը չգիտի, թե ամեն գեղ քանի՛ տուն թաքցրած ունի խազնիցը։

— Հազար անգամ կանգնի ու ասա՝ գլխիդ մատա՛ղ, ղորթ ես ասում, գեղ ա, չի ըլնիլ, որ մի քանի տներ ավելի չունենա, համա դրանցից շատը աղքատ՝ օրեն հացին մուրացկան են. էդ ընդուր համար են պահում, որ էն աղքատների խարջն էլ ունևորների շլինքը քցեն։ Տես թե ո՞նց ա ծիծաղում. տո՜ գնա՛, լավ մա՛րդ,— ասում ա,— գնա գործիդ կա՛ց, գեղի վերջի աղքատն էլ կարող ա տարեկան մի երկու մանեթ ճարել. էդ օրենք ա, պտի ասիլ. համա էս էլ կա, որ դուք էլ պտի ձեզ համար էլ, մեզ համար էլ միտք անեք։ Ես անխղճմտանք մարդ չեմ, ես չեմ ասիլ, որ խարջից ավելացածը բոլորն ինձ բերե՛ք ու դուք համը մի՛ տեսնեք. էնպես արե՛ք, որ համ դուք կուշտ ըլեք, համ մենք։

— Դե՛ ասա՝ ինքն ա սորվացնում գողությունն էլի՛։

— Բաս էլ ո՞ւր ես ինձ կրակը դնում էրում, Խեչա՛ն, բաս էլ ո՞նց չի նեղացնենք աղքատին, էլ ո՞նց յասավուլ չբերեմ։

— Թե Աստված կսիրես, էն անսիրտ յասավուլների անումը մի՛ տալ. իլլաքի թե (մանավանդ) էս գազան Մարգարը. աչքիս պեծը չախմախի տվեց, երբ որ էն խեղճ կնգա աղանչաքը լսեցի. համա յասավուլի համար՝ ոնց որ խաղ ու պար։

— Դեռ էլի ոտդ ցխոտ անես, Մարգարի երեսը քսես, էլի միջների լավը դա ա, էլի ինչքան ըլի՝ հայ֊քրիստոնյա ա. բաս թե որ էն անօրեն թուրքերին տեսնես, յա ղազախների արածները լսես, ի՞նչ կանես։

Տանուտերի ու Խեչանի խոսակցությունն ընդհատվեց քուչի մյուս ծայրից գոռալով երեսն արյունլվիկ եղած մի բոբիկ տղայի դեպի նրանց վազելովը։

— Վա՜յ երեխեքս, վա՜յ գլուխս, վա՜յ մեջքս, ձեզ մատա՛ղ, էս ի՞նչ Աստծու պատիժ ա,— աղաղակում էր տղան,— օգնեցե՜ք, ղազախը մտավ տունս, հարբած էր, էլ չեմ հասկանում՝ ինչ էր ուզում, ղամշու (մտրակի) տակը քցեց երեխեքանցս, դաղդղորիկն ածեց[64], ինձ էլ էս օրը քցեց։

Նրա գլխիցն արյունը թափվում էր, նա հանեց յուր վրայի մետակ արխալուղն և մեջքը ցույց տվեց. լեղակի նման կապտացած էր։

— Ա՛յ տնաքանդ, յասավուլը հերիք չէր, ղազախ էլ էիք բերո՞ւմ,— ասաց Խեչանը տանուտերին։

— Ղազախին ես չեմ բերիլ տվել,— պատասխանեց տանուտերը,— նա եկել՝ հինգ ձի էր ուզում, դուսսաղներ պտի տանի Ապարանից մովրովի կուշտը։

— Էս տնաքանդի տղեն ձի էլ հո չունի՛, սրա տունն ընչի՞ էիք ղրկել։

— Ձիանքը վաղուց եմ ճամփու քցել. ինքը ղազախը լակել (խմել֊հարբել) էր, գզրին պատվիրեցի, որ մի քիչ շնթռկացնի (քնացնի) ու ճամփու քցի, երևում ա քնել չի ու վեր ա կացել, տներն ընկել։

— Հիմի էս նաչար (խեղճ) տղի համար ի՞նչ պտի անես։

— Ոչինչ, ձեռներիցս ի՞նչ կգա. մովրովի համար ղազախի ձիու անպետք դռնաղը (սմբակը) մեր գեղիցը շատ թանկ ա։

— Ձեր գլխին մեռնի՜մ, ոչինչ չեմ ուզում, միայն թե եկեք տանիցս հանեցեք էն անաստված անհավատին,— հուսահատած խնդրեց տղան։

— Էլ ի՞նչ ես նստել, դե, վեր կաց գնա՛, տանուտեր. ո՛վ գիտա՝ խեղճի տունը հիմի ի՞նչ օրն ա քցել։

— Ես ոչինչ չեմ կարող հասկացնել, ա՛յ, յասավուլ Մարգարը գալիս ա, սրան տանենք, սա խոսք կհասկացնի,— ցույց տվեց տանուտերը մոտեցող յասավուլին։

— Շատ լավ կըլնի, Խեչան աղա՛,— ընդունեց Մարգարը Խեչանի խնդիրը,— ես էս սհաթս քո խաթեր ղազախին գեղիցը դուս կհանեմ, բայց ընտեղից էլ գնանք, ձեր տանը մի երկու թաս գինի խմենք. ասում են քեզ լավ գինի ունիս։

——————

— Հերիքնազ ջան, էն ի՞նչ այլակերպ մարդ ա յասավուլը. հենց որ հացը տեփրով տարա առաջները դրի ու աչքս նրա աչքին ընկավ, ոնց որ գրողն ու մահը տեսնեի. ես էդ մարդիցը վախում եմ, դրա ձեռովը մեր տան գլխին մի փորձանք կգա,— ասաց Հեղնարը՝ հոր հրամանովը շիրախանեն (մառան) հաց տանելուց հետո։

— Է՜հ, դրանց սևին էլ նալաթ (անեծք), սիպտակին էլ. յարաբ դրանցում լավերը կա՞ն. ամենքն էլ մահը տանելու բաներ են,— պատասխանեց Հերիքնազը։

Այդ օրից Հեղնարը քանի յասավուլ Մարգարի անունը լսում էր՝ սիրտը դողում էր։

Ի.
ԳՐԱԳԻՐ ՀԵՐՈՍԸ

Տարեցտարի Խեչանի հարստությունն ավելանում էր։ 50 թվականների Արևելյան պատերազմի տաք ժամանակն էր. աշտարակցոնց ապրանքը գետնին չէր մնում. ինչքան քացախած գինի ու ջուր խառնած արաղ կուզես՝ տար Գյումրի՝ բանակի մեջը, կես օր չի քաշիլ՝ տկերդ կդատարկես կվերադառնաս։ Խեչանը թեպետ չարվադարություն (ձիապանություն) չէր անում, բայց յուր դռանն էլ այնպիսի գնովն էր ծախում, որ կարճ միջոցում մեծ օգուտ ստացավ. նա ի՞նչ կարիք ուներ օր ծերության չոլեչոլ ընկնիլ, Աշտարակի ջահելներն իրանք գալիս աղաչում էին նրան, տանում նրա ապրանքը, շուտ փող շինում ու մյուս շաբաթ բերում, թե նրան վճարում, թե իրանք էլ օգուտ քաղում։

— Մեր տղե՛ք,— ծաղր անելով, Ապարանու բքերի մեջ ձյունը ճղելով, կամ ամառվան տոթին գլխարկով երեսների քրտինքը սրբելով, Խեչանի գինի֊արաղը ձիանց վերա բարձած՝ կատակներ էին անում Աշտարակի երիտասարդները.— հիմի Խեչանենց Խեչանի ոտները քուրսու տակին ցրտատար էլան, կամ ուռի ծառերի շվաքումը քնած ժամանակը գլխին արևը խփեց։

— Բաս ձեռները տեսնես՝ ինչպես են կուցումել, կուչ եկել թունդրի ափին նստած, խորովածի շամփուրը քաշելուս։

Եվ մեր ուրախ պատանիքն յուրյանց բարձր ծիծաղով և քաղցրաձայն երգելով վերև էին բարձրանում։

Երևանու նահանգն այս տարի մեծ նեղության մեջ էր. Շիրակու գավառը զորքը լցված էր, արյունահեղ պատերազմը ռուս և թուրք տերությանց մեջ օրական հազարավոր զոհեր էր անում. թնդանոթների ճայթյունները մի քանի րոպեի մեջ հարյուրներով մինուճար մոր աչքի սև ու սպիտակներ էին խավարացնում։ Բանակների մեջ պատերազմն էր յուր հունձն անում, գավառներումը տաժանելի ու դժվարակիր կոռ ու բեգյառն էին հասարակությանն առանց սրի ու մահացուցիչ գործիքների սպանում։

Ո՛չ այնքան օրինավոր և ուղիղ ճանապարհով եղած պահանջներն էին այսքան նեղությանց պատճառը, որքան ստորին և երկրորդակարգ պաշտոնատարների անկանոն գործողությունները։ Գողն ի՛նչ կուզի՝ մութ գիշեր. այդ խավարասերների օրերը դուրս էին եկել. ամեն մի նոր պահանջի ժամանակը նոր միջոց էր բացվում յուրյանց շահասեր նպատակներին հասնելու։ Օրինակի համար. բուն բանակիցը տնօրինություններ է լինում առատ վարձատրությամբ պատերազմական անոթներ և պաշարներ տեղափոխելու մի կետից մյուս կետը։ Անկարծիք, գյուղացի ժողովրդի համար այս եկամուտի աղբյուր էր, մի հարստության դուռն էր։ Ամենայն արագությամբ շրջաբերական հրամանը տարածվում է գավառակապետներին ի կատար ածելու, ուշացնելու ժամանակ չէ, հանգամանքը համբերել չի տալիս։

— Էլի՛ եկավ, էլի՛ նոր աղբյուր,— թնդում է ուրախությունից պատվելի պաշտոնատարների սիրտը։ Հինգ րոպեի մեջ նոր գործակատարության ծրագիրը պատրաստ է, հրամանաթղթերը գրվում են բոլոր գյուղական տանուտերներին և մի երկու ղազախ, մի յասավուլ և մի դիվանատան գրագիր թռչում են դեպի օգուտի դուռը։ «Ուր գէշն իցէ անդր ժողովեսցին արծուիք»,— պտտում է ժողովրդի բերանում այս գրաբար առածը, իսկ յուրյանից՝ այդ ռամիկ ու տգետ ժողովրդից ավելի յուղալի գեշ, կամ լաշ որտե՞ղ կլինի։

Դեռ տեղ չհասած՝ մեր ախոյաններն էլ յուրյանց գործողությանց ծրագիրն են կազմում. գրագիրը մի երկու անգամ կարդում է յուր տարած հրամաններից մեկը և գլուխը պտտում։

— Հեր օրհնածն էլ տեղ թողե՞լ է, որ մարդ յուր գլուխը միտք բերի,— վերջապես ասում է նա յուր քամակից եկող յասավուլին,— էս առաջին գյուղը որ պտի մտնինք, ընդամենը հիսուն տուն է՝ վաթսուն սայլ է ուզել. տնաքանդի գյուղումը բոլորը քսան սայլ հազիվ լինի, 30 լուծք եզը չի լինիլ, իրանք էլ քաղցած՝ ճաշին են քնում, հազիվ մովրովի ուզածը վճարեն, էլ մենք ի՞նչ տեղից կարող ենք օգտվիլ։

— Դու քեֆիդ կա՛ց, աղա միրզա՛ (գրագիր), դու քանի կարող ես՝ թթու դեմք բռնիր ու ինձ վրա բարկացիր, դեռ թե կուզես՝ հասարակությունը հավաքված տեղը՝ մի երկու ապտակ էլ երեսիս կպցրո՛ւ, վնաս չունի, ձու չեմ, որ փխլվիմ,— ժպտալով և հեզությամբ պատասխանում է յասավուլը։

— Դրանով ի՞նչ առաջ կքցես։

— Էն, որ մեր ձեռքին ա՝ էսօր հրամանը գլուխ բերե՞լ, թե մի շաբաթի մեջ կատարելը։

— Հա՛, գլխի ընկա։

— Իհարկե, մեր հին արհեստն ա, տեսնո՞ւմ ես էս ղազախները, սրանց էլ հո գիտես, թե ի՛նչ վախտ եմ պետք ածելու։

— Կտեսնենք էլի՛։

——————

— Վա՛յ գլխիս, էլի եկան,— ետ նայեց տանուտերը դեպի գյուղի ափը և ձեռքով գլխին խփեց։

— Սաքի ուրախ չե՞ս,— ժպտաց գզիրը։

— Է՛հ, խալխումն էլ հալ չմնաց։

Մեր հրամանաբերները ձիանքը լցրած՝ կրակի նման գյուղի մեջ մտան։ Ոչ միայն գյուղական ահեղ շների հաչոցն ու հարձակմունքը չեն կարողանում փոքր֊ինչ սանձել նրանց կատաղի արշավանքը, քուչաներում խաղացող բոկոտն ու մերկ երեխայքն էլ նոցա աչքին ճանճ ու մժեղ են թվում։ Առանց աջ ու ձախ նայելու, թթված ու խոժոռ դեմքով դեպի տանուտերի դուռն են քշում նրանք յուրյանց ձիանքը։

— Փախե՛ք, փախե՛ք, երեխե՛ք, փախե՛ք, ձիանոնց ոտների տակին կճխլվիք,— գոռում են հեռվից երեխատերերն ու յուրյանց ծակերը մտնում՝ թաքչում։

Այնպես կարծես, թե այս գյուղում մի հասակավոր մարդ չկա, բացի գզիրից ու տանուտերից, որ շլինքները ծռած՝ դրանց են սպասում։

Գտակը հանած՝ վազեցին տանուտերն ու գզիրը դեպի առաջին քշող ձիավոր գրագիրն ու մինը ձիու սանձը բռնեց, մյուսն ասպանդակը։

Մի ոտը դեռ ասպանդակի մեջ՝ խոսեց մեր աղեն.

— Շուտ արա՛, տանուտե՛ր, կանգնելու ժամանակ չի, 6Օ սայլ պետք է պատրաստես՝ ամեն մինը երեք լծով, ու ճանապարհ դնես այսօր իսկ Ալեքսանդրոպոլ՝ պատերազմի դաշտը, այնտեղից գնդակներ պիտի բարձեն, ուղարկեն Ղարսա տակը։

— Գլխիդ մեռնի՜մ, մեր գյուղումը հիմի երկու սել չես գտնիլ, էլած֊չելածը 15 կոտրատված սելեր են, էն էլ շատը Գյումրի փոդրաթի (կապալի) ալիր են տարել, երեքն էլ գնացել են քոմակչու օղլուշաղը (գերդաստանը) Երևանիցը բերելու։

— Դատարկ֊դատարկ ի՞նչ ես գլխիցդ դուրս տալիս. ձեզ որ մնա՝ թագավորական սալդատը կռիվ չպիտի անի, որ ձեզ նեղություն չգա։

— Աղա ջա՛ն, քո գլուխը վկա՛, գեղումը մի սել չկա։

— Քեզ սել կշինեմ՝ կլծեմ, հիմա՛ր, ինձ հետ հանա՞ք ես անում. կանչի՛ էս սհաթս ձեր գեղի կոտորված խալխին, տեսնեմ՝ քանի՞ գլխանի եք, որ թագավորական հրամանը գետինն եք ուզում քցել։

— Աղա ջա՛ն, գեղումն էլ օրինավոր մարդիկ չկան, ջահելներն ամենքն էլ սելերի հետ կոռատեղն են, հալիվոր անկյալներն էլ՝ որը իրանց հանդերումն են, որոնք էլ ըսկի ոչինչ բանի պետքական չեն, տներումը հավեր են քշում։ Գեղի հալը որ իմանաս՝ լացդ կգա. վարուցանքներս մնացել ա, դեռ մի բուռը ցորեն չենք հողի մեջ շաղ տվել, ցանածներս էլ չորացել կծղել են հնձողի խաթեր. տաշտներումս հացի փշրունք չկա. հենց տուն կա, որ էսօր դուռն երեսին ետ արած՝ ոչով չունի, որ իրան մի սառը ջուր տա։

— Ի՞նչ ես գլուխ տանում, քեզանից ո՞վ ա հաշիվ պահանջում, քեզ ասում են սայլեր պատրաստի՛ր, կուզես՝ գետնի տակիցը հանիր տո՛ւր, էդ քո բանն է։ Տո՛, ի՞նչ ես դունչդ ցցել, երեսիս մտիկ տալիս, շան տղա, յասավո՛ւլ,— մոտեցավ գրագիր աղեն յասավուլին ու մի ապտակ խփեց,— քո պաշտոնդ չե՞ս ճանաչում, շո՛ւտ էս րոպեիս տունը մի մարդ էստեղ ստեղծե՛ս։

— Գլխիդ մեռնե՛մ, մենք քո ղուլն (ծառան) ենք, դու պտի հրամայես, որ մենք կատարենք,— խոնարհաբար պատասխանեց յասավուլը։

— Հրամայում եմ, շո՛ւտ, ղազախներին էլ հետդ վեր ա՛ռ։

— Ի՞նչ ես կաննել, հիմար անասո՛ւն,— հասավ յասավուլի մտրակը գզրի ուսագլխին,— առաջ ընկի՛ր, տես քանի՞ մարդ եմ հավաբներիցը դուս քաշում։ Ղազախնե՛ր, քամակիցս եկե՛ք։

Ինչպես մի քանի շներ, որ աղվեսի քամակիցն ընկած հալածում են ու մոլորված կենդանին օրհասը մոտ կարծելով՝ յուր ոտքերին է ապավինում ու փախչում, այդպես յասավուլի առաջին վազելով՝ տունետուն է մտնում գզիր Գիքոն։

— Հիմի ի՞նչ ես ասում, տանուտե՛ր, տալու ես սայլե՞րը, թե ոչ,— հարցնում է յուր մարդկանց հեռանալուց հետո գրագիրը, թիկնելով տանուտերի սենեկումը բարձի վերա՝ մի փոքր քաղցր դեմք բռնած։

— Աղա ջա՛ն, սուտ չեմ ասում, գեղումը ոչ մի սել չկա։

— Ուրեմն ի՞նչ պետք է անենք։

— Քեզ լավ հայտնի ա,— ժպտալով պատասխանեց տանուտերը,— համա, Աստված վկա, տնաքանդի ժողովրդի մեջ էլ հալ չկա, ընչանք բողազները պարտքի տակ թաղված են։

— Ոչինչ, որտեղ հարյուր մանեթ պարտք կա, տասն էլ կարելի է ավելացնել։

— Ով ա բան ասում, համա էլ վերցնելու տեղ չմնաց։ Աստված սաղ պահի աշտարակցի Խեչանենց Խեչանին. թե որ նա չըլներ, էս տարի սաղ մհալը հողի հետ կհավասարվեր. Աստված նրա օջախը շեն պահի, գեղ չկա, որին նա ձեռը մեկնած չըլնի. ընենց խղճմտանքով ա վարվում, որ ամենքն էլ շնորհակալ են. ուրիշը որ ըլներ՝ մնին֊մին շահ կառներ, համա նա շահի համար բան էլ չի ասում, ինչքան մեր սիրտն ուզում ա՝ վրեն ենք դնում, նա էլ ոչ մի խոսք չի ասում։

— Էլ ի՞նչ եք ուզում, Աստված ձերն էլ տվել ա, Աշտարակը հեռու չի։

— Էլ երեսատեղ չի մնացել։

— Շատ խոսիլ չի հարկավոր, դու էլ գիտես, որ մեր երևալը քեզ էլ օգուտ է. հիմի ժողովուրդը կհավաքվին, ես քեզ վրա կբարկանամ, որ մինչև իրիկուն սայլերը պատրաստ լինեն, դու էլ մի քիչ դեմ ընկի՛ր ու հետո՝ երբ որ կտեսնես, որ շատ եմ նեղանում, խալխին դռանը հավաքի՛, խորհուրդ արեք, որ ես ձեզ երեք օր ժամանակ տամ, հետո կգնաք մովրովի մոտ, էնտեղ էլ մի տեսակ կվերջացնենք։

— Աղա ջա՛ն, լավ ես հրամանք անում, համա ռահաթի միջքի իլիկը (ողնաշար) կոտրվել ա։

— Ի՞նչ պտի անես, ամբողջ աշխարհքի համար է, միայն քեզ համար հո՛ չի։

— Հա՛, իհարկե, ասում ա՝ «Էլինան ղարա գյուն բայրամ դիր»[65]։

— Փառք Աստծու, որ դու ես ասում։

— Համա, աղա ջա՛ն, ի՞նչ ես կարծում, քեզ որ ինչպես ըլի, շնորհակալ անենք, մովրովն ինչքանո՞վ յոլա կտանի։

— Դեռ իմն ասա՛, տեսնեմ՝ ինչքան պտի տաք, մովրովինն էլ ես կասեմ։

— Հինգ մանեթով անց կացրո՛ւ։

— Ի՞նչ...

— Գլխիդ մեռնի՛մ, էլ բերան մի՛ բաց անիլ, Աստվա՛ծ, երկի՛նք, գետի՛նք, ծո՛վ, ցամա՛ք՝ խալխումը ջան չմնաց, էլ վաղինը չի. էս կռիվը պրծնի անց կենա՝ էն վախտը ջանս քեզ մատաղ կտամ։

— Տո՛, էս հնձի ժամանակը որ մանգաղներս բթացնենք, ձեռներս խաչենք, տանը նստենք, էգուց երաշտ եղած վախտն ի՞նչ պիտի աշխատենք։

— Շատ լավ ես ասում, աղա՛, համա մեր գեղի համար չի ասած. հարուստ գեղեր շատ կան, ամեն տեղից էլ իրանուգյորա (ըստ յուր չափու) կստանաք, Աստված բարաքաթ (լիություն) տա, դու ինձ լսի՛ր, հինգ մանեթով յոլա տա՛ր։

— Դե լա՛վ, քո խաթեր տասը մանեթով վերջացրո՛ւ, մի֊երկու մանեթ էլ յասավուլի ու ղազախների աչքը կոխի, մովրովին էլ ես կգրեմ, որ խնայի, քիչ բանով ինքն էլ ձեր վրիցն էս կոռը վերցնի։

Թող սրանք իրանց խորհուրդն անեն, մենք հետևինք յասավուլ Մարգարին իր ղազախներով։

— Ո՞ւր են էս քանդվածի տերերը,— ճչում է յասավուլը բակումը կանգնած գզրի վերա,— կաշիդ կքերթեմ, թե որ էս սհաթս դուս չես բերել։

— Ես ի՞նչ անեմ, որ ասում են տանը չի, ո՛վ գիտա, ո՛ր արտն ա գնացել,— բարձրաձայն պատասխանում է գզիրն ու աչքով֊ունքով դեպի տան դուռը ցույց տալիս։

— Հետս արի՛, ղազախ,— ասում է յասավուլն և տան դուռը բաց անում։

— Ես ձեզ ամենքիդ էլ կսպանեմ, թե որ չասեք, թե ուր է տանտերը,— առաջ է վազում ղազախը դեպի վերի անկյունը, ուր ջահել կանայք ու աղջիկներն երեսները դեպի պատը դարձրած՝ գլուխները կախել են։ Փոքրիկ երեխայքը, որոնք շշկլված մտիկ էին տալիս այս տեսարանին, լացի ձայնը տունը ձգեցին ու...

— Վա՜յ նանի ջան, վախում եմ, վա՜յ նանի ջան, սա մեզ կուտի։

Ղազախը մի կնոջ ուսից բռնեց, առաջ քաշեց։

Երեխայքը, որ փոքր֊ինչ լռել էին, կրկին իրանց նվագարաններն սկսեցին։

Խեղճ ամոթխած կինը գլուխը կրծքին է սեղմել ու անխոս՝ ղազախի քամակիցը գալիս։

— Ախար մարդդ ո՞ւր ա, սրանց ձեռիցը հո պրծնիլ չենք,— արդարանում է գզիրը,— Մարգար աղեն էլ շատ խնդրեց ղազախին, որ տուն չմտնի՝ չելավ, սրանց հո իմանում ես, լեզու չգիտեն, բան հասկացնիլ չի ըլնում։

Կինը ուսերը վեր է քաշում և նշանացի դեպի անդը կամ այգին ցույց տալիս։

— Սուտ ես ասում, հենց հիմի ես տեսա, որ գեղումն էր, դեռ մի երեխի էլ մեր ձիանոնց ոտի տակից փախցրեց,— խոսեցավ յասավուլը,— իզուր ուր ա թախ կենում. ղազախին հրամայած ա, որ ամեն ծակուծուկ մտնի. թե խելք ունի՝ թող դուս գա, մորթելու հո չե՞ն, սելեր ենք ուզում, թե որ չի ունենալ՝ չի տալ։

Դողդողալով, աչքերը տրորելով ներսի սենեկիցը, կամ քթոցի տակից դուրս է գալիս տան գլուխն և հեռվումը կանգնում։

Յասավուլի աչքով անելովը ղազախի մտրակը մի քանի անգամ խեղճի մեջքին պար եկավ և շլինքը ծռած իր հոգեհանների առաջն ընկած՝ գնաց նա դեպի տանուտերի տունը։

— Աղա Մարգա՛ր, քո որդու արևին մատա՛ղ,— ասում է մի ուրիշը մյուս տեղում,— ինձ էս մի հոգևոր անաստվածի ձեռիցն ազատի, ինձ տանուտերի դուռը մի՛ տանիլ, էս էլ քո ոտքի քրեհը։

Յասավուլը մանեթը գրպանը դրեց և ղազախին առավ ուրիշ բակ մտավ։

Մի ժամից հետո գյուղացիք տանուտերի դուռը լցված՝ ձայներն երկինքն էին հասցրել։

Ամենքից ավելի լսվում էր տանուտերի գոռյուն֊գոչյունը, որ զանազան անհիշելի օրհնաբանություններով գյուղ հիմնարկողի և մինչև էսօր շարունակողների հոգվոց խնկարկությունն էր անում։

— Թեկուզ ճղճղա՛, թեկուզ միջիցդ երկու կտոր եղի՛ր, որ չունինք՝ ի՞նչ պտի տանք. մենք գեղով, էլլիկով կերթանք Երևան, նաչալնիկի ոտները կընկնենք, որ մեզ մի փրկություն անի. էսքան ղահր ու արբաբ (ծանրություն ու նեղություն) կըլնի՞, երեխեքն էլ ծախենք՝ տակիցը չենք կարող դուրս գալ,— հուսահատված՝ հանդգնում էին տանուտերի դեմը մի քանիսը։

— Ուր կուզեք՝ գնացե՛ք, էս կռվի վախտը ձեր դնչին մրող չի ըլնիլ,— համոզեց վերջապես տանուտերը։— Օղորմի էս մարդի հորը, 15 մանեթով կակղացրել եմ, տանք իրան, վեր կենա, կորչի գնա ուրիշ գեղեր, ընչքան մենք մի երկու իշխանով գնանք մովրովի ոտներն ընկնենք, մի բանով խաթրն առնենք, չորս֊հինգ սելով անց կացնիլ տանք, գնանք Չոբանքյարի թուրքերիցը քրեհենք ղրկենք, ընչանք տեսնենք մեր գլուխն ի՞նչ ա գալիս։

Մեր գրագիր հերոսն յուր խոստման համաձայն մովրովին մի միջնորդության գիր գրեց, 10 մանեթը ծոցը դրեց ու ճանապարհ ընկավ, ամենևին չմտածելով, թե տանուտերի քսակի մեջն էլ հինգ մանեթ մտավ կամ յուր յասավուլը միայն երկուսով բավականացա՞վ, թե իրանից ծածուկ մի քանիսն էլ տները ման գալուս էր յուր ծոցը դրել։ Ամենքից զուրկ միամիտ ղազախներն եղան, որ մի֊երկու գավաթ գինով և մի֊երկու աբասի ծխախոտի փողով մինչև երկինք գոհ եղան։

Ամեն տեղ էլ գրագիր աղեն բարեսրտությամբ կարեկից գտնվեցավ ժողովրդի դժվարություններին և ամեն տեղից էլ միմյանց քամակից տանուտերները մի երկու իշխաններով մովրովի քաղցր ներողամտությանն արժանացան։

Խոսք չկա, որ պաշտոնապես հրամայված սայլերի քանակությունն ամբողջապես գնաց յուր վերա դրած պարտականությունը կատարելու, իսկ մեջտեղը մովրովն յուր հավատարիմ պաշտոնակալներով այսպիսի հաջող հանգամանքներից չմոռացավ օգուտ քաղելը. նա ոչ միայն, ինչպես տեսանք, ավելորդ սայլեր էր բարդում և վերջը իջնում պատշաճավոր թվին, նա և ոչ մի կոպեկ սայլերի համար դուրս տված վարձի փողիցը յուրյանց տերերին չցույց տվեց։

——————

— Է՛հ, սրանով ի՞նչ ծանրություն է գալիս գյուղացվոց վերա,— ասում էր մի անգամ մովրովը միկիտան Սաքոյին,— ամեն մի գյուղի վերա տասը սայլ ավելի հաշվելով՝ գյուղին մի զգալի վնաս չի հասնիլ, յուրաքանչյուր տան վերա մի աննշան գումար կհասնի, իսկ այդ մանր արծաթները միասին հավաքած՝ կարող են մի քանի մարդի պետք գալ։

— Եվ մանավանդ, որ դու դրանով իշխանությունի հրամանն էլ գետնին չես թողնում, գլխիդ ղուրբա՛ն,— վերա բերեց Սաքոն,— նրանց ուզածը քո մհալիցը 150 սել էր՝ թամամ (ամբողջապես) գնաց, նրանց ի՞նչ, թե դու ո՛ր գեղիցն ինչքա՛ն ստացար, կամ իրանց տված քրեհի փողերը դու տերերին բաժանեցի՞ր, թե ոչ, էդ տանու բան ա, քո տան գործը քեզ ամենքից լավ ա հայտնի։

— Գիտեմ, Սաքո, թե դու ընչի՞ ես մեր արածը հավանում. էն տանուտերները, որ մեզ մոտ են գալիս, առաջ քեզ մոտ են իջնում, դու էլ մեջտեղը շահվում ես։

— Դե՛, սաղ աշխարհքն ըտենց ա, աղա ջա՛ն, մարդս մարդով ա, մի ձեռը ծափ չի տալ, ամենքս էլ մի կտոր հացի համար ենք աշխատում, ես էլ քո սայիցը (քո շնորհիվ) մի կտոր հաց եմ ուտում՝ քեզ օրհնում։

— Ինձ զարմացնում է, Սաքո՛, ռահաթը. նա միշտ լաց է լինում, միշտ գանգատվում է, որ աղքատ է, ու էլի մի փոքր սեղմած ժամանակը փողը գոգերով է թափում. էս որտեղի՞ց է։

— Սաղ ըլի աշտարակցի Խեչանենց Խեչանի քիսեն. անհատնում ծով ա, ուզողին էլ չէ՛ չկա։

— Լավ թիքա է, ա՛յ, դա, Սաքո, ո՞նց անենք, որ էդ մարդին մեր ճանգը ձգենք։

— Շատ հեշտ ա, աղա ջա՛ն. դեռ մի քիչ համբերի, իմ աչքի վրա,— պատասխանեց Սաքոն և նրա վերա մի փոփոխություն եղավ ու պռոշները կրծեց։

— Ոչի՛նչ, դեռ ուշ չի,— փնթփնթաց նա յուր մեջ։

— Ի՞նչ մոլորվեցիր,— նկատեց մովրովը Սաքոյի շփոթմունքը,— երևում է շատ դժվար բան է Խեչանին որոգայթի մեջ ձգելը, դրա վրա ես մտածում։

— Համբերությունը կյանք ա, գլխիդ մատա՛ղ. երբ որ օրը կգա բարին հետը՝ ես քեզ կասեմ։

— Բաս էս ցորենների գործը լավ չափ ու ձև արա՛, հետո արի ինձ ասի՛։

——————

— Հիմար Սաքո՛, տեսար ի՞նչ եմ ձեռիցս թողել, խելքս ընչանք էսօր որտե՞ղ էր. հացը որտե՞ղ ա էլել, ես ի՞նչ տեղեր եմ քաշ գալիս։ Ես ընչի՞ պտի նոր զարթնեմ. հլա օղորմի մովրովի հորը, որ խոսք բաց արեց, թե չէ էն թավուր հացիցը պտի զրկվեի ու իմ մատը տանեի, իմ աչքը հանեի։ Համա ոչինչ, դեռ ուշ չի, դեռ ընչանք հիքանիքը չքաղեն, Խեչանն իր աղջկանը պսակիլ չի, ընչանք էն օրը շատ բան կարելի ա կատարել. մի հենց հաց ճանգս քցեմ, որ ոչ հատնի, ոչ պակսի։ Դեռ ես էս ցորենների գործը ձեռից չթողամ, էս էլ պակաս թիքա չի, Եզովպոսի շան պես բերաններիս մսի կտորը վեր չքցենք ու շվաքի քամակիցն ընկնենք։ Վնաս չունի, աղա Խեչա՛ն, դու էս մի երկու ամիսն էլ դինջ նստի՛, աշունքը աղջկանդ Սմբատին տալու պատրաստությունը քաշի, մենք կտեսնենք, թե ո՛վ կաշխատի՝ ո՛վ կուտի։ Ոնց որ գիտեմ, որ երկու ձեռքիս վրա տասը մատ կա, ընենց էլ հաստատ հավատացած եմ, որ Խեչանի աղջիկն էս իմ տասը մատներիս մեջ աղունիկի պես հուփ տված ա։ Թե տարեն գլխին մի չաղլիկ տղա էլ կբերի, ընդուց ետը ես գիտեմ, թե մեր գեշ նշանածի գլուխը ո՛նց եմ աղը դնում ու մի ուրիշ սիրուն, լխտիկ, ազափ աղջիկ առնում։ Ջան, Սաքո՛, էլի՛ ապրեցիր, հարուստ կնկա տեր էլ դառար։

Այս խոսքերը ծամելով մովրովի մոտից դուրս եկած՝ գնաց նա դեպի յուր գինետունը։

ԻԱ.
ՑՈՐԵՆ

Վերոհիշյալ անցքի մյուս առավոտը միկիտան Սաքոն մեծ գործերի մեջ էր. նա յուր գինետունը հանձնեց յուր սպասավորին մի քանի պատվերներով և ինքը նստեց ձիու վերա։

Նա հագել էր դեղին չերքեսի չուխա ու փեշերը չուխի գրպաններովը հանել։ Նա մհալն էր գնում՝ մի պարսիկ յասավուլ քամակը քցած։

— Մենք մեր բանը լավ ենք տանում, ինչքան կուզեն՝ նախանձու տրաքին,— մտածում էր նա ճանապարհին։— Շատ անգամ էի մհալը դուս եկել, բայց հիմիկվան պես ոչ մինը խերով չի էլել. շատ լավ ա, ես իմ Աստվածը, ես կգնամ ժողովուրդը կպատրաստեմ, ինքը մովրովն էգուց կգա, գործը կսկսի։ Ուրիշ մհալներ թե որ մեր պես հեշտ գլուխ բերեն ու մեջն էլ մեր չափ շահվին, թող պարծենան. վերջը հայտնի կըլնի, վերջն ա գովելի. ասում ա՝ խուփը գլորվել ա, կճուճը գտել, ղորթ որ ես ու մեր հիմիկվան մովրովն իրար շատ լավ ենք բռնում, էնպես անում ենք, որ թուրքի ասածի պես՝ նա շիշ յանսըն, նա քյաբաբ[66], ոչ իրան վնաս ըլի, ոչ ես զրկվիմ, ոչ էլ վերևից եկած հրամաններն երեսի վրա մնան։

— Ա՛յ Սաքո, էս ո՞ւր ենք էլի ոտնավորվել,— հարցրեց ճանապարհին յասավուլ Մահմատը։

— Հո ընչի՞դ ա պետք, ուր որ կերթամ՝ հետս արի, վնաս չես տեսնիլ։

— Ես գիտեմ, որ քո աչքն իմ վրա քաղցր է,— շողոքորթեց պարսիկն յուր ազգային բուն բնավորությամբ։

— Շատ լավ էլավ,— մտածում էր Սաքոն ինքն իրան,— մովրովի հետ լավ միտք արինք, առաջ Աշտարակից սկսենք. Աշտարակը մհալի աչքըն ա, թե որ նրանք ղաբուլ կացան (համաձայնեցան), ուրիշ գեղերը ձեն ու ծպտուն չեն կարող հանիլ։

Այս երեկո Աշտարակումը տանուտերի տանը Սաքոյի հետ շատ երկար նստած էին մի քանի պորտաբույծ, ուրիշների հացին սովոր գյուղական իշխաններ։ Բավական միջոց նրանք փսփսում էին Սաքոյի հետ. երևում էր, որ ամենքն էլ նրա գալուցը շատ գոհ էին։ Նրանք միմյանցից չէին թաքցնում յուրյանց սրտի զգացմունքը. պարզ կարելի էր նկատել, որ Սաքոյի հետ սրանք նույն հարաբերության մեջ չէին, ինչ որ ուրիշ գյուղերի իշխանները, սրանց վարմունքը շատ մտերմական էր։

— Ինչպե՞ս է մեր սկսվածքը,— հարցրեց մովրովը մյուս օրը Սաքոյին առանձին, երբ ինքը մի քանի ձիավորներով իջավ տանուտերի տանն և գտավ Աշտարակու բոլոր իշխաններին իրան սպասելուս։

— Ոնց որ քո սիրտը կուզի, գլխիդ մատա՛ղ։

— Քանի՞ խալվար[67] են համաձայնում տալ։

— Երեսուն խալվար, ինչքան դու ինքդ հրամանք արիր։ Աշտարակիցը սրանից ավելի էլ հարկավոր չի, աղա ջա՛ն, սրանք վար ու ցանքի տեր չեն, սրանցը գինին ու արաղն ա, որ քո բաժինը լիաբուռը հանում են. սրանց վրա էդ 30 խալվարն էլ նրա համար քցեցինք, որ մհալն իմանա, թե Աշտարակը տվել ա, իրանք էլ ոտի չկաննեն։

— Քո ասելովդ ուրեմն սրանցից մենք ոչինչ ակնկալություն չպե՞տք է ունենանք։

— Անպատճա՛ռ. աշտարակցիք էն մարդիկը չեն, որ իրանց պարտականությունը չճանանչեն. ոնց որ դու հրամայել էիր, ես 100 խալվարիցը սկսեցի, 30֊ի վրա կաննեցի։

— Հետո ինչքա՞ն է մեր հասույթը։

— Դու գիտես, գլխիդ մեռնի՛մ. որ աշտարակցիք աղա մարդիկ են, իրանց հասնելիք ցորենի գնիցը մի կոպեկ չէին ուզում վերցնել, համա ես ասեցի՝ չէ՛, աղեն ձեզ լավ ա ճանաչում, էդքան էլ ձեզ չի զրկիլ, տասը խալվարի գնովն իմ խաթեր յոլա կտանի. մնացածն էլ ձեր քրեհի (բեռնակրի վարձի) մեջը գործ դրեք։

— Ուրեմն 450 մանեթից 150֊ը մեզ ա հասնում։

— Հրամելի՛ք, 50֊ն էլ միջի մարդկանցը՝ մնացածն էլ քրեհի վրա կդնեն։

Մի ժամից հետո Աշտարակու ամբողջ հասարակությունը տանուտերի դռանը հավաքված՝ սպասում էր մովրովի դուրս գալուն։ Մովրովի պատվիրանքին համաձայն ոչ ոք չի պակասել։

Մի վայրկենի մեջ բոլոր գլխարկները վեր կացան և լռությունը տիրեց։

Մովրովը տանուտերի պատշգամբից հետևյալ ազդու ատենաբանությունն սկսավ.

«Սիրելի աշտարակեցի՛ք.

Որքան ուրախ եմ, որ ես այսօր իմ գավառի մեջ ունիմ մի այսպիսի ժողովուրդ, ինչպես որ դուք եք, որ իմ ասածներս կարող եք մի առ մի հասկանալ. հասկացող որդին հոր աջու աչքն է. մովրովը որ կա, յուր գավառի հայրն է, ուրեմն դուք էլ իմ երկու աչքերիս լույսն եք։

Այսօր ես ամեն տեղ, ամեն մովրովների մոտ պարծենում եմ և տեղն ընկած ժամանակն էլ ամենքի վերևն եմ նստում, որովհետև ձեր մովրովն եմ։ Առաջին անգամն, երբ էս գավառն ինձ տվին, ես շատ տխրությամբ հանձն առա, բայց զարմացա՝ երբ տեսա, որ բոլոր գավառների մովրովները նախանձեցին իմ փառքի վերա։ Վերջն իմացա, որ արդարև նախանձելու տեղիք են ունեցել. ես իմ գավառիս մեջ Աշտարակ եմ ունեցել, որ հարկը պահանջած միջոցն իմ երեսը պետք է պարզեցնի։

Մինչև այսօր ես առիթ չեմ ունեցել մի այսպիսի գործի համար ձեզ դիմելու, և ահա այսօր եկել է ժամանակը, որ դուք իմ մեծավորների, իմ նաչալնիկների մոտ ինձ սևերես չթողաք։ Դուք գիտեք, որ հիմի ինչպիսի օրեր են, մեր երկիրն արյունը տանում է. օսմանցին ուզում է, որ մեզ յուր ձեռքի տակն առնի, մեզ բոլորիս թուրքացնի, մեր հոգին դժոխքի բաժին անի. բայց մեր քաջ զինվորները Ղարսի մոտ կուրծքները դեմ են տվել, օսմանցու քիթ ու պռունգն են փշրում. նրանք պատրաստ են իրանց արյունը թափել ու անհավատներին մեր աշխարհքը ոտք չդնել տալ։

Դուք տեսնում եք, որ ձեր ապահովության համար շատ մեծ֊մեծ իշխաններ ու զորապետներ յուրյանց տուն ու տեղը, յուրյանց երեխեքանցն Աստուծո հուսով թողել, եկել ձեզ համար թուր են քաշում։ Հիմի իմացե՛ք, սիրելի՛ք, որ ձեզ համար յուրյանց գլուխը չխնայողներն այսօր քաղցած են. նրանց համար պատրաստած հացը բավական չեղավ, նրանք իրանց տեղը շատ անթիվ ու անհամար հաց ունին, բայց ճանապարհի հեռավորության պատճառավ դժվար է բերելը։ Եվ մանավանդ ի՞նչ կարիք կար բերելու. մենք մի՞թե պարտական չենք մեր կյանքը նրանց համար մատաղ տալու, մի՞թե մի կտոր հաց պետք է նրանց խնայենք։ Իհարկե, կասեք ո՛չ, այնպե՛ս չէ՞»։

— Իհարկե, գլխիդ մատա՛ղ, չպիտի խնայենք,— ձայն տվեց միաբերան հասարակությունը։

— Երբ որ խորհուրդ եղավ,— շարունակեց ատենախոսը,— թե ո՛ր գավառներից հաց խնդրեն, ո՛րը թողան, ո՛րն է շատ ոտքի տակի, ամենքը միաձայն վճռեցին, որ Շորագյալու և Սարդարաբադու գավառները շատ նեղությանց մեջ են, պատերազմը շատ մոտ է, շատ էլ կողոպտում են, պետք է այդ գավառներից ոչինչ չպահանջել։ Ես տեղիցս կանգնեցի և ասացի.— ո՛չ, ես իմ ժողովրդին շատ լավ եմ ճանաչում, նրանք յուրյանց փրկիչ զինվորների համար ուրախությամբ երեխաների բերանից հացը կառնեն և կտան. ես իմ գավառի պատասխանատուն եմ, ես գիտեմ, որ նրանք ինձ խիստ կմեղադրեն, եթե իմանան, որ այս բարի գործին ես իրանց մասնակից չեմ արել։ Ասացե՛ք ինձ, լավ եմ արե՞լ, թե վատ։

— Շատ լա՛վ, շատ լա՛վ ես արել, գլխիդ մատաղ։

— Այս խոսքերն ասելուս դուք էիք իմ աչքիս առաջին, իմ հույսս Աշտարակ գյուղն էր, որ ինքն առաջինն օրինակ կդառնա էս բարի գործքին և, ինչպես տեսնում եք, առաջին անգամը ձեզ մոտ եմ եկել, դեռ իմ գավառի մեջ այս բանը ոչ ոք չի իմանում։

Ես շատ լավ գիտեմ, որ դուք վարուցանքս չունիք, հողագործություն չեք անում, ձերը գինին ու արաղն է, ձեր տարեկան հացն էլ փողով եք առնում, բայց վստահ եմ, որ դուք ոչինչ չեք ասիլ ու կտաք։

Շատ չեմ խնդրում ձեզանից. թե որ համեմատաբար առնելու լինինք՝ Աշտարակ գյուղի մեծության համաձայն, մի քանի հարյուր խալվարներ պետք է պահանջեինք. բայց ո՛չ, չունեցած տեղիցը շատ վերցնելը մեղք է, ձեզանից այնքան ուզում եմ, որ ամեն տան վերա տասը լիտր հազիվ հասնի, ընդամենն 30 խալվար է Աշտարակի վճարելիքը. կարծեմ շատ չնչին բան է, այնպես չէ՞։

— Հրամելի՛ք, գլխիդ մատա՛ղ։

— Կարելի է՝ շատերը կկարծեն, թե այս ցորենը ձրի են պահանջում ձեզանից.— այդպես չէ։ Այն ձեր համար գլուխները ետ դրած իշխանները ձեզ շատ են սիրում, նրանք չեն ցանկանալ, որ ամեն բանով դուք վնասվիք. նրանց մեջ մի մարդասեր փոդրաթչի (կապալառու) կա, որ ձեռքը ջեբն է տանում ու իր քսակիցն ամեն մի խալվարի համար 15 մանեթ ձեզ պարգև տալիս, որ գոնե քրեհի փողը դուրս գա. որովհետև նրանք լավ գիտեն, որ հիմի ցորենի խալվարն աժի 65 մանեթ և էստեղից մինչև Ախալցխա էլ, ուր որ պետք է ձեր անասուններին բարձեք ու տանիք, քրեհն էլ կաժի 20֊25 մանեթ։

Ահա, սիրելի՛ք, էսպես բարի մարդիկ կան ձեր հոգսը քաշողներ. դուք էլ ձեր կողմից նրանց պատիվը պահեցե՛ք ու առանց ուշացնելու, որտեղից գիտեք՝ ճարեցե՛ք 30 խալվար ցորեն, բարձեցե՛ք ձեր ձիանցը, կամ սայլեր վարձեցե՛ք ուղարկեցե՛ք Ախալցխա, էնտեղ ամբարումը (շտեմարանում) պահ տվե՛ք, ապահովագիրը բերե՛ք, ինձ հասցրե՛ք։

Մովրովի գնալուց մի երկու ժամ հետո, երկու ղազախ և մի յասավուլ փողոցներն ու տներն ընկած, անխնա ծեծելով, ամենքին քշում էին դեպի Կարմրավոր եկեղեցվո պատի տակը, ուր տանուտերն յուր համախոհներով սպասում էր թավջի անելու և ամեն տան վրա ըստ կարողության ցորեն բարդելու։

Կրկին աղքատների պղնձները մեջտեղ եկան, թեպետ մյուս կողմից պետք է խոստովանել, որ Աշտարակումն իսկական աղքատներ շատ սակավ կային, մանավանդ այդ տարին։ Ո՛վ մի հատ բեռի ձի ուներ, նրանով յուր տունը կառավարում էր, իսկ հարուստները գինի֊արաղ ծախելով՝ լավ կարողություն էին շինել։

Այդ էր պատճառը, որ Խեչանենց Խեչանն այս տարի ավելի օտար գյուղացիներին էր պետք գալիս, քան թե աշտարակեցվոց։

Միկիտան Սաքոն, երեկվան յուր խորհրդակիցների և տանուտերի հետ մնացած 300 մանեթը հավասար բաժին անելուց հետո, իրան հասանելիքն ստացավ և մովրովին Աշտարակ թողած՝ յուր յասավուլի հետ գնաց առաջիկա պարսկական Պստի կոչեցյալ գյուղն՝ յուր քարոզչության պաշտոնը կատարելու։

Մովրովն Աշտարակումն յուր գործը վերջացրեց և յուր գնացքն ուղղեց նույնպես դեպի Պստի գյուղն, ուր էր միկիտան Սաքոն։

——————

— Տղե՛ք, ըտենց չէր, որ մովրովը քարոզեց,— ասաց մեր ծանոթ Հաքուլը մի երկսին,— ես երեկ Գյումրի էի՝ իմացա։ Ռահաթին փոդրաթչու խաթեր են նեղացնում։ Կռիվը չսկսած՝ նա փոդրաթն էժան վեր ա կալել, հիմի հացը թանկացել ա, չի կարողանում հասցնիլ, պտի տուն ու տեղը ծախի ու տա։ Գոգերով փող ա վեր ածել, որտեղ հարկն էր, ու խեղճ խալխի շլնքին էս բեռը դրել. թե չէ տերությունն իր ռահաթին ըսենց նեղություն կտա՞ր։ Ցորենի խալվարը 65 մանեթ ըլի, 25 էլ քրեհը, մհալին կխեղդի՞, թե 15 մանեթով քո ձիուն բարձի, 6֊7 օրեն ճամփա տար, կամ թե չէ էն փոդրաթչու աչքերն ուռե՞լ էին մեզ համար, որ իր քիսիցը խալվարին 15 մանեթ ողորմություն աներ։

— Գլխները քա՜րն, Հաքո՛ւլ, սուս կա՛ց, քո հորն օղորմի, ամեն բանում քանդվել ենք, էս էլ նրանցից մինն ըլի, Աստված իրանց պատիժը տա,— պատասխանեցին լսողներն ու հեռացան։

ԻԲ.
ՑՈՐԵՆԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՄ ՄԱՇԱԴԻ ՌԱՄԱԶԱՆԸ

Արագած լեռան արևելա֊հարավային թմբի վերա է գտնվում Պստի գյուղը՝ Աշտարակից մի ժամաչափ հեռավորությամբ։

Այս գյուղն յուր անվան համեմատ և նշանակություն ունի։ 17 տուն մերկ ու քաղցած Սևդլլու կոչված պարսիկներն են սորա բնակիչները։

Պստի գյուղն յուր սակավ հողովը շատ ցած գտնվելով ջրից, հազիվ տարեկան հաց է բաշխում յուր ծույլ և անգործ բնակիչներին։ Մեկ կամ ամենաշատն երկու նիհար եզն է բախտի այս խորթ որդվոց հարստությունը, իսկ կերածները՝ գարեխառն կամ կորկախառն ճաթ։ Մի մխիթարություն ունին Պստի գյուղի բնակիչները. նոքա շատ առատությամբ միրգ են վայելում։

Արագածի լեռնադաշտի ստորոտի վերա են երևելի այգեշատ Աշտարակ, Օշական, Փարբի և այլն գյուղերը։ Շնորհիվ այդ այգիների՝ Պստի գյուղացիք շատ հաջողաձեռնությամբ լցնում են ամեն գիշեր յուրյանց տներն ամենատեսակ անուշահամ պտուղներով, առանց մի կոպեկ վճարելու։ Նրանց հոգը չէ, եթե երբեմն կբռնվին ու կբանտարկվին. գիտեն, որ էլի կազատվին և յուրյանց գործը կշարունակեն։

Ուրիշ աշխատանքի կերպ, ուրիշ տեսակ կենաց եղանակ անծանոթ է մեր այս քաղցրալեզու հարևաններին։

Ես այնչափ չեմ էլ մեղադրում նոցա, ի՞նչ անեն խեղճերը, ինչո՞վ կառավարվին. կթան չունին, որ կաթ ու մածնով լիանան, ավելորդ հաց չունին, որ ծախեն և յուրյանց անհրաժեշտ պիտույքների վերա գործ դնեն. մշակական աշխատանքի սովոր չեն, որ նրանով յուրյանց ապրուստը հոգան. դարերով արմատակալած սովորությունն իրանց թույլ չի տալիս այդ անելու. նրանք ի նախնյաց ավանդաբար ընտելացել են հարստահարությամբ յուրյանց դրացի հայերի ճակատի դառն քրտինքը վայելելու, իսկ հիմա, երբ պարսկական բռնակալության շրջանն անցել է, էլ չեն կարողանում հաշտվել արդար վաստակով հաց աշխատելու կերպի հետ։ Նոցա ամենասիրելի պարապմունքը գողությունն և բազեները ձեռքներին թռչնորսությամբ ձորերումն ու լեռներումը քարշ գալն է։

Շատ տեղերում բոլոր ոտնավոր անասունների տեղը բռնում են քանի մի նիհար հավեր, որոնք նույնպես յուրյանց տերերին կերակուր չեն լինում։ Երբ գողությունը չի հաջողվում, խեղճ Սևդլլուն սրտանց մի ա՜խ է քաշում ու մյուս առավոտը մի հավի ոտներ կապում, կախում յուր քթոցիցը ու շալակած գալիս յուր ծանոթ այգետեր աշտարակեցու կամ փարբեցու տունն և մատուցանում նրան յուր ընծան. այն ժամանակ նա հաստատ գիտե, որ յուր ահագին քթոցը գլխե֊գլուխ կլցվի խնձորով, խաղողով, դեղձով և այլն։

Մեր գովաբանած Պստի գյուղումը շատ անգամ հավեր էլ չես գտնիլ, ավելորդ հացահատիկներ չեն մնում, որ հավերին տան. ցորենի տականքը քան թե հավի կուտ անեն, յուրյանց երեխաներին լավ կուտ կդառնա։

Մի քանի օրվա մեջ Պստի գյուղացիք յուրյանց տարեկան աշխատանաց բերքը՝ ցորենը կալսում֊լցնում են յուրյանը դռներին, կամ գյուղի ափներում փորած հորերի մեջ, երեսը հողով ծածկում և յուրյանց սիրելի արհեստի հետ ընկնում։

Առհասարակ շատ գյուղերում այսպես է. ցորենի ամբար նոքա չունին, ցորենը պահում են գետնում՝ բաց օդի մեջ։ Նոքա փորում են փափուկ գետնին երկու գազաչափ խորությամբ, հորի տակին և կողքերին դարման են փռում, ցորենը մեջը լցնում և հողով ծածկում։ Այդ գետնի մեջ տարիներով մնում է ցորենը, ոչ փտում և ոչ ծլում է[68]։

Մի բան միայն խիստ զարմանալի է. օրինակ չի եղել, որ այդ բաց երկնքի տակ անխնամ թողած ցորենը գողանան։

Մի վատ հատկություն միայն ունին այս Սևդլլուները. իրարու դեմ դավաճանություն, հարևան հարևանին մատնել սովորական է նոցա մեջ։ Լինում են և այնպիսիները, որոնք յուրյանց գյուղի գաղտնիքն ամենաչնչին ակնկալությամբ հայտնում են։

Ամեն գյուղում միկիտան Սաքոն ուներ յուր լրտեսները, ուրեմն Պստի գյուղումն էլ անպատճառ կունենար։

Սաքոն դեռ նոր էր իջել քյոխվի դռանը, որ Պստի գյուղացի մաշադի[69] Ռամազանը ոտներն ու կռաջիլերը մինչև ծնկները բաց՝ եկավ Սաքոյի առաջին կանգնեց և մինչև գետինը խոր գլուխ իջեցրեց։

— Բարո՛վ, մաշադի։

— Բարո՛վ, աղա Սաքո՛, մեր գլխի՛, մեր աչքի՛ վրա։

— Ինչպես է առողջությունդ, երեխայքդ, ընտանիքդ։

— Է՛հ, աղա Սաքո՛, շատ թանկություն է, կորեկի ճաթ էլ չենք գտնում, որ երեխայից բերանը քցենք։

— Ուրեմն գյուղումը ծախու ցորեն չի գտնվի՞լ։

— Հանաք ես անո՞ւմ, աղա Սաքո՛, հատիկ էլ չես գտնիլ։

— Հապա ինչպե՞ս անենք, մովրովի մոտ ես քեզ գովելով չափն անց եմ կացրել, հենց հիմի ինքն էլ կգա. զորքի համար ցորեն է հարկավոր, ամեն գյուղի վերա յուրյանց կարողության համեմատ ձգած է. ձեր գյուղիցն էլ չորս խալվար են ուզում, որտեղի՞ց պետք է ճարեք։

Ռամազանը մտածության մեջ ընկավ։

— Թե որ տեղը գիտես՝ ասա՛, հիմի է քո պետք գալու օրը, մովրովի ալքի լույսը կդառնաս։

— Չորս խալվար չէ, բայց երկու կճարվի, կես խալվար Մահմատ֊Վալու հորումը, 25 լիտր՝ Քյալբալայ Նաղու, կես խալվար՝ Լալ֊Ղուրբանի, մնացածն էլ՝ հինգ֊տասը լտրով կհավաքվի։

— Եզնե՞ր ինչքան կան։

— 12 հատ կան, բայց երեք֊չորսը միայն գյուղումն են, մնացողը Երևանից քրեհ են տարել Գյումրի։

— Այդ ցորնատերերից ո՞րն իր կամքովը կծախի։

— Ոչ մինը. իրանց երեխայից ապրուստն է, թե որ այն էլ ծախեն, բերանները քամուն պետք է բռնեն։ Բայց թե որ մովրով աղեն կամենում է, նրանց ո՞վ է մտիկ տալիս։

— Ի՞նչ տեղ է պահած։

— Գյուղի ափերումը, հորերի մեջ. եթե կուզես՝ քանի ոչ ոք չկա, գնանք՝ ես քեզ ցույց տամ։

— Չէ՛, երբ որ յուրյանց հոժար կամքովը չեն տալ, ես մովրովին առաջուց կսովորցնեմ, որ հրամայի հորերը ցույց տալ. թե չանեն, մովրովի աչքը քեզ վերա կլինի, դու իբր թե առաջուց քեզնուքեզը հեռանում ես, մովրովն էլ քո քամակիցը ժողովրդի հետ կգա, որտեղ դու կկանգնես, գլուխդ կքերես, յասավուլները կփորեն։

Սաքոն Ռամազանին մի մանեթ ընծայեց։

— Քյոխվա (տանուտեր),— ասաց Սաքոն տանուտերին,— քո ժողովրդին կանչի, խրատի, որ առանց հակառակության չորս խալվար ցորեն պատրաստեն զորքի համար. պետք է ձեր եզներովը տանիք Ախալցխա հանձնեք։ Ես եկել եմ, որ առաջուց իմաց տամ ձեզ, հիմի մովրովը կգա ու երկար չի մնալ այստեղ։

— Գլխիդ մատա՛ղ, Սաքո աղա՛, չորս լիտր ցորեն չկա մեր գյուղումը, ոչ թե չորս խալվար։

— Խելք ունիս՝ մի՛ չքիլ, թե չէ բերդումը կփտիք. մի՛ վախեք, ձրի չեն ուզում, խալվարին 15 մանեթ ողորմություն է դուրս եկել, որ հասարակությունը շատ չնեղանա։

Մի փոքր դիմադրելուց հետո տանուտերը խոստացավ Սաքոյի համար քսան հավ ուղարկել, միայն թե մովրովի բարկությունից յուրյան ազատի, ինքն էլ յուր ժողովրդի հետ միասին սպասեց մովրովի գալստյանը։

Մովրովի քարոզն այստեղ այնքան երկար չեղավ. մի խիստ հրաման էր, որ արձակեց նա ու ոտքերը գետին զարկեց, մանավանդ երբ Սաքոյից իմացավ, որ սրանց ոչինչ բանով չի կարելի կոտրել։

— Պառկացրե՛ք առաջավոր իշխաններին,— հրամայեց մովրովն և մի փառավոր ռոզգի[70] ծեծեց մի քանիսին։

— Ես գյուղը կրակ կտամ, հավերի կուտն էլ կկտրեմ, ցույց տվեք ինձ ձեր հորերը,— գոչում էր մովրովը։

— Աղա ջա՛ն, ոտքերիդ մատա՛ղ, մենք հորեր չունինք, բոլոր հորերն էս տարի դատարկ են. եթե չես հավատում՝ համեցե՛ք, աչքովդ տե՛ս։

Մովրովը աչքը դեպի Ռամազանը դարձրած գնում էր տանուտերի առաջնորդությամբ։

Մի քանի հորեր արդարև դատարկ էին։

— Յասավո՛ւլ,— հրամայեց վերջապես մովրովը,— փորեցե՛ք էս մարդի կանգնած տեղը։— Նա յուր ձեռքովը ետ խփեց Ռամազանին և մի ապտակ էլ տվեց։

— Ի՞նչ ես առաջիս ցցվել֊կանգնել, շո՛ւն դու,— բարկացավ մովրովն Ռամազանի վերա, որը գլուխը քերելով՝ մի կողմը քաշվեց։

Յասավուլներն առաջուց պատրաստած բահերով սկսեցին փափուկ գետինը փորել։

Եզան նման բառաչելով, ռոզգի ծեծվածներից մինը՝ Լալ֊Ղուրբանը առաջ վազեց և ընկավ փորած տեղի վրա։

— Առաջ ինձ բահով սպանեցե՜ք, հետո երեխեքանցս բերանի ապրուստը կտրեցե՜ք,— գոռում էր Լալ֊Ղուրբանը։

— Քարշ տվե՛ք, ետ ձգեցե՛ք,— բարկացած հրամայում էր մովրովն և յասավուլ ու ղազախ խեղճին երեսի վերա թրևում, հեռացնում էին հորի բերանից։ Բայց ողորմելի մարդը կրկին դուրս էր ընկնում նոցա ձեռքիցը և պառկում հորի վերա։

Այս միջոցին հեռվումը կանգնած մանր երեխաների միջից երկուսն անվարտիք, ոտաբոբիկ, մեջքների վերա մի֊մին քրչահին ձգած, 10, 12 տարեկան հասակում՝ առաջ վազեցին ճչալով և բազմության մեջը պատռելով, տարածվեցին հորի վերա՝ յուրյանց հոր հետ միասին։

— Սատկացրե՛ք այդ շան լակոտներին,— ծղրտաց մովրովն ու չկարողանալով համբերել, ինքը մոտեցավ և փոքրիկ մանուկներին մի֊մի աքացի տվեց, յուր ձեռքովը քաշեց, ետ ձգեց։

— Ռոզգի՛,— հրամայեց նա, և խեղճ Ղուրբանին այնքան ծեծեցին, որ շարժվելու կարողությունից զրկվեցավ։

— Բավակա՛ն է,— հրամայեց գթասիրտ մովրովը։ Անշնչացած մարդին յասավուլները մի կողմ ձգեցին, հորը բաց արին և անարգել ջվալները լցրին։

— Հերի՛ք է,— գթաց մովրովն և դարմանի մեջ մնացած հորի տակին եղած 10 լտրաչափ ցորենը թողին Լալ֊Ղուրբանի երեխայից տարեկան սնունդ։

Մովրովը վեհանձնաբար հանեց գրպանից յոթը մանեթ փող կես խալվարի համար, և տվեց տանուտերին՝ Ղուրբանի ցորնի գինը։

Դրանից հետո բոլոր ցորենով լիքը հորերի վերա մաշադի Ռամազանի գլուխը քոր եկավ և ցորենը հորերի միջից ջվալների մեջ փոխադրվեցավ։

Իհարկե, այժմ է՛լ դիմադրություններ չեղան, Լալ֊Ղուրբանի դասը հերիք էր մյուսներին խելքի բերելու։ Ցորնատերերը բավականացան հեռվումը գլխիկոր կանգնելով. մի երկու ծերունի մոլեռանդներն էլ հիշելով յուրյանց կորցրած երջանիկ օրերը, չկարողացան աչքով տեսնել, քաշվեցին յուրյանց տներն, երեսների վերա վայր ընկան և գլխներին ծեծեցին։

— Աղա՜, գլխովդ պտույտ գնա՜մ, գոնե ազատի՛ր մեր գյուղը տեղ հասցնելու ծանրությունից,— խնդրեց տանուտերը։

— Ես երեսպաշտություն չեմ սիրում, ինձ համար բոլոր գավառը հավասար է, պետք է տանիք և ապահովագիր բերեք. եթե բեռնակիր անասուններ չունիք, ինքներդ շալակով տարե՛ք. սալդատը ձեր համար արյուն է թափում, դուք էլ նրա համար մի փոքր չարչարանք կրեցե՛ք,— վճռեց մովրովն և ոտքը դրեց ձիու ասպանդակին։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց նա ցած ձայնով ասպանդակը բռնող թուրքին,— քո արած ծառայությունը չեմ մոռանալ, քեզ աչքիս տակին կունենամ, Սաքոն քո հավատարմությունդ ինձ պատմեց։

— Աստված կյանք տա՛, աղա ջա՛ն, ամեն ժամանակ պատրաստ եմ քո ղուլլուղին գտնվելու (քեզ ծառայելու),— պատասխանեց մաշադի Ռամազանն և մինչև գետինը խոր գլուխ տվեց։

— Ապրի՜ Սաքոն,— մտածում էր ճանապարհին մովրովը,— թե որ նրա խելացի տնօրենությունները չլինեին, ես չէի հավատալ, թե այս թանկության տարին հնարավոր լիներ Պստի գյուղի պես աղքատ տեղից ցորեն ստանալ։

— Իմ բանը մովրովիցն հաջողակ է գնում, Պստի գյուղիցն էլի իմ բաժինը դուրս եկավ. 20 հավն էլ լավ բան էր. բայց մովրովը ոչինչ չկարողացավ դուրս տանել,— մտածում էր Սաքոն մովրովից առաջ Պստի գյուղից ձի նստած դեպի Կարբի գյուղը գնալու ժամանակը, ուր պետք է նախապատրաստեր մովրովի գալուստն և ցորենի վճարքը։

Ոչ մի գյուղում Սաքոն ամոթով չմնաց. ում բան հասավ, կամ ոչ՝ նա յուրն ստացավ. առանց ոտքի քրեհի ոչ մի տեղից դուրս չգնաց։

Սաքոյի գործ դրած խելացի հնարքի շնորհիվ այս տարի շատ ընտանիք երեխայից ձեռքերը բռնած՝ ողորմություն սկսան հավաքել։

Հետևանքն այն եղավ, որ մեր հարևան պարսիկները գրգռվեցան և յուրյանց վրեժը հայտնապես մովրովից ու Սաքոյից չկարողանալով հանել՝ ձեռք առան ասպատակություն. գիշերները հարձակվում էին հայ գյուղերի վերա, ցորեկները ճանապարհներին ու դաշտերումը հայերին ոչխարի նման մորթում էին։

ԻԳ.
ՊՍՏԻԿ Ա ՈՒ ՃՍՏԻԿ Ա

Մենք չենք մոռացել այն խոսակցությունը, որ դիպվածով առաջ եկավ մովրովի և Սաքոյի մեջ։ Ընթերցողը լավ հիշում է, թե ինչպես կապվեցավ Խեչանենց Խեչանի անունը գավառից պահանջած սայլերի հետ և ի՛նչ առաջարկեց մովրովը Սաքոյին։

— Լավ թիքա է Խեչանը։

Ահա այն երկու բառերը, որ Սաքոյին շփոթեցին։ Մինչև էսօր ինչպե՞ս նրա մտքումն այդ բանը չէր ծագել։ Ահա ի՛նչ էր նրա պռոշները կրծելը, ի՛նչ էր նրա շփոթմունքը։

— Ոչի՛նչ, դեռ երկու ամիս էլ ժամանակ կա, դեռ ուշ չի,— հուսադրեց Սաքոն ինքն իրեն։

Եվ արդարև, ներկա ցորենների գործը հետաձգել չէր կարելի. միջից դուրս գալու արդյունքն ակնհայտնի էր։ Սաքոյի բախտիցը բուն մովրովը[71] պատերազմի դաշտն էր գնացել, իսկ նրա տեղը նշանակած էր յուր օգնականը։ Այս մարդն այնպես գործերին լավ ծանոթ չէր, հարստանալու էլ մեծ ցանկություն ուներ, ուստի և Սաքոն իրեն համար լավ մեքենա էր։ Նախկին մովրովի ժամանակը Սաքոյի աստղը, փոքր մնաց, պիտի խավարեր. նա ոչ կաշառակեր էր և ոչ ժողովրդի բնությանն անծանոթ։ Սաքոյի բախտիցն և ժողովրդի տարաբախտությունիցն էր, որ նա գնաց։ Ճշմարիտն ասած՝ ավելի շուտով ղրկեցին նրան, քան թե ինքը գնաց։ Նաչալնիկն երբ որ հայտնեց այդ ժողովրդասեր և անշահամոլ մովրովին ցորեն հավաքելու գործը, նա բացեիբաց ցույց տվեց, որ գավառի այս նեղության ժամանակը մեծ ոճրագործություն կլինի նոր հարկ բարդել ժողովրդի վերա, և թե ինքը հրաժարվում է այդպիսի մի պահանջը կատարելուց։ Նաչալնիկն, իհարկե, ոչինչ չասեց, միայն աչքերն ոլորեց և այդքանը բավական էր մեր արդարասեր մովրովին հասկանալու համար, թե այսուհետև անհնար էր իրան գավառ կառավարելը. լավ համարեց գլուխ առնել ու քաշվել պատերազմը։

Վերջապես այժմ միջոցը Սաքոյինն էր և դեպքը ձեռքից թողալն հիմարություն կլիներ։

Սաքոն ման եկավ ամբողջ գավառը։ Նրա սրի երկու կողմն էլ կտրում էր, ցորենները նրան լավ վեր քաշեցին, ոչ միայն Սարդարաբադու գավառումը՝ ամբողջ Երևանա նահանգումը նրան չճանաչողներն էլ անունը տալիս էին, ո՛րը զարմացմամբ, ո՛րը շնորհակալությունով և որը հայհոյանքով ու անեծքով։

Սաքոն յուր այս ճանապարհորդության մեջ միշտ արծարծում էր յուր մտքումը Խեչանենց Խեչանի փեսայության խնդիրն և միշտ ինքն իրան մեղադրում էր։

— Ա՜խ, ինչպես ուշ գլխի ընկա, հիմա՜ր Սաքո, Խեչանենց Խեչանին ես նո՞ր էի ճանաչում, նրա կարողությունի չափը ես նո՞ր գիտեի. ընչի՞ պտի էս տեղը հասցնեի, որ հիմի դժվարություն քաշեմ ու մոլորվիմ։ Ծվիկենց Աղաջանի տղեն էգուց֊էլօր դատած մալի տեր պտի դառնա, իսկ ես տանից֊տեղից զրկված՝ սրա֊նրա աչք ու ունքին մտիկ տալով, տնաքանդությունով, գող ու ավազակների ընկեր դառնալով, խալխի մեղքը պտի վեր կալնեմ, թե ի՞նչ ա՝ մի կտոր հաց պտի աշխատեմ, էն էլ՝ կեսն արյուն։ Տո՛, հազիր պատրաստ հացը մեր դռանը, եփած կերակուրն առաջիս, էլ ընչի՞ եմ քացի տվել դեն գցել. էս խելք չի՝ տիրոնջը պատիժ ա՞։

Երկու բան միայն երբեմն կասկածի տակ էին ձգում Սաքոյին։ Աշտարակումն եղած ժամանակը նա լսել էր, որ Խեչանի աղջկանը շատերն ուզել էին ու նա չէր տվել, ամենքի հույսն էլ կտրելու համար Խեչանը մոտիկ օրերս հանդիսով նշան էր դրել Սմբատի հետ։ Մեկ էլ իմացել էր, իբրև թե Շունհետածողենց Արշակն յուր առողջ ժամանակն ամեն տեղ պարծենալուս է եղել, թե մի ամբողջ տարի Խեչանի աղջիկն իրան էր սիրում։ Շատ անգամ այս բանի վերա ժամերով մտածում էր Սաքոն. նա որքան և շահասեր, բայց ասիական նախանձավորությունը ցեցի պես սիրտն ուտում էր։

— Է՛հ,— ձեռը թափ տվեց մի օր,— չոր ցեխը մարդի փեշին չի կպչիլ. ցնորված Արշակի խոսքերն ո՞վ կշեռքի մեջ կդնի. ներելի ա էնպես աղջկանը, որ սաղ մհալի չափ հարստություն պտի բերի իր հետ, մեկ էլ ես հո Խեչանի աղջկանը չե՛մ առնում, նրա մալն ու դովլաթը պտի ըլնի իմ կնիկը. աղջիկը թեկուզ քոռ ու քաչալ էլ ըլնի, թեկուզ ինձ չսիրի էլ, նրա կյանքը ընչանք երեխա բերիլն ա. ընդուց հետո բարի՜ ճանապարհ, թե իր կամքովը չգնա՝ ղրկելն իմ շլնքին։

——————

Աշունքացել էր. աշտարակեցիք յուրյանց այգիների գործերից պրծել էին, ամենքն ըստ կարողության հարստացել էին, հարսանիքների օրերը մոտեցել էին, ազափ տղայոց արյունը եռալ էր սկսել, որդեսեր մայրերի տված հույսերը նրանց կողքերումը նստել էին. գիտեին մեր պատանյակները, թե որքան և հայրերը ցանկություն չունենան իրենց պսակելու, էս ձմեռ անց կացնելու չեն, քանի որ նաներն իրանք ուզում են իրենց ազիզ բալեքանց թագ ու պսակին արժանանալու, ուրեմն ինչպես լինի, այս քանի օրս խնամախոսների օրերը դուրս կգան։

Այս ամենը լավ գիտեր միկիտան Սաքոն և նա ուզեցավ ժամանակիցն օգուտ քաղել։

— Ի՞նչ անեմ, ո՞նց սկսեմ. դիմացե֊դիմաց իրան Խեչանին գնամ, երեսե֊երես աղջիկն ուզեմ՝ չի ըլնիլ, վա՛յ թե խրտնացնենք, ունքը շինելու տեղ՝ աչքն էլ հանենք։ Ախար ի՞նչ կասի, թե ո՞ր երեսով դու գալիս ես իմ նշանած աղջկանն ուզում. ուրիշի ձեռքով էլ, ասած ա՝ փուշ բռնի։

Շատ ծանր ու թեթև արեց Սաքոն, շատ գիշերներ գլուխը կռացրած նստեց յուր գինետան ներսի սենեկումն և մտքի հետ ընկավ՝ ոչ մի վճռական ելք չկարողացավ տալ. ո՛ր կողմը դարձնում էր, գործն յուր հակառակ էր երևում։

Մեզ լավ հայտնի է, որ գյուղացին մեծ հավատ է ընծայում նախապաշարմունքին. մեր Սաքոն թեպետ բացառություն էր կազմում, բայց այս անգամ էլ նա թերահավատացավ։

— Էս լավ նշան չի,— հուսահատվեցավ նա,— մի ունկը չեմ գտնում, որ բռնվիմ. ո՛ր կողմը քաշում ես՝ կտրվում ա։ Ես Սաքոն ըլիմ ու էսքան վախտ մոլորվի՞մ։ Դեռ ի՛նչ լավ, որ իմ գործի համար ա. ի՞նչ կըլներ իմ հալը, թե որ մովրովը մի խորհուրդ հարցներ, ու ես էսպես երկար ժամանակ կմկմայի, չկարողանայի պատասխանել։ Չէ՛, սիրտս մի բան ա զգում. հենց իմանաս՝ քիթս քարին պտի առնի, սառած պտի մնամ։

Անտանելի էր Սաքոյի դրությունը, մի անգամ այնպես քարշեց երկու ձեռքով յուր գլխի մազերը, որ փոքր մնաց՝ ցնորվում էր։

Հաստատ քայլերով մի քանի անգամ սենեկի մեջ ման եկավ նա ու հանկարծ կանգ առավ, ցուցամատը ճակատին խփեց ու ասաց.

— Էլ ո՞ր օրի համար եմ պահել, ամենքիցը հո փող չպտի՞ առնենք. էս մինն էլ առանց փողի ըլնի, էս մնի փողն էլ իմ քիսից դուս գա։ Հենց հիմի Խեչանի անումովը մեդալ գրել կտամ ու էգուց կերթամ Աշտարակ. ո՜վ դեղին պոլիմպրյալ, քո պսպղալուն մատա՜ղ, քո զորությունը շանց տալու օրերն եկել ե՜ն, պստի՜կ ես ու ճստի՜կ ես։

ԻԴ.
ՄԵԴԱԼ

— Հը՛, էլի նոր մարդի՞կ։

— Հրաման քե՛զ, գլխիդ մատաղ, դեռ ո՜ւր ես, դեռ մհալի կեսը սիրտ չի անում. մեռնում եմ տանուտերերին ասելով, որ սրանից վնաս չի հասնիլ, ձեր առաջավոր իշխանների պատիվը չի վեր ընկնիլ, ղրկեցեք՝ ում ձեռը ջեբն ա հասնում, անկաջ չեն անում, չեն ուզում, որ վերջի հասարակ մարդիկը մեդալ կախ տան, իրանց հետ ձգվին։ Վերջապես խոսքս կտրուկ էլավ, դեռ շատերը պտի գան, հիմի մի հինգ հատ եկել են, պտի գրվին, պոլիմպրյալները բերել եմ, համեցե՛ք։

Եվ Սաքոն մովրովի առաջը դրեց հինգ հատ պոլիմպերյալ։

— Քեզ քանի՛ անգամ ասել եմ, որ պոլիմպերյալի թիվը միտդ պահես,— բարկացավ մովրովը,— քեզ ասում եմ, որ միայն 184... թվականինը վեր կալ, ի՞նչ ես գլխացավանք տալիս. հո գիտես, որ էն տարվա կտրածն ամենքի վրա ծանր է, ոսկի է, հո պղինձ ու երկաթ չի՞։

— Շատ լավ ես հրամայում, աղա ջա՛ն,— արդարանում էր միկիտան Սաքոն,— համա բոլորը տես ու ճանանչ մարդիկ են. քանի հետ ասում եմ՝ չի ըլնում, աղանչաք են անում, երեսիցս կախ են ըլնում, ես էլ խաթրներիցը չեմ կարենում անց կենալ. կպչում են յախես, որ փոխեմ, հո գիտես, ես էլ ոսկի չեմ կտրում, մի քանի հատ ունեի՝ քեզ տվի, քո չարը տանի՜ն, ջանս էլ չեմ խնայիլ քեզ համար, գլուխս քո ուղուրին (բախտավորության համար) ետ եմ դրել, բայց հիմի որ չկա՝ ի՞նչ անեմ։

— Բաս ինչպե՞ս պետք է լինի։

— Էդ շատ հեշտ բան ա. քո մոտ հիմի պոլիմպրյալներ շատ կան. դրանք ինձ տո՛ւր, ես կտանեմ ինձ մոտ կպահեմ, մեդալ գրվելու համար եկողներիցն իրանց ոսկին կառնեմ, սրանց հետ կփոխեմ ու թող էլի բերեն քեզ տան. ամեն մեկի վրա էլ մի քանի կոպեկ ավելի փոխելու համար կվերցնեմ, էն խուրդեն էլ կբերեմ՝ քեզ կտամ։

— Վա՛յ թե դու շատ առնես, ինձ քիչ տաս։

— Է՛հ, աղա՛, դու Սաքոյիդ դեռ չես ճանանչում, հո գիտե՛ս, որ ամեն մի պոլիմպրյալը երկու շահուց ավել գլուխ չի ունենալ, թափավութը (զանազանությունը) շատ քիչ ա. քո խաթեր ես մի֊մին սաղ աբասի[72] էս սհաթը քեզ ավել կտամ, թող մեջտեղն իմ երկու սաղ շահին կորչի. օտարի հո՛ չեմ տալիս, քո արևին փոխ ըլի՜։

Սաքոն ստացավ մովրովից հարյուրի չափ պոլիմպերյալ՝ 184... թվականի՝ գնացական գնիցը մի աբասի ավելի հաշվելով և թղթադրամով վճարեց մովրովին։

— Հիմի ես էն մարդկանցը ետ կտամ իրանց ոսկիքն, աղա ջա՛ն. կասեմ, որ դու հրամայել ես, որ ամեն մարդ իր ձեռովը տուն բերի. պատվիրի՛, որ մեկ֊մեկ ներս մտնին, ու երբ որ էդ ոսկիքը կդնեն առաջդ, բարկացի՛ր, գլխներովը տո՛ւր, ետ դարձրո՛ւ, թող գան ինձ մոտ, ես կտեսնեմ։

— Գիտե՞ք ինչ կա, տղեք ջա՛ն,— ասաց Սաքոն յուր խանութումն անհամբեր սպասող պոլիմպերյալների տերերին,— ճար ու իլլաճ չելավ, վեր չի կալնում, թե որ 184... թվինը չըլնի, ասում ա՝ անկարելի ա. հիմի ձեր փողերն ետ եմ բերել, թե կուզեք՝ դուք ինքներդ տարեք տվե՛ք։

— Մենք էն թվինը որտեղի՞ց ճարենք, մենք հո չե՞նք կտրողը։

— Թե կուզեք՝ ինձ մոտ կա, ես հատուկ դրա համար Երևան եմ գնացել, մնին կես մանեթ ավել տվել. թե կկամենաք, համեցե՛ք, ձեզանից մի կապեկ օգուտն ինձ հարամ ըլի, ոնց որ ինձ վրա նստել ա, տամ՝ տարեք տվե՛ք իրան. որտեղ մի պոլիմպրյալը կգնա, թող կես մանեթ էլ վրեն ավելի էրթա։

Մեդալասեր պարոնները մեծ ուրախությամբ համաձայնեցան, իսկ Սաքոն ձեռաց մովրովից ստացած ամեն մի ոսկուց 30 կոպեկ աշխատեց։ Միայն այդքանը չէր. առաջուց Սաքոն ստացել էր սրանցից օգնականի, գրագրների, յասավուլների անունով մի քանի մանեթներ ևս, որոնց կեսը միայն սովորաբար ըստ պատշաճին հասցնում էր, իսկ մյուս կեսը նույնպես յուր դրամարկղի մեջն էր մտնում։

Այնուհետև ամեն ոք յուր ձեռքով Սաքոյի հետ փոխում էր պոլիմպերյալն և անձամբ մատուցանում մովրովին ու անունը գրել տալիս, բայց միշտ Սաքոյին նախապես ներկայացնելովը։

Մենք դեռ չբացատրեցինք, թե այս ի՛նչ մեդալներ և պոլիմպերյալներ են։

Արևելյան պատերազմը վերջացավ. այդ նշանավոր արյունհեղության հիշատակի համար տերությունը դուրս տվեց այն փոքրիկ, պղնձյա կարմիր մեդալը, որի վերա Սաղմոսի մի տան հետ պատերազմն սկսող և վերջացնող Ինքնակալաց անուններն է դրոշմած. այդ փոքրիկ հիշատակարանը պատերազմին մասնակցող բոլոր անհատները պետք է կրեին յուրյանց կրծքին իբրև անմոռաց նշան անձնանվիրության։

Ընդհանուր շրջաբերականով հայտնվեցավ բոլոր գավառակապետներին՝ նշանակել յուրյանց տեսչության ներքո եղած գավառների մեջ պատերազմին մասնակցողների անունները, որոնք ըստ քանակության թվույն մեդալ պիտի ստանան։ Միայն պատերազմումն արյուն թափելը չէր համարվում մասնակցելը. ով ինչևիցե գործում պետք է եկել պատերազմի միջոցը, վայելելու էր այդ արտոնությունը։

Մի քանի գավառակապետներ մատը կծեցին և յուրյանց գործունեության շրջանն ընդլայնեցին։ Այս խմորը շատ ջուր կվերցներ, ո՛վ ասես՝ կարող էր մասնակցած համարվիլ։ Մեկը զինվորաց պաշարը կարող էր յուր գրաստովը բերած լինել, մյուսը՝ ցորեն կաղար ջրաղացումը, երրորդը՝ գինի, արաղ ծախած կլիներ բանակումը, մի ուրիշի եզները կամ ձիանքը քրդերի ու ասպատակող թուրքերի ճանկն ընկած կլինեին պատերազմական դաշտից տուն դառնալուս և այլն և այլն. հազար ու մեկ պատճառներ դժվար չէր հնարել, և ահա՛ ամեն ոք մասնակցեց այդ մեծ գործին և մեդալ կրելու արժանացավ։ Հարց ու խնդիր անողն ո՛վ է. իշխանության ներկայացուցիչն ինքը գավառակապետն է, յուր վկայականն է այդ առանձնաշնորհությանն արժանանալու իրավունք տվողը։

Մի քանի գավառակապետներ փոքրով չբավականացան, մեծ գին նշանակեցին մեդալի համար, ուստի և վերջումը հասկացան յուրյանց արած մեծ սխալմունքը, իսկ մեր հեռատես մովրովը Սաքոյի խորին քաղաքականության շնորհիվն յուր գործը լավ բռնեց և տարավ։ Մի պոլիմպերյալը մեծ բան չի, ամեն մի նախրորդ էլ կարող է ճարել։ Սաքոն յուր բերանացի շրջաբերականը տարածեց մեր գավառի բոլոր գյուղերը, թե՝ ո՛վ մի պոլիմպերյալ կբերի, նա մեդալ կստանա։

Մեդա՛լ, փոքր բան չի, կրծքին կախելու նշան ա, ամեն գյուղացու այս բանը շատ լավ հայտնի է, թե նշանավորին ոչ ոք իրավունք չունի ծեծելու, նրանից ոչ միայն մարմնական պատիժն է բարձվում, ինքը մովրովն էլ իրավունք չունի մի մատը բարձրացնել նորա վերա։ Շատ անգամ գյուղացիք ականատես են եղել, երբ մովրովն ուզեցել է մի խաչավորի, մի ավազակ նշանավորի ապտակ խփել, բայց չի համարձակվել ձեռք բարձրացնելու, բավականացել է միայն բանտարկելով։ Ուրեմն մեր նոր մեդալն էլ, նոցա հասկացողությամբ, այդ իրավունքների տերն է։

Ամենքի սրտումն էլ հուսո կայծեր սկսան արծարծվիլ, մեդալ ճարելը հեշտացել է, պատվո ճանապարհը հարթվել է. մի պոլիմպերյալ գտար պարտքով՝ խարջով, որտեղից և ինչպես եղավ՝ մովրովին տվիր, անունդ գրվեց՝ պրծավ. մի երկու շաբաթից, ամենաշատը մի ամսից մեդալը լանջդ կզարդարե, և այնուհետև դու ազնվական ես, յուզբաշի (հարյուրապետ) ես, բեգ (ազնվական) ես։

Թեպետ պատերազմի պատճառավ Երևանա նահանգումը ոսկին շատացել էր, բայց գինը բարձր էր, թղթադրամն յուր հարգը փոքր֊ինչ կորցրել էր։ Հիմա ոսկի ասած բանը սև աղվեսի պես հազվագյուտ և թանկագին դարձավ. ունեցողը մեկն յուր համար ետ դրեց և մյուսներից օգտիլ մտածեց. մի պոլիմպերյալը մինչև մովրովին հասցնելն և անունը գրել տալը ձագեր էր հանում, մինչև տասը մանեթի էր հասնում, մանավանդ թոռներ էլ ունենում էր, երբ հանկարծ այդ նվիրական դեղին մետաղը նպատակին չէր համապատասխանում։

Շատերը մովրովի դռանն էին իմանում, որ 184... անիծյալ թվականինն է շնորհաբաշխ և զորավորը։ Ճարահատյալ՝ մի֊երկու մանեթ էլ նոր ավելացնելով՝ Սաքոյից առնում էին մովրովի քսակից դուրս եկած պոլիմպերյալն և կրկին նրան տանում, անունները նշանակել տալիս և աղա մովրովի քաղցր ակնարկությանն և հուսադրությանն արժանացած՝ սրտի ուրախությամբ վերադառնում էին տուն, աչքը կթած սպասելով օրվանն և ժամուն, երբ տանուտերը հրամանաթուղթն և մեդալը ձեռքին՝ գյուղի առաջավորների հետ կգա յուր ոտքն և յուր ձեռովը կկախի կրծքիցը։

Ոչ ոքի դժվար և ցավալի չէին թվում այն մի քանի ավելորդ մանեթները, որոնք Սաքոյի ձեռքով, իբրև թե, մտել էին մյուս պաշտոնակալների ծոցը. ոչ ոք չէր էլ ցանկանում մտքովն անցկացնել, թե ազնիվ ու բարեկամասեր Սաքոն օգուտ քաղած կլինի այդ դեպքից։

Այո՛, լինում էին երբեմն փոքր տրտունջ հայտնողներ, թե Սաքոն չպետք է դավաճաներ հավատարիմ և սրտակից բարեկամությանն և այնքան թանկ չպետք է առներ պոլիմպերյալը փոխելու համար, բայց դրանք էլ վերջը հիշելով Սաքոյի ջերմեռանդ աշխատություններն և սրտառուչ եղբայրական միջնորդությունը, նրա մոր կաթի նման հալալ էին անում այն չնչին կոպեկները։

Այս երջանիկներից մի հանդուգն միայն ուզեցավ ընդհանուրի կարգից բացառություն լինել։ Դա աշտարակցի Շահազիզյան֊Կամսարականների սերնդից մեկն էր, որ յուր ծագման վերա մեծ համարում ունենալով՝ այլապես չէր ուզում կոչվիլ, եթե ոչ յուր անվանը մոտ յուր հոր անունը ավելացնելուց հետո՝ Շահազիզյան֊Կամսարական Աշտարակեցի բառերն էլ հետը կցելով։ Մենք նորա երկար անվանակոչությունը մի փոքր կարճացնենք և վերակոչենք նրան միայն Կամսարական֊Աշտարակեցի։

Հարյուր անգամ Սաքոն իբրև մոտիկ բարեկամի համոզեց մեր Կամսարական֊Աշտարակեցուն, որ յուր էժանագին պոլիմպերյալովը չներկայանա մովրովին. բարեկամությունից խեղդվելով՝ նա խոստացավ մինչև անգամ ուրիշներից մի֊երկու շահի էլ պակաս տալ 184... թվականի պոլիմպերյալը, տասն անգամ հասկացրեց Սաքոն, որ մինչև մովրովի ոտ ու ձեռին բաժին չտա, անկարելի է մեդալի հույս ունենալը՝ անհնար եղավ։ Կամսարական֊Աշտարակեցին, ինչպես ասած է, սատանի ձին էր հեծել, իր ասածի էր. երևի յուր վերա մեծ վստահություն ուներ, առանց ներկայացնելու, համարձակ ներս մտավ մովրովի մոտ ու գլուխ տվեց։

— Բարև՛, Կամսարական֊Աշտարակեցի,— աննշան ժպիտով խոսեցավ մովրովը,— ի՞նչ ղուլլուղ (ի՞նչ խնդիր ունիս)։

— Քո ողջությունն, աղա՛, մեդալի համար եմ եկել, իմ անունն էլ գրի, ես ումնի՞ց եմ պակաս։

Նա դրեց սեղանի վերա յուր պոլիմպերյալը։

— Ի՞նչ եք մարդի ձանձրություն տալիս,— խոժոռվեցավ մովրովը,— մի՞թե մինչև հիմա չիմացաք, որ 184... թվականինն է հարկավոր։

— Աղա ջա՛ն, ինձ ուրիշի ոտքի մի՛ տանիլ, քո Կամսարական֊Աշտարակեցին եմ, անց կացրո՛ւ. չկար, չճարեցի, թե չէ ինձ համար մին էր։

— Շատ գլուխ մի՛ ցավացնիլ, չճարեցիր ու մեդալ էլ մի՛ քաշ անիլ, որտեղից եկել ես, այնտեղ գնա՛, ես քո զրուցաընկերը չեմ։

Կամսարականիս պոլիմպերյալը ֆռֆռաց (թռավ) դռան տակը։

— Վեր կա՛լ դուրս կորի՛, էլ իմ երեսը չհամարձակիս գալ. մեծախոսությունը տեսե՛ք, քո Կամսարակա՜ն֊Աշտարակեցի՜ն եմ, շնորհք է համարում ինձ, եթե ես արժանացրել եմ յուր տանը մի անգամ իջնել. ա՛յ մեծ բան, ինձ տուն կպակասե՛ր։

Կամսարական֊Աշտարակեցիս յուր լուսո նման փայլուն գլուխը քերելով, վերցրեց շեմքի մոտ ընկած պոլիմպերյալն ու փնթփնթալով և մտքումն սպառնալիքներ տալով՝ դուրս գնաց։

Էլ տոհմական ազնվականս ներս չեկավ. Սաքոն փոխեց նորա պոլիմպերյալը, բայց այժմ ոչ երկու շահի պակասով, ընդհակառակն՝ մի աբասի ավելով, ըստ որում, ինչպես ինքը երդմամբ հավատացնում էր, յուր վերջինն ուրիշի էր տվել, իսկ այս մեկը նրա պես ազնիվ բարեկամի սիրույն յասավուլիցը ճարեց ավելի թանկ գնով, այսինքն Կամսարականին յուր գինետանը թողեց, դուրս գնաց, մի գրպանից հանեց՝ մյուս գրպանի մեջ դրեց և բերեց։

— Վնաս չունի՛,— գլուխը շարժում էր Կամսարական֊Աշտարակեցին, երկու մանեթ էլ մյուս ծառայողների համար ցնծալով,— դեռ ես մեդալն ստանամ պրծնիմ, հետո դրա ղուլլուղն իմ աչքի՜ վրա. թող չպարծենա, թե ինքը մովրով ա, ռահաթն իրան ոչինչ չի կարող անել. մրջիմն էլ պստիկ ա, համա, ասում են՝ ասլանի անկաջն ա մտնում, էնքան գլխի վրա պտիտ֊պտիտ անել տալիս խեղճ գազանին, որ շշմացնում, վեր ա քցում։ Զատիկ շաբաթ օրը թե անկաջը լուն կծի, թող իմանա որ ես եմ։

— Ոչի՛նչ, Կամսարակա՛ն ջան,— ճանապարհ դրեց նրան Սաքոն,— մենծավոր ա՝ կբարկանա էլ, կսիրի էլ, քեֆի վատ վախտն ես հանդիպել. ես քեզ առաջուց ասեցի, որ մի քանի շահու համար էն մարդի սիրտը չցավացնես, բայց էլ նոր որտե՞ղ, ինչ էլավ՝ էլավ, գնա քո գործին. ես հենց հիմի պոլիմպրյալդ կտանեմ իրան կտամ ու անումդ գրել կտամ։

Սաքոն ճանապարհ դրեց Կամսարական֊Աշտարակեցուն ու երկու պոլիմպերյալ վերցրեց մովրովի մոտ տարավ։

— Էս Կամսարականի պոլիմպրյալն, աղա ջա՛ն, մի քանի շահու համար էնպես մարդի սիրտը չպիտի կոտրեիր, նա քեզ շատ ա պետք եկել։

— Թող կորչի՛ մեծախոսը, հենց իմանաս հորեղբորս որդին լիներ, այնպես էր վստահ հետս վարվում։

— Էդ թողանք, անց կացած բանին էլ օգուտ չկա, թե որ ես նրա սիրտը չառնեի՝ նրանից մեզ վնաս կգար,— խոհական նայվածքով վճռեց Սաքոն,— նրա անունը գրի։

— Ասենք՝ ոչինչ չէր գալ, բայց քո խաթեր համար։

— Էս մինն էլ Խեչանենց Խեչանի մեդալի գինը,— ժպտաց Սաքոն։

— Հա՜, վերջապես ընկա՞վ, հապա ասում էին, որ նա փառասեր մարդ չի՞։

— Դու գրի՛, աղա ջա՛ն, դու նշանակի, դեռ դրա համար մենք հետո կտեսնենք։

— Ինքն է եկե՞լ։

— Ո՛չ, ես ինձանից եմ տալիս, բայց դու էլ շատ մի՛ քրքրիլ, միայն մի գիր տուր Աշտարակու տանուտերի վրա, սաքի թե, դու ինքդ լսել էիր Խեչանենց Խեչանի կռվի վախտին արած լավությունները, քեզնուքեզն արժան տեսար նրա համար մեդալ գրել։ Էդ գիրն ա ինձ էս սհաթս ամենից հարկավորը, ես պտի իրիկունս Աշտարակ ըլիմ։

Սաքոն առավ այս վկայականը, ծալեց, գրպանը դրեց և ձին նստավ։

Այս գիշեր նա Աշտարակումն էր։

ԻԵ.
ԱՐԵՎԸ ՎԱՏ ՏԵՂՆ ԷՐ ՄԵՐ ՄՏԵԼ

Աշունքն անց կացավ, ժողովուրդն յուր աշնանային հարկը վճարելումն այնքան չծանրացավ. ամեն ոք յուր բերքի մի մասը ծախեց, յուր օրինավոր հարկը վճարեց և յուր տան պակաս֊պռատը կարգի բերեց, յասավուլներն ու ղազախներն այս անգամ շատ չնեղացան մարդ ծեծելով, եղած տեղից ամեն մարդ օգուտ կստանար, հետին աղքատն էլ մի֊երկու բուռը սերմն է գետին ձգում և Արարատյան աշխարհի բարեբեր ու առատաբաշխ հողի շնորհիվ յուր տարեկան ապրուստը վերցնում։ Դժվարությունը գարունն է, որ ամեն պաշար վերջանալու վերա է լինում, ժողովուրդը դատարկաձեռն է, երկրագործության անհրաժեշտ ծախքերի հետ խառնվում է գարնան հարկն և այնքան ճնշումների պատճառ դառնում։

Այս աշունքն ամենքը լի էին, պատերազմը վերջացել էր, հասարակ գյուղացին կոռ ու բեգյառից թեթևացել էր, տարին առատ էր, ամենի ամբարն, ամենի կարասն ու քունջ ու պուճախը լիքն էր. այդ պատճառով շատ հարսանիքներ էին լինում։ Մինչև խելոքը միտք կաներ, հանկարծ լսում էիր, որ գիժը տղին պսակել էր։

Այսպես էլ պատահեցավ մեր Խեչանի հետ։

Նա միտք ուներ ամենքից շուտ իր աղջկանն ամուսնացնել, սակայն այսօր վաղը ձգելով՝ ձմեռվան ութօրեքի արազուլին (խիստ ցրտերին) հասցրեց։

Մի կողմից, այնպես կարծես, թե այդ մեր Սաքոյի գործին գալիս էր. հանգամանքները, կարծես, նրան օգնում էին, յուր նպատակին հասնելու համար միջոցներն երկարանում էին, բայց իրականապես այդպես չէր դուրս գալիս, հենց իմանաս Սաքոյի մաստակն, ինչպես ասած է, ցեխն էր ընկել, չէր հաջողում։

Եթե այդ դժբախտ դեպքը մի ուրիշին պատահած լիներ, ամեն մարդ կարող էր այնպիսի անձի դրությունը հասկանալ, բայց Սաքոյի վերա շատ դժվար էր նկատելը. շատ խորամանկ աչք պետք է լիներ, որ կարողանար Սաքոյի անախորժ և տխուր հայացքից բան գուշակել։ Բայց և այնպես մի բան բոլորի աչքից չէր փախչում, որ ամբողջ աշունքն ու ձմեռը Սաքոյի մի ոտն Աշտարակ էր՝ մյուսն յուր միկիտանխանայումը։

— Էս ի՞նչ ա պատահել քեզ, այ Սաքո՛, էս տարի Աշտարակ շուտ֊շուտ ես գնում, ջրի ճամփա ես շինել,— հարցնում էին շատերն ու բավականանում նրա տված կարճ պատասխանովը.

— Ոչի՛նչ, տնային հանգամանքներս են։

Բայց այս տնային հանգամանքները շատ բազմաճյուղ էին, դրանք շատ գիշերներ մեր քարասիրտ Սաքոյին լացացրել են։ Այնպիսի գիշերներ են եղել այս աշնանը, որ մեր Սաքոն բաց աչքով լուսացրել է, երբեմն մի տեղ ձեռքը ծնոտին ժամերով նստելով և երբեմն աշխատանքի մեջ։

— Երկուսի՛ց մեկը, կամ ես Սաքոն չեմ, կամ պետք ա ասածս անեմ. եթե իմանամ, որ թուրն երեսիս պտի խաղացնեն, ես ետ դառնողը չեմ. հանաք մասխարություն չի, դեռ ընչանք օրս իմ օգտիցն ոչով չի եկել, հիմի մի հասարակ հալիվոր պտի ինձ հաղթի՞, տեսնե՛նք։ Էս ես, էս դու, ա՛յ Խեչանենց Խեչան, ես մտքումս դրել եմ քո մլքերին տեր դառնամ, դու ուզում ես Ծվիկենց Սմբատին թողալ. ո՛վ տանի՝ պարծենա։

Հը՛, սրան տե՛ս, մեդալն էլ չէիր ուզում, ո՛նց կամավորվեցիր. ախար ընչի՞ չպտի համաձայնեիր, ուրիշներն իրար գլուխ են պատռում, դու հանգիստ հարկևոր քո տանդ նստած՝ իրան ոտովը դուռդ եկավ. համա շատ ետ եկածն էր անիծա՜ծը, հոգիս հանեց՝ էնքան չարչարեց։

Ոչի՛նչ, հալա՛լ ա, Սաքոյի չարչարանքը նրան էժան չի նստիլ, մի երկու֊երեք օր ջիբիցս պոլիմպրյալ բաց թողալով, համ երկուսը տեղակը ծոցս դրի, համ էլ Խեչանի աղջկա հետ նրա մուլք ու դովլաթն էլ վրեն կառնենք. ասենք մի քիչ սիրուն չի, բայց ո՛վ ա հարցնում՝ կուտվի, հարստությունը գեշին կսիրունացնի, լալին լեզու կտա, չոլախին ջուխտ ոտք, քոռին էլ երկու սուր աչքեր։ Ասենք մի քիչ դժար ա ձեռք ընկնում, համա մի բան որ հեշտ ճարվի, էն բանի ղադրն (արժեք) ո՛վ կիմանա. ոսկին որ հեշտ աշխատելու ըլներ, էսքան նրա համար ո՛վ գլուխ կպատռեր, ո՛վ էսպես կաստվածացներ ու կսիրեր՝ ոնց որ մեր մովրովն ու ես։

Այս հուսադրություններովը Սաքոն ոգի առած՝ տանում էր բոլոր արգելքները. նա այն հասարակ մահկանացուներից չէր, որ կիսաճանապարհին վհատեր։

Առաջին անգամը Սաքոն չէր կարծում, թե Խեչանն այն աստիճան կդիմադրեր։ Ինչպես մեզ հայտնի է, նա մեդալի ներկայացրեց Խեչանին. ոչ թե մի դատարկ խոսք էր բավականացել այդ ներկայացման համար, այլ զուտ ոսկի էր տվել, 184... թվի սիրեկան պոլիմպերյա՛լ։ Խուփը գլորվել էր, կճուճը գտել, մովրովն ու Սաքոն լավ էին միմյանց հանդիպել. Սաքոն շատ լավ գիտեր, որ յուր տղեն իր հարազատ հորիցն էլ կաշառք կվերցնի, իր որդուն էլ աչք չի պահիլ, կմեռնի ու առանց փողի ոչինչ չի անիլ, էդ պատճառավ էլ մի պոլիմպերյալի գլխիցը վճռեց անց կենալ։ Դրա համար Սաքոն չէր ցավում, նա փոխարենը Խեչանից ստանալու հույս էլ չուներ. նա կամեցավ, որ էդ մի պոլիմպերյալովը սրտի ցանկությունին հասնի։ Բայց հենց այդ բանումն իր խոփը քարին առավ։ Երկու օր ինքն ու տանուտերը մեծ աշխատելով՝ հազիվ կարողացան կոտրել էն անկոտրում Խեչանին, որ համաձայնի մեդալ ստանալ։

Ասենք՝ այսօր նա մեդալը չառավ ու կրծքից չկախեց. դեռ ներկայացումն էր գնում, դեռ հայտնի չէր, թե ե՞րբ պիտի բաժանվեր, բայց հարկավոր էր, որ Խեչանը մի դատարկ շնորհակալություն հայտներ. մի խոսքն ի՞նչ է, որ նա կողքը գետինը չէր տալիս ու չէր ասում։

— Չէ՛, չէ՛ ու չէ՛, ձեզ ո՞վ խնդրեց ինձ համար մեդալ գրել տայիք. ես որ ուզենայի, մի պոլիմպրյալ կգտնեի դրա համար։

Հազար անգամ կաց ու ասա՛, թե մովրովը քաղցր աչք է ունեցել քեզ վերա, նա ինքն առանց խնդրանաց գրել է,— Խեչանը հավատալ անգամ չէր ուզում, մանավանդ երբ իմացավ, թե Սաքոն է միջնորդել, սաստիկ զայրացավ, իսկ երբ միամիտ տանուտերն յուր կողմից բերանից դուրս թողեց, թե Սաքոն յուր գրպանից պոլիմպերյալ է մսխել, բոլորովին կատաղեց. ներս մտավ տուն, հանեց երկու պոլիմպերյալ և քաղաքավարությունը մոռացած՝ ձգեց Սաքոյի առաջը։

— Ես ոչովի ողորմությունին կարոտ չեմ. գլխներովդ դիպչի ձեր արծաթը։

Վերջապես Խեչանն այլապես չկամեցավ ընդունել մեդալի առաջարկությունը, եթե ոչ երկու պոլիմպերյալ մեկի փոխարեն վճարելուց հետո։

Մեզ այնպես է թվում, թե այդ Սաքոյի սրտի ուզած բանն էր. բայց ոչ, շատ տհաճությամբ վերցրեց և գրպանը դրեց նա։

Արևը վատ տեղն էր մեր մտել. էն Սաքոն, որի առաջին ոչինչ փակ դուռը չկար, որ երբեք խոսքի տակ չէր մնացել, հիմի ստիպված էր լեզուն բունը դնել և Խեչանի պես մարդուն գոնե առժամանակ տեղիք տալ։

ԻԶ.
ԱՆՀԱՋՈՂ ԽՆԱՄԱԽՈՍ

— Ա՛յ Խեչան,— ասաց այս անցքից մի քանի օր հետո տանուտերը,— քեզ մի բան պտի ասեմ, համա բարկանաս ոչ։

— Ի՞նչ կա բարկանալու, ես գիտեմ, որ կամ աղներդ կըլնի պակաս, կամ մաղներդ, էլ ի՞նչ անօգուտ տեղ փող տալու բան կա, որ ձեր քիսին շահ չի բերիլ, իմ շլինքը կըլնեք քցում, ասա՛ տեսնեմ։

— Չէ՛, Խեչա՛ն, անկաջ դի՛ր, դու ե՞րբ պտի աղջկանդ պսակես։

— Ի՞նչ կա, էս մի քանի օրս միտք ունիմ, չըլնի՞ թե պատրաստություն ես ուզում տեսնել, տանուտե՛ր, ախար խաչախպեր ես, Աղաջանենց հետ դուք ախար խաչքավոր[73] եք. գիտես, Սիմո՛ն, շատ թանթանեք (մեծ հանդես) մի սարքիլ, քանի կարաս՝ պակաս բռնի՛։

— Է՛հ, էդպես բաներն ամոթ ա, Խեչա՛ն, ի՞նչ ծախս պտի անենք. պապենական ինչ որ տեսել ենք, էլի էն ճամփովը պտի գնանք. էդ ոչինչ, ես ուրիշ բան էի ասում։

— Ասա՛ տեսնեմ։

— Չը ըլնի՞լ, Խեչա՛ն, որ միտքդ փոխես։ Ընչանք օրս, հո գիտես, 100 մարդ քո աղջիկն ուզել ա, ես միջնորդություն չեմ արել։ Հախ Աստծու Սմբատն օրինավոր տղա ա, համա էսօր, երբ մի ավելի արժանավորն ա լիս ընկել, ես իմ աղջկա բախտավորությունի պես քո մինուճարին էլ բարի կկամենայի։ Արի՛, Խեչան, ինձ անկաջ դի՛ր, խոսքդ ետ տո՛ւր, աղջկանդ ձեռաց էս մի քանի օրս պսակենք մեր Սաքոյի վրա։

— Ի՞նչ Սաքո։

— Սաքի չիմացա՞ր, մեր միկիտան Սաքոյի։

— Ի՞նչ։

— Նրա թրի երկու դիհն էլ կտրում ա, էսօր մեր մհալումը նրա պես հաջողակ տղա չկա՝ խոսքով, անումով, փողով ու երեսատեղով. դու գիտես, որ գզրից բռնած ընչանք մովրովը նրա ձեռի տակին ենք, մովրովի հետ՝ ոնց որ ես ու դուն. ախպոր պես հետն ախպեր ա. էն թավուր տղեն, որ քո փեսեն ըլի, էսօր դու մհալումն ամենի վրա երկար լեզու կունենաս։ Ես իմ Աստվա՛ծը, արի դու երեխիդ բախտին քացով մի՛ տալ։ Աստված իր հորը բաշխի, Սմբատին էլ ես փնովում (պարսավում) չեմ, համա ճրագի առաջին չախմախի չեն տալ. Աստված քեզ բաշխի՝ քո աղջկանիցը սիրունն ունիս տանդ, քվերդ աղջիկն էլ տուր Սմբատին, էլի քո որդին կըլնի։ Արի՛, Խեչա՛ն, գոգիդ քարը վեր ածա (համոզվիր), ինձ լսի՛, եկող շաբաթ երկու հարսանիքն էլ մի օր անենք, վերջացնենք։ Հը՛, ի՞նչ ես սուս կացել, տեսնում եմ, որ միտքդ տարտղան (երկմիտ) ա, կամքի գալու պես ես, ձեռդ տո՛ւր, առ էս մատնիքը, Աստված շնհավոր անի՛, ասենք ու ծերին կապ տանք, հազիր ինքը Սաքոն էլ գեղումս ա. իրիկունս էլ իրան կբերեմ, ձեռդ կպաչի։

Խեչանը լուռ էր։

— Մտիցս ընկավ,— շարունակեց տանուտերը,— ես Սաքոյի խոսքովը չեմ քեզ մոտ եկել խնամախոս. երեկ ես Սև ջրի գլխին էի, ինքը մովրովն հատուկ ինձ կանչեց, պատվիրեց, քեզ էլ շատ֊շատ բարով արեց, ասում էր՝ ես հույս ունիմ, օր Խեչանն իմ խոսքիցը դուրս չի գալ,— ինքն էլ ուզում ա խաչախպեր կաննի։ Սրանից ավելի, Խեչա՛ն, էլ ի՞նչ բախտ ես ուզում. ասում ա՝ յա զառն գյարաք՝ յա զոռն (կամ ոսկի պետք է ունենաս, կամ ույժ). դու դրանով երկուսն էլ ունենում ես. Աստծու տվածիցը՝ մի կտոր հալալ հաց ունիս՝ էդ քո զառը, մովրովն էլ քեզ զոռ՝ քեզ թև ու թիկունք։

Խեչանը պատասխան չտվեց։

— Հա՛, ասում ա՝ անաստված տեղը կա՛ց, անարխայ (անօգնական) տեղը մի՛ կենալ. չըլնի՞ թե դու քո փողովը ղառահ (վստահ) ըլնիս, միտք անես, թե քեզ ոչով բան չի կարող անել. մի՞տդ ա Զանգիբասարու մհալի մովրովի օյինը (խաղը), որ բերեց իր մհալի հարուստներից մնի գլուխը. անումն էլ մոռացել եմ, էն՝ որ մի լավ քյահլան (նժույգ) Արաբստանու ձի ուներ. մովրովն ուզեց էդ ձին՝ նա չտվեց. վերջն ի՞նչ եկավ գլուխը։ Աղիս արզա անեմ, որ դու ես, մի օր էլ դրա տունը կտրեցին, ինչ ուներ֊չուներ, սրբեցին տարան ու քյահլան ձիու յալ (բաշ) ու պոչն էլ տակիցը խուզեցին, շինեցին նոր ցըկնած քուռակ։ Գնալու վախտն էլ իրան պարզ աշկյարա ասեցին, թե էս մովրովի ինադն (վրեժն) ա, որ քեզանից հանում ենք. թե որ չես ավատում, կուզես էգուց գնա մովրովի հավաքած ձիանոնց մազերի միջին քո քյահլանի մազերը ջոկի՛։

Ախար հո մի՞տքդ ա, Խեչա՛ն, մի տարի ամեն մհալումն էլ չոլերումն արածող ձիանոնց յալ ու պոչը խուզում էին ու երկար ժամանակ չիմացվեցավ, թե էդ ի՞նչ ֆանդ (հնարք) էր. մին էլ էն լսեցինք, որ մովրովներն ամեն գեղերում տանուտերներին թաքուն հրաման էին տվել, որ ինչ կուզեն՝ անեն, ձիու մազ հավաքեն։ Է՛, ո՞վ էր գժվել իր ձին խուզի, մովրովին տա. երեխեն գիտա, որ ձիու շենք ու շնորհքը յալ ու պոչն ա, խուզեցիր՝ նրա գինը կես փող. համա էդ տարին երեք֊չորս մհալի ձիանքը բոլորը պոչիկացան։ Վերջը հո իմացվեցավ, թե ինչի համար էր։ Դու մի՛ ասիլ, հեքիմների պատմելով ձիու մազով շինած դոշակը (մահիճը) ջանի համար սաղլամություն (առողջարար) ա. մեր նաչալնիկն էս բանն իմանում ա ու գրում մովրովներին, թե կուզեք ասղի ծակիցը հանեցե՛ք, ինձ համար ձիու մազ ճարեցե՛ք։ Խեղճ մովրովներն էլ ի՞նչ անեն, ձեռ ու ոտ են ընկնում, ումնից ուզում են՝ մխուր չեն գալիս (հանձն չեն առնում), իրանք էլ էս խելքն են բանացնում, թաքուն մարդիկ են քցում, խուզիլ տալիս։ Ի՞նչ պտի անեիր, ախպե՛ր, տանուտերին էիր գանգատ անում, ասում էր՝ գնացեք մովրովին ասեցե՛ք. մովրովն էլ վաղի սազն էր քոքում[74], գողդ գտի՛, դիվանն անեմ, ըտուր միտքը ամեն մարդ հասկանում ա,— սաքի թե ասում ա՝ դե՛հ, թեզով, քանի շաշ տամարդ թեքել չեմ (քանի չեմ պատժել), գլուխդ առ կորի. խալխի ճարն էլ կտրում էր՝ սուս էին կենում։

— Իմ երկու ձին էլ խուզեցին,— վերջապես կամաց ասաց Խեչանը։

— Օղորմի՛ քո հորը, ո՞ւմ պտի բան ասեիր, ումնի՞ց գանգատ անեիր. թուրքն անիծած՝ խոսքն օրինաց. թուրքավար ասած ա, թե գեղը գժվելուս՝ մոլլին ա հարցնում, մոլլեն որ գժվի՝ ո՞ւմ պտի հարցնենք. հիմի մերն ա, մովրովը որ ընենց էր ասում, մենք ի՞նչ անեինք, էլ ո՞ւմ դուռը ջարդեինք։ Ասենք, մովրովներն իրանք էլ մեղավոր չէին. չգիտեմ՝ ո՞ր մհալի մովրովը, քիչ մնաց, էդ դարդակ բանի համար տեղիցը սլքվում էր. նաչալնիկը նրա վրա երեք փութ մազ ա քցած էլել, խեղճն երկու փթից ավել չի կարողացել ճարել. դրա վրա նեղացել ա, սաստիկ բարկացել, տանիցը դուրս արել ու քամակիցն էլ մարդ ա ղրկել, որ խնդիր տա, հեռանա։ Ի՛նչ մուննաթչիք (միջնորդներ), ի՛նչ աղաչանքներ, վերջը֊վերջը՝ դրան մի լավ կլպում պլոկում ա, սաղ տարեն աշխատածը ձեռիցն առնում, հուփ֊հուրիան (վերջին կտոր հացից զրկած), դառը դարդակ ետ ղրկում իր մհալն ու բաց թողնում ժողովրդի ջանին։ Հիմի լսեցի՞ր, Խեչա՛ն, որ բզի գլխին բռնցքով տալ չի ըլնիլ. երբ որ խոսքը վերևիցն ա, դու էլ պտի լսես։

— Պրծա՞ր։

— Շատ֊շատ օրինակներ կարող եմ բերիլ, որ մովրովին չլսողը վերջը փոշիմանել (զղջացել) ա, համա խոսքս երկարում ա։ Մի՞տդ ա մեկել տարին Փարբու տանուտերի բանը։ Երկու֊երեք տարի էր՝ տանուտեր էր, իր տեղը ծանր նստած՝ իր պաշտոնին էր։ Շատ լա՛վ, ասենք թե ինքը տանուտեր նստելուս մովրովին փող տվել ա, համա էսքանը միտք չարեց, թե նոր մովրով ա փոխվել, ինձանից խեր չի տեսել, ըսկի որ չըլնի՝ նոր տարի ա գալիս, զատիկ, ջրօրհնեք ա գալիս, մի հարյուր մանեթ փող կապեմ, տանեմ իրան տամ՝ ձենը կտրի։ Իրանից ի՞նչ պտի գնար. ասում ա՝ ինչ որ գնում ա, բաղիցն ա գնում, բաղմանչուցն ի՞նչ ա գնում. շեն կենա Փարբի գեղը, մի քանի կոռ ավելի հաշիվ կքցեր՝ համ էն փողը դուս կգար, համ էլ իր ոտի քրեհ կմնար։ Չէ, մեր աղա խելոք տանուտերը ծանրագոգոթ իր տեղը նստեց. ինչքան մենք իրան քարոզեցինք՝ իլլաճ (ճար) չէլավ, մովրովն էլ իր մարդկանց բերանովը հասկացրեց՝ անկաջի քամակը քցեց։ Մին էլ, ջանըմ սան (կեցցե՛ս), մովրո՛վ, արի՛ Փարբի նստի ու տանուտեր փոխելու հրամանը տո՛ւր։ Նոր ոտին ձեռին ընկի՛, նոր պոչին գլխին արա՛, էլ ի՞նչ կօգտես, փող ունիս՝ մեջտեղ արի՛։ Է՛, դու ինձ ասա՛, Խեչա՛ն, էն նեղ ժամանակը որտեղի՞ց պտի փող ճարեր, առաջվա իրավունքը ձեռին պտի ունենար, որ քարի տակիցը հաներ։ Ընչանք մեր տանուտերը փող գտավ, մովրովն իր կողմից ուրիշ տանուտերացուք մեջտեղ հանեց։

— Վե՞րջը։

— Վերջն էն, որ գեղն երեք կտոր արեց. մի մասը հնին էր ուզում, մնացած երկուսն էլ մեկելներին։ Ղոչաղ (քաջ) մովրովն էլ ամեն մեկիցն 300֊ական մանեթ առավ, երեքին էլ խոսք տվեց. մին էլ էն լսեցինք, որ Փարբու պես մի բուռ գեղն երեք տանուտեր ունի։ Աշխարհքը մնաց զարմացած, թե էս ինչպե՞ս կարելի ա, համա երկու շաբթից հետո՝ ամենքն էլ գլխի ընկան։ Դու մի՛ ասիլ, մովրովն ընենց ա սարքում, որ էդ երեք թայֆեն էլ գալիս խնդիր են տալիս, թե գեղը ձեռաց գնում ա, տանուտերների մեջը համաձայնություն չի ըլնում, Աստծու սերը, մովրովը խնամք անի իրանց, էլ ետ երեք տանուտերից մնին թողա։ Կրկին լսեցինք, որ էն երեք խեղճ հներին էլ հանել ա, մի ուրիշի դրել ու 400 մանեթ էլ էս նորիցն առել։ Բանն ընենց դուս եկավ, որ էս նոր ընտրվածն էլ անհասկացողի մինն ա ըլնում, երեք֊չորս ամսից հետո դրան էլ գեղըցոնց խնդրքովը դուս ա քցում ու էլի առաջվան մեր խելոքին դնում ու 300 մանեթ էլ նոր առնում։ Դրուստ դրա համար ա ասած, թե՝ Էրմենի վերմեզ դոքուզու, յեր թոփուզու՝ վերիր օթուզու (Հայը իննը չի վճարիլ, գավազանի հարվածները կուտի ու իննի փոխարեն 30 կվճարի)։

Հիմի լսեցի՞ր, Խեչա՛ն, որ մենծի ասածը պտի կատարենք, թե չէ գլխներս կցավի. դու էլ ինձ լսի՛ր, մովրովի աչքը վրեդ մի՛ ծռիլ, Սաքոյին փեսա շինի, Աստված էլածն օրհնի։

— Էլ բան մնա՞ց։

— Էլ ոչի՛նչ։

— Դե հիմի դու ինձ լսի՛ր, վեր կաց գնա քո Սաքոյին ասա՝ համով հարկևորով (հարգանքով) որտեղից եկել ա՝ դենը գնա, օխտը քոռ աղջիկ ունենամ՝ մինն իրան չեմ տալ։ Դրա համա՞ր էր մեդալի թուղթն ինձ համար բերել. հենց իմացավ, թե երկու ոսկին որ իրան տվի, էն ա իր սրտին էլ սին էլավ. երբ որ ես մեդալ քաշ անեմ, թող էն օրն էլ ինքը պարծենա, թե ինձ ողորմություն արեց, ինձ համար մեդալ բերել տվեց. ես էն ոսկիքը գլխիցս ռադ անելու համար իրան սևցրի (գլխովը տվի), հիմի հասկացա՞ր, տանուտեր Սիմո՛ն։

— Հասկացա՛, համա լավ չես անում, Խեչա՛ն, մեղքը քո շլինքը։

— Հիմի ուրիշ բան լսի՛ր. էս ա՝ ութօրեքը վերջանում ա, հինգ֊վեց օրից խաչախպեր ես, Սաքոյին բան չասես. մի իրիկուն հարսանիքը կնստացնենք, մեկել օրն ամենի հաչոցն էլ իմ տանիցը կվերանա. հիմի բարով եկա՛ր։

— Թաք ըտենց ըլի, խեղճ ա էն աղջիկը, ծակ բերանը նրա վրա խոսաց։

——————

— Ճամփի կիսիցը ետ դառնալը նամարդություն ա՛, ոչի՛նչ, ուրիշ հնարք գործ կդնենք, տատմերն հույս ա տալիս,— վճռեց Սաքոն տանուտերից Խեչանի բացասականը լսելուց հետո և ձին հեծավ ու դեպի Սև ջրի գլուխը։

ԻԷ.
ՏԱՏՄՈՐ ՈՐԴԻՆ

Մի քանի օր Սաքոն մտածեց հանգիստ տալ յուր երերյալ և տատանյալ մտքին. տանուտերը խաբել էր, որ Խեչանի ասելով նա էլ էս տարի իր աղջկանը պսակելու չի, ուրեմն շտապելու կարիք չկար։

Այս ապահով դրության մեջ նա մի շաբաթի չափ, համարյա՛, մոռացավ Աշտարակը, Խեչանին, յուր հարստությունն և այլն։

Մի երեկո, մովրովի մոտ եղած ժամանակը, հանկարծ խոսքը կրկին Խեչանի վրա եկավ, մովրովն հիշեց Սաքոյի խոստմունքը, զարմացավ նրա թույլ շարժվելու վերա, նախատեց, որ Խեչանին թակարդ ձգելու տված խոսքից հետո՝ ահա երկու ամիս է անցել, մեդալի էլ ներկայացրեց, բայց, այնուամենայնիվ, ոչինչ օգուտ դեռ չի դուրս եկել։

— Շատին համբերել ես՝ քչին էլ համբերի, գլխիդ մատա՛ղ, Սաքոդ էն ջանավարը (գազանը) չի, որ բան մոռանա, կամ որսը ձեռքիցը բաց թողա. էնպես գիտեցիր, որ Խեչանը ճանգերիդ միջին հուփ տված ունիս։

Այսպիսի մի քանի խոսքերով Սաքոն ցանեց մովրովին ու շտապեց դուրս գալ։ Մի ահագին գավառի կառավարիչը չկարողացավ հասկանալ, որ իր սիրելին իրան խաբում, արածացնում է։

Կես ժամ չէր անցել, որ Սաքոն սրտատրոփ, մեռելի գույն առած, աչքերն արենակալած, շփոթության մեջ՝ կրկին ընկավ մովրովի մոտ։

— Աղա ջա՛ն, գլխիդ մատա՜ղ, օգնի՜։

— Ի՞նչ կա։

— Ես կես սհաթ առաջ քարոզում էի, որ համբերես, բայց բանն ուրիշ տեսակ ա էլել, թե էս էրկու օրը Խեչանին հավի ճուտի պես մեր ձեռումը կարացինք բռնել՝ շատ լա՛վ, թե չէ՝ ղշի պես դուրս կթռչի ու մեր աշխատանքը ջուրը կերթա։

— Ի՞նչ ես ասում, ո՞ւմ ձեռիցն ա դուրս թռչելու, ի՞մ։

— Հա՛, գլխիդ մատա՜ղ, հա՛, քո՝ մի սաղ մհալի տիրոնջ ձեռից։

— Ինչպե՞ս։

— Երկար հարցմունքներ մի՛ անիլ, որ ասում եմ՝ դու էլ ավատա։ Իմացի՛, որ Սաքոն մի տականի (միամիտ) չի. դու էս սհաթս մի բարովագիր գրի՛ Էջմիածին՝ մեր մհալի գործակալ վարդապետին, խնդրի՛, որ ինչ կուզի անի, միայն թե աշտարակցի Խեչանենց Խեչանի աղջկա պսակը քանդի. քո կողմից մի հրաման էլ Աշտարակու տանուտերին գրի, որ բան ա՝ եթե վարդապետը քո խնդիրը չկատարեց, յա թե որ տերտերը չուզենա գործակալի հրամանին լսելու, տանուտերն եկեղեցու դուռը փակի ու չթողա պսակելու։

— Չեմ հասկանում, Սաքո՛, ի՞նչ ես ասում։

— Վարդապետին գրի, որ դու լսել ես, թե էս գործի մեջն արնի բան կա. մարդասպանությունի նշաններ են երևացել ու դու միտք ունիս՝ լավ քննել իմանալ, հետո գործին ձեռը տալ։

— Ի՞նչ ես ասում, նկատում եմ, որ դու խեչքիդ չես։

— Գրի՛, որ էս բաներն իր մեջ թաքուն խոստովանքի պես պահի ու իր կողմանե հրամանի մեջը գրի տերտերին, թե ինքը լսել ա, որ Խեչանի աղջկա պսակի մեջ չհասություն կա՝ դրա համար ա արգելում։

— Պարզ խոսի՛ր, ա՛յ տղա, Սաքո՛։

— Գրի՛, որ սաքի դու էլ քո կողմից նրանց չհասությունը լսել ես ու իրան գործակալին հայտնում ես, համ էլ դու չես ցանկանում, որ էս պսակը գլուխ գա։

— Ի՞նչ եղավ քեզ, Սաքո՛, այդ դրության մեջ առաջինն է, որ քեզ տեսնում եմ. մի փոքր հանգստացիր, կարգով ասելիքդ պատմիր, որ ես էլ բան հասկանամ։

— Ոտներիդ ղուրբա՜ն, աղա ջա՜ն, ինձ երկար հարցուփորձ մի՛ անիլ, ինչ որ խնդրեցի՝ շուտ գրի՛ ու ինձ տո՛ւր. ասում եմ, որ թե էս երկ՚օրս Խեչանին չբռնեցինք, մեր բանը շատ վատ կերթա, հիմի էլ խոսացնելու վախտը չի. ես հենց հիմի կերթամ Էջմիածին, ինչ որ պետքն ա՝ կանեմ, մեր առաջին գործն էս պտի ըլնի՛, շո՛ւտ, սհաթ կորցնելու ժամանակը չի։

Սաքոն չոքեց մովրովի առաջին ու ծունկը համբուրեց և այս քարասիրտ մարդու աչքերին արտասունքի կաթիլներ երևեցան։

— Վեր կա՛ց, վեր կա՛ց,— հրամայեց մովրովը,— իսկույն խնդրածներդ կստանաս։

— Դե՛, ընչանք քո գրել֊պրծնելն ես էստեղ կըլնեմ,— ասաց Սաքոն ու դուրս ընկավ։

Մովրովը մի քանի անգամ ուսերը վեց քաշեց ու Սաքոյի ազդեցության տակ ոչինչ երկար մտածել չուզեց.— երևի մի վտանգ կա, որ ուզում է Սաքոն առաջն առնել։— Այս խոսքերով նա կանչեց գրագրին ու հրամանները թելադրեց։

Ինչպես վերն ասացինք, կես ժամ այս գործողությունից առաջ Սաքոն շատ հանգիստ սրտով խաբեց մովրովին՝ Խեչանին թակարդ ձգելու վերաբերությամբ։

Նա խորամանկ ժպիտով դառնում էր ինքնաբավական դեպի յուր գինետունն և ճանապարհին ծիծաղում մովրովի դյուրահավատության վերա։

— Ո՞նց չէ, գոգդ դեմ արա՛, թե ես Խեչանի աղջիկը կառնե՜մ՝ դու շատ խեր դուս կտանիս. մենծ բան էր, որ մովրով ես. քեզ պես մի քանիսին ենք տեսել. թե մի քիչ էլ շատ կխոսաս՝ արածներիդ կծիկը բաց կանեմ, մեջը կխճճվիս, կմճճվիս ու էլ չես կարող դուս գալ։ Բայց թե որ Աստված գլխիս կխռովի, Սաքոն Սաքո չի ըլնիլ, մտքիս դրածը գլուխ չեմ կարող բերի՛լ, էն վախտը շլինքս ծռած՝ փեշիցդ ճոլոլակ կըլնեմ, երկուսս մին կըլնենք, մեր աղա Խեչանի բողազին հենց հուպ կտանք, որ աչքերը գագաթը կթռչին։

Այս խոսքերով նա ոտքը ներս դրեց գինետունն և նրա առաջին՝ ինչպես գետնից՝ բուսավ աշտարակցի տատմոր տղեն։

Այս տատմեր կամ մանկաբարձ կոչվածը տղամարդի նման մի միջահասակ կին էր Աշտարակումը։ Յուր այրիանալուց հետո մանկաբարձության մեջ գործնականապես վարժվել էր և ամեն դուռն յուր համար բացվել էր։ Նա չէր նմանում յուր համասեռներին, ոչ ոքի մոտ նրա սև կտավյա քնթկալը քթի ծայրին չէր դիպել՝ ինչպես առհասարակ կանացի ամոթխածության նշանն է. յուր կնքահոր մոտ էլ բարձր ձայնով էր խոսում և յուր խոսքերի մեջ այնպիսի խեղկատակ բաներ էր գործ ածում, որ ծերունիների և պատկառելի անձանց զզվանքն էր զարթեցնում. իսկ պատանիների և թեթևամիտների ծիծաղը շարժում։ Շուտով տատմերն յուր շրջակայքը ժողովեց գիշերաշրջիկ երիտասարդներին և նրանց հաճույքներն ի գլուխ բերելու էր ծառայում։ Ես չեմ ասում, թե Աշտարակումը բարոյականությունն այդ աստիճան խանգարյալ դրության մեջ էր. մեծ մասամբ տատմերը պարապում էր ազափ տղայք ու ազափ աղջիկներ սիրահարեցնելով և նոցանից միմյանց մեջ խոսքեր տանել֊բերելով, քան թե սրբության դեմ մեղանչելով, թեպետ ըստ առածին՝ «Երուսաղեմ էլ առանց շների չէր»։

Մի քանի տան խաղաղությունն այդ անպիտան տատմոր շնորհիվ վրդովվեցավ, նրա արվեստն ակնհայտնի իմացվեցավ և նա պարկեշտասեր աշտարակցիների տներումն զգուշալի երևեցավ։

Այնուհետև տատմերը լեզվագարությամբ էր պարապում, սիրելի բարեկամների մեջ ատելություն էր սերմանում, միմյանց դեմ կռվացնում էր, լրտեսություն էր անում և ուրիշների տան գաղտնիքը դուրս խլում։

Սույն իսկ կնոջը վարձել էր Սաքոն, լրտես էր կարգել Խեչանի տան վերա՝ Հեղնարի սիրտն յուր վերա տաքացնել և Սմբատին ատել տալու պատվերներ էր տվել, մեծ֊մեծ պարգևներ խոստանալով։

Ահա այս կնոջ որդին էր, որ գինետանը դիմավորեց Սաքոյին։

— Ի՞նչ կա, խե՛ր ըլի էս վախտ էսպես անժամանակ։

— Մերս ասում էր՝ գլուխդ էդտեղ թրջի, էստեղ վեր արա՛, էս իրիկուն Խեչանի աղջկա հարսանիքը նստում ա, էգուց պտի պսակվի։

— Ի՞նչ ես ասում,— զարմացավ Սաքոն,— Խեչանն էս տարի աղջկանը պսակելու միտք չունի։

— Չէ՛, աղա ջան, թագավորը (նորափեսան) Մողնի գնաց, ես դեսն եկա։

— Բաս նո՞ր եք իմաց տալիս,— գոչեց Սաքոն կատաղաբար։

— Ոչով չէր իմանում, տաշտադրեք էլ չեն արել, հարսանիքի մսացուն էլ առանց դափ ու զուռնի են մորթել։

— Գնա՛, կորի՛ դժոխքի տակը,— բարկացավ Սաքոն և առանց տղայի վերա ուշք դարձնելու՝ դուրս ընկավ ու վազեց մովրովի մոտ։

Հետևանքը մեզ հայտնի է. Սաքոն մովրովից երկու թղթերը գրելու խոսքն առած՝ էլ ետ գինետուն վազեց։

— Ետ դա՛ռ էս րոպեիս, գնա՛ Աշտարակ, թող ոչով չիմանա, որ դու էս կողմն ես եկել. թե մի մարդ էս բանի հոտն առել ա, ձեր տունը ձեր գլխին կքանդեմ. մորդ ասա՝ ոնց կուզի անի, իրան քցի հարսանքատուն, հարսին բալքի տեսնի, բալքի կարողանա իմ ասածներս գլուխ բերել. ինքը գիտի, ասա՛ թող ինչ որ անց կենա՝ աչքից չփախցնի։ Ահա, առ էս երկու մանեթը, տար մորդ տո՛ւր, թող իրան քնթկալագին անի։

Այս խոսքերով ճանապարհ դրեց Սաքոն տատմոր որդուն և ինքը լերդապատառ տուն ընկավ կրկին մովրովի մոտ։

Համարյա թե հափշտակեց և ոչ համեստությամբ առավ մովրովի ձեռքից նվիրական թղթերը, թռավ ձիու քամակը և երեսն ուղղեց դեպի Էջմիածին։

ԻԸ.
ԳՈՐԾԱԿԱԼ ԿԱՄ ԲԱՐԵԿԱՐԳ

Ձյունն երկիրը պատած էր, գիշերը բավականին պարզիկա էր, երկնքումն ամպի կտոր չէր երևում. լուսինն յուր բոլոր շնորհքը, կարծես, այս գիշեր կամեցել էր ցույց տալ, նորա փայլը սփռվելով ձնի թերթիկների վերա, գիշերվան մթության մեջն էլ պեծերը մարդու աչքեր խտտղում էին. ճանապարհը լավ կոտրված էր և լուսնի լուսով պարզ երևում էր. լռությունն ամբողջ աշխարհը բռնել էր, ամեն շունչ կենդանի յուր համար մի ապաստանարան էր գտել՝ մեջը մտել, ոչինչ շշուկ չէր խանգարում բնության մեռելությունը։ Քաղցած գայլերն էլ, երևի, իրանց համեղ որսի հոտը չէին առել Արարատյան ընդարձակ դաշտի վերա, որ թողել հեռացել էին Էջմիածնի տափարակի վրայից. միմիայն Սաքոյի ձիու ոտի ճռվողյունն էր, որ պարզիկայի շնորհիվ կոտրված կիթառի նման միանվագ ծորում էր։ Գյուղերին մոտեցած ժամանակն երբեմն այս միակերպությունը ընդհատվում էր գյուղական գամփռների ոռնոցներովը, որոնք ավելի օրուշի (աննպատակ) էին հաչում, քան թե մի որոշ նպատակավ։

Այս ամենի վերա Սաքոն ուշք չէր դարձնում, նա մտքով գործակալի մոտ յուր փաստերն էր առաջ բերում, յուր խոսելիք ճառն էր պատրաստում, իսկ կրնկներով խեղճ ձիու փռնչոցը ոտքերի ձայնի հետ խառնում։

Բավական հեռու տեղից լուսնի պարզ լուսովը վերջապես Սաքոյի աչքին ընկավ Էջմիածնի գմբեթի փայլուն գլուխն և նրա ձեռքն ակամայից հայ֊քրիստոնեի սովորության ազդեցությամբ երեսին բարձրացավ։

— Սուրբ Իջմանտեղի լիս գագա՜թ, քո զորությունին մատա՜ղ, դու էս բանը գլուխ բերե՜ս։

Սաքոն որքան և անդարձ ու կամակոր տնքանդ, որքան և ամեն սրբություն ոտքի տակ տված անխղճի մեկը, որքան և համոզմունքը խախտված, այնուամենայնիվ, նա ազատ չէր նախապաշարմունքից, նա հաճախ չարագործություն անելուս էլ սրբերի օգնականությունն էր խնդրում։

Բավականին գիշեր էր անցել, որ Սաքոն իջավ Վաղարշապատի հրապարակում շինած հասարակաց գոմի դռանը, ձին կապեց և յուր քայլերն ուղղեց դեպի Ղազարապատ, ուր բնակվում էր գործակալ հայրսուրբը։

Դռնապանը, նստած դռան քամակի քարե նստարանի վերա, խորդում էր երազների մեջ. մեծ երկփեղկյան դուռն, իհարկե, վաղուց փակած էր։

Սաքոն մի֊երկու անգամ բաղխեց դուռը։

— Ո՞վ է,— հորանջելով աչքերը տրորեց դռնապանը։

— Դուռը բաց, մղդսի՛, գործակալ հայրսուրբի մոտ եմ եկել, մովրովից վռազ թուղթ ունիմ տալու։

— Դու ո՞վ ես, յասավուլ ե՞ս, ի՞նչ ես։

— Ես միկիտան Սաքոն եմ։

— Արի՛,— փնթփնթալով դռնակը ետ քաշեց դռնապանը, շա՛տ կզարթնացնես։

Սաքոն բարձրացավ պատշգամբի վերա և բաղխեց գործակալի սենեկի դուռը։

Բայց թե ի՞նչ գործ ուներ գավառի գործակալը Ղազարապատումը, ո՞ւր է նրա բնակության տեղը, ի՞նչ է նրա գործը և հարաբերությունը ժողովրդի հետ՝ մենք թողենք Սաքոյին դուռը բաղխելուս և այդ բանի վերա փոքր֊ինչ բացատրություն տանք։

Գործակալ կամ բարեկարգ. սոքա են ամբողջ գավառի հոգևոր գործերի անմիջական կառավարիչները, սոքա են առաջին դուռն, ուստի պետք է մուտք գտնենք դեպի մեր հոգևոր բարձրագույն իշխանությունը. սոքա են քահանաներից հետո ժողովրդյան հոգևոր ներկայացուցիչները, ժողովրդին առաքինության և աստվածապաշտության ճանապարհը բերողները, գյուղացվոց հոգեկան ցավերին դարման տանողները, նրանց նեղությանց մեջ մխիթարողներն և միևնույն ժամանակը ժողովրդից հոգևոր իշխանությանը հասանելիք պտուղ և ամեն տուրքերն ստացողները։

Այս արդյունավետ պաշտոնի մեջ ընդհանրապես վարդապետներ են նշանակվում և կոչվում են գործակալ, իսկ հեռատես և մարդաճանաչ Ներսես Ե. Աշտարակեցի Կաթուղիկոսը զեղծումներ արեց և քահանաներ կարգեց, որոնք կոչվեցան բարեկարգ. տեղ֊տեղ էլ բոլորովին աշխարհականների հանձնեց այդ իրավունքը՝ Հոգևոր գործոց վերատեսուչ անվամբ։

Ներսեսի մահից հետո դարձյալ նախկին կարգը մտավ, աշխարհականներն ու քահանայք ետ մղվեցան և դարձյալ վարդապետներն յուրյանց պաշտոնը ճանաչեցին, թեպետ ոչ առանց սակավամասն բացառության. մի քանի տեղեր քահանայք բարեկարգ մնացին։

Ներկա Վեհ. Հայրապետը նույնպես քահանաներին վարդապետներից գերադասեց։ Այս մասի մեջ խոհական մեծ դիտապետաց տնօրենությունքը հարգելի են։ Փորձը շատ անգամ ցույց է տվել, որ միշտ քահանայք և աշխարհականք ավելի սակավ պահանջելովն էլ վարդապետներից շատ արդյունք են ցույց տվել։

Էջմիածնի միաբան վարդապետը գործակալություն ստանալուն պես ձիավորվում էր, մի թվանքչի էր վերցնում իրեն շարունակ ծառայելու և յուր բնակարանը փոխում էր էջմիածնական խցից գավառի մեջ գտնված մի վանք, իսկ եթե այդպիսին չկար՝ յուր ընտրած մի գյուղ յուր նախածանոթներից մեկի մոտ, կամ ուղղակի երեսփոխանի տունը։

Այդ տեղերից նա ավելի հարմարություն էր ունենում ձիու վերա նստած՝ շարունակ յուր գավառի գյուղերն այցելելու, յուր հոգևոր զավակացն ուրախացնելու։

Ամեն մի գյուղ գալուն պես՝ երեցփոխը քահանաներով և մի քան իշխաններով դիմավորում էր գործակալ հայրսուրբին, ընդունում նրան և յուր տանն իջեցնում։

Հայրսուրբը քննում էր բոլոր հոգևոր գործերը, ժողովում արդյունքները, ուղարկում ուր հարկն էր և մի քանի օր մեծ պատիվներ ստանալաց հետո ուղևորվում դեպի մի ուրիշ գյուղ։

Այս, իհարկե, ավելի ամառներն է պատահում, ձմեռն ընդհանրապես հայրսուրբն յուր կացարանումն է և գործ ունեցողները նրա մոտ են գնում։

Մեծ են գործակալ հայրսուրբների պարտավորությունները, դժվար է և սրանց դրությունը։ Իբրև վարդապետ, հոգևոր հայր, նոքա պետք է ժողովրդին ոչ թե նեղություն պատճառեն, այլև տեղն ընկած միջոցը ձեռքից եկածին չափ յուրյանց կողմից օգնության հասնին։ Բայց իբրև գործակալ, իբրև հոգևոր շահերի պաշտպան, նոքա պիտի նեղացնեն ժողովրդին, ստիպեն շատ արդյունքներ տալ, աշխատին վանքական եկամուտները շատացնել։

Ահա այն դժվար դրությունը, որի մեջ կաշկանդված է մեր հայրսուրբը։ Բայց տարաբախտաբար պետք է պարզ խոսենք, որ շատ հազիվ կգտնվի այնպիսի բարեխիղճ գործակալ, որ յուր երկու պարտավորությունն ևս հիշելով, աշխատի յուր հեզահամբույր բնավորությամբ, յուր ազդու քարոզներովն, յուր անշահասեր հատկությունովը, մի խոսքով՝ յուր կյանքի օրինակովը հեշտացնել, անզգալի անել իրեն հանձնած հոտի ծանրությունը։

Այո՛, ժողովուրդը ճնշված է, ինչպես տեսնում ենք, մովրովների հարստահարությանց ներքո. շատ անգամ զանազան դժբախտ դեպքերի՝ երաշտությունների, մարախի և այլ ձախորդ պատահարների պատճառավ նա յուր գերդաստանն անգամ դժվարանում է կառավարել, բայց եթե գործակալները գիտենային վարվել բարեպաշտ ու ջերմեռանդ հայ ժողովրդի հետ, վերջիններս յուրյանց բերանից կկտրեին և յուրյանց հոգևոր հասույթը կտային։

Ցավոք սրտի պիտի ասեմ, որ վերոգրյալ եղանակավ սակավ է գործ տեսնվում. գործակալն երևում է գավառումն իբրև մի երկրորդ մովրով. յուր հետ ունելով թվանքչին՝ շատ տեղ նրան յասավուլի փոխարեն է գործ դնում. պտղի, պսակահարկ, հոգեբաժին և այլ ամենայն վանքական հասանելիք շատ գյուղերում գործակալն առնում է կրկնապատիկը. մանավանդ պսակահարկ և հոգեբաժին պահանջելուս շատ նեղացնում է խեղճ ռամկին։

Ես ականատես եմ եղել մի֊երկու հայրսուրբների, որոնք արտասուք են կաթեցրել թշվառ գյուղացու աչքերից. հազար անգամ ողորմելիքն երդվել են նրանց սուրբ կարգովը, որ էլ ավելի չունեն՝ ինչքան բերել են, բայց հայրսուրբը չի հավատացել, լսել անգամ չի կամեցել, բարկացել և դուրս է վռնդել։

— Գնա՛, որտեղի՛ց կուզես՝ ճարի՛ր, բեր աթոռահարկը տո՛ւր և հետո պսակիդ հրամանը կամ ննջեցելույդ յոթը կատարելու իրավունքն ստացի՛ր. եթե իմ ուզած փողը չես բերիլ, որդիդ, կամ եղբայրդ կմնա անպսակ և ննջեցյալդ կզրկվի դրախտից։ Մեծ բան է, թե պարտքի տակ ես ընկել. որտեղ 100 մանեթ պարտք կա՝ թող 10֊ն էլ ավելի լինի։

Ահա գործակալ հայրսուրբի պատասխանը, ահա իսկ և իսկ այն խոսքերը, որ գրագիր հերոսը մսխեց գյուղացի տանուտերի մոտ։

Ի՞նչ անի խեղճ գյուղացին. նրա եղբայրը մի՞թե թուրք է, որ անպսակ մնա, իսկ նրա ազիզ ննջեցյալին յոթը չկատարելով դրախտից զրկելը նրա վերա սարսափ է բերում. գործակալ հայրսուրբի հրամանավը քահանան իրավունք չունի ոչ մի մեռելի յոթը կատարել, մինչև որ աթոռահարկը վճարելու ապահովագիրը չբերեն։ Ջա՛նը դուրս գա, թող աղքատը գնա, որտեղից կուզի, ճարի, տա, բայց որտեղի՛ց ճարի. օտար գյուղ, օտար մարդիկ. խեղճ գեղջուկը հինգ մանեթ պարտք արած՝ ծոցն է դրել, մի օրվան ճանապարհը բքի ու ձյունի պատճառավ երկու օրն է ոտքով եկել, փոքր մնաց բքից խեղդվում էր և այժմ ինչպե՞ս վերադառնա գյուղն և գա։

Ճարը հատած՝ քաշվում է խղճուկը մի կողմը, գլուխը պատին դեմ տալիս և յուր սրտի կսկիծը լացով աշխատում թեթևացնել։

Գործակալ հայրն այս ամենը տեսնում է, նրա սպասավորը հեռվից հետևում է գյուղացու գործողություններին։ Երբ սուրբ հայրը հավաստիացավ, որ մարդու մոտ արդարև թաքցրած փող չկա, նա ուղարկում է յուր հավատարմին՝ իբրև սրտացավի տեղեկանալ մեր լալկանի վշտերիցն և կարեկցել նրան։

— Ախպեր, ընչի՞ ես լաց ըլում, ո՞վ ա քեզ վիրավորել,— մոտենամ է նրան վարդապետի ծառան։

— Խուրբա՛ն քզի, իմա՞լ (ինչպե՞ս) էնեմ օր չի լամ,— պատասխանում է ապարանցի ռամիկը,— չըմ գինա (չգիտեմ) դոր (ուր) կորսվիմ. էկեր ենք խըտ (մոտ) մըր խայրսուրբ, ծառայեմ էնոր աջուն, ճիժս (որդիս) կարգելու խրամանք կուզենք (կամ հոգեբաժին), եղած֊չեղած մըր քիսի փարան, մըր քյասիբ տեղով, խինգ մանեթ էր, մկա տաս մանեթ կուզա՝ խրամանք չի տա. ես հո՞ւստ (ո՞րտեղից) ճարեմ. մըր գեղ չենք, հորթա (որ) գլուխս ի քարեքար տինք (տայինք), գտնեինք, իդա (այս) տեղ լե մըզի ոչ բարեկամ, ոչ ճանանչ ունենք, իդա ձուն֊ձմռան, իդա բորյազին (բուք) ես կրնա՞մ մեկ լե դառնալ մըր գեղ ու գալ, սըբ Կարաբե լե գինա օր փշուր մը (փոքր֊ինչ) մացավ (մնաց), բուք մըզի խեղդեր։

— Ո՞ր գեղիցն ես։

— Աստվածընկալու[75] ենք, խուրբա՛ն, մըր վանք քո մուրատն (մուրազ) ի տա։

— Գիտես, ախպե՛ր,— գթաց անծանոթը,— սիրտս ցավեց քեզ համար, ուզում եմ քեզ օգնեմ, թե որ դու հայրսուրբին կխնդրես, որ նա գրի ձեր տերտերին, թե ընչանք քեզանից հինգ մանեթ չառնի, քո հարկը չկատարի, ես քեզ հինգ մանեթ պարտք կտամ, տար գործակալին տուր, հրամանդ առ. գնա՛, խեղճ ես, ղարիբ ես։ Ես քեզ էս լավությանը կանեմ. դու էլ ինձ համար եղից, պանրից, հավից, ինչ կուզես փեշքյաշ (պարգև) ղրկի փողի հետ։

— Օտացդ (ոտքերիդ) մեռնիմ, աղա՛, եսիր (գերի) կթափես, վըր իմ ջուխտ աչուչ (աչքերս) թո (թող) էղնի, դու զմըր բան յոլա տար, մընք լե հորթա գացինք մըր գեղ, իմալ եղնի, ճարենք զքո փարեն, տերտրոջն ի տանք, խետ լե խինգ նուգի[76] եղ, երկու խիտր (լիտր) պանիր քըզի փեշքեշ. համա դու զքու անում մըզի բախշա՛, հոր իմանանք, թե վիր (ում) կուշտ խրկենք։

— Վնաս չունի, դու ղրկի հայրսուրբի անումովն, ինձ կհասնի։

— Աղեկ (լավ), խուրբա՜ն արևուդ։

Գյուղացին տասը մանեթը գործակալին տվեց, հրամանն ստացավ, բայց մի ուրիշ թղթի վերա գրած էր, որ մինչև այս գրաբերից հինգ մանեթ փող, հինգ նուգի եղ, երկու լիտր պանիր չստանա, հարկը չկատարի. ստացած րոպեին էլ իրան հասցնի։

Մենք, իհարկե, իմացանք բանի որպիսությունը, ապարանցու անծանոթ բարերարը՝ վարդապետի ծառան յուր տիրոջից հինգ մանեթ ստացավ ու դուրս գնաց, յուր անունովը գյուղացուն պարտք տվեց, յուղ ու պանիրն էլ տոկոսիք ստանալով։

Այս իսկ և իսկ մովրովի և Սաքոյի մեջ կատարված ոսկիներ փոխելու նկարագիրը չէ՞, ընթերցո՛ղ, քեզ եմ հարցնում. հայր գործակալն ինչո՞վ է զանազանվում մի շահամոլ մովրովից։

Գուցե կկարծեք, որ այդ բոլոր ստացած հասույթներն և աթոռահարկը գործակալը ճշտությամբ տեղ է հասցնում։ Քա՛վ լիցի, շատ կսխալվիք։ Էջմիածնապատկան պտղի կոչեցյալ տուրքի քանակությունը որոշված է, իսկ մեր հայրսուրբը կրկնապատիկն է ստացել. աթոռահարկն յուր ազատ կամքին է թողած՝ ստանալ յուրաքանչյուր մարդուց ըստ կարողության, առանց ճնշելու և նեղություն պատճառելու։ Եվ որպեսզի ոճիր կամ գողություն չգործվի, պատվիրած է գործակալներին տերտերների անունով տրված պսակի կամ յոթը կատարելու հրամանաթղթի մեջ նշանակել ստացած աթոռահարկի որքանությունը։

Գործակալն իսկությամբ կատարում է այդ կետը. բայց ինչպե՞ս.— փոխանակ ստացած տասը մանեթի՝ նա պատվիրում է յուր գրագրին երեք մանեթ նշանակել։

Ծիծաղելի էր մի անգրագետ գործակալի արարքը. գյուղացու մոտ յուր գողությունը ծածկելու համար նա սկսում էր երգելով ասել այբուբենը. ո՛ր գրի վերա կանգնեց ու այն տառը մի քանի անգամ կրկնեց, այդ ասել էր, թե այսքան մանեթ նշանակիր։

Աստուծո տվածից ոչ մեր քահանայքը կարդալ գիտեն, որ տված փողի քանակությունն իմանան, և ոչ գյուղացին կհամարձակվի գանգատելու։ Տերտերը հազիվ բրդգզելով գտնում է իրեն կարևոր տողերը. «հրամայեմք զձեզ պսակել» կամ «կատարել զյոթն»։

Մենք մեր գործակալի գիտության չափը վաղուց տեսանք՝ Խեչանի աղջկա պսակն արգելելու համար գրած հրամանաթղթի մեջ, և եթե ինքը գործակալն այսպես, ավելորդ է երևակայել, թե սրանց ձեռնադրել տված քահանայքն ի՞նչ կլինին։

Ամեն հիսուն տնաչափ գյուղում երկու֊երեք քահանայք կան. սրանց ամենքի ուսումն էլ, համարյա՛, հավասար է. քանի մի տարի տերտերի մոտ ութ կանոն Սաղմոս, Կտակարան, Ժամագիրք ու Շարական քրքրելուց հետո, նրանք անգիր սովորում են եկեղեցական պաշտոնատարությունքը. այնուհետև ո՛վ շատ տվեց գործակալին, նա շուտ է տերտեր դառնում, պարապ տեղ, կամ պահանջ կա՞ թե ոչ, հարցնել պետք չէ։

Շատ անգամ, երբ գործակալը տեսնում է, որ քահանայացուների սղություն է, ինքն է հարց ու խնդիր լինում և ո՛ր գյուղի մեջ գտնում է այբուբեն գիտեցող մեկին, կոչում է յուր մոտ, հայտնում է նրան, որ ինքը լսել է նորա բարի համբավը, նորա օրինակելի վարք ու բարքն և ցանկանում է քահանայացնել։

Այնուհետև տիրացուն պարտքի տակ է ընկնում, գործակալ հայրսուրբին է բերում, որ սա էլ յուր կողմից, ուր հարկն է, հոգա յուր գործն և բանն յուր կարգավն առաջ է գնում։

Մի քանի ժամանակից հետո մենք այդ տգետ մարդու ձեռքը համբուրում ենք։

Չենք կարող հոգիներս սևել և ասել, որ գործակալն յուր վերցրածները բոլորն ինքն է ուտում. ո՛չ, մեղք է սուտ խոսելը. նա յուր կողմից տարին մի քանի անգամ Կոնսիստոր և Սինոդ է գնում, անդամներին տեսնում և յուր տեղն ամրացրած՝ վերադառնում։ Այդ պատճառավ էլ նրա միջնորդությունքն առանց բացառության կատարվում են, այդ պատճառավ էլ ամեն ոք գիտե, որ գործակալի վերա տված բողոքներն անուշադիր են մնում։

Խոսելով գործակալ հայրսուրբի գործողությունների մասին, մի քանի խոսք էլ բարեկարգ քահանաների համար ավելորդ չէր լինիլ ասելը։

Ինչպես վերն ասացինք, սոքա ավելի բարեխղճաբար էին կատարում յուրյանց պաշտոնը, բայց և սոցա մեջ եղել են այնպիսիները, որոնց տեսնելով, գյուղացին ափսոսելով հիշել է նոցա նախորդներին, իսկ նոցա կարգող բարձր իշխանությունը վերջը շատ զղջացել է յուր ընտրության մեջ։

Մեկ բարեկարգի համար ավանդությունը պատմում է, որ չբավականանալով ժողովրդին գռփելով ու ժապավինյալ մատյանների մեջ պակաս եկամուտ նշանակելով, հնարքներ է որոնելուս լինում մատենի մեջ գրածն էլ տեղ չհասցնելու. մի օր ասում է՝ տունս կտրեցին, մատենները տարան. երկրորդ անգամ՝ երեխայն հանկարծ մատյանը հացի վառած թորոնի (թոնրի) մեջ է ձգել և երրորդ անգամին արդարև բախտն իրան լիովին հաջողում է։ Հիսուն մանեթաչափ աթոռահարկ ծոցին Էջմիածին գնալուս ճանապարհին կողոպտվում է։ Գողերը բավականանում են միայն փողը ձեռքիցն առնելով, իսկ հնարագետ տերտերը խնդրում է, որ յուր հնմաշ հագուստն և աժանագին ձին էլ տանին։

Այդ մերկանդամ դրությամբը սատանա տերտերն իրան ձգում է Էջմիածնի վանքը և լալով հայտնում, որ 250 մանեթ աթոռահարկի հետ յուր ամենապատվական ձին և նոր կարած հագուստն էլ ավազակները տարել են։ Յուր ճարտար լեզվովը նա կարողանում է 250 մանեթ շահվիլ աթոռահարկից, մի պատվական ձի ստանալ վանքապատկան ձիանցից և մեկի փոխարեն հինգ֊վեց հատ վերարկու այս և այն վարդապետից դուրս կորզել, դեռ, ասում են, հանդերձատանիցը հաջողեցնում է մի թավիշյա եպիսկոպոսական վերարկու ևս յուր տիրուհու համար քյաթիբացու (կանանց վերնազգեստ) ստանալ։

Այժմ, ասում են, այսպիսի չարագործություններ շատ սակավ են լինում։

——————

Ահա՛ մի շաբաթ էր, որ գործակալ հայրսուրբն յուր վիճակից դարձել էր Մայր Աթոռն՝ յուր հավատարմության պարտքերը կատարելու։

Նա պաշտոն ստացած օրից թողնում է յուր աղքատիկ խուցն յուր համեստ եղբայրակիցներից մեկին ժառանգություն և ինքն Էջմիածին եկած ժամանակը կամ յուր ընկերակիցներից մեկի մոտ իջնում և կամ իբրև հյուր՝ Ղազարապատի հյուրանոցի սենեկներում։

Սաքոն լսել էր գործակալի Էջմիածին լինելն և այստեղ եկավ։

Դուռը երկար բաղխելուց հետո՝ վերջապես բացվեցավ։ Սաքոն նախ քիթ ու պռունգով և ապա մեծ սիրով ընդունվեցավ և բավական միջոց հայրսուրբի հետ խոսակցելուց հետո՝ ստացավ մեզ հայտնի նշանավոր հրամանաթուղթն և ձին նստավ ու շտապեց Սև ջրի գլուխը։

ԻԹ.

Նույն և մի շտապմամբ՝ որ եկել էր Սաքոն Էջմիածնից, աճապարեց յասավուլխանեն։

Գոմի դուռն, իհարկե, փակելու հարկ չկար. վաղի առածի պես՝ օձն յուր պորտովը, ղուշն յուր թևովը կհամարձակեի՞ն այդ բակը մտնել, որ ադամորդին մտներ չար մտքով։ Սաքոյին հայտնի էր անկասկած, թե որտեղ է պառկած յասավուլ Մարգարը՝ մեր վաղածանոթը։

Յասավուլն և ընդհանրապես ստորադրյալ անձինք, որոնք ամեն ժամանակ ենթարկված են աղաների կամայականությանը, շատ արթուն են։ Առաջին գիշերը չէր, որ յասավուլ Մարգարն անժամանակ քնահարամ էր լինում։ Մի աղոտ ձիթի ճրագ վառվում էր սյունի վերա, և Մարգարն աչքերը բանալուն պես ճանաչեց իրեն հրող Սաքոյին։ Էլ բերան չկարողացավ բանալ Մարգարը, որպես և իցե շտապավ հագնվեց և հետևեց իրեն նշանացի անողին։

— Ի՞նչ կա, ընչի՞ համար ա աղեն էսպես բեվախտ (անժամանակ) քեզ ինձ մոտ ղրկել, իրա կշտին հո յասավուլ կա՛ քնած. երևում ա շատ թաքուն բան ա, որ ոչով չպտի իմանա, հա՞,— հարցրեց Մարգարը։

— Լավ գլխի ընկար, հետս արի անխոս. բայց չէ՛, ես կերթամ դուքան (խանութ), դու շուտ էս սհաթս ձիդ թամքի, ասպապներդ (զենք) քաշ արա՛, ինձ մոտ արի՛։

Մարգարն ուսերը վեր քաշեց և անխոս կատարեց իրեն հրամայողի կամքը. եթե Սաքոն այսպես խոսում է, անտարակույս մովրովի հրամանն է։

— Ձիդ նստի՛ ու առանց ժամանակ կորցնելու, առանց աջ ու ձախ աչք թեքելու՝ էս թղթերը ջեբդ դի՛ր ու կրակի նման թռի Աշտարակ։

— Տամ տանուտերին. հետո՞։

— Էստեղ երկու թուղթ ա, չխառնես. մինը ծոցդ դի՛ր, մեկելը՝ գտակածալդ. ծոցինդ տանուտերինն ա, մյուսը տերտերին պտի հասցնես։

— Է՛հ, պրծա՜նք, վանքի թվանքչի էլ դառա՛նք, է՛ս էր պակաս։

— Լսի՛ր, հանաք չեմ անում, գործը շատ շտապ ա, քո օգուտին ա, գլուխդ էստեղ թրջի՛, Աշտարակ վեր արա՛. էլի կասես թե Սաքոն ինձ վրա քաղցր աչք չի քցում. քեզ հենց մարդ շինեմ, որ երազումդ տեսած չըլնիս, մտքովդ անց կացած չըլնի, դեռ իմ լավությունը դու հետո կիմանաս, համա ի՛նչ օգուտ, որ իսսանումն (ադամորդի) էհտիբար (երախտագիտություն) չկա. էն օրն ինձ մարդատեղ էլ չես քցիլ, չես ասիլ, թե քեզ Աստված ա ստեղծել։

— Մասխարա ես քցո՞ւմ (ծաղրո՞ւմ ես), Սաքո ջա՛ն։

— Ի՞նչ ես խոսում, հանաքի վախտ չի, լիսը նոր ծեգելուս դու պտի քո թղթերը տերեցտեր արած ըլնիս, թե չէ էլ պետք չեն. էն ժամանակ ես կզրկվիմ մի պստիկ բաղից, համա դու դարդակ֊մահրում (ձեռնաթափ) ետ կնստիս մի սիրուն նշանածից ու անթիվ անհամբարք մալ ու դովլաթից։

— Սաքո ջա՛ն, դե՛ շուտ ասա, քոռ (բութ) դանակով կիսամորթ արիր ինձ, ես գիտեմ, որ աչքդ ինձ համար ուռել չէր (սրտացավ չէր). ասում ա՝ իշին հարսանիք համեցեք արին, ասեց՝ իհարկե ջուր կրելու եք տանում, հիմի իմն ա. բայց ի՞նչ անենք, մեր արհեստն ա, պտի գնանք, համա էլ երկարացնել չի ուզիլ, ինչ ասելու ես՝ ասա ու պրծի։

— Ախպերությունը վկա՛, Մարգար ջա՛ն, խոսքումս սուտ չկա, էս գործը քո օգտին ա, քեզ մի հացի տեր եմ շինում, որ ինձպես տասը ծառա ուզենաս՝ դռանդ պահես. չիմանաս, թե մեջն ինձ շահ չկա, սուտը՝ սուտ ա, էդ Աստված խաբել ա, սուտն ի հորե սատանա ա, ես էլ իմ բաժինն ունիմ, հիմա ոնց որ իմը մի կաթիլ ջուր, քոնը՝ մի մենծ կուժ լիքը։ Ի՞նչ անեմ, ախպե՛ր, ամեն մարդ իր հաշիվն ունի, ինձ համար էն կաթիլը թանկ աժի ուրիշների լիքը կժերիցը. ես միտք արի, որ թող ես իմ սրտի ուզածին հասնիմ, թող Մարգարն էլ շատի տերն ըլի. դու էլ օտար հո չե՞ս, քեզ հայտնի չի՞, որ ես էս տանը քո ղունգը ամենքի գլխի հետ չեմ փոխիլ։

— Շատ շնորհակալ եմ, Սաքո ջա՛ն, համա էլ ի՞նչ ես ծամծմում, չի ըլնի՞, որ շուտ ասե՞ս։

— Համ պտի ասեմ, համ հարկավոր պատվերները պտի տամ, որ մտքիցդ ոչինչ չքցես։

— Դե ասա էլի՛։

— Գիտե՞ս ինչ կա, Մարգար ջա՛ն, աշտարակցի Խեչանենց Խեչանին ո՛վ չի ճանանչում, նրա հարստությունի ձենն ո՛վ չի լսել, ընենց չի՞։

— Ընե՛նց ա, ընե՛նց, ճլերք (բարակացավ) մի՛ քցիլ է՛։

— Էդ մարդն իմ ներքի բաղի մոտ մի բաղ ունի, ոչ մեջտեղը պատ կա, ոչ մի ջոկած չահրատ (սահման), ափս ափին, թումբս թմբանն ա կպած, շատ անգամ խառնվում ենք, նա իմ հավողն ա քաղում, ես նրանը. տարի չի ըլնի՝ որ մեր մեջն անբավականություն չի դուս գա. թե հախն ասես, կամ նա պտի ծախի՝ ես առնեմ, կամ ես պտի իրան տամ, ձեռը քաշեմ. բանն էս ա, որ ես իմ մուլքն աչքիս լսի պես սիրում եմ, նա էլ հարուստ մարդ՝ ի՞նչ կարոտություն ունի։ Քանի հետ մարդ ղրկեցի, էն բաղի չորս գինը խոստացա տալ, ինքս, քեզ հայտնի ա, որ էս տարի Աշտարակ շատ գնալով֊գալով ծիծաղատեղ եմ դառել ամենքի մոտ, ճար չելավ, 100 էնքան էլ որ տաս՝ Խեչանը մոտ չի թողնում. վերջն էն տեղը հասավ, որ կռնիցս բռնեց տանիցը աղքատի պես դուս քցեց. քեզ մատա՛ղ, Մարգար ջա՛ն, խոսքը քեզ մոտ մնա, իմ թուք ու մուրն էլ քոնն ա։

— Է՛հ, ամոթ չի՞, Սաքո ջա՛ն, խոսքդ շարունակի՛։

— Ճարս ի՞նչ. հո գիտե՞ս, որ Սաքոն իր կաշվումը կենողը չի, էդ խայտառակչությունը, էդ անումկոտրությունը կուլ չի կարող տալ, երկու շաբաթ ա՝ քուն ու դադար չունիմ, ի՞նչ անեմ, ո՞նց անեմ, որ էն բաղն իմ ճանգը քցեմ ու Խեչանիցը մուռը (վրեժ) հանեմ։

— Տեսնեմ ի՞նչ ես միտք արել։

— Շատ հնարքներ միտք արի, Մարգար ջա՛ն, համա չէ՛, ոչ մինը խելքումս չնստեց, ոչ մնիցը խելքս ջուր չխմեց, քամու պես եկան անց կացան։ Մին էլ հանկարծ դու միտս եկար։ Ա՛յ խելոք բան, ասեցի ու գործի քամակիցն ընկա։

— Ես ի՞նչ կարամ անել։

— Չեմ գիտում, դու իմանում ե՞ս, որ էդ Խեչանը մի սիրուն նշանած աղջիկ ունի։

— Հա՛, ո՞նց չէ, մի օր տեսա, հաց էլ բերեց մեզ, շատ լավ տնտղեցի, շատ էլ դիր եկավ ինձ, համա ինքը հենց իմանաս ինձանից վախեցավ։

— Լավ աղջիկ ա, չէ՞։

— Շատ սիրուն չի, համա լավն ա։

— Խեչանի էլած֊չելածն էդ մինուճար աղջկանն ա. ինքն երեք տարեկան ժամանակից բաշիքյարթմա ա արած մի աղքատ տղի հետ. էգուց առավոտ լիսը բացվելուս պսակվում ա, էլ շատ խոսալու վախտը չի. թե որ դու խոսք կտաս, որ եթե ես քեզ համար Խեչանի աղջիկն ուզեմ, դու էլ իմ ասած բաղն էժան գնով ինձ ծախես, էս թղթերը քեզ կտամ, առ՝ գնա ու պսակը խափանի։ Մնացածն իմ շլինքին։

— Սաքո ջա՛ն, շատ շնորհակալ եմ, համա Խեչանն ինձ ո՞նց աղջիկ կտա, էլ նոր իմ ի՞նչ պսակվելու ժամանակն ա. քեզ հայտնի չի՞, կնիկ ու երեխեք եմ թաղել, նոր էս բեղերին կսազի՞ 20 տարեկան աղջկա երեսի դիպչիլ, կամ թե չէ օրենքը կհասցնի՞. էտով հո էլած հոգուս կտորն էլ կրակի մեջը կքցեմ, առանց էն էլ թուրք ենք դառել։

— Դո՛ւ գիտես, ախպե՛ր, չես ուզում՝ բարով եկար. ետ դառ գնա՛ բանիդ, խոզի գլուխը խալիչին կենալ չի. ես մարդ կգտնեմ ղրկելու. հրե՛, Ղահրամանը քեզանից սիրուն, քեզանից ջահել, քեզանից ղոչաղ. ուզում էի օր ծերության քեզ պես մի բարեկամ ունենամ, թե չէ ընչի՞ս էր պետք։

— Սաքո ջա՛ն, մովրովը գիտի էս բա՞նը։

— Անխելք մարդ ես էլած, տո՛, դեռ մի էս հարցրո՛ւ, թե ես էս սհաթս որտեղի՞ց եմ գալիս, դեռ գնա՛, իմ ձին տե՛ս, քրտինքը վրիցը ծլծլում ա. ես հենց հիմի Էջմիածին էի, էս գտակածալը դնելու թուղթը որ կա՝ գործակալի հրամանն ա տերտերի վրա գրած, որ պսակը խափանի, էս մինն էլ մովրովիցն ա տանուտերի վրա, որ չթողի պսակելու: Հենց որ իմ չուղուլն (լրտեսը) Աշտարակիցը մթնով տուն ընկավ ու հայտնեց, որ լիսը բացվելուս պսակելու են, մազերս բիզ֊բիզ էլան։ Վազեցի մովրովի մոտ, կես սհաթ լիզուս հանած աղանչաք արի, ընչանք գործակալի վրա մի բարովագիր առա. հետն էլ Աշտարակու տանուտերի վրա էս հրամանը գրել տվի, ծոցս դրի ու թռա Թառլանիս[77] քամակը, ինձ քցեցի Ղազարապատը. գնալ֊գալս չորս սհաթ չի քաշել, թե կուզես՝ ձեռդ բեր, քրտինքս տես. էլ կասե՞ս, թե Սաքոն քեզ չի սիրում։

— Ֆարազիմ (դիցուք) ասում եմ, Սաքո ջա՛ն, ծախիլս ո՞րն ա, մեկի տեղակ երկու բաղն էլ քեզ ջաբբա (ընծա), թաք (միայն թե) դու էդ բանը գլուխ բերես։

— Դե՛, որ ըտենց ա, Մարգար ջա՛ն, իմացած կաց, որ քո անումն էլ գրիլ եմ տվել գործակալի հրամանի մեջը, որ քո պատիվն ու լեզուն երկար ըլի, համա բան ա՝ թե որ կտեսնես, որ տերտերը ոչ գործակալի թղթին ա ուզում անկաջ կախի, ոչ տանուտերին ա լսում, մտքումը դրել ա անպատճառ պսակի, քե՛զ տեսնեմ, ինչ զորություն ունիս՝ գործ դի՛ր, ղամշուդ տակը քցիր փեսին էլ, խեչախպորն էլ, հարսանիքավորներին էլ ու սալջարդ արա՛ (ծեծիր). մի խոսքով, տանուտերն էլ որ նրանց դիհը կպահի, ընչունքի խեչախպերն ինքն ա, անկաջ մի՛ անիլ, տո՛ւր, ես պատասխան կտամ։

— Էդ ես գիտեմ, ինձ յասավուլ Մարգար կասեն, ինձ երեխա ժամանակս շան ծիծ են ուտացրել, ինձանում շատ մահմադի (արդարություն) չկա։

— Դե՛, շատ երկարացնելու ժամանակ չի՛, ձիդ նստի ու Աստված հետդ ըլի. միտդ պահի, որ լիսը չբացված՝ դու մենծ գործ ունիս կատարելու ու էն էլ՝ քո՛ օգտի համար, մեջը հաց կա։

——————

— Գործս աջ ա գնում, պսակը վերջանալուս էլ ըլի, Մարգարը ժամիցը կիսատ դուս կանի, գիտեմ ի՛նչ գազանն ա, հայ յասավուլների մեջ սրա պես ոչ մինը չկա։ Խեղճ ախմա՜խ (հիմար), խոսքերս նաղդ ապրանքի տեղ առավ, միամտաբար հավատաց. ատամները վեր ա թափել, ղրջո (զառամյալ) տեղովը ազափ աղջկա մարդ ուզեցավ դառնալ, Խեչանի փող ու հարստությունի համը բերանը ջրակալացրեց. հիմա՜ր, հիմա՜ր, ինչքա՛ն անհասկացող ու երկար չմտածող մարդիկ կան աշխարհքումս. Սաքոն էս քանի ամիս ա՝ էլ սատանություն չմնաց բանացրեց ու դեռ ոչինչ չի արել, սա պտի ձեռաց Խեչանի փեսեն դառնա ու ինձպես էլ նոքարներ ունենա։ Շա՛տ լավ կըլնի, Մարգար ջան, դու մի պսակը խափանի՛, էն ժամանակը կտեսնենք։ Ծոծը բարակ (խելապակաս) Մարգար, ի՛նչ շուտ խաբվեց, խեղճը չի լսել էն առակը, որ ասում ա՝ անհավատ բանին մի հավատալ. ի՛նչ էլ ուրախացավ, ոտները գետնիցը կտրվեցին։ Ի՞նչ անի, ոչովի մեղադրելու չի, ամեն մարդ էլ հացի ա ման գալի, հացի խնդիր ա։

Երկար ժամանակ լուսնի լուսով դիտում էր Սաքոն Մարգարի քամակից, մինչև որ նա իսպառ հեռացավ, որից հետո վերոգրյալ խոսքերը փնթփնթալով՝ ներս մտավ յուր սենյակն ու հանգիստ քուն մտավ։

Լ.

Մեր վիպասանության առաջին գլուխներից ընթերցողին հայտնի է Մարգարի առաքելության արդյունքը. մենք գիտենք, թե խեղճն ի՛նչ մուրազով, ի՛նչ հույսերով գնաց, ի՛նչ վտանգներից ազատվեցավ, ինչպե՛ս հաջողեցրեց յուր պաշտոնն առանց ընդդիմության և ինչպե՛ս քաղցած փորով ավետիքը Սաքոյին հասցրեց։

Եթե ոչ ոք չի մոռացեք, Սաքոն մի քանի փիլիսոփայություններ անելով, ինչպես ասում են, Մարգարի գլխատակը փափուկ բարձ դրեց և մտավ յուր ներսի՝ ուրիշների համար անմատչելի սենյակն, ուր մեր ծանոթ Մահմատ֊Հասան՝ ահռելի, աշխարհքը սասանեցնող ավազակապետն էր յուր մարդակեր ընկերներով։

Արենարբուների այսօրվան այցելության պատճառը մենք գիտենք. նոքա կոչված էին մովրովից կողոպտելու Թալին գյուղի մոտով անցնող տաճկաստանցի վաճառականներին և մովրովի հետ իրանց կողոպուտը բաժանելու, գոնե Սաքոն այսպես բացատրեց Մարգարին։

— Մեր տղե՛ք, իգիթնե՛ր, էսքան ժամանակ է մենք եղբայրներ ենք, իրար ճանաչում ենք,— խոսք բացեց Սաքոն պարսիկների հետ,— բայց դուք մինչև այսօր առանց ձեր սեփական օգուտը միջիցը հանելու՝ բացառապես ինձ ոչինչ բանում պետք չեք եկել.հիմի հասել է օրը, որ դուք մի փոքր նեղություն քաշեք ինձ համար. հույս ունիմ, որ խնդիրս ուրախությամբ կկատարեք։ Իրա՛վ է, մի քիչ դժվար գործ է, կարելի է արյուն թափելու կարիք էլ պատահի, բայց ձեր պես քաջերի համար դրանից հեշտ ի՞նչ կա[78]։

— Աղա Սաքո՛,— պատասխանեց Մահմատ֊Հասանը,— քեզ պես հավատարիմ եղբոր համար ոչ թե ուրիշի արյունը՝ մերն էլ ուրախությամբ մատաղ կտանք, էնքան լինի, որ տեղին ու գործին ծանոթ լինենք, մի քանի անգամ մեզանից մինը կամ երկուսը գնան աչք ածեն, ամեն դռներն իմանան, որ վերջը մենք քեզ մոտ ամոթով չմնանք։

— Շատ շնորհակալ եմ ձեր եղբայրությունից, բայց էս գործը շատ հետաձգել չի կարելի. այս գիշեր այն վաճառականների հետ հաշիվներդ վերջացրե՛ք, էգուց գիշեր մի ուղեցույց պատրաստ կլինի, նա ձեզ կառաջնորդն՝ ուր հարկն է, իսկ մինչև այդ ժամանակը ես ամեն բան կարգի կբերեմ։

— Ուրեմն դու մեզ հետ չպե՞տք է լինիս։

— Ո՛չ, իմ ներկայությունս կարող է ձեզ արգելք լինել. օրենքի առաջին գործին ուրիշ ձև տալու համար ինձ հարկավոր է հեռու քաշվիլ, բայց, իհարկե, ես մոտիկ տեղում ձեզ սպասելուս կլինեմ։ Եթե այսպես չանենք, ես էլ, դուք էլ ու մովրովն էլ կարող ենք կորչիլ։

— Հետո մեզ առաջնորդողն աչքաբացի մե՞կն է, չի՞ շփոթվիլ ու գործին վնասիլ. գիտե՞ս՝ էսպես տեղերում քնքուշ պահած֊մեծացրածներն իշի նման են, որ գայլին տեսնելուս զռում ու վազում են նրա հետ կատակներ անելու։

— Միամիտ կացե՛ք, ձեզ այնպիսի ընկեր տամ, որ մոր ծիծ կտրող լինի. իրավ է՝ ձեր կիսի չափ ույժ, հասկացողություն և փորձառություն չունի, բայց յուր կյանքի կեսը ճանապարհներ կտրելով է պարապել և գլխավորն այս է, որ մինչև օրս ոչ նկատողության է ենթարկվել և ոչ բռնվել է։ Դեռ նորա կողոպտածները տեղ չեն հասած լինում լուր տալու, նա յուր տանը ամեն բան կարգի դրած և մի կողքին փափուկ բարձի վերա թիկնած է լինում. շատ անգամ ինքն է ձիավորվում յուր կողոպտածներին, իբրև թե, օգնություն հասնելու նպատակավ։

— Հա՜, կան էդպիսի երջանիկները,— ա՜խ քաշեց խեղճ Մահմատ֊Հասանը,— և այն՝ յուրյանց կյանքը շռայլության և զանազան մոլությանց մեջ անցնող աստիճանավորների ու կալվածատերերի որդիքը. ես գլխավորապես դրանց ոխերիմ թշնամին եմ. գյուղացուն, վաճառականին մենք միայն կողոպտում ենք մեր ապրուստը հոգալու համար, որ այրերի ու քարափների ծերպերի մեջ քաղցած չկոտորվինք, որ մի կտոր ուտելու հաց ունենանք. շատ անգամ պատահում է, որ բոլորովին աղքատ գյուղացիներին օգնում էլ ենք. մեր հափշտակածներիցը բաշխում ենք, իսկ այդ աղազադեքը[79] ձեռներս ընկնելուն պես՝ առաջին գործներս լինում է մաս֊մաս անել։

— Ընչի՞, մեղք չե՞ն։

— Չէ, աղա Սաքո՛, դրանց մեջ այնպեսներն եղել են, որոնց մենք սպանել, սիրտը ճղել ու արյունը տաք֊տաք բուռն արել, խմել ենք, բայց էլի, եթե արդարությամբ դատելու լինինք, փոքր է։

— Ինչպե՞ս։

— Մի՞թե քեզ հայտնի չեն այդ բեգզադեքանց (ազնվական) արածները, որ էլի հարցնում ես։ Գիտե՞ս, որ դրանք պարապում են միայն բազեներ պահելով և որսի շներ քամակները ձգած՝ ձորերի մեջ քարշ են գալիս։ Ոչ աշխատել գիտեն այդ մարդիկն և ոչ մի օրինավոր գործ ձեռներիցը գալիս է. նրանք միայն վատնում են յուրյանց հայրենական ժառանգությունները և խեղճ գյուղացիներ աշխատած՝ արյան քրտինքով վաստակած բերքը տզրկի պես ծծում։ Այս անկանոն կյանքի մեջ, իհարկե՛, որչափ հարստություն էլ լինի, տարվան մինչև կեսը չի բավիլ։ Ի՞նչ պետք է անեն։ Անկարծիք նապաստակի քամակիցն ընկած ժամանակը հրացանաձգության մեջ էլ վարժվել են այնքան, որքան մի մանուկ, որ մի ոտնաչափ տեղ թռչելով, կարծում է, թե մի ահագին վհի գլխով է թռել։

Այդ նշանավոր քաջասրտությամբը նոքա տասը հոգի միացած՝ ոտից մինչև գլուխ զինավառվում են և թագ կենում խոտորնակի ճանապարհների մոտ գտնված խոր ձորերումը։ Հենց որ անզեն գյուղացվույն միամիտ երգելով անցնելուս տեսնում են, հարձակվում են նորա վերա և մորե֊մերկ տկլորում, և ավարն իրանց ծառաների ձեռքով պարտակելուց հետո՝ յուրյանք գալիս են արձակ֊համարձակ մերձակա քաղաքումը կամ գյուղումը ման գալիս։

— Այս ամենը, պիտի ասես, մեզ վնաս չէ տալիս, մեղքն իրենց վիզը, մենք ընչի՞ պետք է վշտանանք, այնպես չէ՞, Սաքո՛։ Բայց ոչ, մենք ուրիշ ցավ ունինք, լսի՛ր։

Սովորաբար մի ասպատակություն պատահած միջոցն իշխանությունն այդ պարոններին է հրավիրում գողերը գտնելու, որովհետև չի կարելի ասել, թե նաչալնիկները տեղեկություն չունենան դրանց ավազակությունների մասին։ Դրանք էլ ի՞նչ անեն, որ հավանելի լինի.— ամեն իրանց արած ավազակությունները ինձպես նշանավոր մեկի կամ մյուսի վերա են բարդում և ոչ միայն իշխանության արդար բարկությունն են մեր վերա ավելացնում, այլև մեր գլուխը գնահատել տալով՝ անամոթաբար բացարձակապես մեծագումար ղազախներ ու ձիավորներ են վերցնում, մեր քամակիցն ընկած ման գալիս։

Դիցուք, որ մենք ավազակ ենք, մի անգամ դուրս ենք ընկել, բայց մի՞թե մենք մարդիկ չենք, մենք արյուն ու մարմին չունինք, մենք կյանքը գնահատել չգիտենք, հո չե՞նք կարող երկու֊երեք հոգվով այդչափ բազմության դեմ հանդգնել դուրս գալ։ Ստիպված ենք լինում շաբաթներով պաշարներս վերջացած ժամանակն անգամ մեր քարանձավների մեջ տոգորվելու։ Երբ էլ հնարավորություն չի լինում բնական պահանջին հաղթել, արյուններս աչքի տակ առած՝ դուրս ենք գալիս։ Ի՞նչ ես կարծում, Սաքո ջա՛ն, էդ անպիտաններիցն և ոչ մեկը չի վիրավորվում. հեռվումը կանգնում են ու խեղճ ղազախներից շատերին մեր գնդակներին զոհ տալիս և, իհարկե, մեզանից էլ մի երկուսը կյանքը դնում են։

Լա՛վ է, եթե բախտը միշտ հաջողեր մեզ մեր չարաբաստիկ եղբոր դիակն ազատել. շատ անգամ ստիպված ենք լինում մեր գլուխը միայն մի հնարքով պրծացնելու։ Մյուս օրը մին էլ լսում ես, որ այդ սնապարծ նապաստակների գովասանքը բերնե֊բերան ման է գալիս, իսկ մեր արևազուրկ ընկերի, եղբոր, ազգականների, շատ անգամ և որդվոց դիակը անարգակոծ է լինում ու անպատվում. քանի՛ անգամ աչքովս տեսել եմ դատարկաշրջիկ սրիկաներին մեր նվիրականության երեսին թքելուս և միսս ծամելով հեռացել եմ, և այս ամենն ո՞ւմ շնորհիվ՝ քո գոված աղազադեքանց։

— Իրա՛վ որ շատ դժվար է, ես գիտեի դրանց ավազակ լինելը և գող բռնելու պաշտոնները, բայց այդքան ցածրություն և երկչոտություն չէի կարող երևակայել դրանց մեջ,— տեղի տվեց Սաքոն ոգևորված Մահմատ֊Հասանին։

— Է՜հ, ո՛ր մինն ասեմ, աղա Սաքո՛, քեզ լավ հայտնի է մեր վերջի սև օրը. մտածի՛ր, տե՛ս, թե ի՞նչ է եռում մեր ամեն մեկի սրտումն, երբ մենք կախաղանի սանդխտի գլխից, վիզներս սապնած օղակի մեջ անցնելու րոպեին՝ աչքերիս են ընկնում այդպիսի դավաճան, անաստված անխղճմտանքները։

— Ա՜խ, բե՛գ,— գլուխը բարձրացրեց ու խոսեց ավազակներից մեկը, որ մինչև հիմի լռել ու իրան իրավունք չէր համարում ընդհատել յուր մեծավորի խոսակցության թելը,— ա՜խ, բե՛գ,— ասաց սա Մահմատ֊Հասանին,— միայն նրա՞նք են մեր թշնամիները. ում համար որ սուր ենք քաշում, տեղն եկած միջոցը նրանք են ամենից առաջ մեզ ուրանում և արդարության ձեռքը տալիս։ Ուրիշները թողած, խոստովանք լինի, մեր գողակից և կողոպուտների մեծ բաժինը վայելող մովրովները. քանի՞ անգամ իրանք մեզ ղրկել են ասպատակության, և երբ բռնվել ենք, փոխանակ մեզ ազատելու, Սիբիր են քշել տվել կամ կախաղանի վերա բարձրացրել։

— Հա՛, միտքս է Ահմատը,— ասաց Սաքոն։

— Է, ի՞նչ հետևանք ունեցան Ահմատի խոսքերը. միտքդ է՞, աղա Սաքո՛, ի՞նչ ասաց։ Խեղճը թույլտվություն խնդրեց երկու խոսք ասել՝ հետո խեղդվել։ Ոչ ոք չէր մտածում, թե ի՞նչ պետք է խոսեր, ապա թե ոչ՝ երբ կթողային։— Այստեղ հարկավոր էր շինել ոչ մեկ, այլ երեք կախաղան,— ասաց Ահմատը կախաղանի գլխից,— մեջտեղը մեր մովրովի համար, աջակողմը՝ յուր օգնականի, իսկ ձախակողմն ինձ համար։ Մենք երեքս ընկեր ենք եղել ամեն հափշտակությանց մեջ, և դրանք ինձանից շատ ավելի են վերցրել։ Այս էլ իմացե՛ք,— շարունակեց Ահմատը,— որ թեպետ ես շատ մարդասպանություններ և հափշտակություններ արել եմ, ես արժանի եմ այս պատժին, թեպետ արդարությունն իմ 12 հանցանքներից միայն ինն է հաշվել, բայց այս հանցանքի համար, որի մեջ իզուր տեղը ձգել է ինձ մեր մովրովը, ես բոլորովին արդար եմ։

— Բանն այս է, որ այն երկու պարոնն էլ, որոց վերա մատնացույց եղավ Ահմատը, ներկա էին պատժելու տեղը և լսում էին,— ասաց մի երրորդ ավազակ,— և նրանք չամաչեցին բարձր֊բարձր ծիծաղել։

— Ամա՜ն, Սաքո ջա՛ն, սրա խոսեցածը մեր ներկա մովրով աղին չվերաբերես, մենք սրանից հոգվով շնորհակալ ենք, սա ուրիշների պես չէ,— մեջ մտավ բազմափորձ Մահմատ֊Հասանը։

— Զարմանալի խոսքեր ես ասում, բե՛գ, մի՞թե դու ինձ նոր պիտի ճանաչես,— յուր հավատարմությունը հաստատեց Սաքոն։

— Այս ամենը թողունք և քո գործքի վերա խոսենք, Սաքո աղա՛,— սկսավ Մահմատ֊Հասանը,— ո՞վ է այդ անպիտան կալվածատերը, որ պետք է մեզ առաջնորդ և ընկեր լինի, գուցե մենք նրա դեմ հին ոխ ունենանք և իմ աչքին երևալուց առաջ, իմ քաջ ընկերներիս սրին մատաղ լինի։

— Մաշադի Մահմատ֊Բաղըր բեգն է,— պատասխանեց Սաքոն։

— Վնաս չունի, նա դեռ երեկվան երեխան է, նրա սրտումը դեռ օձեր չեն բնակալել, նրա արածները մանկական չարություններ են, մենք նրան թույլ անգամ չենք տալ, որ մոտենա վտանգի տեղին, այնքան՝ որ մուտքը մեզ ցույց տա։ Հիմա մեզ ասա՛, թե մենք ո՞ւր պետք է գնանք և ի՞նչ պիտի անենք, ո՞ւմ պետք է էն աշխարհքը ղրկենք և ո՞ւմ խնայենք։

— Եթե կարող եք՝ ոչ մեկի արյան տակը մի՛ մտնեք։ Գործն էլ այս է, որ դուք պետք է փախցնեք աշտարակցի Խեչանենց Խեչանի աղջկանը. խնդրեմ մի հատ կապեկի ակնկալություն չունենաք և բավականանաք աղջկանը փախցնելով և ինձ հասցնելով։

— Մեր աչքի՛, մեր գլխի՛ վերա։

— Մուտքը ձեզ Մահմատ֊Բաղըրը ցույց կտա, իսկ տունը կլրտեսի մի կին, որը բոլոր անելիքը կասի աղա Մահմատ֊Բաղըրին։

— Հիմա այնպես իմացի՛ր, Սաքո աղա՛, որ աղջիկը կողքիդ նստած ա։

— Ուրեմն այս գիշերվան գործն հաջողությամբ ավարտելուց հետո՝ էգուց գիշեր ես հույս կունենամ իմ սրտի սիրեկանին՝ իմ ազնիվ ախպեր Մահմատ֊Հասանի գավակիցն ստանալ Երևան՝ Նորքա ձորակի գլխի պատշգամբավոր տան դռան առաջին։ Ես ձեզ կդիմավորեմ Աշտարակու կամրջի մյուս երեսին, և մենք մինչև Նորք միասին կերթանք, լավ կլինի՞, թե ոչ։

— Զույգ աչքի՛ս վերա։

— Էսօր ձեր ընթրիքն և ճանապարհի պաշարը շուտ պատրաստ կլինի, մի ժամից կբերեմ և ինքս կգնամ այս գործը հոգալու։ Մաշադի Մահմատ֊Բաղըրը ձեզ կսպասի Աշտարակա այգիների վերջումը՝ Օշականա առվի վերա։

Այս խոսքերից մի ժամ հետո Սաքոն հիշեցրեց կրկին թուրքերին յուրյանց խոստումն և ձին նստավ, աճապարեց դեպի Արագած լեռան ստորոտի գյուղերից մեկը։

ԼԱ.
ՔՈՒՅՐ ԵՎ ԵՂԲԱՅՐ

— Գնացե՛ք ասեցեք՝ պսակը մնաց,— ապսպարեցին տերտերն ու տանուտերը յասավուլ Մարգարին ճանապարհ դնելուց հետո։

Պսակը մնա՜ց, պսակը խափանվե՜ց, շատ հեշտ բան է բերանով ասելը. հարսանիքի կես ծեսը կատարված, կոչնականները տունը լիքը, նորահարսնության հալավն օրհնած՝ հագցրած, ձեռք֊ձեռքի տալու պատրաստ, ու պսակը մնա՛ց, այն էլ ո՞ւմ պսակը՝ գավառի մեջ ամենից հարուստ և ամենից պատկառելի մարդու մինուճար դստեր, մի ահագին հարստության օրինավոր ժառանգի, այն նվիրականության, որ բոլոր որդեսեր ծնողների իդեալն էր։ Ամենքի հույսն ի դերև ելավ, ամենքն էլ ձեռք վերցրին, ամենքն էլ երանի տվին Ծվիկենց Աղաջանի որդուն, և ահա եկել էր ժամը, երբ պիտի նա տեր դառնար այն մեծ կարողության, որի նկարագիրը տասնյակ տարիներ շարունակ աչքի առաջն էր, ահա այդ ամենը գործակալի մի կտոր թղթով խափանվեցավ, ցրվեցավ, քամուն տրվեցավ այնպիսի մեծ շինվածքն, և շուտով նրա փոշին ամբողջ Երևանու նահանգը բռնելու է։

Պսակը խափանվե՜ց, ի՞նչ հեշտ տանելու բան է մի ջերմեռանդ քրիստոնյա հայի համար, որի եկեղեցական սրբազան կանոնները պսակն յուր խորհուրդների, յուր հավատո էական մասների կարգումն է դրել, որի ազգային նվիրական ավանդությունների մեջ պսակը մարդուս կյանքի ամենից երջանիկ օրն է համարվել և հիմա մի այսպիսի տան մեջ երկու խոսքով հրաման է գալիս, թե պսակը մնաց։

Ամբողջ տունը, բոլոր հյուրերը, որ նշանակում է ողջ Աշտարակը, ջուր մաղվեցան, ուրախությունն ընդհանուր տխրությունի և շփոթի փոխվեցավ. դեռ, իհարկե, առաջին անգամը շատ մութն և անհասկանալի թվեցան այս երկու բոթալից խոսքերը, բայց հետզհետե նշանակության մեծությունն ու ահավորությունն ամենքին զգալի եղավ, ամենքը քստմնեցան, ամենքն ապշած ու սառած՝ իրար երեսի նայել սկսան։ Մի քանի րոպե բոլոր տունը լռության մեջ ընկավ, կարծես ոչ ոք չլիներ, կարծես հարսանիքատուն չէր, բայց հետո ցնորքն անցավ, իսկությունն ահռելի եղավ և ամենքն իրար դիպան։

Գուժատու լուրը դեռ նորահարսի սենյակը չէր անց կացել, ջահելները հարսին զարդարած՝ պատրաստ սպասում էին դրսի ձայնին, որ հանեն ձեռք֊ձեռքի տալու, և ահա հանկարծ անհեռատես պառավներից մեկը գլխին տալով ներս ընկավ.

— Վա՜յ գլխիս, իմ ախպոր տունը քանդվե՜ց, քանդվի՜ ու քարատակվի՜ գործակալի հոր օջախը։

Այս ճիչն արձակելով պառավ Մարիամը՝ Հերիքնազի մայրը ներս ընկավ ջահելների սենյակը, գրկեց, կրծքի մեջ սղմեց խեղճ Հեղնարի գլուխն ու կոծում էր։

— Ա՛յ պառավ, հերիք ա՛, բաց թող էդ անբախտ երեխին, իր ցավն իրան բավական ա, սև կոսպանդ (նորափեսայության նշան) կապի՜ դրա բախտին քար քցողը, սևապսակ ըլի՜ դրա պսակը խափանողը,— մոտեցավ մի ուրիշ կին և ուզեցավ հեռացնել Մարիամին։

Թշվառ Հեղնարը հիմա հասկացավ յուր գլխին եկած փորձանքը. նա պարզ իմացավ, որ իր պսակն արգելվել է և այս բանի վերա մի երկու րոպե յուր մտքի մեջ խորասուզվեց։ Մեզ քաջ հայտնի է, որ Հեղնարը սրտով չէր ամուսնանում Սմբատի հետ, հոր կամքից չդուրս գալն և Հերիքնազի շարունակ քարոզները՝ մի քանի հարակից հանգամանքների հետ, նրան ստիպել էին մտնել այդ լծի տակ. մենք չենք մոռացել նրա խոսքերը. «պտի ճակատիս գրածին հնազանդիմ, համա էդ զոռով արջին կալ լծելու պես բան ա»։ Ահա դեպքն ինքն իրան այնպես է բերել, որ Հեղնարն ազատվում է յուր տված խոստմունքից, ուրեմն պետք է ուրախ լիներ. իր սրտի ուզածը կատարվում է և ինքը չի մեղավորը։ Այս էր նորա մտածմանց մեջ ընկնելու պատճառը։

Ինչպես ասացի, շատ երկարատև չեղավ Հեղնարի մտածմունքը. ընդամենն երկու րոպե էր, և ի՛նչ մեծ փոփոխություն. այն աղջիկը, որ համոզված էր, թե ինքը բռնությամբ է ամուսնանում յուր չսիրած մարդու հետ, հիմի բոլորովին նոր մարդ վերածնեցավ. նա այդ րոպեից սիրեց Սմբատին, սիրեց այնպես, որ երբեք չի սիրել ոչ ոք նրանից ավելի։ Այնքան մեծ եղավ այս սերը, այնքան ահավոր եղավ յուր սիրեկանից զրկվելու հարվածը, որ երբ յուր հորաքույր Մարիամը կորզեց, դեն ձգեց յուր գլխից հարսնության քողը, ինքն էլ մի սուր ճիչ արձակեց ու թուլացավ, գետին ընկավ:

Ահա Հեղնարի դրությունը։

Դառնանք այժմ այդ սենեկի մյուս անկյունը։ Մի քանի նորատի աղջիկներ՝ ժողոված մի դալկացած օրիորդի գլխի, ջուր են սրսկում նորա երեսին և աշխատում են հրահանի պողովատիկը խցկել նորա կցված ատամների մեջ. երբեմն աղջիկը բանում է յուր թարշամած աչքերը, դարձնում դեպի գետնին տարածված նորահարսն և կրկին թուլանում, դարձյալ հրահանի բանատեղ լինում։ Թվի թե ամենքը տան գլխավորներից մոռացել են սրան և միայն ընկերուհիքն են խնամ տանում։

Մենք, կարծեմ, ճանաչեցինք սրան. սա ողորմելի Հերիքնազն էր։

Մի քանի վայրկենի մեջ զարդարված նորահարսին մերկացրին և յուր ամենօրյա զգեստը հագցրին, կամ լավ ևս ասել, փաթաթեցին մեջը, որովհետև անհնար էր անշունչ դիակի նման աղջկանը շոր հագցնել։

Մենք միտք չենք բերում և ուրիշ գլխավոր գործող անձինքներին։

Նորափեսայի բարեկամները, նրա հայրը որքան և աշխատեցին առնել յուրյանց որդուն և դառնալ, Սմբատն յուր հորն անգամ չլսեց։

— Գնացե՛ք, ամենքդ էլ հեռացե՛ք էստեղից,— գոչեց նա,— հարսանիքը վերջացավ. ես ընչանք օրս էս տան փեսեն չէ՝ որդին եմ էլել, էլի՛ էն եմ. ինձ հետ ի՞նչ բան ունիք, էս իմ տունն ա։

Սմբատը մտավ ներսի սենյակը, նրա աչքին ընկավ գետնին տարածված Հեղնարը։ Մոտ վազեց նա, ետ մղեց պառավներին, գրկեց աղջկանն և համբուրեց մի քանի անգամ նորա ճակատը, որ գուցե կյանքի մեջ առաջինն էր։

Հակառակեց, ասեցինք, Սմբատը յուր ծնողին, որի խոսքից մինչև հիմա չէր դուրս եկել, Խեչանի որդի՛ն համարեց ինքն իրան, նրա տան անդամը, վստահացավ ներս մտնել այն սենյակը, ուր արական սեռից, բացի եղբորից և ծնողից, ոչ ոք իրավունք ուներ ոտք դնելու, և ի՞նչ եք կարծում՝ նա րոպեական ոգևորության զորությա՞մբն արեց այս ամենը։— Ոչ, նա գույժը լսելուն պես ուշքը հավաքեց, խորհեց, կշռեց և վճռեց։

— Հեղնար ջա՜ն, մինչև հիմի իմ նշանածս, ըստուց ետը իմ հալալ քիրս Հեղնա՜ր,— ձայն տվեց Սմբատը,— աչքերդ բաց արա՜, տես՝ ում գրկումն ես, դարդ մի՛ անիլ, ազիզ քիր ջա՛ն, Աստված իրանց հե՜տ, մեր թշնամիքը դրանով վնաս չեն կարող տալ. թե ընչանք էսօր նշանած ունեիր, հիմի Աստված քեզ ախպեր տվեց. Սմբատն էսօրվանից քո ախպերն ա, քո ախպերը, որ իր քվոր պատիվը, ամոթն իր գլխիցն ավելի կպահի. աչքերդ բաց արա՛, հոգի ջա՜ն, իմ քիր ջա՜ն։

Այս անգամի համբուրի հետ Հեղնարն աչքերը բաց արեց և Սմբատի երեսին նայեց։

— Սմբատ ջա՛ն, իմ պահապան հրեշտակը դա՜ռ, ինձանից մի՛ հեռանալ,— թոթովեց Հեղնարն և նորից աչքերը փակեց։

— Քեզ մոտ եմ, մատա՜ղ, Սմբատն էլ քեզ չի թողալ։

— Հերիքնա՜զս, ո՞ւր ա Հերիքնա՜զս,— աչքերը բացեց Հեղնարը,— Սմբատ ջա՜ն, Հերիքնազիս գտի՜ր, նրան ձեռքից մի՛ թողալ, շո՛ւտ վեր դիր ինձ, նրան գտի՛ր, նրան մոտս բե՛ր։

Հերիքնա՜զ.— Սմբատի միտքն եկավ այս անունն և սարսեց. այն բազուկները, որ մինչև ցայժմ այնքան հերոսությամբ գրկել էին Հեղնարին՝ թուլացան, մազ մնաց՝ վայր էր ձգում կյանքի բերած աղջկանը, բայց այդ իսկ րոպեին՝ հագուստը գրեթե թաց՝ միացավ դրանց Հերիքնազն և երկուսին միասին գրկախառնեց։

— Ինչ մենծ ուրախության ինձ համար, Սմբատ ջա՛ն, որ ըսենց քեզ տեսնում եմ, ինչ բախտավոր քենի եմ. էլ ես դարդ չունիմ, էսօրվան անբախտությունը հիմի ոչինչ ա ինձ համար, սրանից ավելի ի՞նչ եմ ուզում, ես երբ որ տեսնում եմ քեզ իմ սիրեկան քվորը տեր դառած՝ թագավորի պես գլխին կաննած։ Նանի ջա՛ն, էլ լաց մի՛ ըլիլ, ա՛յ թանկագին ղոնաղներ (հյուրեր), խնդրում եմ, գնացե՛ք հիմի ձեր տները, մենք հարսանիքը պրծանք, տեսնո՞ւմ եք, մեր փեսեն մեր գրկին ա, թողե՛ք մեզ ու հեռացե՛ք, երբ որ էլի համեցեքավոր կունենանք՝ ձեզ ամենքիդ էլ կկանչենք։

Բոլոր կանայքը շփոթված՝ շշկլած նայում էին և ոչ ոք չէր շարժվում։

— Բաշխեցեք համարձակությանս,— շարունակեց Հերիքնազը,— ինձ չի վայելիլ իմ մոր ու մենծերի առաջին ըսենց խոսալ, համա լեզուս ի՞նչ մեղավոր ա, սիրտս ա խոսում. դուք հենց գիտեք, թե ես խելքս կորցրել եմ, բայց չէ, Հեղնարիս ու Սմբատիս՝ իմ ազիզ քվոր ու ախպոր արևը վկա՛, որ սրտով ուրախացել եմ. էն վախտը մեր գլխին ղահր (պատուհաս) կըլներ, թե որ Սմբատիս սիրտը կոտրվեր, թողար ու հեռանար. ի՞նչ ա էլել, փա՛ռք Աստծու, մեր չարակամներն էսօր խափանեցին հարսանիքը, մի շաբթից հետո էլի կանենք։

— Խնամի Աղաջա՛ն,— մոտ եկավ Խեչանը,— ի՞նչ ես երեխի պես աղլուխն (թաշկինակն) աչքերիդ դրել լաց ըլում, հոգս մի՛ քաշիլ, հույսդ առաջ Աստծու, նրա ողորմությունովն էլ ինձ վրա դի՛ր, իմ ունեցած կարողությունս բոլորը կմսխեմ ու իմ ուխտը չեմ քանդիլ։ Տեսա՞ր քյալաշ (կտրիճ) որդուդ՝ իմ քաղցր փեսին,— ո՞ւր ա.— նա գնաց իր պարտքը կատարի, գնաց իր նշանածին ու քվորը մխիթարի, տղամարդը նրա պես կըլնի. մենք հալիվորներս նրանից պտի օրինակ առնենք. դու հենց էսօր կտեսնիս, որ ես իմ կաշումը կենալ չեմ, ես աշխարհքին շանց կտամ, թե Խեչանենց Խեչանը, որ ընչանք օրս ոչ մի գործի չի խառնվել, իր կյանքի մեջ դատավորի դուռ չի գնացել, կարող ա իր տան պատիվը հաստատ պահել։ Ո՞ւր կորան, ընչի՞ մկան նման գլխներն առան, ծակը մտան տերտերն ու տանուտերը՝ մեր աղա խեչախպերը, թե որ նրանք ինձանից տափ կացան (թաքնվեցին), ես իրանց կգտնեմ, էս անբախտությունի պատճառը կիմանամ, հետո կտեսնենք։

— Ես շատ լավ գիտեմ,— կրակված խոսում էր Խեչանը,— թե էս բանի հևը (սկիզբը) որտեղից ա, նա իմ ձեռիցս չի փախչիլ. օ՛, օ՛, օ՛, նա շատ մարդի տուն ա քանդել, բայց իմ տունս շեն կմնա ու նա իր մուրազին չի հասնիլ։

Այս խոսքերից հետո տանուտերն ու տերտերը ներս մտան։

— Բարո՜վ հազար բարի՜,— առաջ գնաց Խեչանը,— լա՛վ որ գլուխ չառաք, գեղիցը փախաք, երեսներիդ փարդա (վարագույր) քաշեցեք, որ էսքան մարդկանց մոտ անպատիվ չըլնիք. տո՛, քանց թե գզրին ու ժամհարին էիք ղրկում, դուք չէիք կարող գա՞լ. ոնց որ իմ ուրախությունին մասնակից էիր, իմ տխրությունին էլ հընկեր կդառնայիք։

— Համբերի՛, Խեչա՛ն, որդյա՛կ, Աստված սրտիդ համբերություն տա՛, Աստված մարդիս միշտ փորձում ա, մի օր էլ ետ ինքը խնամք կանի, մեր սիրտն ա նեղ, թե չէ Աստծու սիրտը շատ լեն ա ու ողորմությունի դարգյահը (դուռը) բաց։

— Ծառա ե՛մ Աստծուն, տերտե՛ր, ես անբավական չեմ, ես ձեզանից մենակ էս եմ խնդրում, որ էն հրամանաթղթերն էսքան խալխի միջին կարդաք. տեսնենք ի՞նչ պատճառով եփած կերակրի վրա սառը ջուր լցրին։

Դերձիկ Ստեփանի որդին, որ արդեն ներկա էր, կրկին առաջ կոչվեցավ, կրկին հրամանաթղթերը կարդաց։

Մովրովի հրամանն ավելի հասկանալի աշխարհաբառ էր գրած. այնտեղ պատվիրած էր տանուտերին, որ եթե տերտերը չհարգե գործակալի հրամանը, ինքը յասավուլի օգնականությամբն եկեղեցու դուռը փակի և պսակը խափանի։

— Յասավուլ Մարգարի անումը գործակալի հրամանի միջին ի՞նչ բան ունի, տիրացո՛ւ, ես չհասկացա, ինձ մի գլխի քցի՛,— հարցրեց Խեչանը դերձիկի տղին։

— Ուղիղն ասեմ, ես էլ չեմ հասկանում, և կարծեմ գրողն ինքն էլ յուր գրածից ոչինչ չի հասկացել. մեր գործակալը հայերեն այնքան գիտի, որքան ես ֆարսի լեզուն. բայց որքան և նկատում եմ, կարծեմ ուզեցել է ասել՝ թե ի պատիվ մովրովի և յասավուլ Մարգարի, ես հրամայում եմ պսակը քանդել։

— Սո՛ւտ ա, սո՛ւտ, տանուտե՛ր, կարկատովի՛ ա, թազա սիպտակ կարկատան ա՝ հին սև շորի վրա, քոռ աչքն էլ կջոկի, ես շատ լավ գիտեմ, թե էս բանի հոտը որտեղից ա գալիս. ընենց, չի՞, տանուտեր Սիմո՛ն, մի՞տդ ա մեդալի թուղթը, խնամախոսությունը։

— Խեչան ջա՛ն, իմ որդկերանց արևը վկա՝ ես բանից խաբար չէի, ախպե՛ր, մարդիս էլմը֊ֆելմը (հնարագիտությունը), ադամորդու սատանությունն ո՛վ կիմանա. ես դրուստն ասեմ, յասավուլ Մարգարի խոսքիցն էնպես էր դուս գալիս, որ ինքն ա քո աղջիկն ուզում. մովրովն էլ, սաքի թե, իր խաթեր գործակալից պսակը քանդելու հրաման ա խնդրել ու ընչանք իր անումն էլ հրամանի մեջը գրել ա տվել։ Ես էլ դրա համար շատ խնդրեցի, աղանչաք արի, խոսք տվի, որ իր համար սիրտն ուզած տեղիցն աղջիկ ուզեմ, քեզանից էլ մի քանի շահի առնեմ իրան սևցնեմ՝ վերկենա, կորչի. չելա՛վ ու չելա՛վ. մին էլ սկսեց վրես բարկանալ, թե ես մովրովի հրամանը ոտի տակ եմ տալիս։ Ընչանք հաթաթա (սպառնալիք) էլ տվեց, թե ժամումն էլ ըլին, կես կարգն էլ կատարած ըլներ, ղամշու տակը կքցեր ամենքին ու դուս կաներ։ Տերտե՛ր, դու ըլիս քո անտոնական կարգը, խոսքումս սուտ կա՞։

— Ո՛չ, իմ կարգը վկա, իմ պաշտում֊պատարագը վկա, իմ օծումը գիտենա՛, տանուտերի խոսքերը ոնց որ ավետարանի կողքին գրած։ Ես էլ շատ խնդրեցի յասավուլին, շատ էլ դարդ արի, բայց ի՞նչ կանես, որդի՛ս, իշխանություն ա, գործակալ ա, կարա՞ս չլսել. էգուց թվանքչին կգա, միրուքս չղրեխի[80] մեջ կքցի ու քաշ տալով կտանի ծակը կոխի. էն վախտն ի՞նչ կանեմ, որդի՛ս, մի տուն լիքը մանր որբ թոռների տեր եմ, քեզ հայտնի չի՞, որ նրանց ճանգն ընկնողը հեշտ ու հանգիստ պրծնիլ չի։

Խեչանը տերտերի խոսքի շարունակությանն ականջ չկախելով՝ դուրս թռավ, բայց պերճախոս տեր հայրն ուշք էլ չդարձրեց այդ բանին, բավական էր, որ ամենը լռությամբ լսում էին։ Նա, որքան լեզվումը ճարտարություն ուներ, հաստատեց յուր անմեղությունը, խստացնելով յուր իշխանավորների անողոք և քարասիրտ բնավորությունները։

Ամեն ոք տանուտերին ու տերտերին իրավունք տվին, տերտերին ավելի արդարացրին, հաստատելով, որ պատասխանատվությունից ազատվիլը նրան ավելի դժվար է և մեծամեծ ծախքերի կարոտ։

Հասարակ գյուղականը շատ լավ ճանաչում է յուր թե՛ հոգևոր և թե՛ մարմնավոր կառավարիչներին. նրա ցույց տված սերն ու հարգանքը առ հոգևորականությունը՝ յուր քրիստոնեական ջերմ զգացմունքների արտահայտությունն է, իսկ առ մարմնավոր իշխանությունն՝ յուր հպատակության պարտքը հոժարակամ կատարելը։ Այս պարտավորություններն առավել մեծ սիրով և ավելի ուրախ սրտիվ կկատարե նա, եթե երկու կողմից յուր մերձավոր իշխանավորների քաղցր, մարդասիրական, արդար վարմունքն ու հայրական որդեսիրությունը տեսնի։ Բայց խոր հառաչանքն երբեք գյուղական ժողովրդի սրտից դարերով չի կտրվել։

Այս վշտերն ունենալով յուրյանց սրտումը, հարսնևորներն, ասացի, բոլորն էլ միաբերան արդարացրին տանուտերին ու տերտերին։

— Ինձ տվե՛ք էդ հրամանաթղթերը, տերտե՛ր, տանուտե՛ր,— ձեռքը ձգեց Խեչանը դրսից ներս գալով,— ընչանք իրիկուն Էջմիածնումն էլ, Երևանումն էլ բանը կբացվի. թող տեսնենք՝ ի՞նչ գտան մովրովն ու գործակալն իմ երեխի պսակի միջին, որ խափանեցին։

— Բաշխի՛, Խեչան ջա՛ն, երեխես ուզես՝ քեզ փեշքյաշ, համա ես իմ տունը եսիր (գերի) չեմ քցիլ, դու գիտես, որ սիբիրական կըլնենք,— արդարացավ տանուտերը ձեռքը բացասաբար շարժելով։

— Դու ի՞նչ ես ասում, տերտե՛ր, դու էլ չես տալի՞ս։

— Աստված մի՛ արասցե, ա՛յ որդի, Դավիթ մարգարեն ասում ա իր Գործք առաքելոցի 117 գլխումը, թե զի ով հակառակ կա իշխանության, խածեսցե զնա զօձն անապատի։ Գիտե՞ս ինչ ասիլ ա.— ով որ, ասում ա, իշխանությունի հրամանաթուղթն ուրիշի ձեռքը քցի, խածեսցե՝ էս շատ խրթին գրաբառ ա. էնպես չի՞, ա՛յ ձվից դեռ գլուխը չհանած՝ գործակալին չհավանող տիրացո՛ւ,— ժողովրդի մոտ դերձիկ Ստեփանի որդու գիտությունն արհամարհելով՝ ծաղրեց տերտերը։

— Ի՛սկ էդպես է, խածեսցե շատ թունդ գրաբառ ա, ես չեմ հասկանում,— քամահրելով պատասխանեց պատանին։

— Ապրի՛ս, որ պակասությունդ ճանաչում ես. հա՜, խածեսցե՝ ասիլ ա կկծի նրան անապատի օձը, օր հրեայքը, այսինքն Քրիստոսին թշնամի ջհուդները շինել էին պղնձից ու փետի վրա քաշ արել Մովսես մարգարեի հրամանովը. ով որ Քրիստոսին հավատում էր, ծառա եմ իրան, խաչապաշտ էր դառնում, նրան էդ օձը չէր դիպչում, բայց ով որ կռապաշտ էր մնում, կամ թե Մահմատին, Ալուն էր հավատում, նրա երեսին թքելուն պես՝ ուռչում, բազմությունի միջին տրաքվում էր։

— Երկար քարոզների ժամանակ չի, տերտե՛ր, ըտոնք հիմի ղղումս (ուղեղ) չեն նստում, դու կարճ ասա՛, հրամանը տալիս ե՞ս թե չէ,— նեղացած հարցրեց Խեչանը։

— Տաթևացին ասել ա՝ ոչ տեսանես զԵ՜... գի՜... պը՜... տո՜ս։

— Որ ըտենց ա, իմ ազիզ ղոնաղնե՛րս, թողություն արեք, ամենքդ ձեր տները գնացե՛ք, իմ տունը դարդակեցե՛ք, ես գործ ունիմ,— շեշտեց Խեչանը։

Ծառան ներս եկավ և հայտնեց, որ ձին արդեն պատրաստ է։

— Մնաք բարո՛վ, ես ճամփա ունիմ էսօր կտրելու, ոնց որ խնդրեցի, գնացեք ձեր բանին,— ասաց ու դուրս գնաց Խեչանը։

— Աստված սիրողը բռնի՛ դրան,— շտապեց տանուտերը,— կերթա գլուխն ավելի մենծ փորձանքի մեջ կքցի։

Բարեկամները քամակիցը դուրս վազեցին և ձի նստելու ժամանակն առաջը կտրեցին։

— Խեչա՛ն, ա՛յ, Խեչան, մեր խաթեր դեռ շտապիլ մի՛, դեռ մի քանի օր համբերե՛նք, տեսնենք գլխներս ի՞նչ ա գալիս։

Խեչանը լսել անգամ չէր կամենում. նա ուզում էր որպես և իցե այսօր բանը տեղ հասցնել։

— Խեչա՛ն,— վերջապես դուրս եկան տերտերն ու տանուտերը,— մի շաբաթ համբերի՛ր, թե որ մի տեղից ձենը դուս չգա, մենք երկու հրամանն էլ քեզ տանք, գնա՛, որտեղ հարկավորն ա, խնդրքով տո՛ւր, մենք էլ գեղահավան՝ տունը մի մարդ վեր կենանք, գանք քո թասիբը քաշենք (կողմը պահենք)։ Էս անպատվությունը մենակ քոնը չի, սաղ գեղինն ա. էսօր քեզ արին, էգուց էլ մեզ կանեն։ Դուք ի՞նչ եք ասում, ա՜յ էլլիկ, համաձայն ե՞ք, թե ոչ։

— Մեր աչքի՛, մեր գլխի՛ վրա։

— Այ ախպեր, երկաթը տաք֊տաք կծեծեն, ինձ բանդ մի՛ անեք, թողեք գնամ։

— Չէ՛, Խեչա՛ն, ոտդ ձիու օրզանգուին դրիր թե չէ, աջու աչքիս վերի կոպը խաղաց, շատ վատ եմ փորձել. արի էսօր սատանի գլուխը տրորի, էդ ճամփից ետ կաց,— ասաց տանուտերը։

— Օ՛, օ՛, օ՛, որդի՛, թե որ էդպես ա, ես քեզ չեմ թողալ, որ մի ոտն առաջ դնես. երազահանն Էֆեմերդու գրքի միջին ասում ա՝ «եթե աջ աչքի վերի կոպի ներքի տամարն խաղա, ձախորդություն պատահեսցի», էսօր էլ լուսնի 13֊ն ա, օրն չար է, գրած ա՝ երազն օրն կատարի։

— Ո՛չ, Խեչա՛ն, քեզ հետ մի բեռն աղ ու հաց ենք կերել, ես քեզ չեմ թողալ, որ էն սևագլխների երեսը գնաս. շատ լավ ա ասում մեր տանուտերը. մի շաբաթից հետո, թե որ քո երեխի պսակի հրամանը չեն տալ, գեղը քեզ համար կաննած ա, մեջք֊միջքի կտաք՝ սարեր շուռ կտաք. էնպես չի՞, իմ սիրելի ժողովո՛ւրդ։

— Ըտենց ա, աջիդ մատա՛ղ, քո կարգը մեզ խռով կենա, թե որ մենք Խեչանի համար մի շաբթից հետո ընչանք Դաղստան էլ ըլնի՝ չգնանք։

— Աստված օրհնեսցե՜, որդի՛ք, ես էլ ձեզ օրհնող կըլնիմ։

— Թող ձեր խոսքն ըլի՛, ես լավ գործին հակառակ չեմ կենալ։ Դե՛հ, խնամի Աղաջա՛ն,— ձայն տվեց Խեչանն,— ուրախացի՛ր, էս սհաթս մարդ ղրկի՛, թող պսակաճաշը պատրաստեն, մեր բարեկամներովը գնանք մի լավ ուրախություն անենք, մնացողն Աստծու կամքին թողանք, ընչանք օրը գա՝ բարին հետը։

——————

Աղաջանի տանը պսակաճաշն արդեն պատրաստ էր. կարգն այն էր, որ պսակից դուրս գան ու նորափեսայենց տանը ճաշեն։ Բոլոր բարեկամներով մինչև երեկո մեծ հացկերույթ արին։

Խեչանի տանը մնացին միայն չորս հոգի՝ Մարիամը, Հեղնարը, Հերիքնազն և ինքը նորափեսա Սմբատը, որ ոչինչ բանով չհամաձայնեցավ աղջիկներին թողուլ։

— Հերիքնա՛զ ջան, էսօր ինձ Աստված ախպեր տվեց,— կրկնում էր հաճախակի Հեղնարը։

— Մի ախպեր, որ իր գլուխը քեզ համար մահի կտա, որ աչքը քո աչք ու ունքին պտի ունենա, կրակի մեջն էլ ղրկես՝ գնա, քարափովն էլ քցես՝ վազեվազ ներքև ընկնի,— պատասխանում էր Սմբատը։

— Էդպես խոսքերով իմ սիրտս արին եք կաթացնում, ջիգյարիս մեջ շամփուր եք ցցում,— ձեռքը մեկի և մյուսի բերանին սղմում էր Հերիքնազը.— թե որ դուք էսօր ձեր թշնամիների փորած հորի մեջն ընկաք, ես հույս ունիմ, որ շատ չի քաշիլ, ձեր ճամփի քար քցողի աչքը դուս կգա, դուք ձեր բախտին կտիրանաք, ես էլ իմ մուրազին կհասնեմ։

Սմբատի և Հեղնարի համար ամենաերջանիկ օրն էր այսօր, իսկ Հերիքնազը հոգվով տրտում էր. նա յուր սերն սպանեց յուր սրտումը, յուր ներքին ձայնին հակառակեց, տարիներով աշխատեց, որ իր քեռու սիրտն ուրախացնի, իսկ այսօր մի րոպեի մեջ բոլոր աշխատությունը ջուր կտրվեցավ։

Իսկ ի՞նչ էր անում պառավ Մարիամը — ոչինչ, նա մի անկյունում նստել՝ առանց արտասուք թափելու լալիս էր։

ԼԲ.
ՄԱՐԴԱՍՊԱՆ ԱՂՋԻԿ

Աշտարակ գյուղի հյուսիսային ափումը՝ Թորոսենց կոչված կալի մոտ՝ գտնվում էր մի լայն բակ, որի արևելյան կողմումը մի մեծ սրահի տակ կարգով ընկած էին մի հացատուն երեք֊չորս սենյակներով։

Բակի դուռն ուղիղ բացվում էր կալի վերա և նայում էր Մողնու թառ անվանված բարձրավանդակին, ուր ի հնուց մի քանի գերեզմանների թվում մինչև այսօր էլ կան երեք թե չորս խաչարձաններ։

Լուսինն այս գիշեր երեկվան նման շատ չէր փայլում, երկինքն ամպոտ էր, բայց ոչ շատ մթնագիշեր. աշտարակցիք վաղուց հանգիստ քնոտած էին, ամեն բան խաղաղ էր։

Խաչարձանների քամակին յափունջում կոլոլված՝ ոտից գլուխ զրահավորված՝ հինգ ձիավոր սպասում էին։

Փոքր միջոցից հետո դրանց մոտեցավ և մի ուրիշ ձիավոր. նա գյուղի կողմից էր գալիս. մթնումը մենք նրա երեսը չենք տեսնում, բայց նրան ճանաչողը կասեր մեզ, որ նա մի դեռահաս, գեղեցկադեմ, բարձրահասակ պարսիկ բեգզադա էր։

— Ժամանա՞կն է, բե՛գ,— հարցրեց նորեկին սպասող ձիավորներից մեկը, որի հրամայական ձևերից թվի թե մյուսների վերա գերազանցություն ուներ կամ նրանց գլխավորն էր։

— Ո՛չ, աղա՛, դեռ շուտ է. թեպետ փողոցներումը ոչ ոք չկա, տատմեր պառավն էլ ասում էր, որ փեսան այս գիշեր շատ վաղ է գնացել, հայրն և հորաքույրը կես ժամից ավել է քնած են, բայց դեռ երկու աղջիկները արթուն են յուրյանց փոքր սենեկի մեջ։ Տատմոր ասելովն աղջիկներն հենց հիմի իրան ճանապարհ են դրել ու անկողինները փռել։ Շատ խորամանկն է այն տատմերը. Խեչանը տուն չի թողնելուս եղել, բայց ոնց որ եղել՝ մտել է, աղջիկների թույլ կողմը գտել ու ամեն տեղեկություն, ինչ որ մեզ կարևոր է, մի առ մի հարցրել։ Մեր փախցնելու աղջիկը պառկած կլինի այն կողմը, ուր մենք պատը պիտի ծակենք։ Ծակելու տեղը շատ բարակ է, ներսից մի խուլ պատուհան է, որի մեջ այժմ ոչինչ չկա դրած։ Մի փոքր էլ սպասենք, աղջիկները խոր քնի մեջ մտնեն և ապա գործ սկսենք, դժվարությունի չենք հանդիպիլ, այսօր ցորեկով ես քանդելու տեղը լավ զննեցի. մի քար կա, լինգը տակը տալու պես դուրս կգա, և ահա՛ մուտքը բաց է մեզ համար։

Աղջիկներն անկողին մտնելուց հետո շատ ժամանակ չքնեցին, նրանք յուրյանց տան գլխին եկած փորձանքի վերա խոր հառաչանքներ քաշելով, միմյանց մխիթարում էին։

— Հեղնար ջա՛ն, թրխկոց չես լսո՞ւմ, հենց իմանաս մեր պատը քամակից քանդում են,— փսփսաց Հերիքնազն յուր ընկերուհու ականջին։

— Հա՜, Հերիքնազ ջա՜ն, պատը քանդում են, ես վախո՜ւմ եմ, գողեր կլինի՜ն։

— Մի՛ վախի, մատա՛ղ, վերկաց մինթանեդ (շրջազգեստը) շլինքդ քցի, գնանք քեռուն զարթնացնենք։

— Ոտներս բռնվո՜ւմ են... Հերիքնազ ջա՜ն... ծնկներս ծալվո՜ւմ են... ես չե՜մ կարողանում վեր կենալ,— հազիվ ատամները միմյանց խփելով՝ արտասանեց Հեղնարն այս մի քանի բառն և մնաց տեղումն ընկած։

Մինչ այս, մինչ այն, Հերիքնազը մթության մեջ նշմարեց պատուհանից ներս թափանցած խավար լուսո շառավիղը, տունը ցրտեց և մի մարդու ներս սողալու շարժմունքի հետ աղջիկը լսեց հետևյալ խոսքերը.

— Զգույշ եղի՛ր, չշփոթվի՛ս, չմոռանաս, որ դու ասացիր, թե մեր փախցնելու աղջիկը պատի կողմի պառկածն է, չլինի թե մյուսին մոտենաս. հանկարծ գրկիր ու ծակին մոտեցրու, մենք ձեռիցդ կառնենք. տես՝ թաշկինակդ բերանը կոխելը չմոռանաս, որ ձայն չկարողանա հանել։

Ի՞նչ աներ Հերիքնազը, նա ուզեցավ բարձրացնել Հեղնարին, բայց տեսավ, որ խիստ ծանրացել է, թույլ տվեց։ Նա իրան չկորցրեց, նա վեր թռավ տեղիցն և առանց ձայն հանելու վազեց դեպի անկյունը։

Խեչանի տանն ի հնուց անտի մնացել էր մի եռանկյունի սրածայր խիշտ մի հասարակ փայտյա պատենի մեջ։ Այդ խիշտը ջուհարդար[81] էր. չգործածվելուց ժանգոտել և անպետքացել էր։ Տարիներով ոչ ոք ուշք չէր դարձրել այդ խշտի վերա, միայն մի քանի շաբաթ առաջ, դիպվածով, Սմբատի հետաքրքրությանն առարկա եղավ այդ հազվագյուտ հնությունը և նա շատ դժվարությամբ պատենիցը դուրս հանեց։ Ափսոսալով մի այսպիսի զենքի վերա՝ Սմբատը ջրով սրբեց և յուղեց։ Այնուհետև մի քանի անգամ էլ յուղել էր նա խիշտը, որով ժանգի ներգործած տեղերը սև բծեր միայն մնացին, իսկ պատենի մեջ շատ հեշտությամբ մտնում ելնում էր։

Հերիքնազը վերցրեց այդ խիշտը և մոտեցավ պատուհանին, այժմ աղաղակ բառնալն ուշ է,— մտածեց նա և առաջին տուն սողացողի ձախ կռնատակիցը ներս խցկեց։

Հերիքնազն՝ այն թույլ աղջիկը, մոռացել էր այդ րոպեին յուր սեռը. նա այնպես հաջողականությամբ կատարեց այդ գործը, որ յուր նպատակին լիովին հասավ, կարծես թե յուր կյանքի մեջ նա միշտ սրի հետ է խաղացել, թշնամյաց դեմ մի քանի անգամ յուր գլուխն է պաշտպանել և մարդուս մարմնո ամենավտանգավոր ու երկյուղալի մասի հետ քաջ ծանոթ է. կոխեց նա խիշտը ներս մտնողի ձախ կռնատակն և մի երկու անգամ ոլորեց։

— Օգնեցե՜ք,— հազիվ ճիչ արձակեց գողը,— ես սպանվեցի՜։— Նա խռխռոցն ընկավ, նա էլ ոչ մի խոսք չկարողացավ խոսել։

— Մաշադի՛, Մահմատ֊Բաղըր բե՛գ, ի՞նչ եղավ, ի՞նչ պատահեց,— դրսիցը ձայն տվին մյուսները, բայց պատասխանը Բաղըր բեգի խռխռոցը միայն եղավ։ Նրա ընկերները ձեռք տվին նրա ոտքերին և գտան մահվան րոպեի դողման մեջ. մի փոքր միջոցից ամեն բան վերջացավ. նա էլ չէր շարժվում։

— Օգնեցե՜ք, գողեր են եկել,— ձայն ձգեց Հերիքնազն յուր գործը վերջացնելուց հետո և վազեց մյուս սենյակը, զարթնացրեց քեռուն և մորը, որոնք քնաթաթախ միայն անկապ բառեր և ճիչ էին արձակում։

— Մի՛ շփոթվիք, ճրագ չվառե՛ք, նոքարներին զարթնացրե՛ք,— տնօրինեց անահ աղջիկն և ինքը կրկին խիշտը ձեռքին դուրս թռավ յուրյանց սենյակը։ Նա պատուհանի բացվածքովն այս խոսքերը լսեց.

— Տղե՛ք, մեզ չհաջողեց, այսուհետև դեմ դնելն ավելորդ է. մեր միտքը գողություն, կողոպտել չի. իզուր տեղը գուցե մի երկուսի արյունն էլ կթափվի, ահա բակի մեջ ծառաների ձայնն էլ բարձրացավ. ոտքերի տրոփյուններ եմ լսում, հեռանալը խոհեմություն է. ձիանքդ նստեցե՛ք, քաշվինք։

— Իսկ այս խեղճի մարմինը կվայելի՞ այստեղ ձգել ու երթալ, աղա՛,— հարցրեց ընկերներից մինը խոսողին։

— Դա մեր ընկերը չէ, դրան ո՞վ խնդրեց առաջ ընկնել, իրան պաշտոնն էր միայն ճանապարհները մեզ ցույց տալ, ես քանի անգամ ստիպեցի թույլ տալ մեզ գործել, ականջ չարեց, ուզեցավ մեզ զարմացնել յուր քաջությամբն և ահա պատիժն առավ։ Դե՛հ, տղե՛ք, ձի նստեցե՛ք, աղաղակը մեծացավ։

Եվ արդարև, Խեչանի գոռյուն֊գոչյունը զարթնացրել էր գոմումը քնած ծառաներին, որոնք դուրս գալով բակը՝ օգնություն էին կանչում։

— Հիմի ճրագ վառի՛, նանի՛, Աստված մեզ ազատեց, գողերը փախան, մենակ մինն իր պատիժն առավ,— ձայն տվեց Հերիքնազն ու ներս ընկավ, մոր ձեռքիցը խլեց հրահանի պողովատիկն և ճրագը վառեց։ Մոր ձեռքերը դողում էին։

Սարսափեվի էր տեսարանը. Հեղնարը համարյա՛ անշունչ ընկած է անկողնումը. մի երկայն դիակ էլ տարածված է պատի մեջ, մարմնո կեսը ներսը սենեկի մեջն է՝ գլուխը պատուհանից վայր կախված, իսկ ոտքերը դուրսը. կողքից բղխած արյունը սենեկի մեջ լերդացել է։

Հարևանները բոլոր զարթնեցան, փողոցը, կտրները, բաղն և բակը մարդկանցով լցվեցան, դռները բացվեցան և բազմությունը տուն թափվեցավ։

— Մահմատ֊Բաղըր բե՞գը, մաշադի Մահմատ֊Բաղըրը՞,— զարմացմամբ ճանաչեցին ամենքն սպանված երիտասարդին.— էս ի՞նչ բան ա։

— Ես սպանեցի,— օրիորդական ամոթխածությամբ գլուխը կորցրած՝ պատասխանեց Հերիքնազը,— դա մենակ չէր, մի քանի հոգի էին. ոնց որ խոսում էին՝ եկել էին Հեղնարին փախցնելու։

Հերիքնազը պինդ բռնած ուներ ձեռքին եռանկյունի սրածայր արյունոտ խիշտն և ամենքին ցույց էր տալիս։

— Վա՜յ, նանի ջա՛ն, էս ի՞նչ ա,— ճչաց նոր ուշաբերած Հեղնարը, երբ որ ճրագի լուսով տեսավ պատուհանումը ձգված դիակը և արյունը։

Հեղնարը կրկին ուշաթափվեցավ։

Խեղճ Խեչանն այս տեսարանները չկարողացավ տանել, սրտաբեկ, ծնկնակոտոր վայր ընկավ մի տեղ և լաց եղավ։

— Ափսո՜ս իմ Մահմատ֊Բաղըր, դու չպետք է սպանվեիր, քեզ գլխահան անողը պետք է էդ պատժին գար,— հաճախ կրկնում էր Խեչանը։

— Ի սե՜ր Աստծու, աղջկանս օգնեցե՜ք, Հեղնարիս ետ բերե՜ք, ինձանում ջան չմնա՜ց, էս երկ՚օրն իրար վրա իմ գլխին պատուհա՜ս ա գալիս, Աստծուն փա՜ռք, ի՞նչ կարամ անիլ, հալբաթ մեղավոր եմ,— կոծում էր ծերունին։

Հերիքնազն յուր մոր և ուրիշ կանանց հետ թեպետ ուշաբերին Հեղնարին, բայց նա խիստ թույլ էր, հարկավոր էր անկողին դնել նրան։

Այդ միջոցումը լերդապատառ տուն ընկավ Սմբատը. նա շատ ուշ էր իմացել, նրանց տունը հեռու էր։

— Լաց ըլնելու ժամանակ չի, Սմբա՛տ ջան,— կամաց մրմնջաց Հերիքնազը,— արի Հեղնարին գրկի՛, տանենք հացատանը թեք քցենք։

Ամբողջ գիշերը Հեղնարը զառանցում էր, ցնորքի մեջ էր։ Սմբատն ու Հերիքնազը ոտքերի մոտ էին նստած, իսկ ուժահատ ծերունի հայրն ու Մարիամը ձեռքները ծնոտին՝ գլխավերևը։

— Էս մեյիդն (դիակ) էսպես մնա՛, ոչով ձեռը չտա,— տնօրինեց տանուտերը,— տղե՛ք, ձիավորվեցե՛ք, մի երկուսը ձեզանից ինձ հետ գան՝ գնանք մովրովին իմաց տանք, մնացածներն էլ բաժին֊բաժին էլե՛ք, ամեն ճամփով էլ գնացեք գողերի քամակիցը։ Ձեզ մատա՛ղ, ջահելներ, բան ա՝ թե որ պատահիք, աշխատեցեք, ինչպես ըլի՝ սաղ բռնել. մնին էլ որ ձեռք քցեք, հերիք ա, թե չէ, երբ որ տեսաք ճար չկա, ձեր գլուխը պտի կորչի, տեսաք որ նեղն եք ընկնում՝ գյուլլա բանացրե՛ք, հո՛ գիտեք՝ ի՛նչ օրերի ենք հասել, մովրովի հրամանն ա, որ գողը գալիս ա քեզ սպանի՝ դու իրան մի՛ սպանիլ, աշխատի սաղ բռնես, հենց իմանաս գառն ա, կամ թե չէ՝ նոր ոտն էլած հավի ճուտ։

Այս արկածքը պատահեցավ Սաքոյի Մահմատ֊Հասանի հետ խոսեցած երկրորդ գիշերը։

Մյուս օրն առավոտյան լույսը նոր բացվում էր, որ մովրովը մի գրագրով, յուր թարգմանովն և մի քանի յասավուլներով տանուտերի հետ Աշտարակ մտավ։

— Աղա ջա՛ն, ինչ կուզի ըլնի, էլ Խեչանին ձեռաց չթողաս, մեղքը բոլոր նրա շլինքը քցի ու կռները կապած հետդ բեր. հազիր ինքն իրան մեր ճանգն ընկավ,— ասաց մովրովին Սաքոն, երբ տանուտերի բերած համբավը մտավ հաղորդելու։

Ընթերցողը իհարկե գիտե, որ Սաքոյին հայտնի էին այս գիշերվան հանգամանքները։ Նա Աշտարակի ձորի կամրջի մյուս երեսին սպասում էր Մահմատ֊Հասանին և նորա ընկերացը։ Գործի անհաջող ելքը լսելով Մահմատ֊Հասանի բերանից, բաժանվեցավ նրանցից և ծռվեց դեպի Սև ջրի գլուխը։

ԼԳ.
ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

— «Բոլոր մեղքը Խեչանի շլինքը քցի՛, կռները կապած հետդ բե՛ր, հազիր ինքն իրան մեր ճանգն ընկավ»։

Այս տրամադրությամբը մովրովն Աշտարակ մտավ։ Որսն յուր ճանկն էր ընկել, բաց թողալն անխելքություն էր։ Սաքոն այստեղ յուր հաշիվն ուներ, իսկ կարճատես մովրովը չկարողացավ թափանցել յուր հավատարմի գաղտնիքների մեջ. կույր զկուրայն նրա տված կանոններին հետևեց։

Ի՞նչ առավոտ էր, որ այսօր բացվեցավ Աշտարակումը, ի՛նչ սարսափելի ու քստմնեցուցիչ տեսարան էր։ Ոչ միայն աշտարակեցիք՝ նոր ոտքի ելած երեխաներից մինչև ծերերը, մերձակա գյուղերն ևս հայ և պարսիկ ամենքն, ամենքը դեպի Աշտարակ էին վազում։ Վատ համբավը, շուտ տեղ կհասնի, ասում է առածը, իսկ այս տխուր դեպքից մեծ ի՞նչ վատ համբավ։ Խեչանի պատը ծակել են, աղջիկն ուզեցել են փախցնել և մի ուրիշ թույլ ու անզոր աղջիկ, մի տկար արարած, Մահմատ֊Բաղըրի նման կտրիճ տղամարդին սպանել է։ Երկու տունն էլ նշանավոր, մինը՝ գավառի ամենից հարուստը, մյուսը՝ քաջատոհմ բեգզադա, հոր մինուճար, մի մեծ գյուղի կալվածատեր, մի տան ճրագ. իսկ այդ երկու տներն երկար տարիներ է խոնախա (բարեկամ) են իրար հետ, տես ու ճանաչ են։ Մահմատ֊Բաղըրը տարվան մեծ մասն Աշտարակ էր անցկացնում և յուր իջևանն էր Խեչանի տունը։

Ահա բուն պատճառը, որ Սաքոն անմիտ երիտասարդին իրեն գործիք ընտրեց։

Մահմատ֊Բաղըրը դավաճանեց աղ ու հացի ու բարեկամության դեմն և պատիժն առավ։ Նա պարսիկ էր և օրենքով հայի հացի պռունգ չպետք է կտրեր, յուր ծանոթի տանը պիտի բավականանար խաշած ձվով հյուրասիրվելով, բայց Մահմատ֊Բաղըրը նոր երիտասարդ, յուր նմանների պես չէր պահում այդ կանոնը. Խեչանի տանը նա ուտում էր, ինչ որ յուր առաջը բերում էին և ամենափառավոր կերպիվ վայելում էր Խեչանի գովական գինին ու արաղը։ Մահմատ֊Բաղըրը զոհ գնաց Սաքոյի շահերին, իսկ ինքն՝ այսքան թշվառությանց պատճառը՝ մի կորկի չափ ցավ չզգաց, չզղջաց յուր չարագործության վերա։ Նա մի բանի համար միայն խիստ ցավեցավ. նրա ծրագիրը ոչնչացավ, ինքը հավիտյանս զրկվեցավ Խեչանի հարստությունից. նա մի բանի համար միայն երկմտեցավ և դորա առաջն առնելն էր յուր ճիգը։ Հանգամանքն այնպես բերեց, որ կարելի էր հետևեցնել, թե Խեչանը կարող էր գուշակել յուր անբախտությունների բուն պատճառը. առանց Խեչանի ցանկության ինքը Սաքոն մեդալի էր ներկայացրել նրան, մի քանի օր առաջ էլ խնամախոս էր խրկել և ահա այս ամենից ետ՝ հանկարծ Խեչանի աղջկա պսակը խափանվում է և տանը մարդասպանություն է պատահում։

— Սրա առաջը պտի առնել, թե չէ իմ գլուխն էլ զնդանի տակ կմտնի ու մովրովինն էլ,— մտածեց Սաքոն և հնարքը գտավ։ Երկյուղը մենակ Խեչանիցն ա, թե որ նա բռնվի, փակի տակ դրվի, էլ ո՛վ պտի գլուխ ցավացնի, բանը կքնի ու կփտի, համ մենք ապահով կըլնինք, համ էլ մեջը մենծ օգուտ կքաղենք։

Այս ընթացքովը Սաքոն պատրաստեց մովրովին և Աշտարակ ուղարկեց։

— Այստեղ դավաճանության կա, բոլորը հնարովի խոսքեր են, ի՞նչ աղջիկ փախցնել, ի՞նչ աղջիկ մարդասպան, այս տղամարդի գործ է և հին ատելության ու վրեժխնդրության հետևանք,— գոչեց մովրովը դիակը զննելուց հետո.— այս պատը գիտությամբ է քանդած և խեղճ երիտասարդին բռնությամբ կամ խաբեությամբ ներս է մտցրած. ես իսկույն հանցավորը կգտնեմ և նրա չարագործության արժանի պատիժը կտամ։

Մովրովը Խեչանի սենեկներից մեկում ատյան նստեց և ծառաներիցն սկսավ հարցմունքի սկիզբը դնել։

Եղելությունը ոչ ոք չէր իմանում բացի Հերիքնազիցը, որին մովրովը մոտ անգամ չէր ուզում թողնել։

— Քո ույժդ ու բազկիդ զորությունը ի՛նչ է, որ դու այդպիսի երկայն խիշտը կարողանաս ձեռքումդ շարժել և հաջողությամբ սրտի մեջ ցցել։ Այդ հին փտած հնարքներ են՝ գլխավոր մարդասպանին աչքից փախցնելու համար,— բարկացմամբ խոսում էր մովրովը,— կամ թե պարսիկը հայի աղջկանն ընչի՞ պետք է փախցներ, ի՞նչ հաշիվ ուներ. քրիստոնյան մահմեդականի կին չի կարող դառնալ, և ինչպես դու ինքդ քո բերանով վկայում ես, սրա մյուս ընկերներն էլ պարսիկ են եղել։

— Ես ինչ որ լսել եմ, ինչ որ արել եմ, էն եմ ասում, սուտ խոսելու կարիք չունիմ, հիմիկեց ետը կամքը քո հրամանոցն ա,— պատասխանեց Հերիքնազն և մովրովի ձեռքով նշան տալու վերա հեռացավ։

— Առաջ արի՛, աղա Խեչա՛ն,— հեգնաբար հրամայեց մովրովը,— ի՞նչ ես գլուխդ կախել, սուտ տրտմություն երեսիդ կիտել. քեզ պես ծեր աղվեսների շատ եմ հանդիպել, իմ ձեռքիցս չես կարող փախս տալ։ Ես վաղուց գուշակում էի, որ դու ճգնավորի հագուստով սատանա պետք է լինեիր, վաղուց քո հետքը դիտում էի, բայց չէի կարողանում բռնել քեզ, սատանա էիր և սատանաների ամենից խելացին ու ճարպիկը. գառնազգեստ գա՛յլ դու, գավառի բարերարն էիր հանդիսանում, առանց տոկոսի փող էիր պարտք տալիս, աղքատների ու անկարողների հարկերն էիր վճարում, ամենքի աչքերն էլ հող ու մոխիր էիր փչում ու ռամիկ ժողովրդի գովասանքն ու համակրությունը գրավում. նշանակում է, որ դու վաղուց մտքումդ դրել էիր էս խեղճ բեգզադայի արևը մթացնելու և վերջը ժողովրդի միջնորդությունովը ու վկայությունովը արդարության ձեռքից դուրս պրծնելու։ Չէ՛, չէ՛, Խեչա՛ն, քո դիմացիդ մարդը նա չէ, որին դու ջուրը քաշես. լավն այն է, քանի քեզ շատ չեմ ստիպել, ուրիշ օրինավոր միջոցներ չեմ ձեռք առել, պարզը խոստովանիս ու պրծնիս. էս ամենը քո արածներն են, քո դողղողացող ձեռքերն են, որ գիշերվան մթության մեջ շատ առույգությամբ բռնել են խշտի դաստակը և ողորմելի երիտասարդին քո ոխակալությանդ զոհ արել։

— Լավ միտք արա՛, աղա մովրո՛վ, թե ինչ ես խոսում. Խեչանենց Խեչանի ազգը պապե֊պապ մի ճանճ էլ չի սպանել, մրջիմը չի կխչորել, ու հիմի ես քո ասելովը պտի 20, 30 տարվեն մեր ու Մահմատ֊Բաղըրենց տան աղ ու հացին խային (նենգորեն) մտիկ տայի. ես էդ խեղճի հոր հետ ախպոր պես եմ էլել, իրան որդուս պես եմ ընդունել, ի՞նչ քեն ունեի դրա դեմը, որ բերում էի իմ տանը սրտիս մուռը հանեմ, էն էլ ի՛մ տանը. թե որ ես մարդ սպանել ուզեի, ուրիշ տեղ չկա՞ր։ Իմ քվոր աղջիկը եղելությունը քեզ տեղնուտեղը պատմեց ու պրծավ։ Դու հենց իմանում ես, թե ես որ զարթուն ըլնեի, էս անբախտությունն իմ տանը կպատահե՞ր, բայց ջահել անփորձ աղջիկ՝ ինչ որ խելքին փչել ա, էն ա արել։ Ես չգիտեմ, էս ի՞նչ Աստծու բարկություն ա, երկնային թագավորն իմ ո՞ր մեղքն ա երեսովս տալիս, հալբաթ մեղավոր եմ, որ 1ՕՕ տարիքով չլսված բանն իմ տանը տեսնվեց. երեկ մինուճար աղջկանս պսակը ձեռ֊ձեռի տալու տեղը խափանվեց, էսօր էլ աղջկանս քամակիցն ընկնողներն էս խեղճ ջահել֊ջիվան բեգի արյունը մտան ու իրանց մուրազին էլ չկարողացան հասնիլ։

— Լավ, որ դու ես ասում, թե Աստված քո մեղքն ա երեսովդ տալիս. չար մարդը միշտ կպատժվի, մենք դատավորներս Աստծու արդար աջն ենք, որ քեզ պես չարագործներին պատուհասում ենք։

— Ես շատ լավ գիտեմ, մովրով աղա՛, թե փորձանքների ծերն ո՞ւմ տակին ա. գործակալն ի՞նչ իրավունք ուներ իր տված հրամանը քանդելու, ի՞նչ չհասություն կա մեջը՝ որ գրում ա, ի՞նչ կապ ուներ յասավուլի կամ թե քո անումն իմ որդու պսակի հետ. քո հրամանն ի՞նչ գործ ուներ եկեղեցական կարգերի մեջը. դու մարմնավոր դատավոր ես, հոգևոր դատավոր հո չե՞ս, դրա համար կանսիստոր կա, Էջմիածին կա։ Թե որ երեկ մեր գեղացիք ինձ թողային կաթողիկոսի ու նաչալնիկի մոտ գնալու, հիմի ամեն բան հայելու պես պարզ կերևար. բայց արևը վատ տեղ մեր մտավ։ Վնաս չունի, դու դեռ քո քննությունդ պրծի գնա՛, Էջմիածինը հեռու չի, մնացողն իմ գործն ա։

— Ձայնդ կտրի՛, շնծե՛ր, դեռ սպառնալիք է՞լ ես տալիս, ի՞նձ ես ուզում քո չարագործությունների մեջ խառնել. դու կարծում ես, որ այսուհետև լույս արև՞ պիտի տեսնես, որ մարդու երես գնաս,— բարկացավ մովրովն ու տեղիցը վեր թռավ, մի այնպիսի խիստ ապտակ տվեց խեղճ Խեչանին, որ նա շարժվեց ու վայր ընկավ։

— Տանուտե՛ր,— հրամայեց մովրովը,— իսկույն այստեղ կանչել տուր քահանային, թող բերի յուր հետ գործակալի հրամանը, իսկ դու տո՛ւր իմ գրած հրամանաթուղթը։

Տանուտերը հանեց ծոցից մովրովի գրածն և տվեց իրեն։

— Այս մեկ, Խեչան աղա՛, քո փաստերից մեկը ոչնչացա՛վ,— հեգնելով պատառոտեց մովրովը յուր գրած գիրը և վառարանի մեջը ձգեց։

— Այս էլ քեզ երկրո՛րդը, սրանից էլ ձեռքերդ լվա՛, գործակալն էլ ազատվեցավ պատասխանատվությունից։— Տերտերի հրամանաթուղթն էլ, ձեռքիցն առնելով՝ կրակի մեջ ձգեց մովրովը։

— Ա՛յ աղա, իմ վկան էլ, իմ տերն էլ Նա ա,— պատասխանեց Խեչանը երկինքը մատնացույց անելով,— Նա ամեն բան տեսնում ա։

— Այդ թողանք, Խեչա՛ն,— շատ ուշ ձեռք առավ անփորձ մովրովը խորամանկությունը,— օրենք է, դատավորը կսպառնա էլ, կսիրե էլ. ես փորձելու համար քո վերա բարկացա, ես գիտեմ, որ իմ գավառումը քեզ նման առաքինի և բարի մարդ չկա. արի՛, ճշմարիտը խոստովանիր. իմացած կա՛ց, որ ինչքան և մեղավոր լինիս, ես քեզ բոլորովին կարդարացնեմ. ասա՝ ընչի՞ համար այս բանը գործեցիր, ի՞նչ ոխ ունեիր պարսկի դեմ և ինչպե՞ս մտածեցիր այդ հնարքը։

— Աղա՛, դու զուր ինձ էդպես հարցմունքներ մի անիլ, ես ուրիշ ասելու բան չունիմ, ես հենց էն ժամանակը վրա հասա, որ քվորս աղջիկը բանը վերջացրել էր. ամեն բան նա ա լսել. ինչ որ քեզ ասեց, մեզ էլ երեկվանից դեսն էն ա ասում։

— Հերիք է, Խեչա՛ն, մեղք է ուրիշներին մեղադրելը. եթե ամանչում ես այսքան մարդկանց մոտ խոստովանելը, ես բոլորին դուրս կհանեմ, ինձ ծածուկ պատմիր, մեր մեջը կմնա։

Այս խոսքերից հետո մովրովը դուրս հանեց բոլորին. նա հասկանում էր թուրքերեն։

Երկար ժամանակ մովրովը Խեչանի հետ փակված մնաց, շատ հորդորներ, քաղցր խաբեական խոսքեր, սպառնալիքներ կարդաց. ծերունու բերանից միայն լսեց ճշմարտությունը։

— Ի՞նչ,— հանկարծ դուռը ետ բանալով գոչեց մովրովը,— դու ի՞նձ ևս սպառնում ես սպանելու. իմացի՛ր ո՞ւմ հետ ես խոսում. յասավո՛ւլ, սրա ձեռները կապեցե՛ք, ոտքերը շղթայեցե՛ք. գրագի՛ր, արձանագրիր, որ սա սպառնացավ ինձ ևս Մահմատ֊Բաղըրի նման սպանել, եթե ես իրան ազատ չթողնեմ. այդ բոլորովին պարզ յուր հանցանքը խոստովանել կնշանակի, գրի՛ր, թող բոլոր բազմությունն այս խոսքերին վկա գրվին։

— Աղա՛, գլխիդ մատա՛ղ,— տուն մտավ հանկարծ Սմբատը,— ասենք էս բանի մեջ ոչ ես եմ մեղավոր, ոչ էս ողորմելի հալիվորը, բայց ես խնդրում եմ, որ սրան բաց թողաս՝ իմ կռները կապես, ինձ զնջլի (շղթայի) մեջ դնես. սա ծեր մարդ ա՝ չի կարող տանիլ, համա ես, փառք Աստծու, դեռ կռներումս ուժ ունիմ. խեղճ արի՜ դրան ու իր մինուճար աղջկանը, որ գլխամեռիս նշանածն ա. երեկվանից խեղճ աղջիկը տաքության մեջ ընկած էր. հիմի, երբ որ իր հորաքիրը գոռալով տուն ընկավ, որ դու սրան կապել֊չարբանդել ես, հիվանդ֊հիվանդ տեղիցը վեր թռավ, ուզում էր գա քո ոտքերն ընկնի, ուժահատված տան մեջտեղը փռվեց ու սիրտը գնաց. արի՛, աղա, քո աչքովը տես ու խեղճ արի՛։

— Դու ո՞վ ես, որ համարձակվում ես իմ դեմս խոսել։

— Ես էս տան անբախտութենի պատճառն եմ. եթե Խեչանն իր տված խոսքը քանդեր, աղջկանն ուրիշ հարուստ տղի տար, հիմի էս պատուհասն իր տան գլուխը չէր գալ. ոտներիդ մատա՛ղ, աղա՛, ինձ զնջլի դրա տեղակ։

— Կորի՛, աչքիցս հեռացի՛, ես իմ հանցավորին լավ եմ ճանաչում։

— Որ ըտենց ա՝ ես եմ մարդասպանը, ես մի երկու շաբաթ առաջ իմ ձեռովս խիշտը սրեցի, ես խաբնով Մահմատ֊Բաղըրին ըստեղ բերի, ես պատն առաջուց քանդեցի ու թուրքին մեջը կոխեցի, իմ ձեռովս էլ սպանեցի. հիմի լսեցի՞ր, դե՛, անմեղ մարդին բաց թող ու ինձ բռնի։ Էս խոսքը քեզ մոտ էլ եմ ասում, նաչալնիկի մոտ էլ կասեմ, թող էսքան բազմությունը, հայ ու թուրք լսեն ու վկա ըլնին. հրամայի գրագրիդ՝ ասածներս մի֊մին նշանակի, ես էլ տակին ձեռք քաշե՜մ։

— Ա՛յ ջամիհաթ (բազմություն), անկաջ դրե՛ք,— դարձավ Սմբատը դեպի բազմությունը,— Մաշադի Մահմատ֊Բաղըր բեգին ե՛ս եմ սպանել, իմ բերանովս իմ մեղքս խոստովանում եմ, դուք էլ վկա կացե՛ք։

— Սուտ ես ասում, Սմբա՛տ, հոգուդ մեղք մի՛ անիլ,— ներս ընկավ հանկարծ Հերիքնազը, որ պարապած էր Հեղնարի հետ.— Աստծուն էլ հայտնի ա, որ էս թիլիկ֊միլիկ ձեռներն են սպանել, թե որ չեք ավատում, ա՛յ, արնի նշանները։ Ե՛ս եմ սպանողը, եթե բռնվել ա՝ ես պտի բռնվիմ, աղա՛, ոտիդ տակին մեռնե՜մ,— չոքեց աղջիկն ու փաթաթվեց մովրովի ծնկները,— ոչ իմ քեռին ա մեղավոր, ոչ իմ փեսեն. մինն սպանելուց ետն իմացավ, մեկելը խալխիցը շատ հետո հասավ. ես եմ արել, ինձ բռնիր ու ինձ կախ տո՛ւր։ Աստված ինքն էլ իմանում ա, որ իմ սրտումս չարություն չի եղել, ես իմ քեռու աղջկա պատկառանքը պահելու ու մեր գլուխն ազատելու համար եմ արել. ես ոչ իմացել եմ տուն մտնողը Մահմատ֊Բաղըրն ա, ոչ նրա դեմ մի ոխ եմ ունեցել. թե որ ես նրան սպանած չըլնեի, հիմի ոչ իմ քեռու աղջիկն ըստեղ կըլներ, ոչ, շատ կարելի ա, մենք սաղ կըլնեինք. ես մթան միջին տեսա հինգ զոռբա (հուժկու) ձիավորներին, թե որ նրանք մեր տունը մտնեին, ի՞նչ կըլներ մեր հալը։

— Թողե՛ք, բալեք ջա՛ն, թողե՛ք, մովրով աղեն շատ արդար դատավոր ա. ես սրանից շատ շնորհակալ եմ, որ ձեզ մարդատեղ չի քցում, ձեզ մհալ չի դնում (բանի տեղ չի դնում), ես ծերացել եմ, օրերս անց են կացել, մի ոտս գերեզմանումն ա, ես եմ պատժվելու արժանի,— աղջկա խոսքն ընդհատեց Խեչանը։— Սմբատ ջա՛ն, քեզ եմ հանձնում իմ տունս կառավարելը, դու իմ երկու որբերին հերություն, ախպերություն, տիրության արա. էլ ըստուց ետը դու ձեր տունը չգնաս, բոլոր իմ ունեցածներս քեզ համար էր ու էսօր էլ տերը դու ես. ես էս րոպեից իմ հայրական օրհնությունը ձեր գլխին եմ թափում. թե որ բան ա, ես էս փորձանքիցն էլ պրծնեմ ոչ, պսակվի՛ քո նշանածի հետ ու քո քենուն՝ իմ սիրեկան Հերիքնազին՝ քո հալալ քվեր պես պահի ու մի լավ տղի տուր, հետն էլ քվեր պես անխնա բաժինք տուր։

— Ափու ջա՛ն, խոսք մի՛ խառնի, թող մովրով աղեն ինձ բռնի։

— Սո՛ւս, էլ իրավունք չունիս խոսելու, ես քեզ հրամայում եմ։ Հերիքնազ ջա՛ն,— դարձավ ապա Խեչանը դեպի յուր քրոջ աղջիկը,— դու քո պարտքդ կատարեցիր, մեր տան ամոթը վերացրիր, Աստված քեզ վարձահատույց ըլի՛. վնաս չունի, քեզ մատա՛ղ, ես կպատժվեմ, դու քո քվերդ լավ մտիկ տո՛ւր, միշտ մխիթարի նրան, մորդ սիրտ տո՛ւր. ես գիտեմ՝ ջրատար պառավն էսքան ցավերը չի կարող տանել, շուտով գերեզման կմտնի. դու մի՛ տրտմիր, սիրուն բալե՛ս, Սմբատին ախպոր ու հոր պես ընդունի. ես ինքս կերթամ, նեղությունը կքաշեմ ու բանտի միջից էլ Աստծուն աղոթք կանեմ, որ ձեր վերջին նեղությունն էս ըլի։

— Չէ՛, չէ՛, դու չես գնալ, ես եմ մարդասպանը, ես պտի պատժվիմ,— առաջ վազեց Սմբատն ու փաթաթվեց ծերունու վիզը։

— Ոչ դու ես, ոչ նա, ե՛ս եմ մարդասպանը, ե՛ս. էսօրվան մարդասպանն աղջիկ ա, թող աղա միրզեն գրի իմ խոսքերը, թող աղա մովրովն ինձ բանտարկի,— Հերիքնազը մոտեցավ ու գրկեց քեռուն ու Սմբատին։

— Չգրե՛լ ոչ այս ցնդած տղայի և ոչ այս հիմար աղջկա խոսքերը,— բարկացավ մովրովը գրագրի վերա, երբ նա ուզում էր արձանագրել նոցա ասածները.— ես իմ հանցավորին լավ ճանաչեցի, յուր բերանովը խոստովանեց, դրանք իրանց գլխից ձեռք վերցրած անմիտներ են, բայց ես խելք ունիմ, հասկացողություն ունիմ, ես անմեղներին ու ցնորվածներին պատժելու միտք չունիմ։

— Որտեղի՛ց եկել եք, այնտեղ կորե՛ք, հեռացե՛ք երեսիցս,— հրամայեց մովրովն, և յասավուլները աղջկա կռնից քաշելով ետ մղեցին, իսկ Սմբատի վզակոթը տաքացնելով՝ դուրս վռնդեցին։

Բոլոր բազմությունը լուռ էր, շատերը շարժված այս աղիողորմ տեսարանիցը՝ ծածուկ արտասվում էին. ամենքը պարզ համոզվեցան, որ սպանողը Հերիքնազն է եղել և շատ իրավացի է արել. Մահմատ֊Բաղըր բեգի հորեղբոր որդիքը, որոնք նույնպես ներկա էին, իրանք ևս արդարացնում էին աղջկանը։

— Տանուտե՛ր, հասարակությո՛ւն,— ի վերջո խոսեցավ մովրովը,— եկե՛ք այս արձանագրության ներքև ամենքդ էլ վկա գրվեցե՛ք. դուք լսեցիք, որ Խեչանն իր բերանովը խոստովանեց, թե սպանողն ինքն է և թե հին ոխ է ունեցել Մահմատ֊Բաղըրի հետ և թե խաբեությամբ յուր տունն է բերել և այս չարագործությունը կատարել։ Ես այս րոպեից սրան բանտարկում եմ. մի քանի ժամանակից սա Երևանի բերդը կերթա. մենք սրա գործերը մանրամասն կքննենք, ուր հարկն է՝ կուղարկենք, իսկ ինքը եթե փաստեր կունենա, թող տեղն արդարանա։

— Աղա՛, գլխիդ մատա՛ղ,— մոտ եկան մի քանի առաջավորներ հայերի և պարսիկների միջից, որոց հետ էին և սպանվողի ազգակիցքը,— մեզ բաշխի՛ր, բաց թող այդ ծերունուն. գործիցն երևում է, որ դա անմեղ է և աղջիկն է սպանողը. նա էլ իրավունքով է արել, մեր ամեն մինը նույնը կաներ. երբ պատդ ծակում են ու տունդ մտնում, էլ ուրիշ ի՞նչ կարաս անիլ. գրի՛ր ինչ որ ճշմարիտ է, մենք ամենքս ուրախությամբ ստորագրենք։

— Կորե՛ք ամենքդ էլ իմ աչքիցը, անպիտաննե՛ր,— բարկացավ մովրովը,— ձեզ ես մարդատեղ եմ դնում, բան ասում, դուք էլ նազ եք անում, ոչ մեկիդ ստորագրությունն ինձ հարկավոր չի՛, ես իմ քննությունը վերջացրի։

Ամենքը ետ քաշվեցան և գլուխը կախեցին։

— Մահմատ֊Բաղըրի դիակը հանձնում եմ յուր ազգականներին,— տնօրինեց մովրովը,— թող տանեն յուրյանց գյուղումը հողին պահ տան, մինչև որ գավառական բժիշկն Երևանից վերադառնա և գնա վերքը քննի. իսկ դու, Աշտարակու տանուտե՛ր, 10 զրահակիրներ պատրաստիր, որ այս բանտարկյալին տանեն գյուղե֊գյուղ Սև ջրի գլուխը։

Այս անաչառ քննությունն անելուց հետո մովրովը ձի նստավ յուր մարդկանցովն ու վերադարձավ յուր կացարանը։

——————

— Շատ խելոք քննության ես արել, գլխիդ մատա՛ղ, հիմի ջեբիդ բերանն արխեյին ետ բաց արա ու մի կողմը կաննի, ուրախ֊ուրախ մտիկ տո՛ւր, փառավորվի՛. Խեչանենց Խեչանի փողերը մի֊մին ոտնավորվելու են ու քո քիսումը բնակալելու։ Ես մոռացա հրամանաթղթերի համար բան ասել, համա քո խելքդ առանց էն էլ ծով ա, ինձանից լավ ես հասկացել ու կրակը քցել, իզութոզը (հետքը) ջնջել, որ ըսկի բռնելու տեղ չունենան. ախար ես քո ոտի պճեղի (կճղակի) չափ հասկացողություն ընչի՞ կունենամ։

Ահա Սաքոյի խրախուսականը, որ կարդաց մովրովի գլխին, երբ նա Աշտարակից վերադառնալով կանչեց և յուր կատարած գործերի հաշիվը տվեց յուր մտերմին։

ԼԴ.
ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Գիշեր էր, Զեյվա հայաբնակ գյուղումը ոչ մի ճրագ չէր երևում, միայն գյուղի ափին շինած մի հատիկ գեղեցիկ տների սենեկներից մեկի ճրագը դեռ չէր հանգել։

Այս շինությունը մովրովի տներն էր։ Սև ջրի գլխից այժմ Սարդարաբադու գավառակապետի կացարանը Զեյվա էր փոխվել. Սև ջրի գլուխն այժմ ամայի էր։

Հիշյալ պատուհանի ճրագն էլ հանգավ և խավարն ամեն տեղ բռնեց։

Մովրովի բակումը մթնի մեջ նրա կացարանից բավական հեռու մի ուրիշ տուն կար։

Վերջին լույսը հանգչելուց փոքր֊ինչ հետո՝ մթնումը մի ստվեր խարխափելով դիմում էր դեպի այս երկրորդ տունը։ Նա յուր քայլերն զգուշացրեց, երբ մոտեցավ այդ տեղին. նա ոտքի մատների վերա էր առաջ գնում։ Մի շատ փոքրիկ վանդակապատ լուսամուտ էր երևում պատի վերա, ստվերը դեպի այդ լուսամուտը առաջացավ և ականջը դեմ տվեց։ Երևի թե նա մի քչքչյուն էր լսում, բայց խոսքերը չէր որոշում. շատ անհամբեր շարժմունքներ էր անում և անբավական էր ներսը կատարված իրողությունից։

Ստվերը հեռացավ պատուհանից և չոքեչոք դեպի տան դուռը գնաց. այս կերպիվ հաստատապես տեսավ, որ յուր քայլվածքի ձայնը չի վեր ելնում։ Դուռը ծածկած էր և ոչ փակած. անծանոթը մեծ զգուշությամբ բանալ սկսավ, այնպես որ դռան ճռճռոցը երբեք չբարձրացավ։ Ստվերը շեմքն անց կացավ և նույն զգուշությամբը առաջ գնաց. նա մոտեցավ մի երկրորդ ծածկած դռան. ականջը դեմ տվեց բանալու ծակին և բերանը բացեց։ Ներսի խոսակցությունն այժմ լսելի էր այստեղ։ Անծանոթը կանգնած տեղը դողում էր, կարծես թե յուր սրտին անախորժ խոսքեր էր լսում։

Թող այս դարանամուտն այստեղ յուր հետաքրքրությունը լցնի, իսկ մենք մտնենք այդ խորհրդավոր բնակարանի ներսը դիտելու։

Գարնան զվարճալի օրերն են. երկիրն յուր ծաղկափթիթ դրության մեջն է. բնությունը ձմեռվան մերկությունից դուրս եկած, զմայլեցնում է յուր փառավորությամբն ամեն մեկին. մարդիկ ազատվել են կրակով յուրյանց անձը տաքացնելու ծանրությունից, իսկ այս տան մեջ մտնողը սաստիկ սառնություն է զգում. մի խոնավ և գարշելի ծանր օդ ցրտության հետ սարսափ է բերում մարդուս վերա։ Եթե գիշերը այս բնակարանի մեջ մտնողը երկբայության մեջ կընկնի այս տան այս ժամանակվան խոնավության մասին, ցորեկն իրան շատ բնական կերևի. տունը նոր է շինած, դեռ պատերը չեն չորացել, իսկ մեջը բնակություն են հաստատել։ Վա՜յ, ուրեմն, այս տան անբախտ բնակողի ոսկրներին։

Դրսից լրտեսելու ժամանակը ներսը մի անկյունում երկու մարդ կամաց խոսում են. նոցանից մինը մի ալևոր ծերունի է, որի ձեռք ու ոտքը շարժելուս շղթայի շառաչյուններ են լսվում, իսկ մյուսը մի առույգ երիտասարդ է։ Միակ փռվածքն և տան բոլոր կահ֊կարասիքը մի կիսամաշ եղեգնյա փսիաթ է, որի վերա այժմ նստած են երկու խոսակիցները, իսկ գետնին ծերի կողմը դրած է մի բերանը կոտրած հին ջրի փարչ։

Երիտասարդը շատ ժամանակ չէ այստեղ է. կես ժամ հազիվ է, որ նա մտավ տուն ու կալանավոր ծերունու ձեռքը համբուրեց։ Նրան ներս բերողը մի թուրք յասավուլ էր, որ գրպանիցը բանալին հանեց, տղայի կռնիցը բռնեց, տուն տարավ ձեռքին մի աղոտ ճրագ բռնած, ներկայացրեց ծերունուն և ինքը կրկին ճրագն առավ դուրս գնաց, պատվիրելով, որ ինչքան կարելի է տեսակցությունները երկար չշարունակեն, ըստ որում իրեն հրամայած է շուտ ճանապարհ ձգել։

Ծերն առաջին անգամը ճրագն այստեղ եղած ժամանակը երիտասարդին չճանաչեց. նա յուր սուր հայացքն ուղղեց այս անսովոր տեսարանի վերա և զարմացմամբ նայեցավ. բայց և երիտասարդն ապշած մնաց և մի րոպե կասկած անգամ տարավ։ Սա՞ էր արդյոք, որին ինքը անձկանոք ցանկանում էր տեսնել. երկու֊երեք ամսի մեջ այս աստիճան փոփոխություն կարելի՞ էր սպասել։ Մի առույգ և պատկառելի ծերունու փոխարեն երիտասարդը տեսավ մի վտիտ, աչքերը խոր գնացած և սապատողն կմախք։ Ահա ի՛նչ էր նրա կասկածելու պատճառը։

— Ափու ջա՛ն,— վերջապես աչքերի հայացքից ճանաչեց երիտասարդն ու մոտ վազեց կալանավորին,— ափու ջա՛ն, էդ ի՞նչ օրն ես ընկել։

— Սմբատ ջա՜ն, էս դո՞ւ ես, բալա ջա՜ն, քեզ է՞լ ըստեղ բերին. դե՛ ասա իմ դուռն հավիտյան փակվեց։

— Ափու ջա՛ն...— կամենում էր շարունակել Սմբատը։

— Իմ երեխե՜քս, իմ երեխեքս անտեր մնացին,— կրկնեց ծերունին, որին կարծեմ ճանաչեցիր, ընթերցո՛ղ. սա չարաբաստիկ Խեչանն էր, որ Սմբատին գրկեց և ուշագնաց եղավ։

— Ափու ջա՜ն... վա՜յ գլխիս... ափու ջա՜ն, մի՛ վախիլ, ես դուսսաղ (կալանավոր) չեմ, ես ինքս եմ եկել քեզ տեսնելու, ես քեզ համար շատ բարով եմ բերել Հերիքնազիցն ու Հեղնարիցը։

— Հեղնա՜րս... իմ անբախտ բալե՜ս...

Երկու խոսք՝ և ծերունու գլուխը ծանրացավ Սմբատի ուսի վերա։

— Հեղնարը լավ ա, ափու ջա՜ն. Հեղնարն էլ, Հերիքնազն էլ, Մայրան հոքիրն էլ շատ լավ են ու քո կարոտն են քաշում։

— Հեղնարս լա՞վ ա,— կրկին ուշքի եկավ Խեչանը,— երեխես սա՞ղ (ողջ) ա, դարդ չի՞ անում, Հերիքնազս ու Մայրանս առո՞ղջ են, Սմբատ ջան, ասա՛, ասա՛։

— Հա՛, ափու ջա՜ն, ամենքն էլ լավ առողջ են ու քո կարոտն են քաշում. դու էլ, Աստծով, շուտ կազատվիս էս տարտարոսիցը. մեր բարեկամը խոսք ա տալիս, նա խոստանում ա իր գլուխը քեզ համար ետ դնել։

— Մեր բարեկա՞մը, Սմբատ ջա՛ն, էդ ի՞նչ բարեկամ ա, որ աշխատում ա մեզ օգնել, մեզ ըտենց բարեկամ չունինք, ամենքն էլ մոռացել են մի անտեր֊անտիրական բեիղբալ (անբախտ) հալիվորի։

— Չէ՛, ափու ջա՛ն, մենք լավ բարեկամ ունինք. նրա ասելովն երկու շաբաթ չի քաշիլ, դու կազատվիս, մենք էլ կուրախանանք։

— Ո՞վ ա էդ բարեկամը։

— Սաքոն։

— Սաքո՞ն... ի՞նչ Սաքո... շո՛ւտ, շուտ ասա՛, Սմբատ ջա՛ն։

Ծերունին ամբողջ մարմնով դողում էր, նրա ատամները միմյանց էին առնում։

— Հա՛, Սաքոն, մովրովի միկիտանը։

— Վա՜յ գլխիս, իմ տո՛ւնը, իմ երեխե՜քը, սո՛ւս կաց, Սմբատ ջա՛ն... սո՛ւս... էդ խոսքը մի՛ ասիլ... ձենդ կտրի՛... էդ անումն էլ բերնիցդ չհանես...

Ծերունին դողդողալով ձեռներն ածում էր, նա գտավ Սմբատի բերանն ու այնպես սեղմեց, որ եթե քթածակերը չլինեին, շունչը կկտրվեր։

— Սո՛ւս եմ ասում, Սմբատ ջա՛ն,— կրկնեց նա,— իմ տունը քանդողին, իմ դուռը շարողի՛ն, իմ երեխեքանց անբախտությունի պատճառի՛ն, ինձ էս տեղը քցողին բարեկամ մի՛ ասիլ, սո՜ւս... սո՜ւս...

— Ի՞նչ ես ասում, ափու ջա՛ն,— ազատվելով յուր բերանը փակող ձեռքերից, ասաց Սմբատը.— թե որ Սաքոն չըլներ, ինձ ո՞վ կարժանացներ քո տեսությանը. երեք ամիս ա, քանի դու բռնվել ես, էլ մարդ չի մնացել, տանուտերից բռնած՝ ընչանք ջրպետն ու քոմակչին էլ միջնորդ ենք քցել, տանը գինի֊արաղ չենք թողել՝ ծախել՝ սրա֊նրա փորն ենք ածել, մովրովի սիրտը չենք կարացել քաղցրացնել. խեղճ Սաքոն էլ, ինչքան լեզու ուներ՝ թափեց, անջախ մովրովին կոտրեց, կես սհաթով քեզ մոտ գալուս հրամանն առավ. հիմի էլ խոսք ա տալիս քեզ մի երկու շաբաթից ետն ազատել տալ։

— Մի՛ ավատաք, բալե՛քս, միամիտ երեխե՛ք. փորձանքի կես ճամփիցն ետ դառնալը խելոքություն ա։ Սաքոն մտել ա ձեր տամարը (երակը), որ իմ տունը կարողանա հիմքիցը շուռ տալ. մի՛ ավատաք նրան, տուն չթողա՛ք, ոչինչ սըռ (գաղտնիք) չբացանեք։

— Չէ՛, ափու ջա՛ն, չէ, Սաքոն լավ մարդ ա, նա շատ սրտացավ ա քեզ համար. քեզ բռնելուց ետը մի շաբաթ չէր անցկացած ըլնիլ, որ ինքն իր ոտովն եկավ գեղը, ինձ կանչել տվեց տանուտերի տունը ու խոստացավ քեզ ազատել տալ։

— Ասել ա, թե հենց էն օրիցը, որ ես իրան իմ երեսը չթողի, իր սատանա լեզվիցը չխաբվեցի։ Տեսա՞ր ինչ եկավ իմ գլուխը. ես գիտեի, որ կեղծավոր տակնահան ա, բայց ընչանք էդ տեղը միտք չարի։

Խեչանը կարգավ պատմեց Սմբատին մեդալի գործը, տանուտերի խնամխոսությունն և յուր կասկածները, որ ուներ պսակը խափանելու մասին։

— Անպատճա՛ռ էդ փուչ֊կենդանու մատը խառն ա ձեր անբախտությունի ու իմ տան գլխին եկած փորձանքների մեջ, Սմբատ ջա՛ն,— շարունակեց Խեչանը,— իմ սիրտս տուն ա տալիս (վկայում է), որ մի խոսքս սուտ չպտի ըլնի. հեռու կացեք էդ մարդիցը, մի՛ խաբվիք նրա շողոմքոր լեզվիցը, նրա լեզվի տակին իժ օձի թույն կա. ասա Հեղնարիս՝ էդ անզգամին երեսը չթողա, դեռ դու էլ վախեցի՛, մի օր քո գլխին էլ մի օյին չբերի։ Խեղճ Մահմատ֊Բաղըրին միտդ բեր, նա Սաքոյի խաչովը խաչվեց. դրա ձեռներն արնոտ ա, նա ուզում ա ինձ փեսա դառնա, որ իմ մլքերն հափշտակի. ա՛յ, ի՛նչ ա նրա մտքինը, Սմբատ ջա՛ն, բայց քանի ես սաղ եմ, քանի իմ շունչս ղնկիս ծերին ա, նա իմ ապրանքիցը մի չոփ չի կարող դուս տանիլ, փեսես չի՝ թեկուզ ինձանից ծնած զավակս էլ ըլներ. մեռնելուս էլ կտակ կանեմ, որ շան ու գիլի փայ ըլնի՛, վանքական ըլնի՛, ղուրդ ու ղուշն ուտի՛ ու Սաքոյի ձեռը չընկնի։ Ամա՜ն, Սմբատ ջա՛ն, Հեղնարիս մուղայիթ (զգույշ) կաց, չըլնի՞ թե էդ օձի ճուտի թալաքն (որոգայթն) ընկնի, թող իմանա, որ իմ սրտիցս դուս եկած անեծքը իր վրա ու իր սերնդի վրա կըլնի։ Ասա՝ Սաքոյի միտքը դու չես, նրա աչքն ուռել չէր քեզ ուզելու համար, նրա սրտինն իմ կարողությունն ա, ճանգն ընկավ թե չէ՝ քեզ էլ մի օր կոչնչացնի։ Էս բանումը, Սմբատ ջա՛ն, ես ամենքիցդ ավելի Հերիքնազիս վրա հույս ունիմ. ասա՛ նրան իմ կողմից, աղաչանք արա՛, բերանն, աչքերը պաչ արա՛, ասա՛, որ հոր պես, մոր պես, ախպոր պես պտիտ֊պտիտ անի Հեղնարիս գլխովը, չորսաչքանի դառնա, մաղի մեջ պահի իր քեռու աղջկանը ձվից նոր դուս եկած հավի ճուտի պես, թե չէ ուրուրը կտանի, ասա՝ էն գիշակեր գազանի սիրտը չար ա իմ տան վրա, ասա՛ Հերիքնազիս, իմ հույսս նա ա, նա իմ տան չորս սինն ա։

— Ես չեմ հասկանում, ափու ջա՛ն, դու էնենց բաներ ասեցիր, որ մազերս բիզ֊բիզ էլան,— պատասխանեց Սմբատը շվարած.— էն մարդի լեզվիցը մի օրից մի օր ըտենց խոսք չի դուրս թռել, նա ինձ քո բռնված օրից դեսն ախպոր պես սիրում ա. Աշտարակ եկած վախտն ընչանք ինձ չտեսնի, աղջիկներիցդ չհարցնի, քեզանից խաբար չտա, մեզ չսրտավորի, ոտը գեղիցը դուս չի դնիլ։ Պտի պարզն ասեմ, որ մի երկու հետ էլ տուն ա եկել, Հեղնարին սիրտ ա տվել ու գնացել։ Ղորթ ա, Հերիքնազն ըսկի չէր ուզում տուն թողալ, ըսկի երեսը տեսնելը ղաբուլ չէր անում (չէր համաձայնում), քեզ պես նա էլ չէր ուզում ավատալ, բայց Մայրան հոքիրն էլ, ես էլ ու Հեղնարն էլ շատ ղնամիշ արինք ու կամքն առանք։ Ես բան չեմ ասում, շատ կարելի ա, նա մտքումն ունեցել ա Հեղնարին առնիլ, քեզ լավ հայտնի ա, որ նրա ուզողները շատ էին, համա հիմի մենք Սաքոյի մեջ էդ բանը վարավուրդ չենք անում։

— Սմբատ ջա՛ն, ինձ լսի՛, ես քեզանից ավելի փորձված եմ, ես մարդի աչքերիցը սիրտը կհասկանամ. երեք ամիս ա՝ էդ օձն ամեն հնարք գործ ա դնում, մարդ չի թողում՝ մեջ ա քցում, աներեսի պես գալիս կողքիս նստում ա քարոզում, որ ես իրան բարեկամ ճանանչեմ, մոտ չեմ թողում, գլուխս էլ չեմ բարձրացնում, երեսին մտիկ տալիս։ Առաջին օրերը դեռ Սև ջրի գլխին մի շաբաթ չոր գետնի վրա էին վեր քցել ինձ, օրը մի կտոր ցամաք հաց ու էս փարչովը ջուր էին դնում կուշտս, հերիք չէր ոտներիս բխովը (կողպեքը) ու ձեռներիս զնջիլը, միջքիցս էլ մի պարան էին քցել, պատին կապել, որ ըսկի չկարողանամ ժաժ գալ։ Վերջն էդ նեռան ձագն եկավ ինձ տեսավ, գլխին տվեց, սաքի թե վրես ցավեց, որ էդպես անխղճմտանք կերպով ինձ տանջում են, ետ դառավ գնաց մովրովիցը հրաման առավ ձեռ ու ոտս ետ անիլ տվեց, տակս խսիր ու քեչա փռեց, տաք կերակրի իրավունք էլ առավ, դեռ իրիկները ճրագ էլ վառել տվեց։ Ես ոչ մի բերան շնորհակալություն արի, ոչ ձեն տվի, ընդուր որ մտքինը գիտեի, որ էնպես էլ կատարվեց։

— Հետո լա՞վ բան ես արել։

— Լսի՛ր, Սմբատ, էդ բաներից մի երկ՚օր անց, մի առավոտ քշերով քշերհանա, դուռը բաց արեց, տուն մտավ ու սկսեց գլխիս գիլի ավետարան կարդալ, որ ես խոստովանվիմ իրան, ասեմ, որ Մահմատ֊Բաղըրին ես եմ սպանել, դրանով, սաքի մովրովը կքաղցրանա վրես ու գործը շուռ կտա, ինձ կարդարացնի։ Մեռա՛վ, կտրվե՛ց, մի ծպտուն չհանեցի։ Նրանից ետը գլուխս դանգ ու սար էր արել (ձանձրացրել էր). մի օր գալիս էր, թե 100 մանեթ գրագրին տանք, որ քո գործը փոխի, մեկել օրը՝ թե քոմակչին (օգնականը) նորից քննություն անելու պտի գնա Աշտարակ, 500 մանեթ որ տանք, գործին ուրիշ ձև կտա. մի անգամ՝ թե չորս թուրք կան, ամեն մինը 50֊ական մանեթ են ուզում, որ ինձ համար վկա դառնան, որ սաքի իրանք քուչովն անց կենալուս պատը ծակող ձիավորներ են տեսել, մի օր էլ ուղիղ եկավ ասեց, թե մովրովը 1000 մանեթ ա ուզում, որ էսօր ևեթ ինձ բաց թողա։ Չելա՛վ, չելա՛վ, միկիտան Սաքոն իմ բերնիցը մի խոսք չլսեց, ու երբ որ հույսը կտրեց, տակիս քեչեն հանիլ տվեց, բաժինս քչացրեց, կապերս էլ ավելացրեց։ Հիմի տեսնում եմ, Սմբատ ջա՛ն, որ սատանա Սաքոն իր սրտի փափագին ուրիշ կողմից ա հասել. համ իմ տունն ա մտել, համ խաբեբայությունով իմ փողերը կերել։

— Հա՛, ափու ջա՛ն, չեմ գիտում՝ Սաքոն իր համա՞ր տարավ էդ փողերը, թե ուրիշներին ուտացրեց, համա ում ի՛նչ տվել ենք, Սաքոյի ձեռովն ենք տվել։

— Տեսա՞ր, տեսա՞ր, որդի՛, տեսա՞ր, որ ես սուտ չեմ ասիլ. լսի՛ր, Սմբատ ջան, ես ինչպես իմ տան տերը, ինչպես հեր, հրամայում եմ, որ էդ միկիտանին ըստուց ետն իմ շեմքը չթողաք, երեսին մտիկ չտաք ու մի քոռ կապեկ իմ գործի համար առանց գիտությունի չխարջեք։ Չգիտեմ, երեխեքանցս երեսը տեսնելու արժանի պտի ըլնիմ, թե ոչ, համա ասում եմ, բան ա՝ թե որ պարանը շլինքս քցելու վախտն էլ Սաքոն գա ձեզ ասի, թե ինձ մի սառը բարով տվեք՝ ձեր հորն ազատեմ, ինքներդ թե որ կարող եք ձեր ձեռովը գլուխս օղակի մեջն անցկացրեք ու Սաքոյի ձեռով ձեր տունը մի՛ բախտավորացնեք. էս ա իմ վերջին կտակը։ Հիմի բեր աչքդ պաչեմ, վեր կա՛ց, առանց էդ օձի ձագին տեսնելու հեռացի՛ր էս մարդակեր տեղիցը. ոտի ձեն ա գալիս, երևում ա յասավուլն ա տուն մտնում, որ քեզ ճամփա քցի։

Ծերունին համբուրեց Սմբատին, նա էլ սորա ձեռքը մի քանի անգամ լալով պաչեց ու սպասում էր դուռը բացվելուն, բայց ոտքերի տրոփյունն ընդհակառակն հեռացավ և բոլորովին մեռելությունը տիրեց։

— Էստեղ դավաճանությո՛ւն կա, Սմբատ ջա՛ն, մեզ անկաջ դնող ա էլել,— ասաց ծերունին,— թե որ էս բանի տակիցը մի փորձանք դուս գա, իմացի՛, որ հևը միկիտանի տակին էր, հենց ավատաս՝ ինքն ըլներ։

— Ափու ջա՛ն, շատ ես վախեցել դու էդ մարդիցը, շատ կարելի ա, յասավուլն ըլներ, եկավ դիպավ, տեսավ խոսում ենք ու ետ դառավ,— ապահովացրեց Սմբատը։

Այս միջոցին նա յուր կողքից կախած ատրճանակին ու սրին ձեռք տվեց։

— Տասը մարդ որ վրա թափի, վախում չեմ,— մտածեց Սմբատը։

Փեսացու և աներացու, կամ ճիշտ՝ հայր և որդի, նորից յուրյանց ցավերի վերա խոսեցան։ Ծերունին պատվիրում էր Սմբատին աղջիկների սիրտը չցավեցնել յուր նեղ վիճակը պատմելով, նա խրատում էր յուր դրությունը լավ կողմից նկարագրել և Սմբատն էլ հավանություն էր ցույց տալիս և խոստանում էր ճշտությամբ կատարել նորա պատվերները, ինչպես և կատարում էր աղջիկների խնդիրը։ Նոքա արգելել էին յուրյանց ներկա վիճակն յուրյանց հորն իսկությամբ հայտնելու։

Շատ երկար խոսեցան Խեչանն ու Սմբատը, ամեն բան հիշում էին, ամեն խոսքի մեջ աղջիկների անունն էին տալիս, գյուղի բարօրությունն էլ չմոռացան մտաբերելու։

Խեչանի կասկածները քանի գնաց ավելացավ, յասավուլը շատ ուշացավ։ Ի վերջո, նրանք լսեցին շատ ոտնաձայն և հրամայական խոսակցություններ, որոնք իրենց էին մոտենում։

Բանալին շարժվեց փակի մեջը, դուռը խիստ կերպով ճռնչաց և չորս֊հինգ հոգի, ճրագվե մոմերը ձեռքներին, տուն թափվեցան։

ԼԵ.
ՔԱՐՆ ԷԼ Ա ԻՐԱՆՑ ՁԵՌԻՆ, ՊՈՊՈՔՆ ԷԼ

Դեռ բանալին պտտվում էր փակի մեջ, որ Սմբատը տեղիցը վեր թռավ, հանեց ատրճանակը, վերի ոտքը քաշեց և պաշտպանողական դիրք առած՝ բանտի մեջտեղը կանգնեց։

Ներս եկողները, որոնց ոտնաձայնից զգալի էր վստահություններն և աներկյուղ առաջ գալը, շեմքն անց կացան, բայց էլի մի ակնթարթի մեջ ետ֊ետ քաշվեցան, մի քանիսը շեմքի մյուս երեսումը մնացին։ Սոքա ընդամենը վեց հոգի էին, հինգ յասավուլ և մի գրագիր, նույն հերոսը, որին մենք պատահեցանք սայլեր հանելուս։ Նա հագած ուներ յուր պաշտոնազգեստն և մի արծաթապատ լեգզու սուր կողքից քաշ արած։

— Ի՞նչ եք ուզում էս կես գիշերին,— հանդարտությամբ հարցրեց Խեչանը։

— Օրենքի անունով ես եկել եմ բանտարկելու այստեղ աշտարակցի Ծվիկենց Սմբատին. ես պատրաստվում էի Աշտարակ գնալ, բայց լսեցի, որ նա գտնվում է քեզ մոտ. եթե այս երիտասարդն է, թող անձնատուր լինի։

— Ի՞նչ է արել սա, ի՞նչ է սրա մեղքը, որ բռնում եք,— նվազ ձայնով հարցրեց Խեչանը։

— Էդ ոչովի իմանալու բանը չի, օրենքը դրան բանտարկում է։

— Լսեցի՞ր, Սմբա՛տ, որդի՛ս, տեսա՞ր տակ փորելը ոնց ա էլել. էս քո բարեկամի սարքած թալաքն էր. քո ոտովը կրակ ընկար, հիմի իմ տունս սուգ էլավ, դու էլ բռնվեցիր, իմ հույսը դու էիր։

— Քանի Սմբատի շունչը վրեն ա, նա թալաք չի ընկնիլ, ափու ջա՛ն, միամիտ կա՛ց, ով իր գլխիցը ձեռն ա վեր կալել, թող առաջինը մոտ գա ու իմ կռներս զնջիլ քցի՛, ես հիմի տեսնում եմ, որ քո խոսքերդ ճշմարիտ են։

— Աղա՛,— դարձավ Սմբատը դեպի գրագիրը,— դու ըստեղ մի՛ աշխատիլ ինձ քո ճանգը քցելու, ես փախստական մարդ չեմ, ճամփա տվեք ես հեռանամ, գնամ մեր գեղը, էս հալիվորիցը մի խաբար տանիմ իմ օղլուշաղին, էգուց առավոտ համեցեք ընտեղ՝ իմ աչքի վրա, թե որ մի մազաչափ մեղք ունիմ, բռնեցեք աչքս հանեցե՛ք։

— Ինձ ասա՛ առաջուց՝ դո՞ւ ես աշտարակցի Ծվիկենց Սմբատը։

— Ես եմ, ու դու էլ շատ լավ ճանաչում ես ինձ, զուր տեղը խոսքը կտուրը մի՛ քցիլ, անկաջիդ բուրդը հանի՛, ինձ չես կարող դիպչիլ, խեղճ ես, դու էլ ինձ պես ջիվան֊ջահել ես, աչքը ճամփին սպասող կունենաս։

— Ես քեզ խորհուրդ եմ տալիս առանց հակառակության վեր դնել զենքդ, թողալ, որ կռներդ շղթայեն. էս ես ինձանից չեմ ասում, օրենքին ամենքս պտի հնազանդինք. ապա թե ոչ, ես կստիպվիմ բռնություն գործ դնել. տեսնո՞ւմ ես էս քաջերը, որ մի հրամանիս են սպասում։

— Հը՛, հը՛, հը՛,— դառնապես ծիծաղեցավ Սմբատը գրագրի խոսքերի վերա,— աղա՛, ես շատ ղոչաղներիցը (քաջերից) չեմ, ես իմ գլուխս շատ չեմ գովում, համա իմացած կա՛ց. պստիկ բզեզին էլ, որ ուզում ես բռնել, նա իր գլուխը պրծացնելու համար աշխատում ա մարդ կծելու. դու ըսկի թռչունք վեր քցե՞լ ես, սաչմա (հրացանի կոտորակներ) դիպած մի մատնաչափ ծիտն իր սպանողին, քանի սաղ ա, ուզում ա պստիկ կտցովը ցավացնել ու ընենց սատկել. հեր օխնա՛ծ, մի լավ միտք արա՛, բաս ես մի ծտի, մի բզեզի չափ չկա՞մ, բաս իմ ձեռներս գոթրումացե՞լ են (գոսանալ). ընչի՞, չե՞ս հավանում, փշտովն (ատրճանակն) էսպես չե՞ն բռնում, ոտը որ վեր քաշեմ բերանը դպա ձեզ արած, բա էսքան խալխի միջին մնին չի՞ դիպչիլ, իմ բարութի (վառոդի) մեջը հո ջուր չի՞ լցրած էլել։ Փշտովս էլ որ փըստ անց կենա (չդիպչի), բաս էս կողքիցս քաշ արած ղզլբաշի թուրը քո լագզու թրիցը քո՞ռ ա, բաս ըսկի սրանով գիլի շլինք չե՞մ թռցրել, բաս ես շուն վախացնելու համա՞ր եմ քաշ տվել, բաս էս խանչալի ծերն էնքան սրություն չունի՞, որ մի երկսիդ սրտի մեջը ցցվի։ Ես հո չե՞մ ասում, թե քո մարդիկը կատվաճուտեր են, օրինավոր չանգռել էլ չեն կարող, ես դրանց զորությունը շատ եմ տեսել, որ անասպապ (անզեն) ու խեղճ գեղացոնց վրա փորձել են, իմ մեջքն էլ դրանց ղամշու համն առել ա, համա ավատացած կա՛ց, աղա՛, որ անխելքություն ա յարալու էլած (վիրավորված) արջին մոտենալը, ինչքան էլ սատկելուս ըլի, էլի շունչը փչելու հրոպեին վա՛յ նրան մոտեցողին. էլ ի՛նչ երկարացնեմ, աղա միրզա, թե գլխիցդ չես ձանձրացել, որտեղից մտար, դենը դուս ի՛լ, ես էլ թողամ գնամ խաբարը տանելու։

— Ի՞նչ սպառնալիքներ ես տալիս, Սմբա՛տ, հո՛ տեսնում ես, որ դու մին ես, մենք՝ վեց. աչքով անեմ թե չէ, կդառնան 66, 106, ես ի՞նչ գիտեմ, քանի քո սիրտը կուզի. բայց ես այդ չեմ կամենում, ես ինձանից ոչինչ չեմ անում, ես մի հրամանակատար մարդ եմ, երդում կերած չինովնիկ եմ, իմ եղբորս որդուն էլ չեմ խնայիլ, արի ինձ լսիր ու զենքդ թափիր, թույլ տուր, որ քեզ բռնեն։ Ծերունի՛, եթե սրան չես համոզիլ, որ անձնատուր լինի, քեզ էլ մեծ վնաս կհասնի, սրան էլ, ես խղճալով քեզ առաջուց ասում եմ։

— Ախար դեռ ասեցե՛ք, ի՞նչ ա սրա մեղքը. մովրովն ի՛նձ գտավ հանցավոր, ի՛նձ մարդասպան ճանաչեց ու դատում ա, էլ սրանից ի՞նչ բան ունի։

— Էդքանն ես էլ չգիտեմ, միայն այս կասեմ, որ մովրովն էլ մեղք չունի, օրենքի առաջին ամենքը պատասխանատու են։

— Սմբա՛տ,— կամենում էր խոսել Խեչանը, բայց Սմբատն ընդհատեց.

— Ափու ջա՛ն, խոսքդ մի՛ խարջիլ, ես մտքումս դրել եմ, որ ընչանք քեզանից խաբար չտանիմ, իմ ջանս սաղ֊սաղ սրանց ձեռը չեմ տալ։

— Առա՛ջ, յասավուլնե՛ր,— հրամայեց գրագիրն և ինքը մի կողմ քաշվեցավ,— առաջ եկե՛ք, մի՛ դիպչեք էս հանդուգն երիտասարդին. ճամփա տվե՛ք, թողեք անց կենա, գնա իր համբավը տեղ հասցնի. բայց չէ՛, ինչ որ ձեզ հրամայած է, դուք կատարեցե՛ք. թողեք ամեն բանն էլ իր աչքովը տեսնի և այնպես մանրամասն լուր տանի, թողեք գնա պատմի, թե խեղճ ծերունին գլուխն օղակի մեջն անց կացրած ժամանակը՝ հոգին փչելուս՝ քանի՞ անգամ զկռտաց. թող գնա ասի, թե շատ կարելի է, որ այս ողորմելի բանտարկյալը մի քանի շաբաթից պետք է ազատվեր, բայց այս գիշեր յուր պես մի կամակոր երիտասարդի պատճառավ խեղդվեցավ և ոչ ոք էլ վրեժխնդիր չի կարող լինիլ. գործն այնպես է տարած, որ իբր թե Խեչանին Երևանա բերդն ուղարկելուս յուր մարդիկը ճանապարհիցը փախցրել են և հիմի հետքը չի երևում։

Մի յասավուլ փեշի տակից մի կարճ պարան հանեց և երկու հոգվով մի քանի քայլ ծերունուն մոտեցան։

— Սպասեցե՛ք,— հրամայեց գրագիրը,— նախ դուք երեք յասավուլներդ հանեցեք ձեր զենքերը և այս անձնապաստան տղայի առաջը կտրեցեք, որ չհամարձակվի մոտ գնալ. օրենքի անունովը հրամայում եմ ձեզ՝ գործ դնել ամենայն զորություն, կյանք չխնայել, սպանվիլ, սպանել, միայն թե արգելել սրան ծերին մոտենալու. դուք ծառայողներ եք, դուք պարտական եք սրի, կրակի առաջը գնալ, կատարեցեք ձեր պարտքը. վնաս չունի, թող սա ձեզանից մեկին սպանի, ինչպես ինքն ասում է՝ արյունն աչքի տակն է առել. բայց մինչև ձեզանից մեկի հետ յուր գործը կպրծնի, էս երկուսն էլ ծերունուն խեղդած կլինին. վերջապես մեռեք երեքդ էլ, ես էլ թող ընկնիմ ձեզ հետ, միայն թե այս երկուսը ծերունու կյանքը բառնան։

— Կացե՛ք,— ձեռքը բարձրացրեց Սմբատը,— սպասեցե՛ք, ես լավ չհասկացա, ի՞նչ ասացիր դու, աղա միրզա՛, մին էլ ինձ գլխի քցի՛։

— Այն, որ քո բռնվելովդ այս ծերունին մի երկու շաբաթից կարող է ազատվիլ. քննիչը գործը նորից արծարծեց և գտավ, որ դու ես մարդասպանն, ինչպես որ ինքդ Աշտարակումը խոստովանել էիր, երևեցավ, որ խիշտն էլ դու ես սրած եղել. այժմ ինձ հրամայած է քեզ բռնել, ես ձիավորվել էի Աշտարակ գնալ, լուր բերին, որ այստեղ ես. մովրովն, երևում է, լավ է իմացել քո կատաղի բնությունդ, ինձ հրամայեց, որ եթե դու հակառակություն կանես և քեզնուքեզը չես բռնվիլ, ծերին խեղդենք, քեզ բաց թողանք, դրանով գործն էլ վերջանա. կարելի է այնպես հարմարեցնել, որ այնուհետև էլ մեղքը քո վիզը ձգել. վկաները պետք է հաստատեն, որ Խեչանին Երևանու բերդն ուղարկելուս դու մի քանի ձիավորով եկել ճանապարհիցը փախցրել ես։

— Թե որ ըտենց ա, թե որ էս խեղճ հալիվորը պտի ազատվի, ա՛յ էս իմ ասպապը (զենքը), առե՛ք, եկեք հիմի էլ կռներս կապեցեք,— զինաթափ լինելով մոտ եկավ Սմբատը։

Յասավուլները կռները քամակիցը կապեցին և ոտքերը բխովեցին (փականքի մեջ դրին)։

— Ա՜խ, Սմբատ ջա՛ն, էդ ի՞նչ արիր դու,— հազիվ արտասանեց ծերունին։

— Վնաս չունի, ափու ջա՛ն, ես շատ ուրախ եմ, որ դու մի քանի օրից կփաթաթվիս քո սիրեկաններին ու նրանց կմխիթարես. ես մի գլուխ ունիմ, թող ինձ մատաղ գնա, ասա՛ Հեղնարին ու Հերիքնազին, որ Սմբատն ընչանք էսօր ախպոր պես ա էլել իրանց հետ ու ախպեր էլ պտի մեռնի։

— Միամիտ տղա՛, դա քո ոտքովդ ականատի (որոգայթի) մեջն ընկար, ըստոնք բոլոր քո բարեկամի սարքած բաներն էին. ըստուց ետը ոչ դո՛ւ կազատվիս և ոչ ե՛ս. սև ու մութն եկել ա՝ իմ երեխեքանցը տարել։

Այդ միջոցումը ներս մտավ բանտը միկիտան Սաքոն։

— Վա՛հ, էս ի՞նչ եմ տեսնում, էս ի՞նչ բան ա, աղա միրզա՛, դու էս վախտ էստե՞ղ, Սմբատը զնջլա՞ծ, ընչի՞ համար,— զարմացած հարցրեց Սաքոն։

— Դո՛ւս, դուս կորի՛, անաստվա՛ծ, անխղճմտա՛նք, անհոգի՛, անհավա՛տ, ո՞ւր ես եկել, ի՞նչ անելու էիր՝ արիր, թե Խեչանի մլքերին տեր չդառար, նրա տունը հո՛ հիմքից շուռ տվիր, էլ ի՞նչ ես ուզում, ընչի՞ ես եկել. հերիք չի արածդ, հիմի էլ եկել ես աչքովդ տեսնես, ուրախանա՞ս,— ճչաց Խեչանը Սաքոյի վերա։

— Աղա Խեչա՛ն,— կեղծավոր դեմք առավ Սաքոն,— թող Աստված իմ դուռը բերի, ինչ որ ես քեզ համար կամենում եմ. չգիտեմ՝ ընչո՞վ ես քո աչքին փուշ եմ դառել. Սմբատին հարցրո՛ւ, նա քեզ կասի իմ արածները, էս աղա միրզին հարցրո՛ւ, էս յասավուլներիցը մի֊մին խաբար ա՛ռ, ամենքն էլ քեզ կասեն, թե ես ի՞նչ եմ ցանկացել ձեզ համար ու ի՞նչ եմ արել, հարցրո՛ւ՝ թե ո՞վ էր, որ մովրովից խնդրեց քո աղջկա կամքը կատարելու ու Սմբատին մի անգամ քեզ մոտ թողալու հրամանն առավ։

— Բոլո՛րը լսեցի, բոլո՛րն էլ իմացա՝ դու էիր, դու արիր, որ իմ աղջկների աչքերը ճամփին թողաս. էս տղեն էր իմ տան տղամարդը, արիր, որ սրան էլ ճանգդ քցես ու էգուց առավոտ գնաս օձի պես ներս սողաս իմ տունը, սուտ ու ղորթ խաբարներ ասես, քեզ սրտացավ շանց տաս ու ջահել աղջիկներին խաբես. մի օր էլ, բալքի՛, քո չար մտքի դրածին հասնիս, բայց իմացի՛, մարդակեր գազա՛ն, որ քո մտքինդ գլուխ չի գալ, Խեչանի մի ծղնոտն էլ չես կարող ճանգել, որ աչքդ կոխես։

— Խե՜ղճ հալիվոր, ես քեզ ղնամիշ չեմ անում (մեղադրում).— կարեկցել ձևացրեց Սաքոն,— մի օր դու ինքդ քո բերանովդ կասես, որ սխալ էիր. բայց ես զարմանում եմ, թե էս ի՞նչ բան ա, որ էս խեղճ Սմբատին բռնեցին, ես, իհարկե, գիտեի, որ սա իրիկունս բանտն եկավ, մովրովիցը հրամանն ես էի առել. շատ որ ուշացավ, սիրտս կասկած ընկավ, միամիտ վերկացա, գամ տեղեկանամ, թե Սմբատն ո՞ւր մնաց, մին էլ աչքիս էս թամաշեն (տեսարանն) ընկավ. խնդրեմ ասա, աղա միրզա՛, էս ի՞նչ փորձանք ա, ի՞նչ նոր խաբար ա։

— Այն է, որ օրենքով Սմբատը մեղավոր է, ես Աշտարակ էի գնում սրան բանտարկելու, լսեցի, որ այստեղ է, ներս եկա և բռնեցի։

— Ո՞վ արեց էդ քննությունը։

— Ես և Երևանից Խեչանի գործի համար ղրկած նոր չինովնիկը։

— Չի՞ ըլնիլ, որ գնանք նրան խնդրենք Սմբատին արձակի։

— Նա հենց այս երեկո գնաց։

— Քեզ չի՞ կարելի խնդրել, որ արձակես Սմբատին. թե որ սա էլ բռնվեց, էդ խեղճ ծերի տունը կքանդվի. տանը մնացին երկու ջահել աղջկներ ու մի չորացած պառավ կնիկ։

— Էգուց գնալու եմ այն երկու աղջիկներին էլ բանտարկելու։

— Վա՜յ գլխիս,— ծվաց ծերունին,— տեսա՞ր, Սմբատ ջան։

— Ա՜խ,— կատաղաբար ատամները կրճտեց Սմբատը,— պրծար իմ ձեռքիցը, միկիտան Սաքո՛, դու բարեկամությունի անումով մեր տակը ջուր կապեցիր ու բանն էս տեղը հասցրիր։

— Դու է՞լ ավատացիր, Սմբա՛տ,— արդարացավ Սաքոն,— վնաս չունի, մի օր ես ձեր առաջին կարդարանամ. աղա միրզա՛,— դարձավ Սաքոն դեպի գրագիրը,— թե որ հիմի գնամ մովրովին խնդրեմ, էս տղին ու էն աղջիկներին ազատելու հնարք կա՞։

— Մովրովը չէ՝ նաչալնիկն էլ չի կարող ազատել, գործը փոխվել է։

— Բաս ի՞նչ պտի անենք, չի՞ կարելի, որ չբռնած՝ գործը քննես։

— Բայց եթե փախչին, ի՞նչ կանենք, ո՞վ պատասխան կտա։

— Ե՛ս, ես իմ գլուխս օրենքին մատաղ կտամ, սրանց տեղակ Սիբիր կերթամ, թե որ սրանք փախչին։

— Պետք չի՛, ինձ հարկավոր չի՛, ես քեզանից ողորմություն չեմ ուզում,— մեջ ընկավ ծերունին,— գլխովդ դիպչի՛ քո արած լավությունը, սատանա Սաքո՛. չէ՛, աղա միրզա՛, չէ՛, սրա խոսքը պարանի մի՛ դնիլ, ինձ բռնել եք, փեսացուիս էլ բռնեցիր, վեր կաց գնա իմ աղջկանն էլ, իմ քվորն էլ, իր աղջկանն էլ բռնոտի՛, իմ տունը, իմ մլքերը վանքական արա՛, իզ ու թոզը (հետքը) կտրի՛, էս օձի ճուտի ձեռը մի ծեղ մի՛ քցիլ, աղանչաք եմ անո՜ւմ քեզ, ոտներդ եմ ընկնո՜ւմ։

— Աղա միրզա՛,— խոսեցավ Սաքոն,— խեղճ Խեչանը մի քիչ գազազած (հուսահատ) ա խոսում, սա մեղք չունի, քանի ամիս ա՝ մարդի, արևի երես չի տեսնում, իր շվաքիցն էլ կասկածում ա. ողորմելին հենց գիտի, թե ով որ իր համար լավ ա խոսում՝ նա ա իր տակը փորողը. ես քեզ խնդրում եմ, դու սրա ընտանիքին խնայի՛, ես ինքս զամին (երաշխավոր) եմ ըլնում, որ ոչ Սմբատը, ոչ էն աղջիկները չեն փախչիլ. թե կուզես՝ գրի, ես տակին ձեռք քաշեմ. դու քո ձեռիցն եկածը սրանց համար մի խնայիլ, ես քո լավությունը կվճարեմ. դու հենց հիմի Սմբատին բաց թող ու էս հալիվորի գործի համար էլ լավ գլուխ դի՛ր։

— Ես զարմանում եմ, Խեչա՛ն, Սաքոն իր գլուխը ձեր համար ետ է դրել, դու սրան հայհոյում ես, այս ի՞նչ բան է. դու ի՞նչ ես ասում, Սմբա՛տ,— հարցրեց գրագիրը։

— Ես էն վախտը կհավատամ դրա խոսքերին,— պատասխանեց Սմբատը,— թե որ էս սհաթս էս ձեռից֊ոտից ընկած հալիվորին ազատիլ տա, դրա ու իր ընտանիքի համար զամին ըլնի ու ինձ թողա՝ մնամ դրա տեղը բռնված։

— Թե որ դու սրտով էդ ցանկանում ես, Սմբա՛տ,— ասաց Սաքոն,— ու թե որ էդ կարելի ա, ես կխնդրեմ աղա միրզին, թող քո սրտի ցանկությունը կատարի. բայց ավելի լավ կըլներ, թե որ դու, աղա միրզա՛, իմ զամինությունովս բոլորին էլ բաց թողայիր։

— Ո՛չ, օրենքը չի հրամայում,— ասաց գրագիրը,— կամ Խեչանը, կամ Սմբատն ու Խեչանի աղջիկները։

— Բաս ո՛րն իրանք կամենան ես պատրաստ եմ,— ձեռքը կրծքին խփեց Սաքոն։

— Ափու ջա՛ն,— դարձավ Սմբատը դեպի ծերունին,— ասա՝ թող քեզ ազատեն, գնաս տունը, ես մնամ էստեղ ձեր տեղակ։

— Չէ՛, բալես, չէ՛, Սաքոյի խնդրքով արքայություն էլ չեմ ուզում գնալ։

— Միտդ բե՛ր Հեղնարին, Հերիքնազին, մտածի՛, թե ի՞նչ ուրախություն կըլնի նրանց համար, երբ որ քեզ տեսնեն։

— Քո արյունի գնո՞վը պտի ճարեմ էդ ազատությունը, Սմբա՛տ։

— Ա՜խ, ափու ջա՛ն, ես ջահել եմ, կքաշեմ, Աստված ինձ չի կորցնիլ։

— Չէ՛, որդի՛, թե որ ազատվելու ա՝ դու ամենիցս շատ իրավունք ունիս, դու զուր տեղն իմ խաթեր կրակումն էրվում ես. բայց թե ինձ կլսես՝ Սաքոյի տարած արքայությունն էլ մի՛ ուզիլ։

— Ա՜խ, ափո՛ւ, ես ինձ համար ոչինչ չեմ ուզում, ես քեզ խնդրում եմ՝ խոսք տաս քեզ ազատեն։

— Ո՞ւմ ձեռովը, միկիտան Սաքոյի՞, հարամկեր, արենխում Սաքոյի՞, հը՜, հը՜, հը՜։

— Երկար սպասելու ժամանակ չէ՛,— տնօրինեց գրագիրը,— սրանք արժանի են էս պատժին, գնանք մեր գործին. յասավուլնե՛ր, տարեք այս երիտասարդին մյուս բանտը, կապեցեք սյունիցը և այս գիշեր թող սյունին փաթաթված՝ կանգնած մնա, իսկ մենք գնանք Աշտարակ, այստեղից, լուսադեմին աղջիկներին բանտարկենք. գնա՛նք, Սաքո՛։

Յասավուլները Սմբատին քարշ տվին, ամենքը ձևացրին, իբրև թե դուրս են գնում։

— Խեչան աղա՛,— խոսեցավ Սաքոն,— էս ի՞նչ իրասածություն ա, որ դու արիր. հերիք չի՛ ինքդ բռնված ես, քո խեղճ աղջկների, էս պատվական տղի արնի մեջ էլ մտար. արի՛ կոտրվի, խնդրենք աղա միրզին՝ բաց թողա Սմբատին։

— Շատ ղորթ ես ասում,— գլուխը կախած պատասխանեց Խեչանը,— ես իմ երեխեքանց ու Սմբատիս մահապարտն եմ ուզում դառնալ, իմ մեղքի համար սրանց էլ եմ ուզում պատժիլ տալ. լսի՛, Սաքո՛, թե որ սրտինդ էլ էդ ա, ինչ որ լեզվինդ ա, ես քո առաջին ոտով֊գլխով մեղավոր եմ, թե չէ լեզուդ ուրիշ ա՝ սիրտդ ուրիշ, թող Աստված քո դատախազն ըլնի՛. ես չէի ուզում կոտրվիլ, իմ ընտանիքի խաթեր էլ չէի գլուխ ծռիլ, թե որ Սմբատը մեջտեղ չըլներ. հիմի ես կոտրվում եմ, ես խոնարհում եմ, ես ըստուց ետը քեզ ինձ բարեկամ եմ ճանաչում ու խնդրում եմ, որ իմ երեխեքանցս ու Սմբատիս ազատիլ տաս։

— Ոչինչ, աղա Խեչա՛ն, ես քեզ վրա չեմ նեղանում, ոնց որ ասեցի, իմ արած ծառայությունը դուք հետո կհասկանաք. ես ուրախությունով իմ շլինքն եմ առնում Սմբատի ու քո աղջկների զամինությունը։ Աղա միրզա՛, հատուկ խնդրում եմ, որ էս ջահել տղին բաց թողաս, Խեչան աղի աղջիկներին չբռնես ու աշխատես գործը սրանց օգտին փոխել,— խնդրեց Սաքոն։

— Յասավո՛ւլ, ե՛տ արեք այդ երիտասարդին,— հրամայեց գրագիրը,— այս օրվանից, Խեչան աղա՛, ի պատիվ Սաքոյի, ես էլ ձեր բարեկամների շարքումն եմ. եթե Սաքոն ձեզ օգնում է, այդ նշանակում է, որ դուք անպարտ եք։

— Աստված քեզ վարձահատույց ըլնի, աղա միրզա՛, Սաքո ջա՛ն, դու էլ բաշխի՛ ինձ,— ձեռքը ձգեց ծերունին։

Սաքոն բռնեց ու համբուրեց։

— Տեր Աստվա՜ծ, դու փոշիմանություն (զղջումն) չտաս,— աչքերն երկինք բարձրացրեց ծերունին և Սաքոյի գլուխը համբուրեց։

Եթե ծերունին ինքը դողդողում չլիներ, նա կզգար Սաքոյի դողոցը, որ վերջին համբույրի հետ նրա անձի մեջ ընկավ։ Բայց Սաքոն շատ շտապով իրեն ուղղեց և դարձավ դեպի գրագիրը.

— Աղա միրզա՛, մի խնդիր էլ ունիմ. չի՞ ըլնիլ, որ Խեչան աղի ձեռներն ու ոտներն էլ զնջլից ազատես ու հրամայես, որ հանգիստ պահեն, թե որ գործը քո ձեռին ա, էդ մի ողորմությունն էլ արա՛։

— Կարելի է,— հրամայեց գրագիրն և ծերունու կապերը քակվեցան։

Սմբատը շտապեց գնաց այս ավետիքն Աշտարակ տանելու, իսկ Սաքոն ձեռք բերեց Խեչանի մտերմությունը։ Այնուհետև օրը մեկ էր, Սաքոյի ելևմուտը տասը։

Սաքոյի խնդրանոք Սմբատը հաճախացրեց յուր այցելությունները Խեչանի մոտ, որի սենյակն էլ փոխեցին, երեկոները լույս էլ տվին և տաք կերակուր էլ վճռեցին։

Նա ապրում էր իբրև մի միայնակյաց։

Սաքոյի ասելովը՝ մոտենում էին Խեչանի ազատության օրերը։

ԼԶ.
ՍՏՎԵՐԸ, ԿԱՄ ԱՆԿՈՉ ՀՅՈՒՐ

Մենք թողինք Խեչանին կալանավորելուց հետո նրա տունը խառնաշփոթ դրության մեջ. Սմբատից միայն իմացանք, թե Հեղնարը սպանության գիշերը զառանցանքի մեջ է եղել, իսկ մյուս օրը հոր շղթայվիլն իմանալով, վեր է թռել տեղիցը և տան մեջ վայր ընկել։

Ահա այդ օրից Հեղնարն անկողնից չվեր կացավ, շարունակ տաքությունը և հոր կսկիծը նրան հալումաշ էին անում. շատ գիշերներ բոլորովին անքուն էր մնում, ինքը տանջվում և յուր հետ իրեն նայողներին էլ տանջում էր։

Պառավ Մարիամը ոտքի վերա իսպառ չորացել, կմախք էր դարձել. եթե Հեղնարին պետք գալու կարիքը չզգար, շատ կարելի է ինքը վաղուց մի օր առանց հիվանդության հավիտյան աչքերը փակած կլիներ։ Սմբատը դարձել էր այս տան մշտական անդամը, նրա հարաբերությունները աղջկանց հետ բոլորովին եղբայրական էին։ Հերիքնազն յուր կյանքը միանգամայն նվիրել էր Հեղնարի պահանջներին. երեք հիվանդապահներն էլ անքնությունից և անհանգստությունից թարշամել, դալկացել էին. ոչ Սմբատի առույգությունը, ոչ Հերիքնազի քնքուշ գեղեցկությունը և ոչ պառավի կայտառությունը կար։ Մարիամը շատ անգամ ստիպում էր յուր աղջկանն ու Սմբատին գլխները փոքր միջոց բարձին դնել, բայց ինքն էլ նույնն էր լսում մեկից կամ մյուսից։ Ճարը կտրում էր, ինքն էր աչքերը քիչ ժամանակ փակում և դեմք ցույց տալիս, իբր թե քնած է, բայց իրոք, սատանեն կքներ, նա՝ ոչ։

— Դե՛, հիմի հերթը ձերն ա, ես շատ քնեցի, դնջացա, գլուխս օխտը բեռը դառավ,— խնդրում էր Մարիամը,— հիմի էլ մի քիչ դուք քնեցեք։

Բայց նոքա ևս միմյանց խաբում էին. շատ էլ, գուցե, ուզում էին քնել, ո՞ւմ քունը կտաներ. կիսակենդան հիվանդն օրըստօրե դեպի վատն էր գնում, յուր տաքության հետ մի խեղդիչ հազ էլ սկսավ, որ բռնելուս գլուխն երկու կտոր էր անում. այդ բանը միանգամայն մորթ և ոսկր շինեց նրան. էլ տեղից վեր կենալու հնարավորություն չկար։

Բժշկաց օգնության դիմելը դեռ մեր քաղաքներն էլ նոր է մտնում, դեռ հասարակ ժողովուրդը դեղերով բժշկությունը համարում է խաբեբայություն. ո՞ւր մնաց, որ գյուղերումը. Հիպոկրատի որդիքը միայն պաշտոնապես գավառապետների մոտ են նշանակված և պետք են գալիս սպանվածներին բժշկական քննությանց վկայականներ տալու դատաստանական գործոց համար։ Այս բանումն էլ, ճիշտ աղբյուրից կարող եմ ասել, որ նոցա վկայությունները հիմնվում են շատ անգամ յուրյանց ուղեղում ստեղծած պատճառների վերա, հարյուրից մեկին դեռ բժիշկը չի կտրատում և զննում. մի քանի մանեթներ, քանի մի ամսվան ապահովություն, և ահա անակնկալ պատճառներից դիակն առանց անհանգիստ լինելու և բժշկի դանակի սրությունը փորձելու ավանդվում է հողին, իսկ գործի հետ կարվում է մի թերթ լատինական բառերով և մեզ՝ մահկանացուներիս համար, անհասկանալի բացատրություններով։

Ճարը մնացել էին թիզ բացողները, աղոթողները, նետ դնողները, գրբացներն ու Նարեկ կարդացող ծերունի քահանայքը։

Մարիամի պարապմունքներից մինն էլ այդ էր. բացի սովորականն այցելու հարևան բարեկամներից՝ այս ծակ մարգարեները տանիցը ոտ չէին դուրս դնում։ Ջերմեռանդ Մարիամն էլ ջվալներով ալյուր, քթոցներով չիր և կարասներով գինի֊արաղ էր այդ խաբեբաների փորն ածում։ Էլ Մողնու սուրբ Գևորգ, Հախնու սուրբ Գևորգ, Կոշա սուրբ Գևորգ, Բերդի սուրբ Գևորգ, ես ի՛նչ գիտեմ, Նորագավթու սուրբ Գևորգ չմնաց, էլ Մեռելհարույց ավետարան, Թուխ Մանուկ, Աղջաղալա գյուղի պառավի տուն չմնաց, խունկ ու մոմեր, մատաղներ էր, որ ղրկում էր. դեռ օձ մանածող Օջաղօղլու խորհրդովը մի երկու պարսկական մեչիդների (մզկիթների) էլ սպիտակ ղոչեր (խոյեր) ղրկեց, բոլորը, բոլորն էլ անօգուտ։ Հեղնարը, կարծես, մտքումը դրել էր պառկած տեղիցը չվեր կենալ։

— Ափու ջա՛ն, ա՜խ, յարաբ ո՞ւր ես։

Հեղնարի այս բացականչությունները ոչ միայն լսողի սիրտն էին կտրատում, իրան՝ հիվանդ աղջկանն էլ այն աշխարհն էին տանում ու ետ բերում, իսկույն հազը սաստկանում էր, և մերձիմահ վայր ձգում։

Շատ խորհրդակցելուց հետո Հերիքնազն ու Սմբատն եկան այն եզրակացության, որ պետք է շուտ֊շուտ հնարովի լուրեր և ավետիքներ բերել հիվանդին հորիցն և այս բանովը բավականին թեթևացրին նրա ցավերը։

Մի օր Սմբատը տուն էր գալիս և հայտնում, որ յասավուլի ասելովը ափուն բոլորովին ազատ է, միայն թե դեռ մովրովի մոտից հեռանալու իրավունք չունի. մյուս օրը՝ թե քննիչը գործը վերջացնելու վերա է և այս քանի օրս նա բոլորովին կվերադառնա. երրորդ օրը նամակ էր բերում, կարդում հոր կողմից գրած, որով հայտնում է յուր հանգիստ վիճակն և խնդրում է չհոգալ յուր համար. մյուս օրն ինքը տանուտերն էր տուն գալիս և այս րոպեիս Խեչանի մոտից գալն և նրանից բերած ողջույնը հայտնում։

Այս բաներն սկզբումն յուրյանց բարեբեր ներգործությունն էին ունենում, բայց, ի վերջո, Հեղնարը կասկածի տակ ընկավ. նա նշմարում էր յուր պահապանների երեսի թանձր տրտմությունն և դրանից գուշակում էր, որ իրան սնոտի հույսերով են պահում։ Երբ այդ կասկածն էլ շինծու և ուրախալի դեմքով փարատեցին, մի ուրիշ կողմից Հեղնարի կասկածները սաստկացան. օրերն անց էին կենում, խոստացյալ ազատության ժամանակները մի քանի անգամ լրացել էին և դեռ յուր աչքը ճանապարհին էր։

Վերջապես, ինչպես ինքը Սմբատը պատմեց Խեչանին, որ Սաքոն կարողացավ ոտքը ներս դնել Խեչանի տունը և այն հուսովը, որ իրանք մինչև հիմի հիվանդին էին պահում, նույն հույսը Սաքոն դրանց տվեց և զանազան ստահոդ պայմաններով փողեր էր, որ դուրս կորզեց։

— Է՛հ,— մտածեց Սաքոն,— այսուհետև ձեռներս պտի լվանամ, էս աղջիկն ինձ համար պաս էլավ, դժար թե սա վեր կենա տեղիցը, հիմի ինձ հարկավոր ա, քանի հալիվորը բռնված ա՝ նրա կարողությունը դուս ծծել։

Սաքոն լավ գիտեր, որ Խեչանի համար յուր ընտանիքը ոչինչ չեն խնայիլ և ձեռք առավ այդ հաջող հնարքը, ու պետք է ասել, որ նպատակին հասավ։

Հերիքնազը թեպետ սկզբում շատ հակառակեց, մի ներքին հակակրական ձայն նրան ասում էր, որ այդ ժանտախտը տուն թողնելու չէ, բայց տանուտերի համոզմամբը Հեղնարի ստիպմունքին չկարողացավ ընդդիմանալ։ Սաքոն տուն մտավ և յուր շողոքորթ լեզվովը հիվանդի սրտումը կրկին հույս զարթնացրեց։ Այս պատճառով Հերիքնազը հոգ էլ չէր անում, թե Սաքոն խարդախությունով է փողերը դուս ծծում. զգալի օգուտն այն էր լինում, որ հիվանդը թեթևություն էր զգում և այս բավական էր։

Շատ գիշերներ Հերիքնազն ու Սմբատը ժամերով նստած հիվանդի մոտ, նրա քնած ժամանակը կամաց խորհուրդ էին անում, հնարներ էին մտածում Խեչանին ազատելու, բայց ոչ մի եզրակացության չէին կարողանում գալ։ Գյուղացիք ու տանուտերն էլ վախենալով մովրովի վրեժխնդրությունից, խորհուրդ չէին տալիս բարձր իշխանության դիմելը։ Գործը մովրովի ձեռին էր, նա կարող էր այնտեղը բերել, որ մի օրվան մեջ Խեչանին ազատելու, Սիբիր ղրկելու կամ հրացանով ծակծկելու վճիռ կայանար։ Էլի՛ ամենից օգտավետը Սաքոյի ձեռքով փողի շնորհիվ բան տեսնելն էր։

Ահա գլխավոր պատճառներից մինը, որ Հերիքնազը արտաքուստ միայն ընդունելություն էր ցույց տալիս Սաքոյին և զսպում էր յուր իրավացի գրգռված կիրքը։

Խե՜ղճ Հերիքնազ, չգիտեր թե փորձված Սաքոյի աչքից չէր փախել յուր պատրվակվելը. ապա եթե այդպես չլիներ, Սաքոն վաղուց յուր մեքենաները լարած կլիներ նրա դեմը. Սաքոն շատ լավ նախատեսում էր, թե Խեչանի հարստությունն ի վերջո ո՞ւմ է մնալու։ Սաքոն յուր մեջ հաստատապես վճռել էր, որ Հեղնարի կյանքն երկարատև չի, թե ջերմը փոխվել է թոքախտի, կամ ինչպես իրանք ասում են, ճլերքի, թե Հեղնարի գերեզմանը մոտենում է և թե օրինավոր ժառանգն յուր առաջին պտտող մարդասպան գեղեցկուհին է, որ կա։

Այսքանը գիտեր Սաքոն, յուր մի ոտքն էլ ամեն օր Խեչանի վերի անկյունումն էր, Հերիքնազի հետ էլ ժամերով միայնակ անցկացնելու միջոցը ձեռքին ուներ և չէր լարում յուր մեքենաները, գիտեր, որ յուր ատամները փուխր են այդ պողովատիկը կրծելու համար և յուր ջանքն անօգուտ պիտի անցնի. Հերիքնազն իրան սիրողը չի, նրա հաստատակամությունը ոչ ոք դրդվել չի կարող։

Միակ միջոցը, որով Սաքոն յուր նպատակին մասամբ հասած պիտի լիներ, յուր բռնած ճանապարհն էր։ Դեռ քանի Խեչանի այգիների և արտերի բերքը չէր պրծել, ուրեմն և փող կար տանը, նա տնեցոնց կխաբեր, այդ եկամուտից գոյացած զուտ դրամը կհափշտակեր, վերջն, երբ այդ պրծավ, նորա ընտանյաց ձեռքովը Խեչանի մոտ մուտք կգտներ ու փողի տոպրակը կդատարկեր։

Ահա ի՛նչ էր նրա ծրագիրը։

Բայց մեզ հայտնի է, որ Սաքոն Խեչանի բանտարկվելու օրից չկարողացավ ներս սողալ նորա մոտ, և այդ մեծ ցավ էր սրտին։ Իսկ որովհետև ինքը խոսք էր տվել մովրովին՝ Խեչանին ճնշելով նրան յուրյանց ճանգը ձգել, Սաքոն ամոթով էր մնում յուր պաշտպանի մոտ։

Մի քանի անգամ մովրովը սաստիկ հանդիմանեց միկիտանին, որ ինքը նորա հորդորանոքը անմեղին իբրև մարդասպան բանտարկել է, իսկ հիմա անկարանում է նորա կարողությունից օգուտ տեսնել։

— Սաքոն իր միսը կուտի ու մտքի դրածին կհասնի, աղա ջա՛ն, աչքներս լի՛ս,— տուն եկավ միկիտանը մովրովի մոտ,— ոտս տուն դրի, հիմի Խեչանն իմ թոռի միջին ա։

Նա պատմեց մովրովին յուր հաջողությունը և Խեչանի տանը ել ու մուտ անելը։

Այնուհետև շաբաթական մանր վաճառականաց ապառիկի նման Խեչանի տանից շահված փողի կեսը մովրովի գրպանն էր մտնում, մյուս կեսը՝ Սաքոյի դրամարկղը։

Երբ Սաքոն տեսավ, որ Խեչանի տանն էլ ոչինչ չի մնում ծախելու և փող շինելու, Սմբատին Խեչանի հետ տեսակցելու իրավունքն առնելն ավետեց։

Միակ հնարքը, որ պետք է պսակեր Սաքոյի աշխատությունը, Խեչանի հայրական զգացմունքը գրգռելն էր. միակ տղամարդը, որ հարմար էր Խեչանի տան համբավը ճշտությամբ իրան հասցնելու, Սմբատն էր։ Այս կերպով միայն Սաքոն կարող էր թե՛ Խեչանի ընտանյաց կասկածը փարատել և թե՛ նորա բարեկամությունը և կարողությունը շահել։

Եթե ընթերցողը դժվարացավ հասկանալ, կամ կասկած ունի բանտի դուռը չոքեչոք անցնող լրտեսի անձնավորության վերա և նրա վերա ճիշտ տեղեկություն առնել ցանկանում է, ապա թող միամտվի, որ այն գիշերաշրջիկը ոչ այլ ոք էր, եթե ոչ ինքը՝ միկիտան Սաքոն։ Նա ինքն էր իհարկե Սմբատին բերել տվել, յուր տնօրենությամբն էր յասավուլը ներս տարել տղային ծերունու մոտ և դուռը վրեն փակել, իրան՝ Սաքոյին էլ շատ հետաքրքիր էր Խեչանի ու Սմբատի մեջ եղած խոսակցությունը։

Սաքոն ականջ դրեց բանալու ծակովը, լսեց և գույնը տվեց։ Նա գուշակում էր, որ Խեչանը ամեն թշվառությանց պատճառը կարող էր իրան համարել ու կասկած տանել, բայց այսպես մանրամասնաբար մի առ մի ամեն բանին տեղյակ լինելը Սաքոյի մտքովն երբեք չէր անցել։

Խեչանն այնպես տեղնուտեղը պատմեց ամեն բանը Սմբատին, որ ոչինչ վկայություն չէր հարկավոր. օրենքի առաջին իրողությունը հայտնվելուն պես Սաքոն էլ, մովրովն էլ կդատապարտվեին։

Սմբատին այս րոպեից բանտարկել տալ։ Ահա ի՛նչ ծնավ Սաքոյի մտքումը։ Մի երկու քայլ ետ կացավ նա յուր դարանից, ուզում էր գնալ մովրովիցն այդ իրավունքն ստանալ, բայց կանգ առավ. մի նոր խնդիր ծագեցավ նորա մեջ։

Սմբատին բանտարկելը շատ զգալի միջոց է, հարցը կծանրանա և բարձր իշխանությունի ականջը կհասնի. վտանգավոր ձեռնարկություն է այս, պետք է Սմբատին ազատ թողուլ, պետք է Խեչանի տանից երեսատեղը չկտրել, պետք է ամեն հնարք ի գործ դնել, Խեչանին ստիպել, որ յուր՝ Սաքոյի բարեկամությունն իրան համար կարևոր համարի և այն՝ նույն երեկոն չլուսացրած։

Սաքոն երկար մտածել չէր սիրում, նա ձեռաց գտավ մեզ հայտնի հնարքը՝ Սմբատին բանտարկելը, աղջիկներին կալանավորելու սպառնալիքը, գրագրի քննչական իրավունքի տեր լինելը և ի վերջո յուր՝ Սաքոյի երաշխավորությամբ Սմբատին ու աղջիկներին ազատ թույլ տալը։

Այն մի քանի րոպեն, որ Խեչանին արդարացի կասկածի մեջ ձգեց յուրյանց խոսեցածը լրտեսելու մասին, այն մի քանի րոպեն բավական եղավ Սաքոյի համար մովրովին քնած տեղիցը զարթնացնել և յուր մտադրության բառացի կատարվելու հրամանն ստանալ։

Ընկճվեցավ, հաղթվեց Խեչանը և յուր ձեռքովն յուր կարողության սպառվելուն օգնեց։

Սմբատի գնալու մյուս առավոտից սկսած՝ Խեչանի մուրհակներից օրը մի երկուսը Սաքոյի ձեռքն էին անցնում և փողերը մովրովի հետ կիսվում։

Լավ դուռն էր բացվել Սաքոյի և մովրովի համար, բախտը նրանց ծիծաղացել էր։ Խեչանի համար էլ այս մեծ ուրախություն էր. նա Զեյվումը բոլորովին ազատ էր ապրում, Սմբատի այցելությունները շաբաթը մի երկու անգամ լինում էին, Խեչանն յուր ընտանյաց բարի համբավն անդադար առնում էր, էլ ի՞նչ հոգն էր նորա, թե յուր փողերը գնում էին։

Սակայն ի՞նչ կա աշխարհումս հարատև. աշխարհս մի անիվ է, որ շարունակ պտույտ է անում, դարձավ և մովրովի բախտի անիվը. Երևանու նահանգը մի նոր քննիչ գալու համբավն իրան հասավ։

Խեղճ մովրովը կարծեց, թե այս քննիչն էլ իրանից առաջ եկած շատերի նման պիտի շոշափեր ծառայողների քսակի բերանն և ուրիշ ոչինչ. այդ պատճառավ էլ մեր խելացի մովրովը առաջին գործն արեց Խեչանին շղթայելն ու առանց գործի որպիսություն իմաց տալու, առանց գործերը հետը դնելու, Խեչանին մի համառոտ առաջարկությամբ Երևանա բերդն ուղարկելը, մինչև քննությունը վերջանալը։ Իսկ Խեչանի գործերը պատառեց ու ոչնչացրեց, հավաստի գիտելով, թե քննչի հեռանալուց հետո կարող է անարգել արձակել տալ կալանավորին կամ կրկին յուր մոտ պահանջել։

Այս հուսով մովրովն յուր մյուս գործերն էլ կարգի չբերեց, բայց շատ զղջաց. բանից դուրս եկավ, որ այս նոր քննիչն յուր նախորդներին ոչինչ բանով նման չի եղել։ Մի առավոտ յասավուլը վստահաբար մոտեցավ մովրովին ու զարթնացրեց, մի քանի խոսքով իմաց տալով, որ քննիչն եկել, իրավարանը կողպել ու իրան սպասում է։

Ամպերը հավաքվեցան մովրովի գլխին. առավոտը նորա համար մութը թվեցավ, աչքերը սևացան և այդ դրությամբը ներկայացավ դաժան ու անկոչ հյուրին։

ԼԷ.
ՔՆՆԻՉ

Մարդս չի իմանում, թե վաղն յուր գլխին ի՞նչ պետք է գա. նա, որ այսօր երջանիկ է, չի մտածում, թե կարող է մի տարուց, մի ամսից, մի ժամից հետո վերջին թշվառը դառնալ։ Անպատսպար չքավորը, որ յուր կյանքը անբախտության շղթայի մեջ կաշկանդված է համարում, հանկարծ մի չնչին պատճառից տեսնում է իրան երջանկության ծայրին կանգնած։

Բայց այսպիսի հազարավոր օրինակները, մեր աչքի առաջին ամեն օր պատահած կյանքի փոփոխությունները մարդուս վերա սակավ տպավորություն են անում. բախտավորը էլ վաղվան համար չի ուզում մտածել, անբախտն էլ իրան հավիտյան կորած է համարում։

Եթե մարդս այս բանը կարողանար առանց ուշադրության թողնել, եթե աղքատը չհուսահատեր յուր ներկա դառն դրության վերա, եթե հարուստը միշտ աչքի առաջ ունենար այս փոփոխությունները, այսքան զեղծումներ չէին պատահիլ, տնանկությունը արհամարհած չէր լինիլ, իրավունք, արդարություն և պարտաճանաչություն իրանց նշանակությունը պահպանած կլինեին և մարդկությունը յուր բռնելիք ընթացքից չէր շեղվիլ։

Մարդուն տված է գործել, աշխարհքիս բարիքը վայելելու, երջանիկ կյանք անցնելու համար քրտինք թափել, տքնիլ, գլուխը վտանգի ենթարկել, բայց արդարության դեմ չմեղանչել, ուրիշի ունեցածը անուղղակի միջոցներով չհափշտակել, ծուռն և պարսավելի ճանապարհով արծաթի ու փառքի համար անձնուրաց և ընկերադավ չլինել. այս բաները ներելի չեն հոգեկան և մտավոր արարածին։

Ամեն գործիդ մեջ ճշմարտասիրություն, ամեն ընթացքիդ մեջ արիություն և խոհեմություն, ամեն քայլափոխիդ հեռատես աչալրջություն։ Ահա այն կանոնները, որ պետք է առաջնորդեն մարդին։ Ցավալի է, սակայն, որ այս սուրբ օրենքը չենք պահում, չենք պահում՝ մոռանալով մարդուս վիճակի փոփոխությունը։

Պատմությունն, ավանդությունն և փորձը միշտ ցույց են տվել, որ այս օրենքի դեմ մեղանչողը ժամանակին յուր պատիժն ստանում է, բայց մենք էլի չենք խրատվում, էլի աներեսի նման մեր պարտքը չենք ճանաչում և մեր հանցանքի փոխարենը ստանալով՝ փոխանակ արդար հատուցում համարելու, ուրիշներին ենք մեղադրում։

Գալով մեր պատմության շարունակությանը, ես ընդհանուրից մասնավորին եմ անցնում. ժողովրդին թողած՝ ես կրկին դիմում եմ նրա կառավարիչ առաջնորդներին։ Խոսքս մեր մովրովների վերա է։ Ես պատրաստ եմ դաշն կապել, թե նոքա յուրյանց պաշտոնի մեջ մտած օրից մոռանում են, թե մի օր իրանց արարքը ուշադրության պետք է առնվի. թե իրանց բարի կամ չար արարքը արդարության առաջին հատուցում կստանա։

Մենք տեսանք շատ մովրովներ, իրանց պարտքը չճանաչողներ, մեր այսչափ պատմածներից հազիվ մեկի վերա մատը դրինք, որ կաշառք չի կերել, իրեն հանձնած հոտի նեղությունը չի կարողացել տանել, թողել յուր երեսի ջրովը հեռացել է պատերազմական դաշտը։ Գնաց նա և չզղջացավ, յուր պատիվը պաշտպանեց, հարգանքն ավելցրեց և վերջն յուր նախկին պաշտոնի մեջ վերակոչվելուս յուր ժողովրդի համակրությունն և անկեղծ սերը գրավեց։ Մյուս մովրովները օրենքի աչքից էլ եթե փախել են, հասարակաց դատաստանը, ռամկի անեծքը նրանց քամակից հետևել է. իսկ այդ հասարակաց դատաստանը, այդ անողոք դատավորը շատ անգամ խիստ է պատժում, շատ անգամ պատճառ է լինում օրինաց ուշքը յուր դատապարտած չարագործի վերա դարձնելուն։

Արևելյան պատերազմի ժամանակ մենք տեսանք, թե ո՛րքան ոճիրներ գործվեցան, ո՛րքան հափշտակություններ, գողություններ, ճնշումներ, հարստահարություններ էին լինում, հասնող հասնողի՝ տանող տանողի էր, ում ձեռն իրավունք էր անցնում, դեռ հօգուտ յուր պաշտոնի ոչինչ չարած, այդ արտոնությունից շահվել էր ուզում. զորապետը զորքի եկամտին էր ծուռ աչքով նայում, արյան դեմ գնացող զինվորի սև հացի պատառին էր դավաճանում, մատակարարները նախ յուրյանց գրպանն էին պարարում, սև հացի կեսը հող ու կիր էին անում. վաճառականն յուր փտած ու թթված մթերքովն ազնիվ գողություն էր անում և յուր գողակից իրավատերի քսակից դեպի յուր արկղը քաշում. գավառակապետները ռամկի վերա դրած հարկը տասնապատիկ էին ծանրացնում, միով բանիվ՝ պղտոր ջուր էին գտել, ամեն ոք կարթ և ուռկան պատրաստած՝ չորս ձեռնանի էին դառել և որսում ու որսում։

Միջոցը չէր ներում, կրիտիկական հանգամանքը չէր թույլ տալիս արդարությանը վրեժխնդիր լինել. գուցե բուն արդարությունը շատ հեռու էր, գուցե շատ արդարասեր կարծված հավատարիմներ իրանք ևս ձկնորսներ էին դարձել այսօր. սակայն մի բան նախատեսվում էր, թե կգա մի օր, և արեգակի լույսն ամեն ծմակներ կթափանցի, հասարակաց դատաստանի սղոցը կտապալե թավ անտառների մեծամեծ և սաղարթախիտ ծառերը և ծմակներն ամենքի աչքին ևս ձեռնահաս կլինեն։

Հասարակաց դատաստանն էր, լրտես սատանի նենգությունն էր, թե նույնիսկ արդարության հեռատեսությունն էր՝ մենք ավելորդ ենք համարում հետախուզել, բայց վերջապես արևելյան պատերազմից հետո արդարությունը վրա հասավ և ամեն բան տակնուվրա արավ։

Փոքրաթիվ առաքինությունը ճխաց, խայտաց, իսկ մեծամասնությունը դողաց, սարսեց. խիղճը հանգիստ մարդը ողջունեց անմեղության պաշտպանին, ռամիկ ժողովուրդն օվսաննայիվ դիմավորեց, իսկ մեր հաջող ձկնորսների ձեռքերը թուլացան, ուռկանները ձեռքիցն ընկան. ըստ որում թեպետ պատերազմը դադարել էր, ջրերը պարզել էին, բայց ագահությունը մոլություն է, և մոլությունից ազատվելը հեշտ չէ։ Անիծվի՛ սովորությունը, որ ուզես կամ ոչ, երկրորդ բնություն է դառնում և մարդու արյունի հետ մերվում։

Բանն այս է, որ արդարությունը շատ արագ թռիչք ունեցավ. դեռ ամեն ոք յուր տանը հանգիստ քնած, դեռ ոչ ոք մի շշուկ չիմացած, հանկարծ անկոչ հյուրը ներս է մտնում Երևանու նահանգը, հական թոթափել դադարեցնում է ամեն գործառնություն, կնիք, փականքի տակ է դնում բոլոր թղթեր ու գործեր և յուր հետազոտությունն սկսում է։

Մի քանի զգաստներ շուտ հոտն առան և յուրյանց գլուխն ազատեցին, սակայն այսպիսի բացառություններ շատ սակավ եղան։ Եթե չեմ սխալվում, առաջին իրավարանից մինչև վերջին գյուղական տանուտերների ծոցը՝ բոլորի բանալին արդարության ձեռքն անցավ։

Մեր շրջանը մեզ չի թույլ տալիս ընդլայնել այս խնդիրը և մուտ գործել մի առ մի բոլոր գավառներն ու գավառակները։

Մենք մեր գավառակի հետ գործ ունինք և մեր տան անցքն ավելի լավ ու ճշտիվ կարող ենք դիտել։

— Լսե՞լ ես՝ ի՛նչ կա,— ուրախ֊ուրախ պատմում են միմյանց գյուղական ժողովուրդը,— աչքներդ լի՛ս, ասում են՝ մի մենծ մարդ ա եկել, բեղաֆիլ (հանկարծ) ամեն դատաստանատների բալնքները հանել, իր ջեբն ա դրել ու դռները մհրել (կնքել). ասում են՝ մեր մովրովը դեռ քնած ա էլել, դեռ նոր գեղացիք նախիրը արոտ են քշելուս էլել, որ էդ աղա մարդն եկել ա Զեյվա գեղը, մտել դիվանխանեն (դատարան) ու գործերը թափած տեղը մհրոտել ու նո՛ր մովրովին զարթնացրել։

— Աչքի լիսով կենա՛ս, բաս հենց գիտեիր, թե Աստված հախը նահախին կտա՞[82]։

— Խե՜ղճ մովրով,— սրտանց ցավում էին տանուտերներն իրանց առաջավորներով,— տղե՛ք, տուտը մեզ չհասնի։

— Շատ լավ էլավ, բաս էս խալխի աղաղանքը պտի մնա՞ր, քանդեց մեր մհալը կռվի վախտը. ձեր քինթն էլ որ մի քիչ տրորվի, շատ լավ կըլնի, ջլիս ձեր Աստվածն ուրացել էիք,— պատասխանում էր հասարակ ժողովուրդը։

— Ուրախացե՛ք, տղե՛ք, թե որ մեր ջիբիցն անօրենությունով խլած փողերը ետ էլ չենք կարող առնիլ, հաստատ պտի ավատանք, որ պոլիմպրյալ տվողներն իրանց մեդալը կստանան,— հուսադրում էին ծաղրելով մեդալասերներին չմասնակցողները։

— Աշկյարա գողություն չէր, բաս ի՞նչ Աստծու կրակ էր. ասենք կոռից, բեգյառից, խարջի ավելնորդից, սելից, ցորենից, ղարավուլից մի քիչ իրավունք ունեին ուտելու — մեղր ծախողը մատը կլպստի — համա, էս մեդալը բոլորովին անիրավություն էր. տնաքանդի մովրովն էս կռվումը խազինա կապեց՝ հերիք չէր, մեդալի անումն էլ վեր արեց, խեղճ խալխի ջիբի պոլիմպրյալները գողացավ։

— Ես ու իմ Աստվածը, տեղն ա, որ դրան մի լավ պատժեն։

— Անխե՛լք, քրտնել ա՞, թե մեջքը մշակություն անելով երկուտակվել ա. ինձնից, քեզանից առած պոլիմպրյալների կեսն էլ որ տա, հերիք ա, արդարացավ՝ պրծավ։

— Էդ էլ ես շիտակ ասում, համա ես ի՞նչ գիտեմ, ասում են՝ էս նոր եկող քննիչը կաշառք ուտող չի. դեռ, ասում են, մի քանի օր ա եկել ա, Երևանի մեջը շատ չինովնիկների քարը ծովն ա քցել, ամենքն ուռի տերևի պես դողում են։

Այս ժողովրդի կարծիքն և դատողությունն էր։

— Տեսա՞ր՝ գլխներս ի՛նչ եկավ։

— Հա՜, ախպե՛ր, հա՜, սրա ծուխը մեր քթիցը դուրս չի գալու։

— Գիտե՞ս, ասում են՝ էստեղից են մատնել։

— Ես գիտեմ՝ ո՛վ են այդ կարաս հոտացնող մկները, եթե կրկին իմ իշխանությունը ձեռք կբերեմ, կտեսնեն այդ անպիտանները, այնպես փորձանքի մեջ ձգեմ, որ հավիտյանս չազատվին։

— Է՛հ, եղբա՛յր, ո՞ւր ենք իզուր տեղն երկրորդական պատճառների քամակիցն ընկնում, ամանը լցվել էր, պետք է շրթունքներիցը թափվեր. մենք ծառայողներս մեզ բոլորովին մոռացել էինք, մեր անիրավության ձայնն ամեն տեղ բարձրացել էր, ռամիկ ժողովրդի մեջ արյուն չթողինք՝ տզրկի պես ծծեցինք ու քամեցինք. պատերազմը վերջացավ, ժողովուրդը դեռ շունչ չի առել, մենք էլի չենք դադարում մեր հարստահարություններիցը. իհարկե, որ այս լուրը մի օր տեղ պետք է հասներ, որ ուրիշն էլ չմատներ, քամին կտաներ։

— Ինչ անես, եղբայր, արի՛ ու մի՛ անիլ, ես էս պատերազմիցը մի գոգ ոսկի եմ դուրս բերել, հիմա ինձ հարցրո՛ւ, քառորդը մնո՞ւմ է. ինչպես առածն ասում է՝ քթալ֊քթալ հավաքում ենք, շերեփ֊շերեփ դուս տալիս. ճանճն ածում է, ճիճուն կրում։

— Ի՞նչ ես արել։

— Ինչ որ դու ես արել. ինձանից ուժեղին՝ իմ նաչալնիկին եմ տվել, ի՞նչ պետք է անեի։

— Իսկ եթե հիմա ետ ուզելու լինի՞ն։

— Այն ժամանակը սև ու մութը մեզ կտանի։

— Դու ի՞նչ կանես, եթե մեդալներիդ պոլիմպրյալներն ետ պահանջեն։

— Եթե միայն այդքանը լինի, կարող եմ տալ. դու ասա ցորենի, սայլերի և ուրիշ տեղերից եկած արդյունքների տեղը չիմանան։

— Վերջապես Աստված է մնացել, ապա թե ոչ, այդպիսի սառնասիրտ քննչի ձեռքից մենք բոլորս կկորչինք։

— Այդ է բանը, որ ոչնչով չես կարողանում մուտք գտնել. այսպիսի անշահասեր քննիչ իմ 24 տարվան ծառայության մեջ ես չեմ տեսել։ Մենք իմացել ենք, որ քննիչներ գալիս են, տեսել ենք սկզբումը նրանց կծու, բայց մի երկու ժամից հետո, ոսկիների շնորհիվ, քաղցրացած դեմքը. ականատես ենք եղել նրանց ձևի համար արած գրագրությանցը, ուտացրել, խմացրել, վայելչություններ ենք ցույց տվել նրանց և մի քանի հարյուր մանեթի մնաս բարով ասելով, շատ սիրով ճանապարհ ենք դրել։ Բայց այս մարդը բացառություն է, մինչև օրս քննված մեր աստիճանավորների հետ գործ դրած վարմունքը մեզ օրինակ է. խեղճերը գլխավորապես յուրյանց առաջարկած կաշառքի պատճառով նրա խիստ բարկությանն ենթարկվեցան։

— Կարելի է քի՞չ են տվել։

— Ո՛չ, եղբա՛յր, ես իմ ձեռքովս եմ համարել իմ պաշտոնակցի տվածը. ոչ մի քննիչ այդքան չի ստացել։ Բայց տե՛ս, թե այդ նոր պարոնն ի՞նչ է արել. ամենայն քաղաքավարությամբ փողը ետ է տվել, այս պահեցե՛ք, ասել է, ձեր երեխաներն ինձանից ավելի մեծ կարոտություն ունին, ես ինձ համար հաց ունիմ։ Երբ որ գործը քննել ու հանցավոր է գտել՝ հիմա, ասում է, գնա բեր թե՛ ինձ առաջարկած փողերն և թե՛ տասն այնքան ավելի. ես հիմա համոզվեցա, որ այն փողերը ոչ թե քո երեխաների ուտելիքն է, այլ խեղճ ռամկի մերկ ու քաղցած մանուկների բերանի պատառը. այդ փողերն յուրյանց տերերին պետք է վերադարձնել։

— Աչքներս լո՛ւյս. բավական չէ, որ պաշտոնազուրկ պետք է լինինք, աղքատությամբ և մուրացկանությամբ պիտի մեր օրն անցնենք։

Այսպես խոսում էին ամեն տեղ երկու֊երեք աստիճանավորներ միասին հավաքված ժամանակը։

Այս խոսակցություններից մենք հասկացանք, որ Երևանու նահանգումն այժմ ավելի մեծ շփոթ է, քան թե անցյալ պատերազմի միջոցը. ամեն ոք նոր քննիչի և յուր գործողությանց վերա էր խորհում ու խոսում։

Այս պարոնը մի հազվագյուտ անձն էր՝ բարձր կոչման տեր. նրա վսեմ դեմքը և հեզահամբույր բնավորությունը արդարամտությունը գծագրել էին նորա երեսին. նորա շարժվածքը վեհ էր և ծանրաբարո, նորա գործքն անաչառ էր և անկողմնապահ, իսկ պարզ հագուստը և քաղցր վարմունքը մատչելի էին արել նրան ամեն կարգի մարդկանց։ Շատ չտևեց, գյուղացիք իբրև հայր ճանաչեցին նրան, որևէ անբավականություն ունեցողներն առանց նախապես հայտնելու՝ ներս էին մտնում նորա մոտ. նա ամենքին նստացնում, խոսեցնում, վշտերն իմանում և հուսադրությամբ հերթը գալուն հրավիրել խոստանում։ Ոչ ոք երկմիտ չէր դեպի նորա խոսքերը, ամենքն էլ անդրդվելի հավատ էին ընծայում նրա խոստմունքներին և յուրյանց բողոքի կեսը կատարված համարում։

Օր չէր անցնիլ, որ նոր դեպքեր չլսվեր, նոր փոփոխությունների և ծառայողների կանգման կամ գլորման ձայնը վեր չըլներ։ Նոր քննիչը թեպետ դատավոր չէր, բայց կարծես թե անզուսպ ավազակներն էլ պատկառում էին այդ մարդից. ոչ մի գավառում ասպատակությունների ձայն չէր լսվում։ Այս, իհարկե, շատ բնական էր, ավազակներին խրախուսողներն այժմ դրանով պարապելու միջոց չունեին, յուրյանց գլուխը միայն փրկելու հոգսումն էին. արդարությունն ամբողջ նահանգումն յուր թևերը տարածել էր, և ո՞ր գողը, կամ ճանապարհ կտրողն էր ցնդել արդարության բարկությունն յուր վերա թափել. կաշառելով ազատվիլ անհնար էր, հատուցումը Սիբիր կամ կախաղան էր լինելու. հնարագետ ավազակներն էլ յուրյանց գլխի ճարը տեսան, թողին հեռացան առժամանակ ուրիշ նահանգ կամ արտասահման. նրանք շատ տերտերից լավ են հասկացած եղել այն խրատը, որ ասում է. «փախիր, և թաքիր առժամանակ մի, մինչև անցցե բարկություն տյառն»։

Իզուր չէր արևելյան պատերազմի ժամանակ ծառայողների երկյուղը, անտեղի չէր նոցա սարսափը. նոր քննչի շնորհիվ մի քանի աստիճանավորների տներ այնպես քանդվեցան, որ փոշին մինչև այսօր էլ բարձրանում է. թեպետ նա յուր բարեսրտությամբը ոչ ոքի անվերջ կորստյան պատճառ չդարձավ, որի համար մեծ իրավունք ուներ, բայց շատերին ծառայական պաշտոնիվ հաց աշխատելու միջոցից հավիտյան զրկեց, բոլոր հափշտակածները ձեռքերիցն առավ և ժողովրդի վերա բաժանեց. մանավանդ այնպիսի փողերը, որոնք մի նշանակյալ գործի համար ստացել էին։

Այդ ծառայողներից ոմանք շատ թշվառ վախճան ունեցան, այլք գործակատարներ մտան, մի քանիսն ավելի արդար վաստակով պարապեցան, յուրյանց տնտեսական դրությունը բարվոքելու հետևիցն ընկան։ Այժմ կենդանիքն յուրյանց ծերությունը, իսկ մեռածների ժառանգներն յուրյանց կյանքը բարօրությամբ են անցկացնում։

Եղան, այո՛, և այնպիսիքը, որոնք խույս տվին արդարադատ քննչի աչքից, մեծամեծ պալատներ ու արդյունաբեր շինվածքներ կանգնեցրին և ճոխության մեջ հղփացած՝ այսօր էլ պարծանքով հիշում են յուրյանց քաջաբար ճողոպրիլը, բայց դրանք շատ սակավ են։

Մենք, իհարկե, չենք կարող ամենքին հիշել կամ ճանաչել։ Կարծեմ այս դուրս պրծնողներիցն եղել են և այնպիսիները, որոնք այստեղից ազատվելով, ուրիշ գործում արդարության ձեռքն են մատնվել և ժողովրդի արյան գնով ձեռք բերածները կորցրել ու ամենադառն աղքատության մեջ յուրյանց վախճանը տեսել են։

Թե այսպես և թե այնպես, 50 թվականներին Երևանու նահանգն եկած քննիչը մի դատախազ երկնային աջ էր ոմանց համար և արագահաս փրկիչ ընդհանուր ժողովրդի համար։

Հետևյալ գլուխները ցույց կտան, թե ո՛րքան ճշմարիտ է մեր ասածն այդ զարմանալի մարդու համար, թե արդարացրե՞ց նա ժողովրդի հավատը և թե հերթի սպասողներն ի՞նչ էին շահվում յուրյանց բողոքից։

ԼԸ.
ՀԻՆ ՄԻԿԻՏԱՆ, ՀԻՆ ՄՈՎՐՈՎ

Ճշմարիտ է այն խոսքը, թե մարդուս գլխավոր դատավորն յուր խիղճն է. նրանից արդար և ոչ մի դատաստան անող չի եղել ի սկզբանե անտի և չի էլ լինելու. ի՛նչ գործում ես՝ բարի կամ չար, խիղճը քեզանից անբաժան է, տեսնում է արածներդ և յուր վճիռն ամենքից առաջ տալիս է, կամ դափնի պսակ և կամ հանցավորի սև կնիք է դնում ճակատիդ։ Ոչ մի վճիռ, կարելի է ասած, այնպես զգալի չի լինում, ինչպես մարդուս ներքին դատավորի. ամենքին իրան է հայտնի, թե ինքն ինչո՞ւ այսօր խիստ ուրախ է, կամ ի՞նչ կնճիռներ են պատել նրա երեսին. կուզես փակվիր սենեկումդ, կուզես անկողնի մեջ մտիր, գլուխդ վերմակի տակը կոխիր, եթե դու քո դատավորի առաջին սևերես ես, մի սուր խայթոց ծակում է սիրտդ, իսկ եթե պարզերես՝ մի հրճվանք, մի ուրախության փառավորում է քեզ։

Աշխարհքս առանց փորձանքի, առանց պատահարի չի անցել. շատ անգամ անմեղն իզուր տեղը պատժվել է և ավելի շատ՝ սարսափելի չարագործը փառքերով ու պսակներով և օվսաննայիվ ընդունվել։ Մենք թողենք այդ երկու անհատների արտաքին երևույթը և ներսը քննենք, տեսնենք, թե անմեղն ինչպե՞ս է դիմել դեպի յուր կորուստը և չարագործն ինչպես յուր փառքին դիմավորել։ Տե՛ս, ահա աշխարհքը դատապարտում, թքում ու գանակոծ է անում մեկին, որի երեսին թեպետ նշմարվում է փոքր֊ինչ տրտմություն, նրա մարմինը ցավում է, բայց նրա հոգին խաղաղ, նրա սիրտն անվրդով է. նա արհամարհում, ծիծաղում է մարդկանց հիմարության և անմտության վերա, նրա տված պատասխանները լինում են շատ պարզ, առանց կակազանաց. ընչի՞.— որովհետև ներքին դատավորը՝ խիղճը վաղուց նրան արդարացրել է։

Մյուս անձնավորությունը հաղթական կամարի տակովն անցնելուս, դափնիների և ծաղկների փնջերը նրա գլխին թափվելուս անգամ, կարծես թե տխուր է. նա իրան պատվող ամբոխից կարծես ամաչում է, չի վստահանում յուր վսեմ բարձրության գլխից նոցա երեսին նայել. նա համարում է, թե այս ամեն պատիվներն աչք շլացնելու և իրեն ծաղրելու համար են. նա րոպե առ րոպե սպասում է, թե ահա՛, ահա՛ նույն փառաբանող բազմությունը կգահավիժի իրեն մինչև անարգանաց անդունդը, նրա երեսին է միայն ծիծաղը, իսկ սիրտն արյուն է։ Ընչի՞, ո՞վ է նրա հանցանքը տեսել. աշխարհքը միաձայն վկայում է նրա առաքինությունների, քաջությունների, հայրենասիրության և այլ մեծագործությունների համար. բոլորը հիացած են նրա վերա, և ի՞նչ է ուրեմն մեր դյուցազնի կասկածի առիթը.— նրա ներքին դատավորը, այն խայթոցը, որ ամեն քայլափոխում ծակում է նրա սիրտը, այն ցավը, որ մաշում է նրա հոգին, այն ներքին ձայնը, որին մենք այլապես չենք կարող կոչել, եթե ոչ Աստուծո ձայն։

Չի կարելի ասել, թե ամեն մի անպիտանի վերա այնքան փայլուն կերպիվ ներգործում է խղճի ձայնը։ Առհասարակ անզեղջ չարագործի համար ասում են, թե նրա խղճմտանքը մեռել է։ Այդ ճշմարիտ չէ, խիղճը միշտ կենդանի է. բայց երկարատև չարագործությունը, շարունակ անպիտանությունն անօրինի համար սովորական է դարձել, բթացել է նրա նուրբ զգացողությունը, նրա հոգին անընդունակ է դարձել խղճի ձայնին ենթարկվելու, և այդ թշվառ էակը հավիտյանս կորած է համարել իրեն և արհամարհանոք է նայել ամեն առաքինություններին։ Սակայն ես համոզված եմ, թե պատահում են մարդուս կյանքի մեջ այնպիսի օրեր, երբ ներքին ձայնն ահավոր կերպիվ զարթնում է անդարձ մեղավորի աչքին՝ նրան ավելի սարսափելի կերպիվ պատժելու համար։ Եթե առօրյա կյանքի մեջ ևս չպատահի, վերջին րոպեին այդպիսի թշվառն ամենքի կարեկցությանն արժանի է։ Ահա նա անհույս հիվանդ է. նա զգում է, որ ցավն յուր մագիլները թաղել է յուր մեջ, քայքայել է իրա մարմնի կազմվածքի ցանցը, և մի քանի րոպեից ինքը թողուլ հեռանալու է յուր սիրած աշխարհից։ Հավատա այդպիսին մի ուրիշ անդրաշխարհյա կյանքին կամ ոչ, ինչ կրոն կամ համոզմունք ունեցել է, այդ միևնույն է, նա բաժանվում է աշխարհքիցս, և այդ բավական է. նա այդ րոպեին թշվառ է, նա անիծում է յուր բոլոր անցյալը, յուր արած անօրենությունները։

Այդպիսիքը մահի դեմ գնալուց ոչ պակաս երկյուղիվ դիմավորում են արդարության ատենին, երբ հանկարծ երևում է մինը, որ յուրյանց գործերը քննելու է, երբ լսում է, թե մի դատաստան պիտի կտրվի նրա արածների վերա։

Այսպիսի թշվառներից մեկը համարվելու էր մեր մովրովը, երբ հանկարծ, ասացինք, յասավուլը զարթնացրեց նրան և հայտնեց քննչի գալուստը և դատարանի կնքելը։ Մի կայծա՞կ էր, որ շեշտեց խեղճ մովրովի սրտումը, թե մի անդունդ էր, որ յուր ամենայն ահավորությամբը բացվեց նրա առաջին և պատրաստ էր նրան կլանելու։

Ներքին ձայնն յուր ազդեցությունն ունեցավ. նրա բոլոր արած անիրավությունները, հարստահարությունները, օրինաց և յուր պաշտոնին ընդդեմ գործածները, ինչպես մի հայելու մեջ, նրա առաջին պարզ երևեցան. նրա իզուր տեղը դատապարտածները, ի թիվս որոց, իհարկե, և մեր Խեչանը, աչքի առաջին ցցվեցան և դատապարտում էին իրեն։ Որքան և կամեցավ մովրովը լրաբեր յասավուլի առաջին անտարբեր մնալ, չկարաց, պարզ աչքի պոչով տեսավ, որ յուր հլու հնազանդ ծառան նկատեց յուր շփոթմունքն և ծիծաղեց յուր շարժմունքի և երկչոտության վերա։

— Կորի՛, ի՞նչ ես կանգնել այստեղ, ես իսկույն գալիս եմ,— յուր վրդովմունքը կորցնելու համար բարկացավ մեր աղեն և որպեսևիցե հագնվեցավ միայնակ, նա որ յուր կյանքի մեջ առանց ծառայի չէր հագնվել. հագնվեցավ, և սփրթնած, աշնան ծառի տերև դարձած, ներկայացավ մեր քննչին։

Խորազնին աչքերը կարդացին մովրովիս երեսին սույն իսկ րոպեից նրա հանցավորության ցուցակը, իսկ մովրովի կարկտանման երկարացրած սառը ձեռքը անսուտ վկա եղավ քննչի արդարացի նկատմունքին։

— Պատիվ ունիմ հարգանոք ներկայանալ ձեր մեծապատվությանը... քննիչ Երևանու նահանգի։

Քաղաքավարական ձևերիս մեջ մովրովը պարզ գլխի ընկավ, թե ի՞նչ է ուզում ասել այս անագորույն մարդը. նա հասկացավ այդ բառերի ճիշտ նշանակությունը, որ էր՝ հոգեառ հրեշտակդ եմ, կամ ինչպես մեզանում ասած է՝ քոռ գրողդ։

— Շատ... շատ... ուրախ եմ,— թոթովեց մեր մովրովը։

— Լավ գիտեմ,— անձայն պատասխանն էր, իհարկե, քննչի։

— Ես քեզանից ավելի լավ գիտեմ,— մտքումն ասաց մինը, որ մի պատի տակից մովրովի և քննչի աչքից անտեսանելի կանգնած՝ դիտում էր։ Այդ մարդը նոր չէր այստեղ. սա էլ մովրովի նման քննչի գալստյան հոտն առել էր և նույն կարծիքին էր, որ այս քննիչն իրանից առաջ եկածների կարգիցը պիտի լինի, բայց նա մովրովի նման անհոգ, կամ ավելի լավն ասենք, կարճատես չէր գտնվել, այդ բանի վերա մի քանի գիշեր մտածել էր։

Այս պարոնը թեպետ շատ լավ գիտեր, որ ինչքան անաչառ քննիչ լիներ, չէր կարող յուր վերա արատիք բերել, չէր գտնիլ մի հաստատ փաստ, որովհետև գրավոր և ոչ մի կետ չկա յուր վերա, ոչ մի մատենի, մի մատնաչափ թղթի վերա յուր անունը չէ դրոշմած, յուր գործածները բոլորը բանավոր մատենների մեջ են եղել, բայց և այնպես ապագա զգուշության համար լավ համարեց խոհեմությունը ձեռքից չթողնել, այս բանին հետախուզել։

Երեկ երեկոյան նա հանկարծ թամքեց յուր ձին և գնաց Երևան։ Թեպետ շատ մթնով տեղ հասավ, բայց հաջողեց մի քանի մերձավորներից և գործին ծանոթներից տեղեկություններ հավաքել նոր քննչի մասին։ Դողաց այդ պարոնը, երբ մի քանիսի անկումը լսեց. իսկույն եզրափակեց, որ շտապելու է սրա առաջն առնել։ Որքան հնարավորություն ուներ՝ արեց նա։

Աքաղաղները երկու անգամ խոսեցել էին, որ հեռատես պարոնը ձի նստավ ու շտապեց դեպի Զեյվա։ Եկավ խեղճը, բայց շատ ուշ։ Նա մի բան աչքից փախցրել էր. նա ավելորդ էր համարել հարցնել, թե յուր Երևան գտնված միջոցը ո՞ւր է նոր քննիչը։ Գուցե ոչ ոք չկարողանար հաստատ պատասխան տալ, ըստ որում ոչովի մտքից չէր անցնիլ, թե այդ սարսափելի մարդը մութը գետինն առնելուց հետո կարող էր փոստայի կառքով ճանապարհ ընկնել դեպի Զեյվա։ Մի խոսքով՝ շատ զղջաց անծանոթ պարոնը, որ ինքն այդ հարցն ուշադրության չէ առել։

Դեռ արեգակի շողը չէր սփռել Մասյաց կատարից Արարատյան դաշտի վերա, որ գիշերաշրջիկն եկավ, ձին կապեց և աչքին փոստայի սայլակն ընկավ, որ դատարանի դռանը կանգնած էր։

— Ափսո՜ս իմ աշխատանք, մենք կորանք, քննիչն ըստեղ ա, անկարծիք գիշերս ա եկել, Էջմիածին սպասել և լիսադեմին Զեյվա հասել։

— Էն ի՞նչ փոշտի տրոյկա (եռաձի կառք) ա կանցելյարի դռանը կաննած,— հարցրեց անծանոթ պարոնը յուր սպասավորին։

— Չգիտեմ, կես սհաթ կըլնի, որ մի աղա մարդ եկավ ու մտավ մովրովի բակը,— պատասխանեց սպասավորը։

Պարոնը դուրս թռավ և սփրթնեց, երբ հեռվից տեսավ մեզ ծանոթ գրագիր հերոսին, որ ճրագը ձեռքին դողալով բռնել էր, իսկ մի անծանոթ մարդ, որին իհարկե կարողացավ իմանալ, որ քննիչն ինքն է, կնքում էր դատարանի դուռը։

Այդտեղ էին բոլոր գավառական պաշտոնյաները, բացի մովրովից։

— Սրա ձեռիցը պրծնիլը շատ դժար ա, կամ անկարելի,— գուշակեց խելացի պարոնը,— մեր խեղճ մովրովը խաբվեց, որ կարծում էր, թե սա էլ առաջինների պես փողահաչ տվողներից կըլնի։ Չէ՛, սա շատ մարդի գլխի վրա շուռ կտա, մենք կորանք։ Տե՛ս, ինչ զալումն (ճարպիկն) ա, քշերհանա եկել ա, քոմակչուն ու գրագրին վեր կացրել, մովրովին թողել քնած. ափսո՜ս, որ ես ճամփին ռաստ չեկա (չհանդիպեցի), թե չէ սա իմ առաջիցը չէր կարող փախչիլ. հիմի մեր մովրովն իմացած կըլներ ու շատ գործեր հիմի Խեչանի աղջկա պսակի հրամանաթղթերի օրն ընկած կլինեին. բայց հիմի էլ շատ ուշ ա, մենք կորա՛նք։

Ընթերցող, կարծեմ հասկացար հիմա մեր պարոնի ո՛վ լինիլը. սա միկիտան Սաքոն էր, թե չէ մովրովի մոտ ո՞վ կար այդպես նախատեսանողը։

— Է՛հ, շատ հարկավոր ա, ի՞նչ եմ գլխումս մտցրել, թե մենք կորանք. հազիր ասեմ, որ մովրովն իր մարդկանցովը կորավ, ինձ ի՞նչ, ես մի միկիտան մարդ եմ, իմ գինի֊արաղն եմ ծախում. ով էշը կըլնի, ես փալանն եմ, հորս որդին հո չի՛. սա չի՝ սրա հորոխպոր տղեն թող ըլնի, ինձ համար մին ա. համա ընչանք էս մրրիկն անց կենալը մեզ ըստեղ մնալը խելոքություն չի։

Միկիտան Սաքոն էլ չհեռացավ քննչից, այսինքն՝ ո՛չ թե մոտ գնաց — նա գիժ չէր, որ յուր ոտքովը գնա որոգայթն ընկնի — նա պատերի տակովը, քննչի աչքից անտեսանելի, դիտում էր նրա արածները։

Մեկ մտածեց Սաքոն գնալ ծածուկ մովրովին զարթնացնել, բայց էլ ի՞նչ կօգտեր, բանը բանիցն անցել էր. Սաքոն թողեց ճակատագրին խաղալ մովրովի վիճակի հետ։

Սատանայական էր ժպիտը, որ Սաքոյի երեսին երևեցավ, երբ որ նա պատի տակիցը տեսավ մովրովին թույլ ոտքերով և պատի ծեփ դարձած՝ դեպի քննիչը մոտենալուս։

— Գիտեմ, թե ի՛նչքան ուրախ ես,— մրթմրթաց Սաքոն մովրովի «շատ ուրախ եմ» կակազելով տված պատասխանին.— չէի՞ր ուզիլ, որ էս սհաթս մի թեթև խոլեր դրա փորը մտներ, ձեռաց կոլոլեր, էն աշխարհքը ղրկեր. համա, խե՛ղճ մարդ, հենց իմացի՛, թե խոլերը քիսեդ մտավ ու քեզ էլ հալից (բարօրությունից) քցեց, էլ դու ըստուց ետը ձեռներդ լվա՛ մհալի մեջ փորդ հաստացնելուց. հենց իմանաս, թե էսօրվանից ես տեսնում եմ քեզ գզգզված չինովնիկների կարգումը։

Եվ Սաքոն պատի տակից դաժան կերպիվ ծիծաղեցավ իր բարերարի, կամ ճիշտը՝ յուր զոհի վերա։

— Դուք ներեցե՛ք ինձ,— խոսեցավ քաղաքավարությամբ քննիչը,— որ ես ձեզ անժամանակ նեղություն տվի և առանց ձեր ներկայության ձեր իրավարանը կնքեցի։ Մենք ամենքս պաշտոնական մարդիկ ենք և հավատարմության երդում ենք տված. իմ պարտքս այդպես էր պահանջում և հիմա էլ ստիպյալ եմ հայտնել ձեզ, որ այս րոպեից դադարում է առժամանակ ձեր գործունեությունը. դուք ազատ եք պաշտոնակատարությունից՝ մինչև ձեր գործերն աչքի անցնելն և ապա այնուհետև, եթե արդար դուրս կգաք, որի մասին կասկած չունիմ, այդ է ամեն մի ազնիվ մարդու պարտականությունը, այնուհետև, ասացի, դուք ընդունելով իշխանության շնորհակալությունը, կշարունակեք ձեր պաշտոնը։ Ձեր տեղն այժմ ժամանակավորապես պաշտոն է վարում ձեր օգնականը՝ նոր գործեր սկսելով յուր համար, իսկ ձեր գործերը մնում են ինձ մոտ, ես պետք է քրքրեմ։

— Ինչպես ձեր կամքն է։

— Կխնդրեի միայն, որ դուք այսօր իսկ շնորհ անեիք գնալ Երևան և սպասել իմ գալստյանը, գործերն այնտեղ պետք է քննվին, իսկ ձեր ներկայությունը ձեր իրավարանը քննելուս՝ ինձ ավելորդ կլիներ։

Մովրովը լուռ էր. նա գուցե որևիցէ բան էլ ուզում էր ասել, բայց լեզուն բերնումը չէր դառնում, և եթե հանկարծ աչքը դեպի դիմացի պատը չդարձներ, շատ կարելի է վայր կընկներ։ Նրա աչքերն ընկան յուր մտերմի աչքերին. մի հենական կետ եղավ Սաքոն մովրովի համար, յուր սիրելու ներկայությունը ոգևորեց մովրովին, նա մի րոպե քաջալերվեց, կարծես մի օգնություն էր սպասում Սաքոյիցը, որն արդարև հասավ։

Աչքով, գլխով նշանացի արեց Սաքոն պատի տակից մովրովին և մատները շփելով հասկացրեց այս րոպեին ինչ ընթացք բռնելը։

Մովրովն իմացավ Սաքոյի միտքը. նա խորհուրդ էր տալիս ներս հրավիրել քննչին յուր սենյակը, թեյի խնդրել և կաշառք առաջարկել, և այն ոչ թե չնչին գումար, այլ հազարներ։

— Տունդ քանդվի՛, էլ ձեռիդ ի՞նչ ճար ունիս, էլ ի՞նչ ես կուչ եկել, տզաթևել (թևդ կախել) հիվանդ հավի պես. տեսնո՞ւմ ես, մի խոսքով պոչդ պոկեց, դե՛ բաց արա տոպրակի բերանը, էլ ո՞ր օրի համար ես պահում,— ոտքով, գլխով հասկացրեց Սաքոն մովրովին։— Բայց, խեղճ մա՜րդ, ես ոնց որ ռավուշիցը (գործի հանգամանքիցը) տեսնում եմ՝ քո քարը ծովն ընկավ, փողն է՛լ չի օգտիլ. էդ մարդը նրանցից չի երևում. դա ինձանից շատ ետ եկածն (ճարպիկն) ա։ Բայց կուռս կկտրեմ, գլուխս գրավ կտամ, թե դրա ատամներն ինձ վրա բանին. մեռնի՛, կտրի՛, Սաքոյի կողքովը չի կարող անց կենալ. սպասի՝ կտեսնենք։

— Խնդրեմ դեռ շնորհ բերեք ինձ մոտ՝ թեյ խմենք, մի փոքր հանգստացե՛ք, մինչև իմ ձիս էլ պատրաստ լինի,— խոնարհությամբ հրավիրեց մովրովը քննչին։

— Թեյի մասին ես շատ շնորհակալ եմ, ես թեյ խմելու սովորություն չունիմ, իսկ ձեր սենյակը մտնելն առանց այդ էլ պետք է լինի։ Թույլ տվեք ինձ ներողություն խնդրել և ասել, որ դուք այլապես չեք կարող վերադառնալ ձեր սենյակը, եթե ոչ իմ և այս պարոնների հետ միասին, և թե դուք ոչինչ չեք կարող վերցնել այնտեղից առանց մեր գիտության. ձեր ամեն ինչը, բացի մի ձեռք հագուստից, որ նույնպես պետք է ականվին, դուք չպետք է վերցնեք. ձեր ունեցած փողն էլ կկնքվի ձեր ներկայությամբն և կուղարկվի գանձարան պահվելու, մինչև քննությունը վերջանալը, իսկ ձեզ ծախսելու համար կտրվի գանձարանից մի որոշյալ քանակություն։

Մովրովն էլ ույժ չունեցավ խոսելու կամ կանգնելու, նա էլ չկարողացավ զսպել իրան և բոլոր մարմնով դողաց և, եթե յասավուլը մոտ չէր վազել և կուռը չէր բռնել, անպատճառ գետին կընկներ։

— Մի՛ շփոթվեք, խնդրեմ, նստեցե՛ք փոքր֊ինչ այս նստարանի վերա և հանգստացե՛ք,— քաղցրությամբ խորհուրդ տվեց քննիչը,— հուսամ, որ այս պաշտոնական ձևակատարությունից ձեզ վնաս չի հասնիլ։

— Ես հիվանդ եմ,— պատասխանեց թույլ ձայնով մովրովը։

— Ուրեմն ավելի շուտով հարկավոր է ձեզ շտապել Երևան, ուր կարծեմ, ինչպես նահանգական քաղաք, լավ բժիշկ կգտնվի։

— Դե՛, Սաքո՛, էլ մի՛ կաննիլ, փասափուսեդ (ունեցած֊չունեցածդ), հավաքի,— մրթմրթաց Սաքոն ու երեսը ետ դարձրեց դեպի գինետունը։

——————

Կես ժամից մովրովն երկու յասավուլի ուղեկցությամբ, ձի հեծած, գնում էր դեպի Երևան։ Նա մի վերջի անգամ էլ ուզեցավ յուր հավատարմի հետ խոսել. մոտեցավ գինետանը և ի՞նչ տեսավ. միկիտանխանեն բոլորովին դատարկ և Սաքոն մի երկու զեյվացվոց հետ կանգնած փող է համարում. նրա ձին թամբած, դռանը կանգնած էր։

— Էս ի՞նչ բան է,— հարցրեց մովրովը Սաքոյին դուրս կանչելով։

— Ոչի՛նչ, աղա՛, գլուխ պրծացնելու տարի ա, դուքանիս մեջը ծախեցի, առուտուրս վերջացրի, փողերն առնում եմ, որ գլուխս առնեմ քաշվիմ, ընչանք էս սելավն (հեղեղն) անց կենա, տեսնենք՝ գլխներս ի՞նչ ա գալիս։

— Միջի ապրանքն ի՞նչ արիր։

— Դատարկեցին, տարան, էժան տվի, որ ոչինչ չթողան, միկիտանխանի հոտը կտրվի էս տանիցը. շատ վնաս արի, համա ի՞նչ անենք։

— Դե՛, արի ինձ հետ գնանք։

— Չէ՜, աղա՛, էսօրվանից մենք էնպես պտի անենք, որ սաքի իրար ճանաչում չենք. երկուսիս օգուտն էլ էս ա, դու աջ կերթաս, ես՝ ձախ։

— Հիմի դու աջ գնացիր, ես ձախ,— մովրովի քամակիցը գլուխը շարժելով ասում էր Սաքոն,— բայց ոնց որ ես հին միկիտան Սաքոն եմ, դու էլ հին մովրովը, էսպես էլ գիտեմ, որ իմ գործս աջ գնաց, քոնը՝ ձախ։

ԼԹ.
ՇԱՀԱԶԻԶՅԱՆՑ֊ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆՆ ԱՇՏԱՐԱԿԵՑԻ

Երևանու իրավարաններից մեկի դռանն ասեղ քցես՝ գետինը չի ընկնիլ. բազմություն, աղաղակ, բարձրաձայն ծիծաղ, հայհոյանք, խառնվել են իրար, ոչինչ բան չի հասկացվում։ Մի բառ միայն շուտ֊շուտ լսողի ականջին է դիպչում՝ մեդալ, մեդալ։ Այսքան բազմության մեջ մի քաղաքացի, մի մաքուր հագնված մարդ չի երևում. բոլորը խառնիճաղանջ ռամիկներ են, թուրք, հայ, քուրդ միմյանց վերա ածված են։ Հեռվումը միայն մի քանի քաղաքացիք կանգնել, ծիծաղում են միամիտ ռամկի վերա։

Երկու ոստիկանական թուրք ստորին պաշտոնատարք շատ անգամ կամեցան մահակներով հեռացնել ամբոխն իրավարանի դռնից, որ ներս ու դուրս անելը չարգելվի, հնար չեղավ։ Շատերը բարձրացէլ էին լուսամուտների վանդակների վերա և ներս էին նայում։ Երբեմն֊երբեմն մի քրքջյուն, մի ծիծաղ բարձրանում էր պատուհանների կանգնողներից և հեռագրական մագնիտի նման լուր տալիս ներքևի կանգնածներին ներս մտած մարդու գլխի եկածը։ Իսկույն բոլորը միասին մի խնդակցական ծիծաղ էին բարձրացնում և էլի լռում, սպասելով իրավարանից դուրս եկողին։

— Հը՛, ի՞նչ արիր,— քանի մի հարցեր տեղում էին այդ մարդու գլխին,— մեդալը դոշիդ չի երևում, բեգզադա չես դառե՛լ։

— Աստված ոչ գիտա մեր մովրովի գլուխն ու արևը, իմ դեղին պոլիմպրյալի տեղակ էս հինգ մանեթը տվին ու դուս արին. օղորմի՛ իրանց հորը, էս էլ որ չտային, ի՞նչ պտի անեինք, կեսը կտրելու հո չէինք։

Եվ ներսից դուրս եկողը ցույց էր տալիս յուր ձեռքում ճմլած հինգ մանեթանոց թղթադրամը։

Անմիջապես ներսից դուրս եկողի քամակից մի գրագիր կանգնում էր իրավարանի շեմքի վրա և ձայնելով՝ մի մարդու անուն տալիս։ Բայց կես ժամ անցնում էր, մինչ կոչված մարդը, ճղելով ամբոխը, առաջ էր գալիս, ներս մտնում իրավարանը, որից հետո իսկույն դուռը վրեն փակվում էր։

Նույն և մի գոչյունը, նույն հռհռոցը, նույն ծիծաղն և հայհոյանքը կրկնվում էր մովրովի ստվերի դեմ։

— Շահազիզյանց֊Կամսարակա՛նն Աշտարակեցի՛,— ձայն տվեց ի վերջո գրագիրը.— Կամսարականն Աշտարակեցի՛,— կրկնեց ժողովրդի արձագանքը.— Կամսարականն Աշտարակեցի՛,— երեքկնեց ու չորեքկնեց ամեն ոք, և դեռ մարդ չի երևում։

— Այստեղ չէ՞,— գոչեց գրագիրը։

— Էստե՛ղ էր, հենց հիմի էստե՛ղ էր, էս սհաթս ես տեսա, սղմվել էր խալխի մեջն ու դուս չէր կարում գալ։

— Ձեր տունը չքանդվի՛, ես կարա՞մ էս հեշատքի (ամբոխի) միջովն անց կենալ, փորիս ճխիլը դուս կգա,— մի ձայն լսվեցավ ամբոխի քամակի կողմից։

Բավական միջոց անցավ, որ ոստիկանները փայտի զորությամբ մի անցք բաց արին և քրտնքում կորած Շահազիզյանց֊Կամսարականին ներս բերին. բանից դուրս եկավ, որ խեղճ Կամսարականս դիպվածով ընկել է խաժամուժի կուտակի մեջ և կես ժամ հազիվ կարողացել է դուրս ընկնել բաց օդի մեջ։ Քաղաքացիք դրա վերա մի կուշտ ծիծաղացել են։

— Բարո՛վ,— պատասխան տվեց նախագահական բազկաթոռի վրայից քննիչը Կամսարականի խոնարհ ողջույնին,— ո՞րտեղից ես, քո անունն ի՞նչ է։

Կամսարական Աշտարակեցին աչք ածեց շուրջ բոլորքը և քթի տակին ժպտալով՝ պատասխանեց.— ես աշտարակցի եմ, իմ անունս է... Շահազիզյանց֊Կամսարական Աշտարակեցի։

— Այդ ի՞նչ երկար անուն ունիս,— հարցրեց քննիչը քաղցրությամբ։

— Ես իմ հոր հարազատ զավակն եմ, աղա՛, իմ պապերս էլ ազնվական են էլել ու երկու ազգ են ունեցել Շահազիզյանց֊Կամսարական, ինքս էլ բնիկ աշտարակցի եմ. ոչ ուզում եմ հորս երախտիքը մոռանալ, ոչ պապերիս պատիվը վեր քցել, ոչ էլ իմ ծնած տեղս՝ իմ հայրենիքս ուրանալ։

— Շատ լա՛վ, շատ լա՛վ. հիմա ասա ինձ, բարի Շահազիզյա՛նց,— ասաց քննիչը,— ես նկատեցի, որ դու տուն մտնելուս շուրջ նայեցիր և ժպտացիր, ի՞նչ էր պատճառը։

— Ոչի՛նչ, գլխիդ մատա՛ղ, լավ մարդկանց երեսը տեսնելուս մարդի բան հաջող կերթա, սիրտը կուրախանա. մեր աղին տեսա, ուրախացա։

Կամսարականը ցույց տվեց մովրովին։

— Շատ լա՛վ, դիցուք քո ասածը լինի, այժմ պատասխանի՛ր ինձ. դու լավ ճանաչո՞ւմ ես քո ցույց տված պարոնին։

Քննիչը նույնպես գլխով ցույց տվեց մովրովին՝ առանց երեսը նայելու։

— Ո՞նց չեմ ճանաչում, գլխիդ մատա՛ղ, դա մեր աղեն ա, մեր տերն ա, մեր հերն ա, մեր մհալի բարերարն ա, քոռ պտի ըլեմ, որ չճանանչեմ։

— Քեզ ինչ հարցնեմ, պետք է իսկությամբ պատասխան տաս, թե չէ լավ չի լինիլ քեզ համար. սուտ խոսողն Աստուծո առաջին սևերես մնալուց հետո՝ օրենքի առաջին էլ պատժվում է։

— Մեռնիմ Աստծուն էլ, օրենք դնող թագավորին էլ, երկուսի համար էլ մեր գլուխը մատաղ կտանք. թե որ նրանց մենք խաբենք, մահի ենք արժան։

— Շատ շնորհակալ եմ, երևում է, որ դու մինչև հիմա ներս եկողներից շատ բարձր ես կրթությամբ և հասկացողությամբ. այդ շատ ուրախալի է, որ ժողովրդի մեջ քեզ պես օրինավոր մարդիկ գտնվում են. ես մինչև հիմա ոչ մեկից չմխիթարվեցի։

— Ես արժանի չեմ այդքան գովասանքին, գլխիդ մատա՛ղ։

— Ասա ինձ, սիրելի, ձեր մովրովին դուք երբեմն֊երբեմն պարգևներ, ընծաներ տալիս էի՞ք։

— Էդ մեր պարտքն ա. մովրովը որ կա, ես արզ արի թե մհալի հերն ա. որդիքը պարտական են իրանց հորը պատիվ տալու, իրանց աշխատանքից նրան բաժին հանելու. մեր սաղ մհալը էդ շատ լավ հասկանում ա, ու իր պարտքը կատարում. ամեն գեղ իր մասիլիցը (բերքից) մովրովի բաժինը պտի ջոկի ու ղրկի. մի՞թե մեր աղա մովրովը ձեզ չի ասել, իր մհալիցը շնորհակալություն չի արել։ Ես ուրիշ մհալ չեմ ասիլ, համա հույս ունիմ, որ մեր աղեն իր ժողովրդիցը շատ բավական կըլնի. ընենց չի՞, մովրով աղա,— ասաց Կամսարականը։

Պատասխան չեղավ։

— Ճշմարի՞տ է այս պարոնի ասածները,— հարցրեց քննիչը մովրովից խոժոռ դեմքով։

— Այո՛, ընծա բերում են։

— Իսկ եթե չտանեք,— դարձավ սիրալիր դեմքով քննիչը դեպի Կամսարականը,— ի՞նչ կանեն ձեզ։

— Չտանե՞նք, ո՞նց թե չտանենք. չենք տանիլ, համա մեր կորկոտը կեփվի (կպատժվենք). դեռ տանելով, տալով, կաշառքի զոռով գեղը պարտքի տակից չենք կարողանում ազատել, ժողովուրդն ընչանք շլինքը նեղությունի մեջ ա, թե որ չտանենք, հո՛, որդիքս էլ ծախենք՝ չենք ազատվիլ։

Կամսարականը մովրովների բոլոր հարստահարությունները, կաշառակերությունները, ճնշումները մի առ մի պատմելուց հետո եզրափակեց, որ ժողովուրդը կաշառության համար տրտունջ չունի յուր կառավարիչներից. ի հնուց այսպես եկել, այսպես էլ շարունակվում է։ Միայն թե ինչ բանի համար որ կաշառ առնում են, վերջացրեց Կամսարականը, այն գլուխ տանեն, մենք ուրախությամբ պարտքի տակ կընկնենք և կտանք. սակայն ցավն այս է, որ կաշառներ առնում են, փողերն իզուր դնում են և ոչ մեկի դատը չի վերջանում։

— Ընչի՞ գանգատ չեք անում, ընչի՞ լռությամբ տանում եք,— հարցրեց քննիչը։

— Ի՞նչ ես ասում, աղա ջա՛ն, մենք ի՞նչ կհամարձակինք բերան բանալ. դու դեռ չես իմանում, թե ինչ ասել ա՝ ռահաթ ու մովրով, էդ կնշանակի, հովիվ և ոչխար. մի՞թե ոչխարը պտի անբավական ըլնի իր բուրդը խուզողիցը. կամ թե չէ, որ գանգատ անենք, տակիցը կարա՞նք դուս գալ։ Հիմի էլ լեզուս ընդուր համար ա բացվել, որ պարզ գիտեմ, թե մեր աղեն իր մհալիցը շատ շնորհակալ ա, ու էն մի քանի բաներն էլ, որ իր օրովն էլել են, իր մեղը չեն. ոնց որ ասեցի, չէր տալ՝ չէր մնալ, թե չէ միսս կերել էի՞, որ գլխիցս ձեռ էի վերցնում. թե կուզես մի֊երկու բան կպատմեմ, լսի մեր առաջվա մովրովների արածներից։

— Ասա՛։

— Չեմ ուզում հիշիլ, թե ո՛ր մհալումն էր, հարկավոր էլ չի իմանալը, էսքանն իմացի, որ էդ մհալի մովրովը շատ հարամկեր մարդ էր, ռահաթի հոգին հանել էր, ունեցածների շատ բաժինը աշկյարա ձեռքներիցը խլում էր, ընչանք ձուն ի՞նչ ա, համբարել էր տալիս ու երկուսն ինքը վերցնում, մինը տիրոնջը թողում. քանդող քանդողի, տանող տանողի էր. մի երկու տարումը ցամաք հացը մհալից կտրվեց. գողություն, ավազակություն, մարդասպանություն սովորական բաներ էին դառել. գլուխը մի սոխ էր. տանիցդ մի վերստ հեռու գլխիդ տերը չէիր. ի՞նչ անես, լավ էլ օրով֊ցերեկով 100 մարդ տեսավ, որ քո հարևան գեղացի թուրքը քո ախպորն սպանեց, տավարդ հանդիցը քշեց տարավ՝ ձենդ փորդ էիր քցում. ո՞ւմ գնաս, դիվան դատաստան չկա, ու թե որ Աստված գլխիդ խռով կացավ, դարդակ ձեռով գնացիր, իմացի՛, որ վերջին օրդ ա։ Վերջը դանակը որ ոսկորին հասավ, մհալի գլխավորներիցն երեք մարդ խելք֊խելքի տվին, արինն աչքների տակն առան ու գնացին քաղաք, նաչալնիկին խնդիր տվին։ Դե՛, գեղացին ի՞նչ գիտի, թե օրենքն ո՞րն ա, կամ օրենքի գրքի մեջն ի՞նչ ա գրած։ Դրանք մի գրագիր են գտնում, իրանց արզեն (խնդիրը) գրիլ տալիս։ Դու մի՛ ասիլ, էդ գրագիրը օրենքի գրքի 10, թե 15 հատորումը մի֊երկու տուն ա գտած էլել ու գրել, որ նրանցով մովրովին իր արածների համար Սիբիր կարելի ա ղրկել։

Մի օր սաղ մհալը թնդում ա, որ մովրովին նաչալնիկը շատ բարկացած հալ֊հալբաթ (անհապաղ) տարել ա։ Խեղճ ժողովուրդը ձեռն առ Աստված բռնած՝ փառք ա տվել, մի երկու գյուղում էլ մատաղ են մորթել դրա համար։ Իրեք֊չորս օրից մին էլ ի՞նչ տեսնես, մովրովն եկավ ու թունդ եկավ, 20֊30 ձիավոր քամակիցը քցած՝ թոզն երկինքն ա հանել։ Իհարկե, էն ա, ասեցին եկել ա, որ ինչ ունի֊չունի՝ վերցնի ու քաշվի հեռանա։ Դու ո՛չ մեռնիս, աղա ջա՛ն, աչքդ բարին տեսնի, ինչ որ էս խալխն ա տեսնում. հրամայում ա մովրովը, որ սաղ մհալն իր կացած գեղը հավաքվի։ Իհարկե, որ էն իրեք արզա տվողներին էլ կանչած կըլներ։

— Ռոզգի՛,— ձեն ա տալիս մովրովն ու մի սել լիքը կակող ճիպոտ դրա դռանը թափում են։

— Դուս տարե՛ք իմ կառավաթը (մահճակալը),— հրամայում ա մովրովն ու իր բակի դռան մեյդանումն (հրապարակում) իր կառավաթը դնիլ ա տալիս, էն օրենքի 15 հատորը դնում գլխատակն ու սաղ խալխի միջին թեք ընկնում ձգվում։

— Դե՛, հիմի վեր կոխեցե՛ք էն իրեք մարդին,— գոռում ա մովրովն ու իր պառկած տեղիցն էն խեղճ խնդիր տվողներին էնքան ծեծել տալիս, որ դու էլ ասես՝ հերիք ա։

— Չոքեչոք մոտ եկե՛ք,— պատվիրում ա նա էդ ծեծվածներին,— դպա ինձ։— Ինքն ըսկի գլուխը տեղիցը չի վերցնում։

— Ա՛յ, ձեր արխեն (պաշտպանն) ու քոմակը (օգնականը) գլխատակիս ա, եկեք մին էլ աղաչանք արեք, կարելի ա սա կլսի ու ձեզ կօգնի։

— Տեսնո՞ւմ եք, որ ձեր պաշտպանը չկարողացավ ձեզ պետք գալ,— ծիծաղում ա բարձր֊բարձր մովրովը,— խեղճը պինդ ծալված՝ գլխատակիցս չի կարողանում դուս գալ։ Տո՛, հիմարներ,— ասում ա նա,— դուք կարծում էիք, թե էս թղթի կտորները ձեր հավարին պտի հասնի՞ն. դուք որ սրա տեղն իմացել եք, բաս ես չգիտեի՞, բաս սրա հոդվածների դեմը ես պատրաստած բան չունեի՞. ո՞ւմ ինչ արիք. ձեր մատը տարաք՝ ձեր աչքերը հանեցիք. ամեն մի հոդվածի դիմացը 1000 մանեթ եմ պատ շարել, էդ փողերը ձեր ջանիցը պտի հանեմ, իմ քիսիցը հո՛ չեմ տալու։

Քննիչը ծիծաղեցավ։

— Հա՛, աղա ջա՛ն, հա՛, տես ի՞նչ ա անում.— հրամայում եմ ձեզ,— ասում ա,— որ էդ իրեք մարդդ ամեն մինդ ձեր քիսովն էդ պատերը շարեք. գնացեք, 1000֊ական մանեթ բերեք, էս գրքի վրեն դրեք, եթե չեք ուզում, որ ձեր կաշիքը դաբաղխանումը (կաշու գործարանում) փտին։

— Ի՞նչ պտի անեին, աղա ջա՛ն. համ տվին, համ էլ շլինքները երկարեց. լավ որ իրենք էլ ունևոր մարդիկ էին, թե չէ խեղճերը հիմի որդով ընտանիքով Սիբիրումը կըլնեին։

— Իսկ ձեր մովրովն այդպիսի բաներ արե՞լ է,— հարցրեց քննիչը։

— Չէ, աղա՛, մեր մովրովն էդքան չի արել, բայց դե՛, ո՞նց կըլներ, որ մեղր ծախողը մատը չլպստեր. կռվի տարի էր, օգուտ քաղելու տարի էր, պտի շահվեր. էսպես տարի հո միշտ չի ըլնում։

Քննիչն երկրորդ խոժոռ հայացքը ձգեց մովրովի վրա և այդքանը բավական եղավ խեղճի ոտք ու ձեռքը դողացնելու։

— Ասացիր, որ դու ես... Շահազիզյան֊Կամսարականն Աշտարակեցին,— խոսեցավ քննիչը,— քո անունն այս մատենի մեջ նշանակած է. ուրեմն դու տվել ես փող, որ պատերազմական մեդալ ստանաս, այնպես չէ՞։

— Հրամելի՛ք, գլխիդ մեռնիմ։

— Պատերազմ գնացե՞լ ես։

— Ո՛չ։

— Պատերազմական գործերումը խառնվե՞լ ես։

— Ո՛չ։

— Ուրեմն ի՞նչ իրավամբ դու կարծում էիր, որ մեդալ կստանաս։

— Մեր մովրովի հրամանը դուս եկավ, որ մի պոլիմպրյալ բերողը մեդալ կառնի. ես էլ հավատացի ու տվի։

— Հրամանաթուղթ կա՞ր դրա մասին։

— Հը՛, աղա՛,— ծիծաղեց Կամսարականը,— ամեն բանի համար որ հրաման գրվի, ո՞րտեղ կերթա, էլ թուղթ ու մրաքավ (թանաք) չի հերիք անիլ։ Դրա համար յասավուլներ կան, միկիտաններ կան, տանուտերներ կան, նրանց բերնով եկած խաբարին մի՞թե մենք չենք հավատում. բաս էլ յասավուլն ընչի՞ ա պետք, որ նա իր աղի կամքն էլ չպտի կարողանա բերանացի հայտնել ու ղամշու տակը քցելով կատարել տալ։

— Շատ կարելի է այդ մարդիկը սուտ յուրյանց օգտի համար մովրովի անունով պահանջներ են անում և մովրովը բոլորովին տեղեկություն չունի՛։

— Չէ՛, գլխիդ մեռնի՛մ, տեղ հասած օրը մենք իմանում ենք։

— Ուրեմն ա՛ռ էս փողն և գնա՛։

Քննիչը վերցրեց սեղանի վերա ծալքով դարսած հինգ մանեթանոցներից մի հատ և տվեց Շահազիզյանցին։

— Էս ի՞նչ փող ա, որ տվիր ինձ, աղա ջա՛ն,— հարցրեց Կամսարականը։

— Այդ քո մեդալի համար տված փողն է. օրենքի զորությամբ մեդալ ստանում են միայն պատերազմին մասնակցողներն, իսկ դու ասացիր, որ ինքդ չես մասնակցել։

Մեր... Շահազիզյանց֊Կամսարականը նոթերը կիտեց ու կանգնած տեղիցը թղթադրամը շպրտեց սեղանի վերա։

— Այս ի՞նչ կնշանակի,— զարմացմամբ հարցրեց քննիչը։

— Ես իմ մեդալը կուզե՛մ։

— Քեզ ասացի, որ մեդալ անհնարին է քեզ ստանալ, բավականացի՛ր այդքանով և դուրս գնա՛։

— Բաս կամ ոչինչ մի տալ, ես ձեզանից զոռով չեմ ուզում, էդ էլ թող շատերի հետ գնա, կամ իմ փողս տվե՛ք։

— Մենք էլ քո փողն ենք տալիս։

— Ես իմ պոլիմպրյալը կուզեմ, պոլիմպրյալը, 184... թվի պոլիմպրյա՛լը. ես վրեն մի տեղ էլ դանակի ծերով պստիկ նշան եմ դրել. էն որ չըլնի, ես ոչինչ չեմ ուզում, էդ էլ բաշխել եմ մեր աղին։

Կամսարականը մատով մովրովին ցույց տվեց։

— Բացատրի՛ր խոսքդ, ես չեմ հասկանում,— ասաց քննիչը։

— Էս սհաթս, գլխիդ մեռնի՛մ։ Ես Աշտարակու մեջ, չկարծես, որ ետ ընկած, հասարակ մարդկանցից եմ. ասենք իմ ազնվությունի համար էստեղ խոսք բաց անիլը տեղը չի, բայց ռահաթի մեջ էլ, փառք Աստծու, մարդ եմ՝ ինչ որ մարդին կսազի. ես էլ ինձ համար անում ունիմ, պատիվ ունիմ, հաց ունիմ, տուն ու տեղ ունիմ. թե որ մի երկսիցը ցած ըլիմ, տասիցն էլ բարձր եմ։ Ի՞նչ երկարացնեմ, Աշտարակու իշխաններից մինն եմ։ Էս արխալղին, էս թևերիցս կախ֊կախ էլած ծլանքներին (ցնցոտիներին) մի՛ խաբվիլ, կամ կարկատած չուխիս. ռահաթը պտի իր ռահաթությունի գյորա (համաձայն) վեր ու նիստ անի. մենք քաղքցոնց պես չենք կարող փորներս քաղցած պահել, ամսներով տաք կերակրի համ չտեսնել, բազարումը մի֊երկու կապեկի հացով ու թարաքյամա թուրքի երեսը քաշած աղվեսի պանրով օրներս անցկացնել ու զլպլտվիլ մահուդներով, ղանավուզներով ու բուխարա գտակներով։ Մենք մարդին շորով չենք պատիվ տալիս, կամ ճանանչում. ուզենանք է՛լ լավ շորեր հագնիլ, չենք կարող։ Հիմի ասենք, ես աղա մարդ եմ, բայց իմ տան ծառեն եմ. ինձ շատ ամոթ ա, որ իստակ հագնվեմ, ձեռներս սապնով լվանամ ու իմ տան, իմ հանդի, իմ հիքու գործը թողամ երեսի վրա ընկած. Աստված մեզ էդ հացը չտա, էդ կսազի քաղքցուն, որ ընչանք իրիկուն ձեռները ղումաշների (մետաքսեղենի), ապրշմեղենների ու գուլաբաթինների (ոսկեթելերի) մեջ ա խառնում. պապական մենք հողագործությունն ենք տեսել, հողագործությունը մեզ, մերը հողն ա, ես նրա բարաքաթին (լիությանը) մեռնե՛մ։

— Շատ լավ բաներ ես խոսում, սիրելի՛ս,— ընդհատեց քննիչը,— բայց գործից հեռանում ես։

— Չէ՛, գլխիդ մատա՛ղ, մի քիչ էլ, խնդրեմ, համբերես։ Ասեցի, որ ես մեր գեղի առաջավոր իշխաններից մինն եմ, ղոնաղասիրությունն (հյուրասիրությունն) ամեն հայ քրիստոնեի պարտքն ա, էդ ամենքս էլ ունինք, մեր աղեքանցը, մեր մհալը կառավարողներին, ղուլլուղի մարդկանցը պատիվ տալը համ պարտք ա, համ հրամանակատարություն. իհարկե, էդպես մեծավորին մեր գեղը գալուս՝ մենք չենք կարող հասարակ տներում ցած բերել. ասում ա՝ հարկս հարկավորաց՝ պատիվս արժանավորաց, ում որ լավ տներ ունի, իր աղին ընդունում ա։ Աշտարակու մեջը թե մի երկու֊երեք լավ տներ կան, մինն էլ իմ տներն ա (ասենք փառք իմ Աստծուն, սաղ մհալի մեջը մեր գեղի պես լավ տներ ոչ մի տեղ չկա)։ Էլ կարծիք չկա, աղա ջա՛ն, որ մենծամենծ մարդիկն իմ շեմքովը շատ ներս ու դուրս արած կըլնին. մեր աղա մովրովն էլ, իհարկե, իրան էլ լավ հայտնի ա, որ ըսկի գործ էլ չունենա, քեֆի համար էլա տարենը մի քանի անգամ Աշտարակ ա գալիս ու շաբաթներով կենում. ի՞նչ ասիլ կուզի, որ շատ բաժինն իմ տանն ա վեր գալիս, իմ սառը ջուրն ա անուշ անում, իրան հալալ ըլնի՛։

— Էլ մնա՞ց։

— Էն ա, հա՛, գլխիդ մատա՛ղ, շատին դիմացել ես, քչին էլ դիմացի՛։ Մին էլ սաղ մհալի մեջը հռչակվում ա, թե ով որ մի պոլիմպրյալ բերի, մովրովին տա, անումը գրիլ տա, նա մեդալ կստանա։ Տունը մի մարդ կար՝ պոլիմպրյալը ճարեց, Զեյվա գեղը վազեց, երկուսը կային՝ գնացին. պատրաստությունի համար մի քանի մանեթ էլ ավել էին վերցնում ու որը ոտով, որը ձիով, որն էլ երկու մարդ մի ձիու կամ մի իշի վրա նստած՝ իրանց քցում Զեյվա։ Էս բանի համար ես ամենքիցն ավելի ուրախացա. աղեն (գլխով մովրովին ցույց տվեց) ինձ խիստ լավ ա ճանանչում, տես ու ճանանչ ենք. միտք արի ու առանց փողի դուրս ընկա խելի (բավականին) տեղ գնացի. ախա՛ր ես ումնի՞ց եմ պակաս. իմ գյադեն (ծառան), իմ դռան ծառեն մեդալ ստանա, ծեծից ազատվի, աշխարհքն ազնվական դառնա ու ես՝ Շահազիզյանց֊Կամսարականս մնամ զո՞ւրկ։ Գնացի՛, գնացի, շատ ու քիչն Աստված գիտա, մին էլ կաննեցի ու միտք արի. ա՛յ տղա, ես անփող ո՞ւր եմ գնում, բան ա, բալքի (գուցե) մովրովը պատիվս չպահեց, անփող ինձ չգրեց, աշխարհս վաղվանը չի, մի քիչ սառնացել ա, հազիր պատրաստ գնամ. մի պոլիմպրյալով մարդի երեսը չվեր բերեմ, տանեմ տամ, թե վերցրեց, մի աչքս լիս, թե չվերցրեց, երկու աչքս լիս, իմ փողն իմ ջիբին կմնա։ Նոր ետ եմ դառել, աղա ջա՛ն, կիսաճամփիցը, տուն եկել ու մի պոլիմպրյալ ծոցս դրել ու գնացել։

Քննիչը, թվի թե, շատ ձանձրացել էր, գլուխը կախել, ուշադրություն չէր անում։

Կամսարականն այս նկատելով՝ ծնոտը բռնեց և աղերսալից խնդրեց.

— Գլխիդ մեռնի՛մ, աղա՛ ջան, տեսնում եմ որ բեզարեցիր (ձանձրացար), գլուխդ տարա, համա կխնդրեմ, որ մի քիչ էլ լսես, էս ա պրծնում եմ։

— Շատ լա՛վ, շատ լա՛վ,— ժպտաց քննիչը և ուշադրությունը սրեց։

— Դեռ ձիուցը նոր էի վեր եկել,— շարունակեց Կամսարականը,— որ մովրովի միկիտանն ինձ ասեց, թե քո պոլիմպրյալը պետքը չի, պտի 184... թվականինը տանիս ու մի քանի մանեթ էլ մովրովի ձեռ ու ոտի համար խարջես, որ խնդիրդ կատարվի։ Ինձ մոտ,— ասեց միկիտանը,— Երևանից բերած էն թվի ոսկիք կան, թե կուզես՝ իր գլխովը, կամ թե չէ քո խաթեր մի բան էլ պակասով քեզ ծախեմ, տար տուր մովրովին։ Ես լսիլ էլ չուզեցի, մովրովն իմ բարեկամն ա, իմ խաթրը կպահի, ասեցի ու դուզ քշեցի, աղիս օթախը ներս մտա։ Ի՞նչ ես ասում, գլխիդ մեռնի՛մ, քո դուշմանի գլուխը չգա, ինչ որ իմ գլուխն եկավ. ոնց որ ես սովուղ֊սաղկալ (նախատակոծ), խաղք ու խայտառակ էլա։

Կամսարականը պատմեց յուր և մովրովի մեջ պատահած անցքը։

— Դեռ ես չհամարձակվեցի, հինգ մանեթանոցը կամանց ստոլիդ վրա քցեցի, բայց իմ խեղճ պոլիմպրյալը, որի պսպղոցն աչքեր էր ծակում, ընչանք դռան շեմքը մին ֆռռաց (թռավ)։ Հիմի ես դրա համար եմ ասում, աղա ջա՛ն, կամ տալիս եք, պոլիմպրյալս տվե՛ք, կամ մեդալս, կամ թե չէ ես ոչինչ չեմ ուզում։ Գլխիդ մեռնի՛մ, թե իմ խոսքերումը սուտ ըլի, աչքս հանի՛, թե չես ավատում, մեր մովրով աղին՝ իրան հարցրու։

— Կամսարակա՛ն, դու էլ էդպե՞ս,— հոգվոց հանելով ասաց մովրովը հայերեն։

— Աղա ջա՛ն, դու էլ էդպե՞ս,— պատասխանեց նույնպես հառաչելով Կամսարականը,— մի՞տդ ա, որ ասեցի, թե, աղա ջա՛ն, քո Շահազիզյանց֊Կամսարականն եմ, ախա՛ր էդ խոսքն ես ինձանից հո չէի ասում. ընչանք քեզնից իրավունք չունենայի, ո՞նց կվստահանայի։ Մի՞տդ ա, որ միշտ ինձ կանչում էիր՝ իմ Կամսարական. էլ էն մարդը չէի՞, էլ քո ոտն Աշտարակ չպտի ընկնե՞ր, երես֊երեսի չէինք առնի՞լ։

— Ուղի՞ղ են այս պարոնի պատմածները,— դարձավ քննիչը դեպի մովրովը։

Մովրովը սևացել էր։

— Այո՛,— հազիվ լսելի եղավ մովրովի բերանից։

— Տնօրինել, որ դրսի ամբոխը չցրվի, ամենքն ետ բերեն յուրյանց ստացած փողերն և սպասեն,— հրամայեց քննիչը,— իսկ դուք, պարոն գավառապե՛տ, բարեհաճեցեք այս բոլոր հինգ մանեթանոցները փոխել 184... թվի պոլիմպերյալի վերա, և եթե չկան այդպիսիները, այն ժամանակվան գնացական գնովը թղթադրամով վճարեցե՛ք. իսկ այս պատվական անձի ոսկին գտնել անպատճառ և նույնը վերադարձնել, երևի պահած կունենաք։

— Քո արդարադատությունի համար, գլխիդ մեռնի՛մ, ես ոչ մի կոպեկ չեմ ուզում, խնդրեմ ինձ հասնելիք փողը ղրկես բերդը էն անմեղ դուսսաղներին, որոնք իզուր տեղը տարիներով արևի երես չեն տեսնում ու չոր հացից սավահի ոչինչ չեն ուտում,— մեջ մտավ Շահազիզյանց֊Կամսարականն Աշտարակեցին.— ըստուց ետը մեռնիմ էլ, դարդ չունիմ, Աստված ինձ էն օրին արժանացրեց, որ իմ աչքերս քեզ պես մի ադալաթ (արդարադատ) քննիչ տեսան։

— Քո խնդրվածքդ կկատարվի,— պատասխանեց սիրով քննիչը՝ Կամսարականի ձեռքը թոթվելով,— այս րոպեից ավետում եմ քեզ, որ բանտերն էլ շուտով արդարության ձայնը կլսեն, այն տեղերն էլ չեն մնալ առանց իմ այցելության։

Ամեն մարդ յուր փողը թղթադրամով ոսկվո կուրսի հաշվովն ստացավ և շնորհակալություն արեց քննչին։

— Միամտացնում եմ ձեզ,— խոսեցավ քննիչն ի լուր ամենեցուն,— որ ձեր տված բոլոր պարգևներն ու կաշառքներն, ինչքան հնարավորություն կա, կպահանջվին ձեր մովրովներից, և որովհետև շատ մասն հայտնի չէ, թե որքա՛ն է վճարված և ո՛ւմնից, այդ ամենը կերթան հօգուտ բանտարկյալների և պատերազմի մեջ վիրավորված զինվորների, և այդ կտրվի իբրև ժողովրդից նվեր. համաձայն ե՞ք, թե ոչ։

— Համաձա՛յն ենք, գլխիդ մատաղ,— ձայն տվեց ամբոխը։

——————

Շատ սակավ մովրովներ արդարացան, քննիչը, համարյա, պատժեց բոլորին, զրկելով ոմանց ծառայությունից, այլոց մի քանի տարի պաշտոնազուրկ անելով և շատ սակավներին բոլորովին անբախտացնելով։

Մեր մովրովը վերջիններիս կարգն անցավ։

Խ.
ԱՆՇՆՈՐՀՔ ԱՎԱԶԱԿՆԵՐ

Սմբատը շատ սառնությամբ լսեց միկիտան Սաքոյի շողոքորթական ցավակից խոսքերը, երբ մի օր ինքն եկավ Խեչանին տեսություն և իմացավ, որ իբր թե մի նոր քննիչ էին ուղարկել Երևանից, որը անմիջապես հրամայեց Խեչանին բերդը տանել։

— Հա՞, տարա՞ն, սաքի ուզում եմ ասել ղրկեցիք, բաս սուտ չէին խեղճ հալիվորի մտածածները, շատ լա՛վ, տարան՝ տարան, մենք էլ ըստուց ետը տանողի ու տանել տվողի դուռը կճանանչենք։

Այս խոսքերը պատասխանելով միկիտանին, Սմբատը ձիու գլուխը թեքեց դեպի Աշտարակ։

— Սմբատ ջա՛ն, ա՛յ Սմբատ, ախար մի քիչ կա՛ց, տես՝ ի՞նչ եմ ասում, ախար դու հենց գիտես, թե մենք մեղավոր ե՞նք, ախար ես Խեչանի բարեկամն եմ. թե որ իմ թափած արտասունքը տեսնեիր, իմ չոքիլ աղանչաք անիլը լսեիր, մովրովի գտակը հանել քննչին խնդրելուն ականատես ըլնեիր, էդպես անհավատ չէիր ըլնիլ։— Այսպիսի խոսքեր միայն քամու բերելովը Սմբատի ականջին էին դիպչում, բայց նա ուշք չդարձրեց, մի րոպեի մեջ Սաքոյի աչքիցն աներևութացավ։

— Սատանի հե՛րն անիծած,— մտածեց Սաքոն,— մարդի չարխը (անիվը) որ թարսվի (շրջվի), 1000 տարի գլուխ տրաքացրո՛ւ, օգուտ չունի։ Ասենք դրանք մեզ ոչինչ չեն կարող անել, 10 տարի էլ Խեչանն անտեր բերդումը փտելու ըլնի, ոչով հարցնող չի ըլնիլ. էն նոր եկած քննիչը հո՛ չպտի գնար բանտի բորբոսնած հոտերի միջին քաշ գար, որ իմանար, թե մի աշտարակցի Խեչան ա էլել ու զուր տեղն էնտեղ ճռնչում ա։ Էդ կողմից մեզ փորձանք չի գալ, բայց մենք մեր մտքի դրածիցը կզրկվինք. ես սաքի ուզեցա, որ տխուր երես շանց տամ, դարդոտ (վշտալի) երևամ Սմբատի մոտ — Խեչանին տանելու համար, վերջը մի քանի սուտ հույսեր տամ, որ սաքի թե մովրովը կարող ա մի քանի մարդի տեսնելով, կամ էն քննչի տակը փող դնելով ազատել Խեչանին. բայց էս կոպիտ լակոտը իմ սարքած ֆանդերիս (հնարքներիս) հիմքն արեգակը շուռ տվեց. հիմի պտի գնա Աշտարակ, տանը խաբար տա ու մենք էլ ձեռներս կլվանանք Խեչանի չալ֊չալ (խայտաբղետ) մանեթների սանադներիցը (մուրհակ)։ Էս չի՛ ըլնիլ, սրան պտի էս մտքի վրա տեղ չհասցնել, պտի ճամփեն կտրել, մեր սուտը ղորթի տեղակ ուտացնել ու հետն երթալ Աշտարակ։

Թե որ հաջողվեց՝ շատ լավ, թե չէ կոտրվեց ոչ, պտի կյանք ու արևը Արդար Դավթի քյալավեքումը մեզ տալ ու գնալ Խեչանի օջախումը շեն ու բոլ ձգվել։ Շատ լավ վախտն ա, հազիր Փերսի գեղացի Նաբին իր հընկերներովն էստեղ են, էլ ժամանակ չպտի կորցնել։

— Տեր Աստված, ես ի՞նչ անեմ, ես ո՞նց հասկացնեմ Հեղնարին էս տխուր խաբարը. առանց էն էլ հազը խեղդում ա, օրը մի չարեք արին ա վեր ածում սրտիցը. հիմի որ էս էլ լսի, ձեռաց կմեռնի. Հերիքնազին էլ դժար ա ասելը, վա՛յ թե մերը բան հասկանա ու էն վախտը պրծավ, համ ինքը կմեռնի, համ Հեղնարին կսպանի։ Է՜հ, գլուխս տրաքվում ա, ըսկի չեմ գիտում, ո՞ր ջուրն ընկնեմ, ճար չկա, էլի պտի Հերիքնազի հետ խոսամ մի հնարքով։

Այսպես մտածելով դառնում էր Սմբատը դեպի Աշտարակ և շարունակում.

— Ա՜խ, հիմա՛ր եմ, հիմա՛ր, ո՞նց շուտ եմ խաբվում, քոմմա (բոլոր) էն սատանա Սաքոյի արածն ա, խեղճ հալիվորն ըսկի մոտ չէր թողում, ախար ես ընչի՞ պտի էսպես քոռանալուն ըլեի. ես ինչպե՞ս տուն թողացի, նաչար մարդի հոգին վկայել ա. ես հիմի հասկանում եմ, որ էն դռան քամակի դևի ձենն էլ Սաքոյինն էր, նա իմ քամակիցը մտել ա բանտը, բալնքի ծակովն անկաջ դրել, մեր խոսեցածները լսել, վախեցել ու գնացել էն օյինը սարքել, գրագրին ու յասավուլներին տուն ղրկել. ախա՛ր ես ընչի՞ չտվի առաջ գրագրին, ետո յասավուլներին, վերջն էլ էդ բելիարին (սատանային) սատկացրի, ընչի՞ պտի թողայի ձեռներս չարբանդեն (կապեն)։ Էն հո անց կացավ, էսօ՞ր ընչի չսատկացրի, հո կեղծավորությունը երեսին երևում էր, ուզում էր գլուխս եղել, որ սաքի Խեչանի համար սիրտը շատ ցավում ա, կամ թե չէ մովրովը շատ դարդոտ ա էդ մասին։ Ոչի՛նչ, միկիտան Սաքո՛, սպասի՛, էս խեղճ հիվանդի դարդը քաշեմ, Հեղնարին հանգստացնեմ, գնամ խաբեմ, որ իր հերը լավ ա, սրանով սիրտն ուրախացնեմ, բալքի հազը մի քիչ թեթևանա, ու հետո հալբաթ (գուցե թե) մի տեղ իմ ձեռս կընկնիս։ Դեռ կաց, ես գնամ Երևան, ամեն բան տեղնուտեղն իմանամ, քո շանորդությունը հասկանամ, ետո կտեսնենք։

— Ա՛յ տղա, ասած ա՝ վա՜յ հախին, վա՜յ նհախին,— կրկին մտածմունքը փոխեց Սմբատը,— ես հենց էն մարդին կրակն եմ դնում, էրում, բալքի ղորթ նա մեղք չունի, ո՞ւր եմ էսօրվանից էն մարդի շվաքի քամակիցը թոնթորում (տրնտջում), դեռ մի քանի օր սպասենք, հիվանդին հանգստացնենք, Երևան գնանք, բանի տակն իմանանք ետո, դեռ ջուրը չհասած՝ ոտներս ընչի՞ ենք հանում...

Ահա այսպիսի շփոթ մտածմանց մեջ Զեյվիցը հեռանալուց հետո Սմբատը թույլ թողեց յուր ձիու սանձը և գնում էր հանդարտ դեպի Աշտարակ։ Հանդարտ էր գնում, որովհետև կարիք չկար շտապելու. դրանով կարող էր Խեչանի ընտանյաց կասկածը զարթնել. երբեք այդպես շուտ չէր դարձել նա Զեյվից։

— Սմբատ ջա՛ն, ախա՛ր էս ի՞նչ արիր դու։

Սմբատն յուր մտքի հետ ընկած չէր լսել ձիու ոտնաձայնը, որ իրեն հետևում էր. նա շփոթմամբ գլուխը ետ դարձրեց և տեսավ իրեն մոտեցող Սաքոյին։

— Չե՞ս ամանչում, հերիք չի՞ ինչքան սիրտ ես ծակել,— նախատել սկսավ Սմբատը միկիտանին,— ճամփես է՞լ չես թողում հանգիստ գնամ, այ անաստվա՛ծ, անաստվածի զավա՛կ, ի՞նչ ես ուզում էն խեղճ հալիվորի տանիցը, ձեռ չես վերցնում, քանդեցիր ու քարատակեցիր, ունեցած կարողությունի կեսը դուս ծծեցիր, լափեցիր, ու երբ որ տեսար, թե ձեր խաբեբայությունները կամաց֊կամաց դուս կգա, սուտը պոչ ունի, մի օր կխայտառակվիք, համբերություններս կհատնի, աշխարհքի միջին թուք կանենք քեզ ու քո մովրովին, վեր կալաք էն արդար մարդին, էն անմեղ ծերին հուրն հավիտենական կորցրիք։

— Սմբատ ջա՛ն, լավ տղա ես,— սկսավ Սաքոն,— բայց ջահել ես, քո ջահելությունը որ չըլներ, շատ կարելի ա մեր մեջը վաղուց անբավականություն դուս եկած կըլներ. ախար ես զարմանում եմ, դու ո՞նց չի հասկացար ինձ, ընչանք օրս ծանր ու թեթև չարիր։ Ես բան չեմ ասում, մարդ ենք, սխալական ենք, ես իմ գլուխն արդարացնում չեմ, ես էլ պակասություններ կունենամ, դոստ ու դուշման (բարեկամ և թշնամի) կունենամ, մնին լավություն, մեկելին վնաս կըլնեմ տված, բայց դու ո՞նց չհասկացար, որ Խեչանի տանն ու տեղին, նրա աղջկանը, ազգ ու ընտանուն, նրա մլքերին ես աչքիս լսի պես եմ մտիկ տալիս. ո՛ւմ արի, ո՛ւմ չարի՝ Խեչանին ի՞նչ արի։ Ես մի բան եմ միտք անում. կարելի ա, դու լսել կըլնես, որ ես քո նշանածին ուզել եմ՝ նախանձում ես. համա դու քո Աստվածը, ասա՛, մենակ ե՞ս եմ էլել ուզողը. ասենք՝ դու երեխությունից գլուխդ կապած ես ունեցել Հեղնարի հետ, բաշիքյարթմա եք, համա, ախպե՛ր, դե՛ մարդիս շապիկն իր ջանին մոտիկ ա, ասած ա՝ առաջ մերը, հետո մերոնցը, ոչով իր աչքը քոռ չի ուզի. միտք արի, թե բալքի Խեչանն իր միտքը փոխած ըլնի, օրինավոր նշան չի էլել մեջը, 10, 20 տարի առաջ մի գինու քեֆ ա անց կացել, դրա համար ես էլ վեր կալա մարդ ղրկեցի. դե՛, մի ծառի պտղի 1000 մարդ քար ա քցում, ո՛ւմ ղսմաթն (բախտն) ա՝ նա ա տանում. Աստված քեզ արժանի անի, Հեղնարը քո ճակատի գրվածն էր՝ դու ես տանում։ Իհարկե, լավ կըլներ, որ էն փորձանքն եկած չըլներ, չար մարդկանց բզբզելով պսակը խափանված չըլներ ու դուք էլ հիմի մուրազներիդ հասած ըլնեիք. բայց Աստված էլածն օրհնի, բալքի խերն է՛ս էր. Աստծով նշանածդ էլ կլավանա, վեր կկենա, ընչանք էն օրն էլ Խեչանը բերդիցը կազատվի ու մենք մի լավ քեֆով հարսանիք կուտենք։ Ախպերությունը վկա, Սմբա՛տ, բանն էսպես ա էլել, որ ես քո անոր մոտ խնամախոս եմ ղրկել, թե չէ ո՞ր անօրեն անխղճմտանքը կերթար եռման ջրի վրա սառը ջուր կլցներ։

— Հիմի դու ուզում ես ինձ ավատացնես, որ դու Խեչանի սրտացավ բարեկամն ես էլի՛, նրա բռնվելու, Սև ջրի գլխին, Զեյվումը ու հիմի էլ Երևանու բերդի չորս պատի միջին տանջանք քաշելու պատճառը դու չես էլի՛. դու ուզում ես իմ խելքումս նստացնես, որ քո ձեռքով փչացած փողերը բոլորն իրանց տերերին են գնացել ու քո քիսեն չեն մտել էլի՛, բաս դու ինձ մի մատը քորփա (մանուկ) ես կարծում էլի՛. դու հենց գիտես, թե ես չեմ հասկանում, որ ընդուր համար ղրկեցիք բերդը, որ էլ խաբեություններդ ծածկելու տեղ չմնաց, որ շուտով գողություններդ կբռնվին։ Չէ՛, Սաքո՛, չէ, ես Խեչանի խոսքերը մտքիս մեջը դեռ տպած ունիմ, որ իմ բռնվելու գիշերը գրագրի առաջին քեզ ասեց, Խեչանը մարգարե էր, իմաստուն էր, անխելք ու կարճամիտը ես էի, որ քո օձի լեզվիցդ խաբվեցի ու մարդի տունը բարեկամությունով քանդեցի, դուռը իր օղլուշաղի վրեն շարեցի. ես հիմի եմ գլխի ընկնում, որ դու սուտ էիր ասում, թե քեզ համար մին ա, թե ո՛րը մեզանից ազատվեր. էս սհաթը ուրես[83] տալիս ա, որ դու կխեղդվեիր ու չէիր թողալ ոտը բանտի շեմքիցը դուս դնել. սիրտս վկայում ա, որ գրագրի գալն էլ, ինձ ու Խեչանի ընտանիքի բռնելու սազ ու բազն (հնարքն) էլ, բոլորը շինովի էին, սուտ խաբարներ էին, ոչ քննիչ կար, ոչ հարցնող։

— Սմբատ ջա՛ն, հոգուդ մեղք մի՛ անիլ,— կեղծավորում էր Սաքոն,— թե որ ես չար սիրտ ունենայի, Խեչանի դեմ մի քեն, մի նախանձ սրտումս պահած ըլնեի, հիմի չէի ձիավորվիլ ու ձիուս տրաքացնելով քամակիցդ հասնիլ, որ քեզ մխիթարեմ, մի ճամփա սորվացնեմ, որ գնաս էն ողորմելի հիվանդին սիրտ տաս, չերթաս անմտածել տուն ընկնես ու դուզգան դուզ (ուղիղ) էդ վատ խաբարը տաս, խեղճ նշանածիդ արենպարտ ըլնիս։

— Ուզում ես ասել, թե եկար, որ խոսք դուս քաշես, իմանաս, թե ես, որ ընչանք օրս քեզանից խաբվելով սուս եմ կացել, հիմիկեց դենն էլ քո պարանի վրա պտի պար գա՞մ, թե պտի Երևան ու դիվանխանեքաց (իրավարանց) դռները ջարդոտեմ, մովրովիդ ու քո անօրենությունները աշխարհքովս մին անեմ ու Խեչանին ձեր քցած հորից հանեմ էլի՛, էդ ես ուզում ասել, ընենց չի՞։ Իմացիր բաս, Սաքո՛, ես ոչովից չեմ վախենում, ես էս մի քանի օրս, ոնց ըլի, Աշտարակումը պտի մթնացնեմ, որ Հեղնարի սիրտը կասկած չընկնի, բան չֆահմի (չնկատի), ու մի քանի օրից պտի գնամ Երևան. ասում են մի նոր քննիչ ա եկել Թիֆլիզից, որ մովրովների ախրին նստում ա[84], առանց աջ ու ձախ թեքվելու. պտի ուղիղ գնամ նրա ոտներն ընկնեմ, ամեն բան տեղնուտեղն իրան հասկացնեմ։ Թե որ նրան էլ ձեր կողմը քաշած ըլնիք, թե որ հույսս Երևանից կտրվի, մի ջուխտ քիբարի (կոկիկ) տրեխներ պտի գործեմ, հագնեմ, գնամ Թիֆլիզ, էլ մենծամենծներ չթողամ, բոլորին էլ բանի էությունը հասկացնեմ, նրանց ողորմությունը խնդրեմ։ Հասկացա՞ր, աղա Սաքո՛, սիրտդ տեղն ընկա՞վ,— ծորելով հարցրեց Սմբատը։— Հիմի ետ դառ գնա՛, զուր տեղը մարդի գլուխ մի՛ տանիլ, էդ դու, էդ քո եկած ճամփեն։

Որքան և Սմբատը սաստիկ հարձակվում էր Սաքոյի վերա, միկիտանն ընդհակառակն ավելի փաղաքշանոք էր խոսում և ուզում էր յուր մտերմությունը ցույց տալ։

Ոչինչ բանով Սմբատը չկարողացավ հեռացնել Սաքոյին, նա մի խոսքի փոխարեն հարյուրն էր մսխում և հետը գնում։

— Լա՛վ, դու ինձ ասա՛, Սաքո՛,— հարցրեց Սմբատն, երբ որ Մոլլադուրսուն գյուղն անցել էին և մոտենում էին Արդար Դավթի ավերակներին,— հիմի միտքդ ի՞նչ ա, ետ չես դառնալո՞ւ, հետս Աշտարակ ես գալո՞ւ։

— Ախար չգամ ի՞նչ անեմ, ո՞նց թողամ քեզ պես ախպեր֊տղին տխուր, տրտում, մտքի հետ ընկած ըստեղից Աշտարակ գնաս։

— Թե որ էդպես ա, ես հիմի հասկացա, որ դու սրտով բարեկամ ես էլել Խեչանի հետ ու ինձ հետ էլ ախպոր պես ախպեր ես. ես տեսնում եմ, որ զուր եմ քեզ վրա վատ աչքով մտիկ տվել. էլ նեղություն մի՛ քաշիլ, ախպե՛ր, էլ ձիուդ մի՛ ջարդիլ. էս քար ու քռեքը մի՛ ընկնիլ, ետ դա՛ռ, գնա՛. ոնց որ ասում ես, կերթամ Հեղնարին մի հնարքով կմիամտացնեմ, հորիցը լավ֊լավ խաբրներ կասեմ ու երեք֊չորս օրից ետո կգամ Զեյվա, քեզ կտեսնեմ, իրար հետ խելք֊խելքի կտանք, բալքի թե Խեչանին մի լիս ու ճար անենք։

Սաքոն բութ մատը կծեց. նա պարզ տեսավ, որ Սմբատն իրան ցանում է և յուր խոսքերի ստությունները նրան շատ լավ հասկանալի են եղել։ Եթե երկու օր առաջ լիներ այս բանը, Սաքոն շատ հոգս գուցե չաներ. ինչպես ասել ենք, նա սկզբումը շատ փոքր հավատ ուներ նոր քննչի արդարամտության վերա, բայց մի քանի օր էր, որ հոտն ուրիշ տեսակ էր փչում, քննչի անունն ուրիշ տեսակ էր տարածվում. այդ պատճառավ էլ Սմբատի խոսքերը ծանրակշիռ երևեցան նորա համար։

— Շատ լավ, շնորհակալ եմ, որ սիրտս ճանաչեցիր, հիմի կերթամ,— պատասխանեց Սաքոն։

Այս խոսքերի հետ միկիտանը ձեռքը գրպանը տարավ, հանեց թաշկինակը և քիթը սրբեց։ Այդ միջոցին սոքա ձորակի բերանումն էին, որտեղից պետք է բլուրը բարձրանային։

Այս ձորակի մեջն են Արդար Դավթի կոչված ավերակները, որոնց ավանդությունը ես առիթ եմ ունեցել ուրիշ տեղ պատմելու[85]։

Ճանապարհից մի քանի քայլ հեռու ձորաբերանի մոտ գտնված ավերակի միջից հանկարծ չորս ձիավոր դուրս եկան և հարձակումն արին մեր ճանապարհորդների վերա։

— Վա՜յ գլխիս, գողեր են,— գոչեց Սաքոն և ձիու գլուխը վերադարձրեց կրկին դեպի Մոլլադուրսուն գյուղը։

— Ձիաթա՛փ եղիր, անպիտան հա՛յ,— գոչեցին երկուսը Սմբատի առաջը կտրելով և կամեցան արգելել նրա ճանապարհը, իսկ մյուս երկուսը կտրեցին Մոլլադուրսունի ճանապարհը։

Փախչելու տեղ չմնաց. Աշտարակ տանող ուղին մի քարքարուտ նեղ ճանապարհ է, որի միջից եթե դուրս ընկար, անհնար է քարոտ տեղերովը ման գալ. ուղիղ և հարթ ճանապարհը քամակի երկու ձիավորներն են փակել։

Սմբատը մնաց բլրի ստորոտումը՝ մեջտեղը կանգնած։

— Ձիաթափ եղի՛ր, ասում ենք, կամ ետ դարձի՛ր, ձորակը մտի՛ր,— գոռաց թուրքերից մեկը,— ապա թե ոչ տեղնուտեղդ գետինը կփռենք։

Այս ասելով ավազակը հանեց ատրճանակը և ուղղեց դեպի Սմբատը։

Մեր տարաբախտ փեսացուն լավ գիտեր, որ ինչպիսի գլխից ձեռք վերցրած ավազակ ևս լինի, չի վստահանալ այս բարձրավանդակի քարքարուտի մեջ զենք շարժել, մինչև նա յուր զոհին ձորակը չկոխի. նոցա կանգնած բարձրությունից Մոլլադուրսունը և ամբողջ մերձակա գյուղերի տափարակն երևում է. քառորդ ասպարիզաչափ տեղ գութանավորն յուր հանդն է հերկում, ուրեմն մի այդպիսի հանդուգն քայլ դժվար էր սպասել այս տեղումը։

— Իսկո՛ւյն, իսկո՛ւյն, շատ բարի՛, պատրաստ եմ կատարել հրամաններդ,— պատասխանեց Սմբատը ավազակներին, և ձիու գլուխը փոքր ինչ ետ ծռելով՝ դեմք ցույց տվեց, որպես թե վերադառնում է, բայց նա հանեց յուր կողքից կախած լայնափող ղարաբինա կոչված ատրճանակն և երկու ավազակաց առաջին գետնի վերա կրակեց։

Ավազակները շփոթվեցան, ծուխը նոցա աչքերը լցվեցավ, նոցա ձիանքը խրտնեցան և դուրս ընկան ճանապարհի միջից քարքարուտների վերա։

Օգուտ քաղելով այս հնարքից, Սմբատը կարողացավ յուր առաջին բացված ճանապարհովն արշավել դեպի վեր, որքան ձիումն ույժ կար. բլրագագաթն էր հասել նա, որտեղից բացվում էր հարթ ճանապարհը։ Սմբատը ետ նայեցավ և տեսավ, որ յուր առաջը կտրող ավազակներից մեկի ձին գլորվել էր քարովը ներքև, նոցանից երկուքը ձին էին աշխատում բարձրացնել, իսկ մինը նստած էր ձիու տիրոջ մոտ և նրա գլուխը թաշկինակով կապում։ Թուրքի երեսից իջնող արյունը պարզ նշմարվում էր։

— Որտեղ ձերն ասեք, իմն էլ էնտեղ ասեցե՛ք,— ծաղրեց Սմբատն անշնորհք ավազակների վերա ու ձիու գլուխը բաց թողեց մինչև Օշականա կամրջի ձորաբերանի մուտքը, կամ Խրամը։ Այստեղից երևում է մեր հայերիս գրականության պաշտպան Մեսրովբի վկայարանը։

— Քո զորությունին մեռնի՛մ, ո՛վ սուրբ Թարգմանիչ,— երեսին խաչակնքեց Սմբատն և իջավ ձիուցը, սանձը քարշելով հետիոտս սկսավ խրամն իջնել։

Սմբատն յուր ազատության փոխարեն մի քառորդ ժամից ջերմ աղոթք էր անում սուրբ Մեսրովբա գերեզմանի առաջին չոքած, որին արժանի լինի՜ն ամեն կարոտակեզ եռանդուն հայեր։

——————

— Էս չէլավ, պտի գնալ Երևան, էն քննչի համար հարց ու փորձ անել, չըլնի՞, ղորթ, սատանի անկաջը խո՛ւլ, կաշառք ուտող չըլնի ու էս լակոտի խոսքովն ամեն բան տակնուվրա անի։

Այս խոսքերով նույն իսկ երեկոյին ձի նստավ Սաքոն և գնաց դեպի Երևան, նախապես ավազակներիցը լսելով յուրյանց անհաջողությունը։

Հետևանքը մեզ հայտնի է։

ԽԱ.
ԿԵՆԴԱՆԻ ԱՐՁԱՆ

— Սմբատ ջա՛ն, էս անգամ Զեյվից գալուց ետը շատ տխուր ես երևում, հենց իմանաս երեսիդ ծիծաղն էլ շինովի ըլնի, ափունի համար շատ քիչ ես խոսում. երեկ տանուտերի հետ տուն մտնելուս ես վարավուրդ արի (նկատեցի), որ մատդ բերնիդ դրիր, հասկացրիր, որ բերանիցը բան չի բաց թողա, մի խոսքով շատ կոտրված ես. էս ի՞նչ բան ա, թե որ մի նոր անբախտություն ա պատահել, ընչի՞ ես պահում, վախում ես, որ ցավս ավելի սաստկանա՞. դարդ մի՛ անիլ, ես սովորել եմ։

— Չէ՛, Հեղնար ջա՛ն, զուր ես միտքդ ցրիվ տալիս, ոչինչ չկա. ափուն, փառք Աստծու, շատ լավ ա. քեզ ասեցի, որ մի նոր քննիչ ա եկել, գործերը տակնուվրա ա արել ու ափունին էս երկ՚օրը կարդարացնի. էս կողմից էլ դարդ անելու ոչինչ չունինք, բայց դու ինձ ասա՛, ընչի՞ վրա ուրախանանք, ընչանք ե՞րբ պտի լհեբին (վերմակ) քացի տալդ տեսնենք, հազդ որ բռնում ա, իմ սիրտս հարիր կտոր ա ըլնում։

— Չէ՛, ախպեր ջա՛ն, ես վաղուց եմ ավատացել, որ դու ինձ սիրում ես, որ իմ հիվանդությունը քեզ զորությունից քցել ա, վարդի պես կարմիր երեսդ պատի ծեփ ա շինել, կոլոլ թշերիդ ոսկորները դուրս են թափել. էդ իմ հիվանդանալու օրից դեսը ես տեսնում եմ, համա հիմի է՛ն չի, քեզանում մի բան կա, մի ուրիշ ցեց երեք օր ա սիրտդ կրծում ա ու դու չես կարողանում ասիլ։ Ա՛յ, հոքիրս ու Հերիքնազս էլ տխուր են, համա սրանք քեզ պես չեն. ես կասեմ, որ սրանք էլ բանից խաբար չեն, ընենց չի՞, Հերիքնազ ջա՛ն, դու Սմբատի աչքերիցը վարավուրդ չե՞ս անում, որ սրտումը մի դարդ ունի մեզանից թաքուն։

— Չէ՛, Հեղնար ջա՛ն, ես բան չեմ կարողանում ֆահմել (գլխի ընկնել), ես տեսա, որ մեկել օրը Զեյվիցը սփրթնած ետ եկավ, դրուստ ասեմ, շատ էլ վախեցա, բայց երբ որ պատճառն իմացա, սիրտս հանդարտվեց. պստիկ փորձանքից ա ազատվե՞լ, չորս գողի միջից դուրս պրծնիլը հեշտ բան է՞ր. ես կարծում եմ, որ հիմի էլ էն շորշոփն ըլնի, ուրիշ ոչինչ։

— Իհարկե էդ ա, ուրիշ ոչինչ,— Հերիքնազի խոսքից ոգևորվեց Սմբատը։ Այս գյուտը, որ Հերիքնազն արեց, Սմբատին օգնության հասավ, ապա թե ոչ, հիվանդ աղջկա խոսքերն այնպես շփոթեցին նրան, որ եթե մի փոքր էլ շարունակելու լիներ, գուցե անկարող պիտի լիներ ծածկելու։— Շատ կարելի ա, որ գողերի զարզանդը (սարսափը) դեռ վրես ա, պտի դրուստն ասեմ, որ շատ վախեցա,— ուզեցավ հավատացնել Սմբատը։

— Հը՛,— թույլ ժպիտ երևեցավ Հեղնարի երեսին,— ի՞նչ որդի ես, դու էն պտուղն ես, որ երեք օր վախն երեսիդ մնա՞ր. դեռ քո էն օրվան սփրթնիլդ էլ, ես ասում եմ, որ վախից չէր։

— Էլ ուրիշ ոչինչ չկա իմ սրտումս, Հեղնար ջա՛ն, հավատացնում եմ քեզ, ես արմանում եմ, որ դու ինձ վրա ուրիշ կասկածներ ես տանում։

— Է՜հ, ես մեղա Աստծու,— հոգվոց հանելով լռեց Հեղնարը։

— Դու չկարծես, թե մենակ Հեղնարն ա վարավուրդ արել, Զեյվիցն ետ եկած սհաթն ես քեզ փոխված տեսա,— ասաց կես ժամից հետո Հերիքնազը մյուս սենեկումը։— Երեկ մեկել օրը, դրուստն ասեմ, միտքս շատ ցրիվ էր. մին միտք էի անում, թե գողերի ահն ա քեզ վրա իր շորշոփը թողել, մին էլ խելքումս նստում չէր։ Էսօր հո՛, ինչքան կուզես կուչ ու ձիգ արի, աշխատի մեզ ցանես, քեզն ու քեզը բռնվում ես։ Մի սհաթ առաջ ես ուզում էի քեզ հարցնել, ժամանակ չելավ, շատ էլ ցավում եմ, որ Հեղնարը կարողացել ա հասկանալ. շատ ափսոսում եմ, որ թե դրուստ մի բան կա, ինձանից պահում ես, մենք երկսով խելք֊խելքի կտայինք, մի բան միտք կանեինք։ Դու ինձ ասա տեսնիմ, Երևանումն ի՞նչ բան ունիս, որ երեք օր ա ամեն սհաթ ասում ես, թե պտի գնաս. ի՞նչ առուտուրդ ա մնացել, քանի՞ վախտ ա, առուտուրից էլ ես կտրվել ու տանից տեղից էլ։

Սմբատը չկարողացավ համբերել, նա լաց եղավ, հեթկլտոցը խեղդում էր նրան։

— Տեսա՞ր, որ բռնվեցիր, տեսա՞ր, որ խեղճ Հեղնարը սուտ չի ասել, ես շատ դրուստ եմ նկատել. ինչ էլել ա՝ էլել ա, էլ մի՛ պահիլ, ասա տեսնենք, էլ նոր ի՞նչ փորձանք ա Աստված մեր գլխին բերել,— ստիպեց Հերիքնազը։

Սմբատը լացախեղդ էր եղել, նրա սիրտը չէր նստում. կարծես նույն տղան չէր, որ ամենայն սառնությամբ և անտարբերությամբ առաջին անգամը Սաքոյից լսեց Խեչանին բերդը տանելու բոթը։ Երկուսից մեկը սուտ էր. եթե նա Սաքոյի մոտ յուր հաստատակամությունը կարողացավ անդրդվելի պահպանել, այժմ էլ կարող էր, նշանակում է նրա արտասուքն այժմ կեղծ էր։ Բայց ոչ, երկուսն էլ ուղիղ էին, վեհասիրտ Սմբատին չէր կարելի թույլ տալ Խեչանի տունն անբախտացնող միկիտանի մոտ ընկճվիլ. նա նույն րոպեին հասկացավ Սաքոյի ինչ լինելը և յուր տոկուն բնավորությամբը բարոյապես սպանեց նրան, ստիպեց նրան շան նման յուր քամակիցն ընկնիլ, քծնվիլ, կեղծավորիլ և յուր փծնի հնարքներովը Սմբատին չխաբելուց հետո՝ արենարբության դիմել, նորա կյանքը բառնալու տքնիլ։ Իսկ այժմ Հերիքնազի առաջին, յուր ամենից սուրբ և նվիրական էակի դեմն ի՞նչ կարող էր անել, եթե ոչ սրտի զգացմունքն արտահայտել. նորա այդ զգացմունքն այնքան վառ էր դեպի Խեչանի տունը, նոցա վշտերն այն աստիճան մոտ էին յուր հոգուն, որ լացով միայն կարեր հանդարտեցնել յուր վրդովմունքը։

— Ասա ու պրծի՛, էլ ի՞նչ ես երեք տարեկան երեխի պես լաց ըլում, դու է՛լ լաց ըլիս, մենք է՛լ լաց ըլինք, էլ քո տղամարդությունդ ընչո՞վ ջոկնվի. լացը կնիկարմատին ա տված ու երեխեքանցը. տղամարդի կեսն էլ որ կտրեն, հոգը չպտի ըլնի,— մեղադրում էր Հերիքնազը Սմբատին։

— Սաղ ջանս էլ որ կտոր֊կտոր անեին, էլի դարդ չէի անիլ, կամ մի կաթիլ արտասունք թափիլ, թե որ ինձ հանդիպեր է՛ն, ինչ որ ուրիշի գլուխն ա եկել։

— Քանի՞ կախ քցես, դե ասա էլի՛, տեսնում ես, որ համբերություն չկա, տրաքվեցի, խղճմտանք չունե՞ս, թե իմ սիրտս պողպատից ա։

— Հերիքնազ ջա՛ն... ափո՜ւն,— էլ չկարողացավ ոչինչ արտասանել Սմբատը, փաթաթվեց աղջկա վզովն ու մղկտալով լալիս էր։

— Ափուն ի՞նչ... ի՞նչ էլավ քեռիս... մեռա՞վ, մեզ տնաքանդ արե՞ց,— ինքն ևս հեկեկանքն ու լացը խառնեց Սմբատի հետ Հերիքնազը։

— Չէ՛, քեզ մատա՜ղ, չէ՛... ափուն էլ Զեյվումը չի, բերդն են տարել,— հազիվ շնչարգել լինելով կապեց միմյանց հետ Սմբատն այս մի քանի բառերը։

Կայծակի հարվածի նման ներգործեցին այս խոսքերը Հերիքնազի վերա. փոքրիկ երեխային էլ լավ հայտնի է, որ բերդը տարած բանտարկյալին է՛լ ազատություն չկա. բերդ և գերեզման — երկուսը մի բան են նշանակում. կալանավորը քանի մովրովի մոտ է բանտարկված, որչափ և նեղությանց ու ճնշումների ներքո լինի, հույս կա, թե երբևիցե կարող կլինի ազատվիլ. այդպիսի օրինակներ շատ են եղել, մովրովները տարիներով կարողության տեր հանցավորներին յուրյանց մոտ պահել են, վերջին կոպեկը դուրս կորզել և դարձյալ, թեև, շատերին նոցանից ուղարկել են բերդը, բայց մի քանի բարեբախտներին, կամ որ ճիշտն է՝ անմեղ դատապարտվածներին, արձակել են։ Սակայն հավիտենական կորուստը կուլ է տվել այնպիսի չարաբախտներին, որոնք խորասուզվել են Երևանա որկրամոլ բերդի անկուշտ փորի մեջ. այդ արենարբու համր գազանը քանի՜֊քանի արդարների սիրտն է կերել. սև է բերդի դուռը, սևացնում է յուր շեմքով մի անգամ անցնողի արևը. մահ է նրա նշանաբանը և նա յուր դևիզին խիստ հաստատ է. այդ արյունռուշտ հովազը պարսկական բռնակալ տիրապետության ժամանակ բացառապես հայի մսով էր կերակրվում, օր չանցկենար, որ քանի մի հայերի ոսկրներ չփշրեր յուր ժանիքների մեջ. իսկ այնուհետև նորա կերակուրը պակասեց, նա սկսավ անխտիր լափել օրենքի առաջին դատապարտվածներին, էլ զանազանություն չարեց ազգությունների և կրոնների մեջ. առավելապես պարսիկներ էին վերջերումը նրա կերակուրը, քան թե հայեր։ Եթե հայերը դատապարտվում էին միմիայն յուրյանց կարողությունով դատավորներին փարթամացնելու համար, պարսիկներին ինքն արդարությունն էր ամեն մի քայլի վերա յուր ճանգը ձգում. գողություն, ավազակություն, մարդասպանություն, մի չնչին պատճառով օրով֊ցորեկով բազմության մեջ ընկերի փորը դաշույնով թափել և վերջապես ամենատեսակ քաղաքական և քրեական աններելի հանցանք պարսկի համար սովորական են եղել։

Մեզ հիմա հասկանալի է Սմբատի ամենախիստ տխրության պատճառը, հիմա էլ մենք չենք զարմանալ, թե Հերիքնազը,— որքան և մի խոհեմ աղջիկ, որչափ և յուր գլուխը ծանր պահող,— բերդ բառը լսելուն պես մի խիստ ճիչ արձակեց և թուլացավ, և եթե Սմբատի հետ գրկախառնված չլիներ, գետին կընկներ։

Կարելի է շատ կտևեր Հերիքնազի թուլությունը, եթե նույն րոպեին յուր ականջին չդիպչեր յուր արձակած ճչից մի ավելի խիստը՝ ծածկած դռան մյուս երեսին։ Սթափվեց աղջիկը, ուշքի եկավ, բայց արդեն ուշ էր. դրսի ճիչը քանի գնաց՝ սաստկացավ, ամբողջ տունը թնդացրեց, մինչև հիվանդի սիրտը թափանցեց։

— Վա՜յ, ախպեր ջա՜ն, վա՜յ, վա՜յ, քո քիրը մեռնի՜, Խեչան ջա՜ն, քեզ բերդն են տարել, դու մեր դուռն երեսներիս փակեցի՜ր,— գոռալով տուն ընկավ Մարիամը Հեղնարի մոտ և տարածվեց հիվանդի վերա, սխմեց ողորմելի, կիսամեռ աղջկանն յուր կրծքի մեջ և եթիմ Հեղնարս գոչելով՝ սուգ էր անում։

— Վա՜յ գլխիս, մերս անկաջ ա դրած էլել,— աղաղակեց Հերիքնազն ու Սմբատի հետ մինը նանի և մյուսը հոքիր ձայն տալով՝ վազեցին Հեղնարի մոտ։

— Նանի՛, քո տունը քանդվի՜, մեր տունը քանդեցիր,— հառաչում են Սմբատն ու Հերիքնազը և ուսերքիցը ետ քաշելով շատ դժվարությամբ խլում են հիվանդին, կամ ավելի լավն ասել, մեռած Հեղնարին Մարիամի ձեռքից։

— Ճար կտրածի կնի՛կ, էս ի՞նչ արիր,— գոչեց Հերիքնազը...— Սմբատ ջա՛ն, ջուր հասցրո՛ւ, մեր քիրը ձեռից գնաց։

Ջրի մեջ համարյա լողացրին Հեղնարին, ողջ անկողինը լճի մեջ կոխած֊հանածի պես արին, բավական միջոց չարչարվեցին, քիթը քաշեցին, ականջները տրորեցին, մինչև հիվանդին աչքերը բանալ տալու հաջողեցան։

Անիրավ թոքախտը վաղուց մաշել և հալել էր Հեղնարին, այժմ բոլորովին մեռելի կերպարանք ստացած, աչքերը մատնաչափ խոր ընկած, եղունգները կապտած, մարմինը սառուց կտրած՝ մի թույլ հայացք ձգեց յուր պահապան հրեշտակների վերա և ափո՜ւ ջան բառերի հետ դարձյալ նախկին դրությունն ստացավ։

Կարեկցության արժանի էր Մարիամի դրությունը. նա Հեղնարի վրայից ետ քաշվելուց հետո կանգնել էր պատի տակին, պատն իրեն հենարան շինել և լուռ ու մունջ, գլխիկոր նայում Սմբատի և յուր աղջկա արարքներին. արտասուքը չորացել էր նրա աչքին, նա դարձել էր իբրև մի անկենդան արձան։

Նախկին հնարքը գործ դնելով՝ Հերիքնազն ու Սմբատը կրկին ուշքի բերին Հեղնարին։ Նրա շրթունքը ետ բացվեցան և ափու բառը դեռ չէր լրիվ դուրս եկել բերանից, որ Հերիքնազը շտապեց նրա անունը տալ։

— Հեղնար ջա՛ն, դու մեզ սպանի՞լ ես ուզում, խեղճ չե՞ս գալիս էս ջրատար պառավին, գլխամեռ քվորդ, էս մեր կրակումն էրվող ախպորդ։

Ահա՛ այն խոսքերը, որ հիվանդին ոգևորեցին։

— Ես մեղա՛ Աստծու, ձեզ մատա՛ղ, էլ չեմ անիլ, սիրտս ուրախ կպահեմ,— հանցավորի նման ներողություն խնդրեց Հեղնարը.— Հերիքնազ ջա՛ն, իմ տեղս փոխեցե՛ք, էս ջրի միջիցն ինձ հանեցե՛ք ու մոտ եկե՛ք, կողքիս նստոտեցե՛ք։

Առաջին անգամը չէր, որ Սմբատն յուր հարազատ քրոջ նման ներկա էր լինում Հեղնարի մոտ այդպիսի դեպքումը։

Մարիամն յուր դիրքը չփոխեց, նա յուր տեղիցը չշարժվեց, մինչև որ հիվանդին ուրիշ անկողնի մեջ պառկացնելուց հետո՝ Հերիքնազն ու Սմբատը մոտեցան խղճալույն և բերին նստացրին յուր սովորական տեղը՝ հիվանդի գլխավերևը։

— Հիմի դուք էլ նստեցե՛ք իմ աջ ու ձախ կողմս,— տնօրինեց Հեղնարը։

— Լսեցե՛ք, իմ հոքի՛ր, իմ քի՛ր, իմ ախպե՛ր, լավ ականջ դրեք, ինչ որ ասելու եմ. բայց չէ՛, դեռ առաջ խոսք տվեք, որ պտի կատարեք, օրթում կերեք իմ արևովը, ափունիս կյանքովը, որ «չէ՛» չասեք, հետո բերանս բաց կանեմ։

— Հեղնար ջա՛ն, քեզ մատաղ գնա քո քիրը. ոտիդ տակին մեռնե՛մ, քեզ հիմի խոսալ չի կարելի, դու էսօր ջլիս (բոլորովին) հալից (ուժից) ընկար, ուժ չմնաց մեջդ. խնդրում եմ, թե որ մեզ սիրում ես, էսօր մի՛ խոսալ, ընչանք մի քիչ ջանի գաս,— պատասխանեց Հերիքնազը։

— Ես էլ Հերիքնազի հետ աղանչաք եմ անում, Հեղնար ջա՛ն, ազիզ քի՛րս,— խնդրեց Սմբատը,— քո առողջությունը խնայի՛, դեռ քեզ խոսալու ժամանակ չի՛. մենք քեզ խոսք կտանք, որ էգուց ինչ ասես՝ ականջ անենք, համա հիմի քիչ դնջացի։

— Ես ձեր խոսքը կլսեի, թե որ ինձ լավ չզգայի, տեսե՛ք՝ էլ չեմ հեթում, էլ շունչս չի կտրվում, սիրտս էնպես հանգիստ ա, որ երկու շաբաթ ա՝ ըսենց լավ չեմ էլած. դուք միտք չանեք, թե ես ձեզ միամտացնելու համար եմ ասում, ձեր քաղցր արևը վկա՛, ափունիս գլուխը վկա՛, սուտ չեմ ասում։ Ղորթ ա, մի սհաթ առաջ ափունիս բերդը տանիլը որ լսեցի, էլ չկարողացա համբերել, կարելի ա կմեռնեի էլ, թե որ դուք ետ չբերեիք, համա հիմի անցկացավ. ո՞վ գիտա, հերս բերդիցը դուս պտի գա՞, ես էլ նրա երեսը տեսնելու, նրա ձեռը պաչելու արժան պտի ըլի՞մ. բայց փառք Աստծու, Իր կամքն ա, ոնց որ Նա տնօրինել ա, ես հակառակում չեմ։

Հեղնարը խոսում էր ամենայն լրջությամբ և հանդարտությամբ։

— Սաքի ի՞նչ կըլնի, որ էսօր քո խոսալիքդ թողաս,— խնդրեց Սմբատը։

— Թե որ մին էլ ասել եք, թե որ ինձ չեք թողալ սրտինս ձեզ հայտնեմ, էս սհաթս ավելի կվատանամ ու Լողմանի հեքիմն ինձ մահի ձեռիցը չի կարող խլել, ձեր քաղցր ըմբրովն (կյանքովն) ու արևովն եմ օրթում ուտում,— ասաց լրջորեն Հեղնարը։

— Լսում ենք, ասա տեսնենք,— վճռեց Հերիքնազը։

— Խոսք տվե՛ք, որ բերանիս փակ չդնեք, թողաք, որ սրտինս դուս ասեմ։

— Տալիս ենք։

— Գիտե՞ք ինչ կա,— սկսավ Հեղնարը,— վաղուց ես տեսնում եմ, որ ինձ վերջ չունիմ, իմ օրերս համբարած են, էսօր, էգուց, թե մի ամսից, երկու ամսից, չեմ կարող ասել, բայց էս տեղերիցն էլ ես վեր կենողը չեմ, էս ցավն ինձ գերեզման պտի տանի։ Չկարծեք, որ ես դրա համար մի մազի չափ հոգս եմ անում, մի օր եմ պարտ իմ Աստծուն, կտամ ու կպրծնեմ. էս ուղտն ամենքի դռանն էլ չոքելու ա, ամենքն էլ էս ճամփեն պտի գնան։ Չեմ կարող ասիլ, թե Աստված մեր ո՞ր մեղքի համար զահր արեց[86], որ էս փորձանքները մեր գլխին եկան. իմ հերն իր կյանքումը մրջիմ չի կխչորել (տրորել), իր բան ու գործն էլել ա աղքատներին ու խեղճերին օգնելը, իր հոգու, իր ժամի ճամփիցը դուս չի եկել. ողորմածիկ մերս էլ մի հրեշտակ էր, հավերին էլ չէր անիծում, շատ որ զահլեն տանում էին (ձանձրացնել), ասում էր՝ ձեզ տեսնեմ՝ թունդիրը թափվիք, էրվիք ոչ. էս էր լիսահոգու տված մենծ անիծքը. իմ ջրատար հոքիրս իրեքիս գլխովն էլ փարվան ա գնում (բոլորվել), ինքը սոված կկենա ու դուռն եկող աղքատին ու ղարիբին առանց տուրքի ճամփու չի դնիլ։ Դու, Հերիքնազ ջա՛ն, քո բարի սրտովդ սաղ գեղի աղջիկներին օրինակ ես էլել, Սմբատն էլ իր օրումն ոչովի սիրտը չի կոտրել։ Ինչքան ես միտք եմ անում, տեսնում եմ, որ էլի՛ իմ մեղքն ա, որ մեր երեսովը դիպավ, ես եմ էն փչանալուն, որ համ հորս խոսքն ուզեցի երեսահանց չկոտրել, համ իրանից թաքուն, քեզ հայտնի ա, Հերիքնազ ջա՛ն, թե ի՛նչ անպիտանություն եմ արել։ Հորս հոգին վկայել ա, Աստված իրան տուն ա տվել, իմացել ա, որ հինգ֊վեց տարեկան Սմբատը Աստծու գառը պտի մենծանա, իր մինուճար զավակի բախտավորությունն ա ցանկացել ու էս թավուր տղի հետ իմ գլուխս երեխայությունից կապել ա։ Էն ի՜նչ քաղցր օրեր էին, որ մենք երեխա ժամանակներս անց էինք կացնում, էն ի՜նչ սեր էր, որ մենք ունեինք. հորս սիրտը փառավորվում էր, որ իր սիրեկան երեխեքն ընենց սիրով էին։ Ա՜խ, ինչ կըլներ՝ էն վախտը մեռնեի ու հրեշտակների դասը դասակվեի։ Անցկացան էն անմեղ տարիքը, տարան իրանց հետ մեր տան սերն ու քաղցրությունը։

— Չնեղանաս, Հեղնար ջա՛ն, խոսքդ չեմ կտրում, համա մի քիչ հանգստացի ու էնպես խոսա՛. բարկանաս ոչ, քեզ մատա՛ղ, խոսքդ մոռացնելու համար չեմ ասում,— ընդմիջեց Հերիքնազը։

— Շատ լա՛վ,— համաձայնեց հիվանդն և հինգ րոպեաչափ լռեց։

— Գլուխս քամիներով լցրած, հորս հարստությունների վրա զառահ էլած (ապաստանած), մեր գեղի աղջիկների կեղծավոր խոսքերից խաբվելով, ես ինձ շատ մենծ ոմն էի կարծում, դունչս շատ վեր էի բռնում, իմ նշանածիս չէի հավանում։ Խեղճ Սմբատս էլ հենց գիտեր, թե նախրումն էշ ունի, գալիս էր իր նշանածիցը սեր ու քաղցրություն հասկանալու, էլ չգիտեր, թե ի՞նչ տեսակ ծակծկոտվելուն ա իրեն թուշ էլել (դիպել)։ Քեզ հայտնի ա, Հերիքնազ ջա՛ն, թե իմ հիմարություններս ի՞նչ տեղ հասան. չգիտեմ՝ Սմբատս իմացա՞վ, որ իր անպիտան նշանածը մի պարծենկոտ տղի աչքերից խաբված՝ սաղ տարի հետը սազ ու բազ (քաղցրախոսություն) էր անում ու համ իրան խաբում, համ իր հորը, համ Աստծուն. չգիտեմ՝ սա հասկանում էր, թե ո՛նց էի Աստվա՛ծ֊Աստվա՛ծ անում, որ մեր պսակը գլուխ չգա։ Ղորթ ա, ոչ մի օր ես Սմբատիս համար չար միտք չեմ արել, բայց բաց ասեմ, ոչ ամանչեմ, քոռ գրողի ու մահի երեսը տեսնել ցանկանում էի, Սմբատիս ոչ։ Մի՛ բարկանալ, Սմբատ ջա՛ն, իմ ազիզ ախպե՛րս։

— Չէ՛, հոգի ջա՛ն, դու սիրտդ շուռ մի՛ տալ, անցկացած բաների վրա ես միտք էլ չեմ անում։

— Հա՛, Սմբատ ջա՛ն, էնքան տեղը քեզ ատում էի, որ քեզանից ազատվելու համար ուզում էի մի հնարք գտնել, քեզ իմ սիրեկան Հերիքնազիս հետ սիրացնել, ու ձեզ իրար հետ սիրացնել տալ։ Ա՜խ, ես իմ մտքովս չարություն էի ուզում, համա չէի իմանում, թե դրանից մենծ լավություն իմ կյանքի մեջ չէի կարող արած ըլնիլ, թե որ ձեզ՝ երկու արդար ու բարեսիրտ հրեշտակներիդ, իրար հետ միացնեի։ Գիտե՞ս, ինչքան ուրախացա, երբ որ հոտով վարավուրդ արի, որ դուք երկուսդ տաք սիրտ ունիք մին֊մնիդ վրա. չէ՛ չասես, Սմբատ ջա՛ն, դուշմանի (թշնամու) աչքը սառաֆ (հեռատես) ա, ես ամեն բան տակից իմացա։ Էս ա, պրծա, ասեցի ու Հերիքնազիս սկսեցի քարոզել, սրա տամարը մտա, որ քեզ վրա պսակվի։ Պտի ասեմ, որ ինքն էլ իր սիրտն ինձանից չծածկեց, խոստովանվեց, որ սիրում ա քեզ, համա պսակվելու համար գլուխը մահի էր տալիս, ոչինչ բանով հանձը չառավ։ Հերիքնազն էն հոգին չէր, որ իր քեռու սիրտը կոտրեր, իր սերն իր մեջ մեռցրեց, քեզանից պահեց, ու ոնց որ տեսնում եմ, էսօր էլ քեզ ախպոր պես ա սիրում։ Մի՛ ուրանալ, Սմբատ ջա՛ն, որ շատ կարելի ա, դու ավելի հույս ունեիր սրանից, համա սա իր խելոքությունովը քեզ էլ սառեցրեց, ու թե որ չեմ սխալվում, քեզանից հաստատ խոսք առավ, որ իրան քիր ու քենի ճանաչես։ Սուտ եմ ասո՞ւմ, Հերիքնազ ջա՛ն, ձեր մեջը խոսակցություն չի՞ էլել, դուք ձեր սերն իրար չե՞ք հայտնել։

— Սուտ չի՛, իսկ էդպե՛ս ա, մենք մեր սերն իրար բաց ենք արել և ուխտ ենք դրել, որ մեր մեջը թաղենք ու երկուսս էլ քո ուղուրին (ի շահ քո) մեր սիրտը մատաղ տանք։

— Ապրի՛ս, որ խոստովանվեցիր, ես էլ հենց էդ տեղն եմ գալիս. դուք էդպես կամեցել եք, բայց Աստված արդարադատ ա, ողորմած ա, նա չէր թողալ, որ սիրող սրտերն իրարից հեռանան. նա ղաբուլ չի կենալ (չի համաձայնիլ), որ Հեղնարը չսիրելով՝ Սմբատի պես լավ տղի կնիկը դառնա ու Հերիքնազը մեջտեղը Հեղնարի խաթեր իր սիրտը մեռցնի։

— Հեղնար ջա՛ն, էսօր թողանք,— խնդրեց Հերիքնազը։

— Մի՛ մոռանալ, որ դու ինձ խոսք տվիր չարգելես, խոսքդ պահի՛, թե չէ կբարկանամ։

— Բախշի՛, սուս կկենամ, համա նեղանում ես։

— Չէ՛, հանդարտ եմ. լսեցե՛ք, էն ա պրծնում եմ։ Ընչանք էն սհաթն էլ, Սմբատ ջա՛ն, որ մեզ ձեռ֊ձեռի պտի տային, ես քեզ չէի սիրում. ղորթ ա, Հերիքնազիս խոսք էի տվել, որ հորս խոսքիցը դուս չգամ, բայց սիրտս չէր կպչում. ինչ կըլնի՝ թող ըլնի՛, ասեցի ու ճակատիս գրվածքին հետևեցի։ Հո՛ տեսաք՝ ի՛նչ էլավ, Աստծու մատը մեջն էր, ու մեր պսակը խափանվեց. խափանվեց՝ ուրիշներին ցավ, բայց ինձ համար ամենից բախտավոր օրն էլավ։ Էդ օրն ես իմ չսիրած նշանածի տեղակ գտա մի սիրած, մի մոր արգանդից ծնածի պես ազիզ ախպեր, որ խոստացավ իր գլուխն ինձ համար չխնայել, որ իր խոսքը կատարեց ու կատարում ա։

— Ու պտի մինչև իր վերջին շունչը կատարի,— վրա բերեց Սմբատը։

— Ես կասկած չունիմ, քո քիրը գիտի էդ բանը ու դրա համար էլ ուզում ա իր ախպորը ցանկանա էն, ինչ որ ամեն մի քիր իր ազիզ մինուճար ախպորը կցանկանա։ Գիտե՞ս՝ ի՛նչ եմ ասում, Սմբա՛տ, Աստված իմ հորն իրանից ծնած տղա չի տվել, բայց տվել ա մի տղա, որի պես ոչ մի հալալ (հարազատ) զավակ իր հորը չէր կարող մխիթարել։ Աստված իմ հորը տվել ա մի աղջիկ, բայց էն աղջիկը նրա գլխին ցավ ա էլել, իր հորն էնքան փորձանքների պատճառ ա դառել։ Բայց մի բան կա, ասենք՝ իմ հերս էսօր մահապարտի պես Երևանու բերդումը բռնված ա, ու էգուց֊էլօր էլ շատ կարելի ա կամ գյուլլախորով (գնդակազարկ) ըլի, կամ Սիբիրի ճամփին մեռնի, համա էլի Աստված իմ հորս սիրում ա, նա հորս ոչ֊փուչ աղջկա տեղակ տվել ա Հերիքնազի պես մի աղջիկ, որ եթե խեղճ հալիվորի կենդանության ժամանակն էլ չկարողանա մխիթարել նրան, մեռած վախտն էլա պտի նրա հոգու մխիթարանքն ըլի, հորս հոգին թե մի կողմից կտխրի իր աղջկա վրա, մեկել կողմից կուրախանա Հերիքնազի պես բարի ժառանգ ունենալով։

Այստեղ հիվանդը փոքր֊ինչ կանգ առավ։

— Հերիքնազ ջա՛ն, քեզ մատա՛ղ, իմ գլուխը կսիրես՝ դրուստն ասա՛, ինձ սիրո՞ւմ ես,— հանկարծ խոսքը փոխեց Հեղնարը։

— Ի՞նչ ես ասում, Հեղնար ջա՛ն, մի՞թե դու չգիտես։

— Սմբատ ջա՛ն, իմ արևը կսիրես, ինձ սիրո՞ւմ ես,— դարձավ հիվանդը դեպի տղան։

— Ոչ մի ախպեր, ես կարծում եմ, չի սիրած էլել աշխարհքիս մեջ իր քվերը, ոնց որ ես քեզ,— պատասխանեց Սմբատը։

— Հոքիր ջա՛ն,— աչքերը վեր բարձրացրեց Հեղնարը դեպի պառավ Մարիամը,— ինձ թաղես՝ թե դրուստ չասես, ինձ սիրո՞ւմ ես։

Մարիամն յուր անշարժ դրությունից չէր դուրս գալիս, նրա աչքերումը միայն կենդանության և սրտի թախծի նշան կար։

Սմբատն ու Հերիքնազը մնացել էին իրար երեսի նայելով։

— Վնաս չունի, քո լուռ մնալդ էլ ինձ համար պատասխան ա, հոքիր ջա՛ն, քո աչքերդ լեզվիդ տեղակ խոսում են. ես գիտեմ, որ դու ինձ սիրում ես,— ասաց Հեղնարը,— ես շատ լավ իմանում եմ, որ ամենքդ էլ ինձ սիրում եք, ոչ մնիդ սերի վրա կասկած չունիմ. հիմի էլ էն սերի անումովն օրթում եմ տալիս ձեզ, Հերիքնա՛զ ու Սմբա՛տ, ձեր քվերը բախտավորացրե՛ք։

— Ի՞նչ կուզես, որ անենք,— կարմրելով հարցրեց Հերիքնազը։

— Ա՛յ ինչ. ձեր քիրն երկար չի ապրելու, ոնց որ էլվախտ ասեցի, շատ կարելի ա ամիսներ քաշի, համա վերջս մահ ա. ինձ խոսք տվեք, որ իմ մահից ետ դուք իմ սրտիս ցանկությունը գլուխ կբերեք. էն բանը, որ մի ժամանակ ես չար մտքով էի կամենում, հիմի ուրախությունով եմ ուզում. հորս օջախը ծխելու, հորս հոգին փառավորելու համար եմ ցանկանում, հասկացա՞ք ինչ եմ ասում, վեր կացեք անխոսալ իմ առաջին կաննեցեք, մոտացեք հոքորս ձեռն էլ պաչեցեք, նրա օրհնությունն առեք, եկեք, որ ես էլ ձեզ պաչեմ։

— Հեղնար ջա՛ն,— ուզում էր խոսել Սմբատը։

— Սո՛ւս, մի խո՛սք, մի ծպտո՛ւն, մի չէ՛ թե որ բերաններիցդ դուս ա եկել, ես էս սհաթս կմեռնիմ, բայց ես գիտեմ, որ ոչ մինդ ձեր քվեր մահը չեք ցանկանալ։

Հերիքնազն ու Սմբատը գլխները կախել էին, շփոթը, տրտմությունը, Հեղնարի խոսքերն այն աստիճան շարժել էին սրանց, որ բացի լռությամբ կրծքերը բարձր ու ցածր անելուց՝ ոչինչ խոսք չէին գտնում պատասխանելու։

— Շո՛ւտ, շո՛ւտ արեք, սիրտս նեղանում ա, մենակ ձեր խոսքը կարող ա ինձ հանգստացնել,— ստիպում էր Հեղնարն և սրտնեղում։

Եվ ահա այն արձան կինը, այն ուրվական Մարիամը վեր կացավ տեղիցը, առաջ եկավ և Հերիքնազի կուռը բռնեց, անցկացրեց Սմբատի կողմը։

Աղջիկն անխոս հետևում էր մորը։

— Ո՛չ մի խոսք դուս չգա բերանիցդ,— հրամայաբար լեզու եղավ արձանը.— ինչ որ Հեղնարիս կամքն ա՝ պտի կատարեք, երեխիս բերնովն Աստված ա խոսում, ձեռդ տո՛ւր, Սմբա՛տ,— ասաց Մարիամը,— ա՛ռ էս քո նշանածը, քո քիր Հեղնարի հրամանն ա, բռնի՛ Հերիքնազի ձեռը։

Արձանացած Մարիամի խոսքերի ազդեցությունը սարսափ բերին մինչև անգամ Հեղնարի վերա։

Սմբատը բառացի կատարեց պառավի հրամանը։

— Փա՛ռք քեզ Աստված, հիմի հանդարտ սրտով կարող եմ մեռնիլ,— աչքերն երկինք բարձրացրեց հիվանդը։

— Իմ ախպոր ու նրա գլխամեռ քվոր օրհնությունն ըլի ձեր գլխին, բալեքս, անարժան մեղավոր բերանովս խնդրում եմ Աստծուց, որ ձեզ բախտավորացնի ու ձեր քվորը լավություն տա ու իմ ախպորս էլ սաղ սալամաթ իր երեխեքանց տեսությունին ու իր քվոր գլուխը հողը դնելուն արժանացնի,— ձեռները վեր բարձրացրած՝ օրհնում էր Մարիամը։

Պառավ Մարիամն այս դրության մեջ մնաց երկար ժամանակ. նա մին նայում է Հերիքնազի ու Սմբատի վերա, մին էլ Հեղնարի. վերջինիս վերա աչք ձգած ժամանակը նրա աչքերիցն արտասուքը կաթում էին։

— Հիմի ինձ մոտ եկե՛ք,— ասաց հիվանդը և պառկած տեղիցն առանց օգնության նստեց։ Շատ ժամանակ է, որ նա այս կարողությունից զրկվել էր։

Հեղնարը համբուրեց փոխադարձաբար երկու սիրեկանների երեսները. նոքա թաց էին անում ամեն մեկը արտասուքով հիվանդի չորացած ձեռքերը։

— Հիմի լսի՛, Սմբա՛տ,— ասաց վերջապես հիվանդը պառկելով,— ես ինձ շատ լավ եմ զգում. ես գիտեմ, որ ընչանք իմ սրտիս փափագը իմ լեզվովը հորս չասեմ, նրա օրհնությունը ձեր համար չխնդրեմ՝ մեռնողը չեմ։ Հիմի քեզ հարկավոր ա գնալ Երևան ու ջանդ չխնայել, իմ հորն ազատելու ճարը տեսնել. հույսս հաստատ ա, որ պտի ափունիս ձեռը պաչելու արժանի ըլնիմ։

Մյուս օրը Սմբատն Երևանումն էր։

ԽԲ.
ԵՐԿԱԹԸ ՏԱՔ֊ՏԱՔ ԿԾԵԾԵՆ

Դու աջ գնա՛, ես ձախ, ասաց Սաքոն մովրովին ու յուր գինետան հաշիվները վերջացնելուց հետո՝ այնպես կտրեց յուր խանութի հետքը, որ յուր հանապազօրյան այցելու Բաքոսի պաշտոնյա ղազախներն էլ չէին գտնիլ։

Յասավուլ Մարգարը, որին մենք մոռացել էինք, ինքն իրեն շատ դատապարտում էր, Խեչանի տան պատահած բոլոր թշվառությանց պատճառն իրան էր համարում. նա ուզում էր մի օր ներկայանալ Խեչանին և խոստովանիլ, որ ինքը միտք չուներ նրա աղջկանն ուզելու, Սաքոն էր իրեն տաքացրել, ուզում էր ներողություն խնդրել, բայց ամոթն իրան խեղդում էր, խիղճը խիստ տանջում էր։ Յասավուլն է՛լ խիղճ է ունեցել։

Մարգարը այս պատրաստության մեջն էր. մտքումը դրել էր գավառից, ուր ուղարկվել էր, վերադառնալուն պես՝ յուր սիրտը հանգստացնելու, բայց այնտեղ լսեց, որ Խեչանին Երևանու բերդն են տարել։ Կատաղեց յասավուլը և ուխտեց, որ ետ դառնալուն պես Սաքոյի վերա թույնը թափի, կամ ինչպես ինքն ասում էր, մի լավ լվանա, որ անմեղ մարդի արինն ընկավ։ Ետ դարձավ Մարգարը, զենքը ձգեց ու սուրն առանց քակելու շտապեց դեպի միկիտանխանեն։ Ոչինչ փոփոխություն իրեն դեռ հայտնի չէր։

Շթոփվեց Մարգարը, գինետան դուռը կրնկի վերա բաց էր, մեջը բոլորովին դատարկ էր, մի քանի տեղում էլ խունկ էր ծխում. կարծես՝ այս տանիցը նոր են ննջեցյալը դուրս տարել։

Մարգարը սարսափեց, երեսին խաչակնքեց ու դուրս էլավ։

— Ո՞նց թե ծախեց,— հարցրեց երկրորդ անգամը դրսևը կանգնած գյուղացուն։

— Ծախեց էլի՛, առուտուրը վերջացրեց ու ինքը ձին նի էլավ, քշեց դպա Ալագյազ։

— Բաս ծառե՞ն։

— Ծառին էլ հետը տարավ. մի խոսքով մարդն է՛լ միկիտանություն չի ուզում անիլ. տեսնո՞ւմ ես, գինու հոտը տանիցը կտրելու համար մի քանի տեղ իր հոր հոգուն խունկ ա ծխում,— ծիծաղելով ասաց գյուղացին։

— Ես դրա հա խիցը կգա՛մ, էսօր մովրովին ամեն բանը կասեմ,— մտածեց Մարգարն ու գնաց դեպի յասավուլխանեն, բայց իհարկե սառած մնաց, ամեն փոփոխություն իրեն հայտնի եղավ և նա լռել ստիպվեցավ։

— Աստված քո դիվանն (դատաստանն) անի, սատանա Սաքո՛, էս բոլոր օյինները քո բաներն են. եթե դու չէիր էլել, գառան նման մովրովը գել չէր դառնալ, մհալի տունը չէր քանդիլ, խեղճ Խեչանին էս փորձանքի մեջը չէր քցիլ, ինքն էլ էդ կրակի մեջը չէր ընկնիլ։

Այս խոսքերն եղան Մարգարի վերջին մտածմունքը Սաքոյի ստվերի դեմ, սրանցով միայն ողորմելին իրան խիղճն արդարացրեց։

Բայց Սաքոյի հոգը չէր. առածն ասում է՝ շունը կհաչա, քարվանը կքոչա։ Մեր միկիտանը Զեյվից այդ ժամանակը շատ հեռու էր, այդ խոսքերը նորա ականջին չէին հասնում։

Գնաց Սաքոն, արդարև, դեպի ձախ, գնաց Աշտարակ, բայց գյուղը չմտավ. նա իջավ յուր այգումն և կանչեց տատմորը, նրանից իմացավ, որ Սմբատը դեռ գյուղումն է, բայց շուտով Երևան է գնալու։

Միկիտանը ճանապարհ դրեց տատմորը, սաստկացրեց ամենախիստ հսկողության պատվերներն և ինքը վեր կացավ, կանգնեց յուր այգու գլխին։ Երկար խորհրդածություններ նրա մտքովն անցկացան։ Այս այգին բռնեց Սաքոն Մարգարին խաբեությամբ պսակը քանդել ուղարկելու պատճառը. հիմա էլ տեսավ, որ այս մնաց յուր վերջին հույսը, նա զույգ ձեռքով գրկեց այն միտքը։— Խեչանը յուր հետ այգեկից հարևան էր, թումբը֊թմբան, ծառը֊ծառի, միջնակը֊միջնակի հետ խառն էր. ինքը Սաքոն միտք ուներ Խեչանի բոլոր կալվածքը սեփականացնել և այդ երջանիկ երևակայությունն այժմ երազական ցնորք լինելուն կասկած չմնաց։ Ի՞նչ աներ, ուրեմն, այս միակ այգին է՞լ ձեռքից հաներ, այս է՞լ չկարողանար շահվիլ. ամոթ չէ՞ր իրան, իրան՝ Սաքոյին, ոչ մի բանում ցարդ անհաջող չգտնված Սաքոյին Խեչանի նման մի գյուղացու դեմ ընկճվիլ։ Դիցուք նորա հարստության քառորդ մասն ինքը ծծել է, բայց այդ միայն փողով է եղել, այդ յուր ջերմ աշխատությամբ Խեչանի տան գլխին բերած մեծամեծ փորձությունների վարձատրության 100֊րդ մասն էլ չի կարելի համարել. մի՞թե Սաքոն այդքան միայն սպասում էր։ Եթե անպիտան քննիչը կոտրած քթալի նման անժամանակ ներս ընկած չըլներ, նա Խեչանին Զեյվումը պահելով՝ մտադիր էր վերջին կոպեկից զրկելուց հետո, նրա անշարժ կալվածքի կծիկն էլ հետզհետե յուր ձեռքն առնել. բայց զզվելի քննիչը մկան նման կարասն ընկավ ու հոտացրեց։ Եթե նա Սաքոյին անձամբ վնաս էլ չհասցնի, յուր քննության ցանցի մեջ նրան չկարողանա կաշկանդել, այսքանն էլ փոքր վնաս չէր, որ զգալի կերպիվ հասցրեց, խեղճ Սաքոյի եկամտի աղբյուրները ակներիցը ցամաքացրեց։ Ողորմելի Սաքոն անպիտան քննչին մի վնաս չէր տվել. ո՞րտեղից են երբեմնապես այսպիսի որոմները առաջ գալիս և Սաքոյի նման ժիր, աշխատասեր գործունեի աշխատանքը ոչնչացնում։

— Դե՛, էդ դարմանի տակի ջուրը հո ինքն ինձ զոռով (բռնի) չեկավ, չասեց, թե Սաքո՛, մովրովիցն ու մհալիցը ձեռներդ լվացիր, պրծար, հիմի էլ միկիտանխանեդ՝ բնակալդ Զեյվիցը ցաքուցրիվ տո՛ւր, գլուխ առ, կորի. դե՛, քննիչն ըսկի երազումն էլ չէր կարող իմանալ, թե աշխարհքումը մի մովրովներ արածացնող միկիտան Սաքո կա՝ նրան թալաքի մեջ քցեմ։ Բայց չէ, Սաքոն մենակ փողի սառաֆ (վաշխառու) չի, մարդի սառաֆ էլ ա. ես մովրովը չէի, որ ախմախի պես ճաշքուն տամ, թողամ, որ քննիչը գա գլխիս կաննի, ոտ ու ձեռս չարբանդի, գործերս մհրի (կնքի), նոր աչքերս չռեմ, դունչս ծռեմ ու մնամ մոլորված. էդպեսներն ի՞նչ մարդիկ են, դրանք գլուխը քոր գալուս ոտի տակն են քորում։ Չէ՛, ախպե՛ր, մհալի տիրոնջ հերն էլ անիծած, միկիտանխանինն է՛լ, իմ ջանիցը հո՛ լավ չե՞ն, էսօր կային, էգուց թող չըլնին. էլօր մին էլ տեսար՝ քո խիալ (կասկած) չարած տեղդ ինքն իրան պուպուզ՝ գլուխը հանեց։ Ապրի՛ս, Սաքո ջա՛ն, ինչ որ արիր, շատ լավ արիր, միկիտանխանեդ մի սհաթի մեջ ծախծխոտեցիր, քեզ վնասված ավատացրիր առնողներին, լավ գինին ու արաղը մուշտարիքանցը (հաճախորդներին) շանց տվիր ու կիսից շատ եռացրած ջուր խառնեցիր, գլխները կապեցիր, չալ֊չալ (փայլուն) մանեթները, շղշղկան ասիգնացիքը (թղթադրամները) ջեբդ դրիր, միկիտանխանումդ էլ, սաքի հորդ հոգու համար, էնքան խունկ ծուխ տվիր, որ գինու֊արաղի հոտը բնավ չի գալ, դու էլ ձիդ նստեցիր, ծառայիդ ցանեցիր, դպա Ալագյազ ղրկեցիր, ինքդ դեսն եկար։ Հիմի քո առաջին գործն ա՝ Երևան մտնես թե չէ, չինովնիկներից, ղուլլուղի մարդկանցից հեռու ման գալ, մովրովիցն ու իր թայֆիցը ցանվիլ, մեջ ուտիլ, ղրաղ ման գալ, տեղն եկած վախտը փողիդ տոպրակը բաց անիլ, կոպեկներ տալ, մանեթների գործ շինել. ի՞նչ կուզես անիլ, թաք ըլի էսօր Երևանու բերդի միջին քո տան պես ըլնիլ, բերդի դռնովը քեֆդ ուզած վախտն ազատ ելումուտ անել, Խեչանի աչքը մտնել ու էնքան կորցրած մալ ու դովլաթից էս մի հիքին էլա քո ձեռը քցել։

Սաքոն այս մտածմանց մեջ ձին սանձեց և հեծավ։

— Հա՛, մի բան էլ մոռացա,— շարունակեց նա յուր խորհրդածությունքը,— մենծ էշն ախոռումն ա մնացել, պտի ամեն հնարք բանացնել, Սմբատի համար քննչի դուռն ու Խեչանի երեսը պաս անել։ Թեկուզ որ մտածածներս քամին տանի, ոչ մինը գլուխ գալու չըլնի, պտի դարդ չի անեմ, դեռ ինձանից պտի խարջեմ, Խեչանից շահվածներս էլ ետ էս գործի համար փչացնեմ, իր եղն իր գլուխը քսեմ ու Սմբատի ոտը էն երկու տեղի շեմքովն էլ տուն չթողամ։

Բախտը Սաքոյին աչքից չէր ձգել. այդ իսկ երեկոյան նա յուր վաղածանոթ բանտապետի ձեռքով Խեչանի մոտ մուտք ունեցավ։ Այս անգամ նրան այնպես դժվար չեղավ ծերունու համակրությունը գրավելը. նա փորձված էր, էլ չէր սխալվիլ։

Այդ օրը բանտապետը տուն մտավ և Խեչանին ավետեց, որ մովրովը սաստիկ վիրավորվել է քննչի արած տնօրենություններիցը՝ Խեչանին Երևանու բերդն ուղարկելու մասին. նա պաշտոնական թղթով հայտնել է նաչալնիկին Խեչանի անմեղությունը. մովրովի հայացքով սպանության գործի մեջ ոչ ոք մեղավոր չէ, Մահմատ֊Բաղըր բեգն իբրև ավազակ արժանի էր սպանվելու։ (Սաքոն Խեչանին բերդն ուղարկելուց փութացել էր հասկացնել նրան, թե իրեն ուղարկողը ոչ թե մովրովն է, այլ Երևանից նորա գործի համար հանկարծակի ուղարկված քննիչը)։

Այժմ, ասաց բանտապետը, նաչալնիկն իրեն կանչել էր և պատվիրեց՝ Խեչանին ծանր հանցավորների միջից հանել և առանձին մաքուր սենեկում պահել. այս երկու֊երեք օրս էլ, անկասկած, նրա ազատության հրամանը կհետևի։

Անկարծիք, մեծ ուրախություն էր խղճալի ծերունու համար այս լուրը և մեծ թեթևություն մահապարտ, խաժամուժ և ռամիկ չարագործների միջից առանձին խցիկի մեջ փոխադրվիլը։

Ի՞նչ նեղության արդյոք չէր տանում նա այդ անզեղջ ավազակների մեջ, ի՞նչ կշտամբանք, ի՞նչ հայհոյանքներ չէր լսում անպատկառ արյունարբու բանտարկյալներից։ Նորա ալիքն անարգվում և այպանվում էր, նրա երեսն ամեն օր թուք էր տեսնում. անամոթ գազանները, որոնք իրանց կյանքի մեջ միայն մարդասպանությամբ են պարապել, որոնք պատիվ, մարդկություն, հարգանք երբեք չեն իմացել, ամենատեսակ տանջանք տալիս էին ողորմելի ծերունուն, սուտ ճգնավոր էին կոչում, երեսին խաչակնքելուս ձեռքն էին բռնում, ետ քաշում, գետնին թքելու պատրվակով նրա երեսին էին թքում, սուտ կռիվներ էին հնարում և որպես թե միմյանց հետ ծեծի բռնված ժամանակ՝ անզգուշությունից նորա գլխին էին ընկնում. մի քանիսն, իբր թե նորան ազատելու նպատակավ, յուրյանք էլ մյուսների հետ խառնված, ոտնատակ էին տալիս խղճալույն, իրարու հասնելիք բռունցքը հանկարծակի սխալմամբ եղած ձևացնելով՝ ծերունու մեջքին էին իջեցնում, պատերի տակի փոշիների մեջ նստում, հողի մեջ կոլոլվում և գալիս նրա մոտ թոթվում էին, աչք ու բերան հողով լցնում, բանտը փոշիի ամպով ծածկում, աղաղակ, հարայ֊հրոցը բարձրացնում և մինչև բանտապետի ականջը հասցնում։ Եվ ահա, երբ հանկարծ բանտապետի ոտքի ձայնն իմանում էին, վազում հանդարտ տեղերը նստում էին ու բոլոր հանցանքը միաձայն Խեչանի վրա բարդում։— Խելացնոր է,— գոչում էին,— գլուխը պատեպատ է տալիս, ճիչեր է արձակում, մեզ հայհոյում է, հողը գետնիցը քանդում՝ տանը ցրիվ է տալիս, անխտիր հայի և թուրքի հավատն է հայհոյում, և շատ այսպիսի զրպարտանքներ շարում էին իրենց անսանձ լեզուներովը։

Տգետ բանտապետը, գիտությա՞մբ թե անգիտությամբ, հավատում էր այդ չարագործների խոսքերին, յուր սովորական աննկարագրելի հայհոյանքներով սրտի թույնը թափում էր կրկին տարաբախտ Խեչանի գլխին, դեռ մի քանի մահակ էլ նրա կռացած միջքին էր իջեցնում և հանդարտել հրամայում։

Այս ամենը լռությամբ միայն տանում էր առաքինի ծերունին և չէր ուզում երբեք տգետ ու բիրտ բանտապետի մոտ յուր անմեղությունը հայտնել, դիտելով անշուշտ, թե այս վայրենի մարդուն անծանոթ է արդարությունը, նորա իրավախոհությունը միայն յուր գազանաբարո վարմունքի մեջն է, նրա արժանավորությունը յուր ահռելի դեմքն ու անագորույն ձայնն է, որով միայն դողացնում և սասանեցնում է բանտի ճիվաղներին։ Ո՞րտեղից ուներ մի զինվորականությունից անընդունակության պատճառավ արտաքսված ստորին աստիճանավոր այնքան խոհականություն, որ առաքինությունն ու մոլորությունը զանազանել կարողանար։

Ավելորդ էր համարում վերոգրյալ պատճառներով Խեչանը յուր անձը բանտապետի մոտ պաշտպանել, լավ էր դատում էլի համբերել և յուր չարագործ ընկերների տված նեղությունները տանել։

Հավանական էր ուրեմն, որ բանտապետի այսօրվան տված ավետիքը՝ սենյակը փոխելու տնօրենությունը՝ Խեչանի համար մեծ երջանկություն էր։

Այս փոփոխությունից մի ժամ հետո բանտապետի խոսքերը միանգամայն փարատեցին Խեչանի մտքից երկմտության նշույլը։ Բանտապետը մի նամակ բերեց և ծերունու մոտ թարգմանելով կարդաց։ Նամակը, որպես թե, Զեյվի մովրովիցն էր յուր վերա գրված։ Մովրովը խնդրում էր իրանից Խեչանին շատ հանգիստ պահել, հետը պատկառանոք վարվիլ և, եթե նորա մոտ գալու լինի այսուհետև նրա փեսացու Սմբատ Ծվիկյանցը, շարունակ այցելության իրավունք տալ։ Նամակի մեջ մովրովը հայտնում էր, որ ինքը շուտով կուղարկի Խեչանի մոտ յուր հավատարիմ միկիտանին, որը կսովորցնի նրան նաչալնիկի մոտ բռնելիք ընթացքը և տալիք պատասխանները։ Եվ որովհետև Սաքոն գավառն է ուղարկված պաշտոնական գործերով, մովրովն երեկ նրա քամակից մարդ է ուղարկել և ետ կոչել. նա խոստանում է Սաքոյին վերադառնալուն պես փութանակի առանց րոպե կորցնելու Երևան ղրկել, որպեսզի ուշ չլինի, ինքը, որպես թե, նաչալնիկից թուղթ է ստացել, որ առաջիկա օրերս պետք է քննվի Խեչանի գործը։

Խե՜ղճ ծերունի, այս երկրորդ լուրն էլ հալած յուղի տեղ ընդունեց, հավատաց միկիտանի լարած որոգայթներին և ինքն իրեն դատապարտում էր, որ սխալ կասկածներ է տարել մովրովի ու Սաքոյի վերայ, յուր բերդն ուղարկվելու պատճառը նրանց է համարել, յուր բարերարների ստվերի դեմ տրտնջացել է։

Այսպիսի ճարտարությամբ փորած դարանից հետո՝ դժվար չէ, ուրեմն, մեզ երևակայել, թե ի՜նչ գրկաբացությունով այս իսկ երեկոյին մութը գետինը կոխած ժամանակը ընդունեց Խեչանը Սաքոյին, ի՜նչ ջերմ սիրով համբուրեց նրա ճակատը, երբ որ միկիտանն արտասուքն աչքերին մոտեցավ, բռնեց նրա դողդոջուն ձեռքը, մի քանի անգամ միմյանց ետևից համբուրեց և ասաց.

— Խեչան աղա՛, ջանս դուս գա քեզ համար, էս ի՞նչ օրն ես ընկել։

— Անիծվի՛ էդ քննիչը՝ մրղեզ (շեկ) էծը,— շարունակեց Սաքոն,— նոր եկած մարդ ա, ոչինչ չի ըլում հասկացնել, ոչովի լսիլ չի ուզում. գիտե՞ս, թե մեր խեղճ մովրովը քեզ համար ինչ լեզու ա թափել, գտակը վեր կալավ, աղանչաք արեց, խոստացավ ինքը քո տեղակ զամին (երաշխավոր) ըլնի, թաք ըլի քեզ Զեյվիցը բերդը չղրկի, չելա՛վ ու չելա՛վ։ Մի ինչ֊որ օրենքի գիրք էր բերել հետը, շուտ֊շուտ բաց էր անում, մատը վրեն դնում, թե ըստեղ էս ա գրված, մեկել տեղն՝ էն։ Հենց իմանաս, թե մեր մովրովը խոտ ա արածել, դրա գրածների տեղը չգիտի, հո չի՛ կարելի ամեն բանի մեջ շուտ֊շուտ օրենքի գրքի պոչիցը բռնել ու կախ ընկնել։

Խեչանը ոչինչ բանից տեղեկություն չուներ. նա չէր լսել ոչ նոր քննչի գալը, ոչ մովրովի քննության ենթարկվելը և ոչ Սաքոյի միկիտանությունը թողնելը։ Նա ի՞նչ կարող էր մտածել, թե Սաքոն էլ իրավունքի տեր չի, թե յուր տեղափոխվիլը, մովրովի նամակը՝ բոլորը Սաքոյի սարքած բաներն են, ուզեցավ յուր գործի դրությունը հասկանալ։

— Սաքո ջա՛ն, հիմի ի՞նչ հույս կա,— հարցրեց Խեչանը։

— Էնպես ֆանդ ու ֆելեր (հնարքներ) բանացրինք,— շարադրեց Սաքոն,— որ էդ քո քննչին գլխի վրա տնկել ենք, մովրովն էն թուք ու մուրն ուտո՞ղն էր, կամ թե չէ ես մեռել էի՞, որ քշեր֊ցերեկ տամարը չմտնեի (չհամոզեի) ու ոնց որ սիրտս ուզեր, էնպես չշուռ տայի։ Գլխին ղուրբա՛ն նաչալնիկի, մովրովի թուղթն ստանում ա թե չէ, ձեռաց քննչին կանչում ա ու լավ լվանում.— «պոչը֊մոչդ կխուզեմ,— ասում ա,— թե որ դու էն թավուր օգուտ տվող մովրովի խաթրին դիպել ես»։ Ախա՛ր դու ինձ ասա, Խեչան աղա՛, նաչալնիկը խելք չունե՞ր, որ իր հացին քացով տար. ոչ մի մհալի մովրովից էնքան օգուտ չի գալիս իրան, ինչքան որ մեր մովրովիցը։

— Մի՞թե մովրովներն իրանք էլ կաշառք տալիս են,— զարմացմամբ հարցրեց Խեչանը։

— Բաս դրա համար ա, որ խեղճի անումը մի քիչ կոտրվել ա, թե կաշառակեր ա. հոգի ունիմ տալացո՛ւկ, ձեռս սրտիս դրած կասեմ, որ մեր մովրովի առած ընծեքանցից 1000֊ից մի բաժինն իրան չի մնում։

— Հիմի իմ գործն ի՞նչ տեղ ա։

— Հենց դրա համար էլ գլուխս պատռելով եկել եմ, թե չէ էս վախտ ես Երևանումն ի՞նչ բան ունեի։ Մհալն էի գնացել, մին էլ մովրովից մի մատը գիր եմ ստանում, թե՝ գլուխդ էդտեղ թրջի, էստեղ վեր արա՛. ընչանք իրիկուն շան պես չարչարվել էի, բերանս նշխարք չէր մտել, նոր նստել էի հացի. դեռ երկու թիքա (պատառ) բերանս չէր մտել, որ գիրն ստացա։ Միտք արի, որ հացից վեր կկենամ, կերթամ, բայց, արևս մեռնի՛, աղա Խեչա՛ն, թե սուտ եմ ասում, թիքեն բողազովս կուլ չգնաց, հենց իմանաս, թե մինը կողքիցս բրթեց, թե չոռ ու ցավ ուտե՛ս, հալբաթ մի բան կա, որ մովրովը քեզ վռազ կանչել ա, էլ ի՞նչ քո հաց չոռլամիշ ըլնելու (լափելու) վախտն ա, վեր կաց կորի՛։ Թիքեն բերնումս վեր եմ թռել ու ձիու քամակն ընկել։ Խեղճ Թառլանս[87], ա՜խ, ես նրա տռնաղներին (սմբակներին) մատա՛ղ, էն հալն ընկավ, որ ոտս օրզանգուից հանելս ու ձիուս գետնին ձգվիլը մին էլավ. ափսո՜ս իմ ձի, ինձ վրա շատ երախտիք ուներ։

Սաքոն ձեռքն աչքերին տարավ և արտասուքը, որպես թե, սրբեց։

— Ի՞նչ էլավ,— հարցրեց Խեչանը։

— Փռվեց քյահլան Թառլանս մեջքի վրա ու ոտները չռեց. ընչանք ես մովրովի կշտիցը դուս եկա, տեսա, որ յասավուլները քաշ են տալիս պոչիցը, մինն էլ դանակը սրել՝ հետը գնում ա, որ կաշին քերթի։

Սաքոն աչքերիցը թափեց։

— Դարդ մի՛ անիլ, Սաքո ջան,— մխիթարեց Խեչանը,— ջանդ սաղ ըլի՛, խոսքս խոսք ըլի, որ էս դժոխքիցը դուս եկած սհաթը քո հավանած ձին քեզ համար առնեմ. մնին հինգ կտամ ու տիրոնջ գոմիցը դուս կքաշեմ։

— Է՛հ, դու ողջ կենաս, Խեչան աղա՛, 100 ձի քեզ ղուրբան, նրա համար ո՞վ ա հոգս անում. էնքան էր, որ միտքս ընկավ, լացս եկավ. թե չէ ըսկի ես մոտ էլ չգնացի, կամ մնիցը բան էլա չհարցրի. տեսա, որ ձիս սատկել ա, գնացի մտա գոմը ու աչքիս առած յասավուլի ձին դուս քաշեցի, վրեն թռա ու ինձ Երևան քցեցի։ Գոմի դռանը ցած եմ եկել. թավլաբաշուն (ախոռապետին) ձեն տվի, որ ձին կապի, խոտ տա ու ինքս շտապեցի ինձ բերդը քցել. հենց իմանաս յասավուլի ձին էլ Թառլանիս օրը կընկնի։

— Ախար ընչի՞ համար շտապելով էիր գալիս, ի՞նչ կա որ։

— Էն կա, որ մովրովն ինձ ղրկեց քեզ պատրաստեմ, քեզ սորվացնեմ, որ քննչին կամ նաչալնիկին էն պատասխանը տաս, ինչ որ ինքը գրել ա քեզ համար, չըլնի թե ուրիշ բան ասես, քո պատասխանը նրա գրածիցը ջոկ ըլի ու բանը փչանա. նաչալնիկը մովրովին գրել ա, որ քո գործն էս երկու֊երեք օրը պտի քննվի։

— Ա՜խ, Սաքո ջա՛ն, թե որ մովրովն ինձ էստեղից ազատիլ ա տվել, դու տես, թե դուս գալուց ետո ո՞նց պտի նրա ոտը գնամ ու շնորհակալություն անեմ։

— Էտ ետի բան ա, Խեչան աղա՛, դու դեռ լսի՛. երբ որ քեզ կհարցնեն, ասա, որ ինքդ հիվանդ էիր էն քշերը. թուրքի խռխռոցը լսում էիր, բայց ույժ չունեիր տեղիցդ վեր կենալու. վերջը տեսար, որ քվորդ աղջիկը խիշտն արնոտ եկավ ու պատմեց, ինչ որ անց էր կացել։ Դու էլ, ասա՝ հիվանդությունդ մոռացար, վեր թռար, շփոթ քցեցիր, բայց խալխի մոտ էլ ետ ույժդ կտրվեց՝ նստեցիր։ Մովրովն եկած վախտն էլ, ասա՝ դու քո անմեղությունդ հայտնեցիր, համա երբ որ տեսար, թե քվորդ աղջկանն ու փեսացուիդ պտի բռնեն, մեղքը քո շլինքն առար։

— Դե իմ ասելիքս հենց էդ ա,— զարմացմամբ ասաց Խեչանը։

— Չէ՛, դու քո հիվանդությունն անպատճառ ասա՛, մին էլ որ՝ դու վախեցել ես, թե քո քվոր աղջկանն ու փեսին կբռնեն, ընդուր համար ես մեղքը քո շլինքն առել։

— Շատ լավ կըլնի՛,— մեքենաբար պատասխանեց Խեչանը։

— Ես մհալը գնալուս Աշտարակովն անց կացա, երեք օր առաջ էնտեղ էի,— ասաց Սաքոն։

— Հա՛, Սաքո ջա՛ն, հենց հիմի ուզում էի քեզ հարցնել, երկու շաբաթ ա, որ ինձ Զեյվիցը բերել են ու տանիցը խաբարություն չունիմ, յարաբ ո՞նց են երեխեքս։

— Քո ըստեղ բերելու օրն ես գնացի Աշտարակ՝ դուզ (ուղիղ) ձեր տունը, վախեցա, որ էդ խաբարն ուրիշից կիմանան ու կնեղանան. գնացի, սիրտ տվի, որ դարդ չանեն։ Խեղճերը, ղորթ ա, լսելու պես աչքներիցը թափեցին, համա ես օրթում կրակն ընկա, որ իմ գլուխս կսպանեմ ու քեզ բերդումն երկար չեմ թողալ տալ։ Սմբատն հենց էդ օրն ուզում էր Երևան գալ, բայց ես հասկացրի, որ զուր ա, բերդի դուռն էլ չեն թողալ մտնելու. ա՛յ, հիմի մովրովը նաչալնիկիցը խնդրեց, որ բանտապանին հրամայի Սմբատին տուն թողալու. սրա վրա էլ ջոկ գիր ա գրել։ Հիմի ես քեզանից դուս կերթամ, կխնդրեմ, որ Սմբատին չի արգելի. քանի էստեղ ես՝ ամեն ժամանակ կարողանա գալ ու գնալ, ոնց որ Զեյվումն էր. դու միամիտ կաց։

— Ինքը բանտապանն ինձ ասեց,— պատմեց Խեչանը։

— Հա՞, բաս շատ լավ. ես էս երկու֊երեք օրը Երևանումը պտի մնամ, քո գործի համար մարդիկ պտի տեսնեմ, Զեյվա ետ դառնալուս Աշտարակովը կանց կենամ ու Սմբատին ինչ որ պատվերներն ա՝ կտամ ու կասեմ, որ գա քեզ տեսնելու։

— Հա՛, Սաքո ջան, հա՛, էդպես մի բան արա՛, երեխեքանցիցս կասկածավոր եմ։

— Անպատճա՛ռ, անպատճա՛ռ, բարի քշեր,— ասեց Սաքոն ու դուրս եկավ Խեչանի մոտից։

——————

— Ամեն բան եղի պես դրստվե՜ց,— խոսում էր Սաքոն ինքն իրեն յուր իջևանը վերադառնալուս.— էգուցվանից մենք մեր բաղի բանը հոգանք. երկաթը տաք֊տաք կծեծեն։

ԽԳ.
ՂՈՆԱՂՆ ԱՍՏԾՈՒՆՆ Ա

Երկու֊երեք օր թափառեց Սմբատն Երևանումը, շատերից խորհուրդ հարցրեց, շատերի մոտ գնաց և ամենքից միևնույն խոսքը լսեց, թե քննիչն արդարադատ մարդ է, նրա աչքից ոչինչ չի փախչիլ և նրան մատչիլը շատ հեշտ է։

— Ուրեմն սուտ չէր ասում Սաքոն, Խեչանի գործերը քննել են, բայց մովրովը չի խնդրել, մովրովն ինքն ա սխալացրել քննչին, թե չէ քոռ մարդ պտի ըլներ, որ չիմանար, թե խեղճ հալիվորը զուր ա բռնված. գործն ինքն իրան բղավում֊ճղավում ա, որ էդ քննիչն է՛լ մի բան չի էլել, մովրովի չվանովն ա հորը մտել, մովրովը ոնց շանց ա տվել, էնպես ա դարձրել,— ամեն տեղ ասում էր էս խոսքը Սմբատը։

— Ի՞նչ ես ասում, ախպե՛ր,— հանդիմանում էին նրան ամենքը,— էս քննչի մոտ մովրո՞վը կհամարձակի ձեն տալ. անճախ Աստված էս աշխարհքին մի լիս ու ճար ա արել, մի մարդ ա ղրկել, որ աղեքանցը ծակն ա կոխել, պոչը֊մոչները պոկել ա, ոչ մորթում ա, ոչ ապրացնում. երևում ա՝ էդ քո Խեչանը մեղավոր էր, թե չէ նրա անմեղությունն էլ քննչի աչքիցը չէր փախչիլ, արդար մարդին սա բերդը չէր ղրկիլ։

— Ասում են՝ դեռ էս քննիչը բերդը չի մտել, մհալների մովրովների գործերը պրծել ա, հիմի էլ քաղաքի ծառայողների ջանին ա ընկել, շուտով էլ բերդը պտի մտնի,— խոսեցավ մի ուրիշը։

— Ասում են՝ ձեր մովրովին հենց օրն ա քցել, Սմբա՛տ, որ քո նոքարի գլուխը չգա,— ասաց մի երրորդը,— հոգին բուռն ա հավաքել, հալբաթ ձեր... Շահազիզյանց֊Կամսարականիցը լսած կըլնիս, ասում ա նրա խոսելու ժամանակը մովրովն ուռի պես դողում էր։

— Չէ՛, ես չեմ տեսել Կամսարականին, իմ գեղումն էլած վախտը նա էնտեղ չէր, ի՞նչ կա որ, մի՞թե քննիչը մեր մովրովին նեղացրել ա, քննիչն ո՞վ ա, որ մովրովի վրա իրավունք ունենա,— զարմացմամբ հարցրեց Սմբատը։

— Տո՛, դու ըսկի բանից խաբարություն չես ունեցել. ախար մի նոր քննիչ ա եկել, մովրովների ու ղուլլուղի մարդկանց գործերն ա քննում, ձեր մովրովիցն, ավատաս, հինգ֊վեց հազար մանեթ առավ ու էն սհաթը ռահաթի մեջը բաժանեց մեդալի համար,— մեջ մտավ մի չորրորդը և պատմեց մեդալի անցքը։

— Վա՜յ գլխիս, բաս ես հենց գիտեմ, թե քննիչը մենակ Խեչանի գործի համար ա եկած էլել, մկար մեր մովրովին ա ծակը կոխե՞լ. բաս Խեչանին ո՞վ ա բերդը ղրկել. չըլնի՞ թե Սաքոն ինձ խաբեց, կամ թե մովրովն ինքն ա իր գլուխն ազատելու համար Զեյվիցն ռադ արել. որտեղ ըլի՝ ես էս քննչին պտի գտնեմ։

Սմբատը թողեց ու գնաց, նա շատ շուտ գտավ քննչի պարապելու տեղը։

Մեծ բազմություն հավաքված էին դռանը. Սմբատը նայեց, որ ամեն մարդ դռան կանգնած թուրք պոլիցիականին մի խոսք ասելով ներս էր ընդունվում։

Սմբատը դողալով առաջ եկավ և ներս գնալու թույլտվություն խնդրեց։

— Դու ո՞վ ես,— հարցրեց պոլիցիականը։

— Ես աշտարակցի եմ, իմ անունս Ծվիկենց Սմբատ ա։

— Մտի՛ր,— ասաց թուրքը և ինչպես կամենում էր դուռը ետ բանալ, մի աներևույթ զորություն կարծես կրկին պինդ ծածկեց։

— Էգո՛ւց արի, էսօր աղեն ժամանակ չունի,— ասաց թուրքը։

— Հալբաթ էս քննիչն էլ թիլացավ, յա բեզարեց,— քչփչացին քանիսը բազմության միջից,— թե չէ ընչանք հիմի ո՞վ էր լսել, որ արզաչուն ետ դարձնեն, ուզողի համար չէ չկար։

— Էս ո՞վ էր, որ ոտներս կոխրճելով առաջ եկավ ընչանք դուռն ու ետ դառավ, գի՞ժ էր, ի՞նչ ա, մի մտիկ տվե՛ք, հենց իմանաս քամակիցը մի մհասիլ ընկած ըլի, ո՜նց ա թողել փախչում,— խոսեցավ մի մարդ։

Այս խոսքի վերա շատերը ետ նայեցան, որոց թվումն և Սմբատն էր։

Մեկը շատ շտապով վազում, էդ տեղիցը հեռանում էր։

Սմբատը ճանաչեց, ինքն իրան բազմության միջից, ինչպես եղավ, դուրս ձգեց և անծանոթի քամակիցն ընկավ։

— Տեսա՞ր ոնց կորավ, հալբաթ էս տեղրանք էլ մի չարություն ունի,— մտածեց Սմբատն ու կանգ առավ.— չըչնի՞ թե ինձանից փախավ, չըլնի՞ թե սրա ասելովն յասավուլն ինձ քննչի մոտ տուն մտնելու չթողեց, թե չէ ի՞նչ կնշանակեր դուռը բաց անելն ու էլ ետ ծածկելը։

Այս մտածմունքով կրկին ետ դարձավ Սմբատն ամբոխի մեջ և հեռվից դիտում էր. ամենքին էլ տուն էին թողնում։

— Մին էլ փորձեմ,— վճռեց նա ու մոտ եկավ։

— Ես ուզում եմ քննիչ աղին տեսնել, շատ հարկավոր գործ ունիմ, խնդրում եմ ներս թողաս ինձ։

— Համեցե՛ք,— ասաց թուրքն և ուզեցավ դուռը բանալ առանց երեսին նայելու, բայց հանկարծ աչքն երեսին առավ և անունը հարցրեց։

— Էլվախտ ասեցի, որ իմ անումս Ծվիկենց Սմբատ է։

— Քեզ ասեցի, որ էգուց արի,— բարկացավ պոլիցիականը և երկու ձեռքով Սմբատին ետ մղեց։

Խեղճը գլուխը քորելով ետ գնաց։

Ամեն մարդ այս բանի վերա մնաց զարմացած, առաջին խնդրատուն էր, որին քննչի դռանը մերժում էին։

— Ոչինչ, թող էսօր էլ մթնի,— մտածում էր Սմբատը Երևանի փողոցները չափելով,— էգուց էլ կերթամ, էլօր էլ կերթամ. ընչանք ես էդ քննչի ոտները չընկնիմ, հույսս չեմ կտրիլ։ Բայց տեր Աստվա՛ծ, թե որ էն փախչող մարդը նա էր՝ ո՞նց աներևույթ էլավ, երեսը չտեսա, շորերն էլ հենց իմանաս փոխած ըլներ, համա ման գալուցը նրան նմանացրի. նա իմ ձեռիցն ընչի՞ պտի կորչեր, ինձանից հո վախում չէ՞ր։ Թե ասեմ աչքս ինձ խաբեց՝ ուրիշն ըլներ՝ էլ չեմ կարող ասիլ, իսկը նա էր, որ կար.— Է՛հ, հերն անիծա՛ծ, դրա համար ի՞նչ եմ գլուխս ցավացնում, ես իմ դարդի վրա միտք անեմ։

Գլուխը քաշ արած, Խեչանի վրա մտածելով, գնաց Սմբատն երեկոյին յուր իջևանը, կամ, որ ճիշտն է, յուր ծանոթ երևանցու տունը։

Իջևաններ կամ հյուրանոցներ առաջ մեր աշխարհքումն անծանոթ էին, հիմա էլ հասարակ ժողովրդի համար դա մի վերացական բառ է։

Հայոց հյուրասիրության վերա մենք շատ անգամ ենք խոսացել. այդ միևնույն բանը, սակավ բացառությամբ կարող ենք սեփականացնել հայաստանցո՞ւն ասեմ, չգիտեմ, թե ասիացուն։ Վերջինիս համար ես չեմ կարող ճիշտ գաղափար տալ, սակայն Հայաստանի բնակիչների համար հատկապես կարելի է վճռել, որ այդ երկրի օդ ու ջրի, նրա կլիմայի զորությամբը նրա միջի բոլոր ժողովուրդը՝ բնիկ, թե եկավոր, առանձնապես հյուրասեր են։

Գյուղացիների համար երկար բացատրություններ տալ չի հարկավոր, մի անգամ ասա՝ ղոնաղն Աստծունն ա՝ պրծավ։ Քաղաքացիք ևս ոչինչ բանով պակաս չեն գյուղացիներից։ Վերցնենք օրինակի համար Երևանը։

Այս քաղաքն արդարև մի վաճառաշահ տեղ չէ, մեծ առևտրական կապեր չունի ընդհանուրի նշանակությամբ, հարթված և հեշտացրած հաղորդակցություններից զուրկ է, սակայն ի հնուց եղել է Այրարատ նահանգի կեդրոնաքաղաքը, այստեղ էր նստում, մեզ հայտնի է, պարսից կուսակալը սարդար անվամբ, այս էր Թավրիզից ետը առաջին քաղաքը, այստեղ է այժմ այս երկրի նահանգապետի կացարանը, այստեղ են հավաքվել և հավաքվում երկու֊երեք ավուր ճանապարհից բոլոր Երևանու շրջակա գավառի ժողովուրդը առևտրական գործով։ Ամեն օր պատահել և պատահում են խաժամուժ ամբոխի բազմություն՝ զանազան լեզվով և բարբառներով խոսողներ ու այլևայլ ազգություններին պատկանող ժողովուրդ։ Երևանի հրապարակներն ու ախոռները լիքն են լինում գյուղացվոց ձիանք և գրաստներ։ Այս ամենն, ինչպես ասացինք, շրջակա գավառացիք են։

Համարձակ կարելի է ասել, որ եթե ոչ մեծ մասը, գոնե մի նշանավոր մասը այս եկավորների՝ գիշերը պատսպարվում են Երևանի քաղաքացվոց տներումը։

Հյուրանոցն, ասացի սկզբումը, որ այստեղ անծանոթ էր, այժմ էլ շատ սակավներին, կամ դիպվածով այս կողմերն ընկած եվրոպացի ճանապարհորդներին է պետք գալիս, իսկ հասարակ ժողովուրդը, իսկ դրսեցի վաճառական դասը երևանցվոց հյուրն է։

Շատ սակավ գիշեր կպատահի, որ երևանցի հայը կամ թուրքը մի երկու հյուր չունենա, երևանցու հացի եզրը օտարականը չկտրի։

Ցորեկն երևանցին ինքն էլ յուր տանը մի կտոր հաց չի ուտում. նա ամբողջ օրը նստած է ծալապատիկ, կամ չոքած է յուր խանութի դռանը և յուր մանրավաճառությամբն է պարապած. մի փոքր փողոցի հաց և սակավ ինչ պանիր է նրա կերածը. իսկ երեկոյին՝ նա գիտե, որ յուր տանը հյուրեր ունի և նրա սեղանը լիքն է բարեհամ խորտիկներով։ Երևանցին ուրախ է, որ կարող է հյուրասիրել ամեն տես ու ճանանչին։

Մեր երկրումն անկողինը բացառապես մի անձի համար չէ, սովորաբար մի վերմակի ներքո քնում են տան անդամներից մի քանիսը, մեր մահիճները բավականին լայն են և մեր վերմակներն ընդարձակ. գերդաստանի գլխավոր երկու ամոլները մեջ են առնում յուրյանց մանրիկ զավակներին և երկու պատնեշների նման մինն այս և մինն այն կողմից պահպանում ու փայփայելով քնացնում յուրյանց սիրելիներին։

Բայց մի քանի ձեռք ավելորդ և թանկագին անկողին միշտ դարսած է երևանցու ծալքումը «ղոնաղի տեղաշոր» անունով և այդ անկողինը շատ սակավ գիշեր անգործադրելի կմնա. մի կամ մի քանի հյուր անպատճառ պառկում են նրա տակին՝ շատ անգամ միմյանց բոլորովին անծանոթ։

Վնաս չունի, այդ հարկի տակ մտնողներն ամենքն էլ Աստծու հյուրերն են և միմյանց եղբայր, եկել են Երևան առևտրի. ո՞ւր պետք է իջևանեին, իհարկե յուրյանց ծանոթի տանը։ Դեռ ես կարող եմ ասել, որ սոցա մեջ լինում են այնպիսիքը, որոց հետ բարի տանուտերը առաջին անգամն յուր սեղանի վերա է ծանոթանում. մեկն ու մեկը այդ հյուրերից իրանց հետ բերել են մի ուրիշին։ Այդ պարոնն էլ այսուհետև այս տան հյուրը դարձավ։

Շատ լավ էլ գիտի երևանցին, որ անշուշտ յուր տանն այս երեկո հյուրեր կլինին, բայց էլի ինքը որոնում է շուկայումն այնպիսի եկավորներ, որոնք ծանոթ չունին և հրավիրում է բաժանելու յուր հետ մի գավաթ ջուրն յուր հարկի տակին։

Այսպիսի հյուրասիրական հատկության լոկ պատմությամբը միայն ուրիշ երկրներում պատահել է ինձ զարմացնելու բոլորին։ Ոչ միայն եվրոպացիք, որոնց մեջ մի կտոր անփող հացն աներևակայելի է, նույնիսկ մեր տարաբնակ եղբարց, Հայաստանի հողից ուրիշ տեղ պատվաստված հայերի համար իմ պատմածներս կծու հայրենասիրական ցույցեր են համարվել, ոչինչ բանով ես չեմ կարողացել համոզել, թե հնարավոր է ամեն երեկո հյուր ունենալ։ Այդ բանն ինձ համաթ մեծ ցավ է եղել, հայաստանցին հեռանալով յուր բնիկ երկրից, այդ աստիճան փոխվել է յուր նախնյաց ազնիվ բնավորությունից։ Այո՛, համեմատաբար էլի՛ ամեն տեղ հյուրասիրական զգացմունքը հայերի մեջ առավել է, բայց Հայաստանի հետ բաղդատելով ուրիշ տեղերը, իմ տեսած քաղաքների հայերը իմ աչքումս խորթ եղբայրներ են երևում։

Այս ասելով ես չեմ ուզում մեծամեծ ներբողներ խոսիլ հայաստանցու ազնիվ բնավորությանը վերա, ընդհակառակն, ուրիշ բաներում շատ ետ է հայաստանցին օտար տեղերից, գլխավորապես հայը ետ է մնացած։

Երևանի ժողովուրդը հասարակական գործերի և ազգային լուսավորության հարցի մեջ մեռած է։ Ահա այն մեծ պակասությունը, որ սև կնիքի նման դրոշմած է Երևանու նահանգի հայերի ճակատին. և մի՞թե այս արատիքը բավական չէ կլանել մեր ամեն ազնիվ հատկությունքը։

Վերջապես տեղը և ժամանակը մեզ չեն ներում երևանցու զանազան բնավորությանց վերա երկարորեն ճառել. հյուրասիրությունն էր, որ մեր Սմբատին էլ անզգայաբար քաշեց դեպի Շհար կոչված Երևանու թաղերից մեկը, մի հայի տուն։

Գիշերեց Սմբատը, առավոտ տանուտերի հետ մի նախաճաշիկ անելուց հետո վերադարձավ դեպի փողոց, ուր մոտ էր քննչի խորհրդարանը, և քայլերը դեպի այն կողմն ուղղեց։

ԽԴ.
ՔՆՆԻՉԸ ԲԱՆՏԻ ԽՈՐՔԵՐՈՒՄԸ

Քննչի դուռն այսօր բոլորովին դատարկ գտավ Սմբատը. մի հայ միայն թափառում էր այնտեղ, որին մոտեցավ նա և հարցրեց վախվխելով.

— Ըստեղ չի՞ նոր քննիչը։

— Հրե՜, հա՛,— մատը բարձրացրեց մարդը,— էսօր չես կարող տեսնիլ, բերդը գնաց բանտարկվածներին տեսնելու։

Սմբատը վազեց դեպի բերդի կողմն, ուր մեծ բազմություն գնում էր։

Ամբոխը մոտ էր բերդի դռան և Սմբատն շտապեց հասնել։ Շատ վազելով շնչարգել էր եղել և ոտքերի զորությունը կտրվել, ճարը կտրած՝ գոռաց.

— Է՜յ, աղա քննիչ, ա՛յ գլխիդ մատաղ, այ քո ջանին մեռնիմ, մի ոտնի՛լ, կաննի՛, խնդիր ունիմ։

Սմբատի ձայնն ուշադրության չառնվեցավ։ Ժողովրդի կեսը բերդի դուռն անցել էր ներս, երբ նա հասվեհաս էր։ Ուժահատ հանդարտեցրեց նա յուր ձայնն ու քայլերը և աչքով միայն հետևում էր բազմությանը. խեղճը հալից ընկել էր։

Բոլորը ներս անցան, բերդի դռանը մնացին պահապանները։

Սմբատի աչքերից ժողովուրդը ծածկվեցավ բերդի խոտոր պատերի տակին և ինքը մեն֊միայնակ հասավ պահապանների մոտ։ Երևի թե արգելված չէր բերդը մտնելը, Սմբատը կարողացավ անց կենալ. բայց մինչ դառնում էր նա դեպի արևելյան կողմի շինության մյուս երեսը, հանկարծ ականջին յուր անունը դիպավ։

Շփոթված կանգնեց նա ու ետ նայեց, ոչ ոք չկար, իսկ ձայնը գալիս էր հանդիպից, ուր ինքը ծռվելու էր։

Կանգնեց Սմբատն և հետագա խոսակցությունը լսեց.

— Շատ շնորհակալ եմ, որ երեկ տուն չթողիր, առ էս մի քանի կապեկը քեզ բաղնիքի մսխելիք, իսկ հիմի աչքերդ չորս բաց արա՛, նա դեպի բերդն է գալիս, ես նրան տեսա այս կողմը վազելուս. չըլնի թե կարողանա քննչի երեսը տեսնել։

— Միամիտ կա՛ց, նա իր կյանքումը մեր աղի երեսին արժանի չի լինիլ,— ասաց երկրորդն, և երկուքը միասին առաջ եկան։

— Էլ չես կարող գլուխդ ինձանից պահել, սատանա Սաքո՛,— հարձակվեց Սմբատը յուր դիմացն եկող նախկին միկիտանի վերա,— ես երեկվանից քեզ ճանաչեցի, որ էս թուրքին սորվացրիր՝ ինձ տուն չթողաց. հիմի ի՞նչ պտի անես։

Սաքոն մի րոպե իրեն կորցրեց, բայց կրկին ոգևորվելով թուրքին ասաց.

— Ես գնացի, դու քո խոսքդ կատարի՛։

Ետ փախավ Սաքոն դեպի ամբոխն և բազմության մեջ խառնվեցավ։

— Ո՞ւր ես գնում, անպիտա՛ն,— ճչաց պոլիցիական թուրքը Սմբատի վերա,— քեզ ասում են, որ այսօր անկարելի է քննչին ներկայանալ։

— Պետք է տեսնի՛մ,— հակառակեց Սմբատն և ուզում էր փախս տալ թուրքից։

— Կարաո՛ւլ,— ձայն տվեց պոլիցիականն, և դռնապահ զինվորները առաջին բուսան։

Մի երկու աղճատյալ ռուսերեն բառերը պոլիցիականի բերանից իջեցրին խեղճ Սմբատի ուսերքին հրացանի կոթի հարվածները։ Դրանց հետևից ոստիկանի մտրակը, որոց զորությամբ և զինվորների ուժեղ բռան շնորհիվ Սմբատը կրկին դուրս մղվեցավ բերդից, իսկ թուրքի մտրակը հալածեց նրան մինչև սուրբ Սարգիս եկեղեցու մոտերքը։

— Էսօր էլ չելավ,— հուսահատ ա՛խ քաշեց Սմբատը,— բայց կմեռնիմ ու կտեսնիմ, հալբաթ քննիչն էսօր կխոսացնի Խեչանին. իրանից մի բան կիմանա։

Սմբատի ենթադրությունները սխալ դուրս եկան, քննիչը մտավ բերդը, այցելեց բոլոր բանտարկյալներին, պահանջեց կալանավորների ցուցակը, ստուգեց թիվը, բայց ոչ Խեչանին տեսավ, ոչ նրա անունը հանցավորների կարգումը կարդաց։

Մեզ հայտնի է, որ Խեչանն ուղարկված էր մովրովից առանց գործերի, իսկ Սաքոն նախապես տեղեկանալով քննչի այդ օրվան բանտը գալու մասին, տեղափոխել էր տվել Խեչանին ավելի ապահով և մաքուր սենյակ. բանտապետի ննջարանն այժմ Խեչանի բանտն էր դարձել։ Սակայն քննիչը ոչ իրավունք և ոչ տեղիք ուներ մտնել այդ ննջարանը։ Այցելեց նա բոլոր բռնվածներին, շատերից մանրամասն տեղեկություններ հարցրեց, մի քանիսին գտավ արդար և նույն րոպեին արձակեց, ոմանց գործերը պահանջեց և այլոց վերա խոժոռ դեմք դարձրեց։

Բազմությունը, որ հետևում էր քննչին և ամեն տեղ իրավունք էր ստացել նրա հետ ներս մտնելու, զարմանում էր քննչի սրամտության վերա, թե ինչպես է կարողանում արդարը մեղավորից զանազանել։

Սաքոն տեսնում էր քննչի խելոքությունը և յուրն ավելի գովում։

— Վա՛յը կգար մեր մովրովի գլխին, թե որ Խեչանն էլ էստեղ ըլներ,— մտածում էր նա,— բայց աֆարի՜մ Սաքո, դու քննչի վրա խելոք ես, դա իր մահվան օրը կիմանա ու Խեչանի երեսը չի տեսնիլ։

Միամիտ Խեչանը Սաքոյի թակարդի մեջ այնպես էր անզգայաբար կաշկանդվել, որ երբեք չէր մտաբերում, թե նույն րոպեին, երբ ինքն ուրախ նստած է բանտապետի ննջարանումը, պատի մյուս երեսին ի՛նչ հրաշքներ են գործվում։ Շատ ցանկալի կլիներ, իհարկե, Խեչանին, որ ինքն էլ նույն ժամին գտնված լիներ յուր մարդասպան ընկերների հետ, հայտներ յուր ցավերը արդարադատ քննչին, քան թե հանգիստ նստած յուր ընտանյաց վերա է մտածում և Սաքոյի ու մովրովի համար կյանք ու արև խնդրում։

Երկար ժամանակ քննիչը բերդից դուրս չեկավ, ամեն մի անկյունը նա մի քանի անգամ մտավ ու ելավ, ամենատեսակ տեղեկություններն ու բողոքները գրի առավ և սիրտը ցաված գործված անիրավությունների վերա՝ դարձավ յուր բնակարանը։

——————

Ով չուշտ (շուտ)՝ նա կուշտ. մինչև բերդի դուռը աչքով ճանապարհ դրեց Սաքոն քննչին և ուրախ֊ուրախ ետ եկավ, մտավ Խեչանի մոտ։

Այդ օրը Սաքոն մինչև մութը գետինն առնելը ծերունու մոտից չհեռացավ։

Սաքոյի գնալուց հետո Խեչանին կրկին փոխադրեցին յուր միայնարանը։

ԽԵ.
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

— Ա՛յ, աղա Խեչա՛ն, եկավ քո ցանկացած չինովնիկը, ղաբալեն (կալվածագիրը) գրիլ եմ տվել, պատրաստել, մնացել ա քո ձեռք քաշելը. սա կտեսնի իր աչքովն ու կհաստատի,— տուն մտնելով մյուս օրը Խեչանի մոտ՝ Սաքոն բերեց մի գրագիր յուր հետ։

— Հետո խոստմունքը պտի կատարվի՞,— հարցրեց Խեչանը։

— Երկու սհաթ չի քաշիլ. ամեն բան վերջացած ա, միայն էս թղթի համար ա բանդ էլած։

Սաքոն ծոցիցը հանեց մի դրոշմավոր գրած թերթ և դրեց Խեչանի առաջը։

Թե ի՞նչ թուղթ էր այդ, ի՞նչ չինովնիկ էր՝ մենք մեզ թույլ ենք տալիս ետ դառնալ երեկվան օրը։

Ասացինք, որ Սաքոն մինչև բերդի դուռն աչքով հետևեց քննչին և երբ միամտվեցավ, որ նա էլ դառնալու չէ, ինքն ուրախ֊ուրախ մտավ Խեչանի մոտ և մինչև գետինը մութը բռնելը՝ այնտեղից դուրս չեկավ։

Ահա՛ թե ինչ էր անում Սաքոն ծերունու մոտ։

Ով չուշտ՝ նա կուշտ. էս էր Սաքոյի վճիռը. նա մտածում էր.— տո՛, ընչանք ե՞րբ համբերեմ, իմ դովրանն (բարեբախտ ժամանակը) անց կացավ, իմ բարեկամ մովրովն էլ ոտի կաննողը չի, նրա ժամերը դուս եկան, թե էս մի բանն էլ ձեռից թողամ, ըստուց հետո մի ասեղ չի ընկնիլ ձեռս, որ մատիցս փուշ հանեմ։

Այս մտքով նա մտավ Խեչանի մոտ և յուր պերճախոսությունը գործ դրեց։

— Աչքդ լի՛ս, աղա Խեչա՛ն,— ժպտալով տուն ընկավ Սաքոն,— համա ավելի լավն էն ա, ասենք՝ մեր աչքը լի՛ս։

— Ի՞նչ կա։

— Էն կա, որ էգուց քո նեղություններին վերջ կլինի, էսօր բանտումը մնալուդ վերջին օրն ա. ամեն բան պրծավ, մովրովն եկավ նաչալնիկի մոտ, երկար խոսաց ու էգուց պտի գա իր ձեռովը քեզ ազատի։

— Սաքո ջա՛ն, բերան չի՝ տաճար ա՛, դու ինձ համար ավետաբեր հրեշտակ ես դառնում, ես քո լավությունի տակիցը ո՞նց պտի դուս գամ։

— Իմ վարձքս հենց էն ա, որ դու ազատվում ես. ես մի անգամ քեզ ասել եմ, որ կմեռնեի, որ քեզ ըստեղ թողայի։

— Շատ շնորհակալ եմ։

— Բայց, Խեչան աղա՛, բարկանաս ոչ, մի բան եմ արել, ես գիտեմ, որ ինձ հարկավոր չէր առանց քեզ հարցնելու ինձուգլուխ ուրիշի ապրանքի վրա իրավունք բանացնելը, համա էլ ժամանակ չկար։

— Ամեն բան քեզ մատա՛ղ, Սաքո ջա՛ն, թեկուզ սաղ մլքերս էլ վեր կալած սրան֊նրան բաշխած ըլիս՝ դու ողջ ըլիս, ինձ ղաբուլ (հաճելի) ա։

— Չէ՛, ախար ինձ հարկավոր չէր ինձուգլուխ բան անիլը։

— Ի՞նչ ես արել։

— Իմ հիքու մոտի քո ունեցած հիքին ծախել եմ։

— Ո՞ւմ ես տվել։

— Ես ինքս ինձ վրա եմ ծախել, ծախողն էլ ես եմ, առնողն էլ. զարմանալ մի՛, Խեչա՛ն աղա, առաջ լսի՛, հետո ինձ քարկոծ արա՛։ Դու գիտես, որ ժամանակիս ախպերն էլ առանց կաշառքի բան չի շինում. քո հիքին ես կաշառք տվի։

— Սաքո ջա՛ն, չեմ հասկանում՝ ի՞նչ ես ասում։

— Հենց հիմի կհասկանաս։ Էս տարի մի օր մովրովն ինձ ասեց, որ ուզում ա Աշտարակ ինձ մեր հիքումը ղոնաղ (հյուր) գալ։ Ուրախությունով ընդունեցի ու մի լավ քեֆ շանց տվի, սաղ Աշտարակը, մհալի առաջավոր իշխանները կանչված էին։ Դեռ հացը չքաշած, տեսա, որ մովրովը տանուտերին քցել ա առաջն ու ողջ հասարը (պարիսպը) մեր երկուսի բաժինն էլ ման ա գալիս։— Ի՜նչ լավ բաղ ունիս, Սաքո՛,— ետ դառնալուս ասեց մովրովը,— շատ հավանեցի։

— Քեզ փեշքյաշ (ընծա) ա,— ասեցի,— գլխիդ մեռնիմ։— Շատ շնորհակալ եմ,— ասեց,— քո ընծեն սիրով ընդունում եմ, բայց ինձ ասա՛. բոլոր հասարը քոնն ա՞, թե ուրիշի էլ կա։— Չէ, աղա,— ասեցի,— կեսն էն նաչար (անճար) Խեչանինն ա, որ հիմի բերդումն ա։— Հա՞,— ծիծաղեց մովրովը,— ի՞նչ ես կարծում, Սաքո՛,— հարցրեց նա,— Խեչանն էլ իր բաժինը չի՞ ընծայիլ ինձ, եթե ես նրան Սիբիրից ազատելու լինիմ։— Ընչի՞ չէ,— ասեցի,— գլխիդ մեռնի՛մ, դու էդ լավությունն արա՛, իմ աչքի վրա քո ղուլլուղը։

— Էդ խոսքն էդպես մնաց, հացը կերան, քեֆը քաշեցին ու վերկացանք իրար հետ գնացինք Զեյվա։ Ի՞նչ ես ասում, աղա Խեչա՛ն, դու մի՛ ասիլ, էդ մարդը դրուստ մտքումը դրել ա մեր երկսի հիքին էլ զավթի, յախիցս (օձիքիցս) կպավ, ձեթ դառավ, պոկ չեկավ. թե քո բաժինն էլ, Խեչանի բաժինն էլ ինձ համար ձեռք բեր։ Ի՞նչ անեմ, ո՞նց անեմ, ջանս ցավում ա, ես ո՞նց վերցնեմ աչքիս լսի պես պահած բեջարած (մշակված) հիքին տամ մովրովին։ Կմկմում եմ ու սուս կենում։ Մի քանի օր ըսենց անց կացավ։ Մի առավոտ յասավուլն եկավ ինձ կանչեց։ Տուն մտա թե չէ, ոնց որ մի քար վերցնես, մարդի գլխի քցես, էնպես մովրովի խոսքերն ինձ կիսաջան արին։

— Տե՛ս,— ոչ տարավ, ոչ բերեց մովրովը,— ինչքա՞ն անպիտանն ես, թե դու իմ խաթրս չէիր կոտրել, քո բաղն ու քո հարևանի բաղն ինձ էիր ծախել, խեղճ ծերունին հիմի Սիբիրից պրծած կըլներ։

— Ի՞նչ ծերունի, ի՞նչ Սիբիր,— դողալով հարցրի ես։

— Է՛ն,— ասեց,— որ Խեչանի գործը վճռվել ա, երեք օրից Սիբիր կտանին. դու որ էն բաղն ինձ ղմիշ չարիր (խնայեցիր) տալը, ես էլ գրեցի նաչալնիկին, գործն ինքն իր ձեռովը քրքրեց, Խեչանին սիբիրական արեց։

— Ամա՜ն, աղա ջա՛ն, ոտիդ տակին մեռնի՜մ,— գոռացի ու ծնկները փաթաթվեցի,— էդ վճիռը փոխիլ տո՛ւր, մնի տեղակ հինգ հիքի քեզ մատաղ։

— Ինձ մինն ա պետք,— ասեց մովրովը,— թե որ դու էլ ու Խեչանն էլ էն բաղն ինձ վրա կծախեք, Խեչանը կպրծնի, թե չէ՝ թող գնա կորչի՛։

— Գլուխդ ի՞նչ ցավացնեմ, Խեչան աղա՛,— շարունակեց Սաքոն,— էն քարասիրտն ինձանից մի ձեռացագիր առավ, որ սաքի թե ողջ երկուսիս բաժինն էլ իմն ա, ու ես իր վրա ծախեցի, ղաբալեն էլ սրանից երկու տարի ետվան թվականով գրիլ տվեց։

— Էդ ծուռը֊մուռը ճամփեքն ընչի՞ էր բռնում,— հարցրեց Խեչանը։

— Ընդուր որ իզը (հետքը) կորչի, թե կաշառք ա վերցնում, սաքի թե երկու տարի առաջ, որ ասել ա՝ հիմի, ես քեզանից առել եմ քո բաժին հիքին ու երկու տարի ետն իրան ծախել։ Հիմի կուզես բարկացի՛, կուզես նեղացի՛, Խեչան աղա՛, ես մեր երկսի բաժինն էլ միացրել եմ ու առանց քեզ հարցնելու մովրովի անումովը ղաբալա տվել. թե որ ինձ ղաբալա կտաս, որ դու էլ ինձ ես ծախել՝ շատ լավ, թե չէ նրա տեղակ իմ մեկել բաղերն էլ քեզ կտամ, թող իմ բաժինը կորչի, թաք ըլի (միայն թե) դու ազատվիս։

— Էդ ի՞նչ խոսք ա, Սաքո ջա՛ն,— դարձավ Խեչանը դեպի նախկին միկիտանը,— դու ինձ համար որ էդ բանն արիր, հենց գիտես, թե ես կթողա՞մ, որ քո արքատն[88] ինձ վրա կորչի. գնա՛, մի ղաբալա գրիլ տո՛ւր, բե՛ր ես ձեռք քաշեմ, տար մովրովին. երբ որ ըստեղից դուս կգամ, տես թե քո բաժին հիքու տեղակ ինձանից ի՜նչ ես ստանում։

Ահա այդ կալվածագիրը, կամ ղաբալեն էր, որ մյուս օրը Սաքոն մի վարձկան գրագրի հետ տուն բերեց ու Խեչանի առաջը դրեց։

— Աղա՛,— խոսեցավ Խեչանը գրագրի հետ,— ես իմ խելքիս թամամ (կատարյալ) ժամանակը իմ հոժար կամքովս Աշտարակումն ունեցած իմ Լրի առվի տակի հիքին ծախեցի Սաքոյին ու էս գլխիցն էլ փողերն ստացա, թե որ օրենքի առաջին պատասխան տալու բան կա, խնդրում եմ դու վկա ըլնիս։

— Սաքոյի խոսքովը ձեր ղաբալեն ես գրեցի,— պատասխանեց գրագիրը,— բայց մինչև քո երեսդ չտեսնեի, ես իրավունք չունեի սրան տալը, հիմի քեզ մնում է գրիչն առնել և ստորագրել։

Խեչանը դողդողալով կալվածագիրը ծնկան վրա դրեց։

Սաքոն հանեց գրիչը, թաթախեց պղնձյա երկայնակոթ թանաքամանի մեջ և տվեց Խեչանի ձեռքը։

Գրչի ծայրը դեռ թղթին չէր առել, դեռ նոր Խեչանն ուզում էր գտնել ստորագրելու տեղը, որ բանտի դուռը ետ բացվեցավ և տուն ընկավ Սմբատն երկու պոլիցիական աստիճանավորների հետ։

— Ափու ջա՛ն, դու ազա՜տ ես,— գոռաց Սմբատն ու վազելով մոտեցավ Խեչանին։

Ծերունու ձեռքերն ևս ավելի դողացին, գրիչը ձեռքիցը վայր ընկավ։

— Սմբատ ջա՛ն, քե՞զ եմ տեսնում,— ասաց ծերունին ու իրեն չիմացավ. նա Սմբատի գրկումը սեղմված էր։

Չեմ կարծում, որ Սմբատը նկատած լիներ տուն մտնելուս Սաքոյին ու գրագրին. նա ինքն էլ այն ժամանակ միայն ուշքի եկավ, երբ յուր հետի եկող պոլիցիականները խլեցին նրա գրկից Խեչանին։

Փեսա և աներ աչքները բաց արին և իրանց մոտ գտան միայն երկու աստիճանավորներին և բանտապետին. վերջինս սփրթնած՝ կանգնած էր դռան մոտ և երկյուղից դողում էր։

Բայց ի՞նչ եղավ Սաքոն յուր գրագրի հետ, հարցնում ես ինձ, ընթերցող։

Լսի՛ր. Սմբատի տուն ընկնելուն պես Սաքոն խլեց Խեչանի ձեռքից կալվածագիրը, վերցրեց գրիչն ու յուր հետի գրագրին աչքով անելով՝ դուրս ընկավ սենեկից։ Այնքան արագ կատարվեցավ այս գործողությունը, որ պոլիցիական աստիճանավորները մի֊մի ստվեր միայն նկատեցին ու չի էլ հետաքրքրվեցան նոցա մասին։

— Դու ազա՜տ ես, ափու ջա՛ն,— կրկնեց Սմբատը Խեչանին,— Աստված հախը նհախին չտվեց, մի նոր քննիչ ա եկել, նա քեզ ազատեց։

— Էս ազատությունն ինձ համար ավելի էն պատճառավ ա թանկ ու սիրելի, որ քո բերանիցդ լսեցի, Սմբատ ջա՛ն,— ասաց Խեչանը,— ի՞նչ էլավ Սաքոն, հիմի թող ղաբալեն տա՝ ձեռք քաշեմ, հիմի հեշտ ա, էլ ձեռս չի դողդողալ։

— Ի՞նչ Սաքո, ի՞նչ ղաբալա, ափու ջա՛ն,— սարսափեց Սմբատը։

— Մեր միկիտան Սաքոն, ի՞նչ էլավ, ո՞ւր գնաց, հենց հիմի էստեղ էր, Լրի առվի տակի հիքին իրան ծախեցի մովրովի համար, ղաբալեն բերել էր, որ ձեռք քաշեմ։

— Ամենքն էլ իրանց պատիժը կստանան, ափու ջա՛ն,— հուսադրեց Սմբատը, կարծելով, թե Խեչանը ցնորքների մեջ է.— էսօր Սաքոն էլ մովրովի օրը կընկնի, քո թշնամիքդ գլխի վրա շուռ անցան։

Ծերունին ու Սմբատը միմյանց չհասկացան ու շատ էլ չհետևեցին։

Խեչանը լույս աշխարհ տեսավ. նա այս երեկո Աշտարակումն է։

ԽԶ.
ԿՐԿԻՆ ՅԱՍԱՎՈՒԼ ՄԱՐԳԱՐԸ

Մի շաբաթ յասավուլ Մարգարը քուն չուներ, հանգստությունը նրանից փախել էր, ոչ ցերեկվան պաշտոնատարության ժամանակն և ոչ գիշերը պառկած տեղը չէր կարողանում մոռանալ Խեչանին ու Սաքոյին. առաջինի բերդն ուղարկվելը, նրա տան գլխին եկած նեղությունները, աղջկա մահամերձ դրությունը և սրա հետ միասին Սաքոյի միկիտանությունը թողելը, յուր գինեվաճառության հետքն այնպես ճարպիկ կերպով կորցնելը Մարգարի մտածության առարկան էին դարձել. ո՛ր կողմը դարձնում էր գործը, ինքը Սաքոյի գործիք լինելն էր հաստատվում և այն բոլոր թշվառությանց պատճառն իրան էր համարում։

Սկզբումն, ինչպես մեզ հայտնի է, Մարգարն Աստուծո դատաստանին թողեց Սաքոյի անիրավությունը Խեչանի տան դեմ և դրանով կամեցավ բավականանալ, բայց վերջումն այդ բանն էլ չօգնեց իրեն. յուր խիղճը դրանով չհանգստացավ, մանավանդ թե ավելի խոր խոցեցավ, երբ մի անգամ էլ գնաց Աշտարակ և տանուտերիցը տեղեկացավ, որ Խեչանի աղջիկը շատ չի ապրիլ։ Այն րոպեից նրա աչքերը կայծակի տվին, վրեժխնդրության ախտը նրա սրտումը բուն դրեց, և նա վճռեց մինչև վերջին շունչը Սաքոյից յուր վրեժն առնել։

— Ըսենց բան չի դառնալ,— մտածեց Մարգարը,— օրեցօր քցելով՝ իմ խղճմտանքս ծանրանում ա, սատանա Սաքոն իր օգտի համար իմ ձեռովը մի մհալի միջին գովված ընտանիքի կորչելու պատճառը դառավ, էլ անիրավություն չմնաց՝ արեց ու ամենքն էլ փորձանքի մեջ քցեց, ինքը վեր կացավ կորավ. ես նրա մեկել չարությունների համար չեմ նեղանում, Աստվածանից իր պատիժն առնի, բայց ընչի՞ համար պտի Խեչանի տունն իմ ձեռովը քանդեր. թող Աստված ընչանք էն օրն իմ ջանը սաղ պահի, որ միկիտանին գտնիմ, ինադս առնեմ ու հետո թեկուզ մեռնիմ էլ, դարդ չունիմ։ Չե՛ս կարող փախչիլ ձեռիցս, միկիտան Սաքո՛, որտեղ ըլիս՝ կգտնիմ, գետնի տակիցը կհանեմ ու քեզ հետ իմ հաշիվս կվերջացնեմ։ Ոչի՛նչ, ես սովոր եմ մարդի տուն քանդել, ես հին յասավուլ եմ, խղճմտանքս մեռել ա, քեզ էլ չեմ խնայիլ. դեռ կաշխատեմ օրենքի ձեռովը քեզ աշխարհքի միջին խայտառակել, թե որ էնտեղից էլ դուս պրծար, իմ գյուլլի առաջիցը հո՛ չես կարող փախչիլ, ընչանք աշխարհքի էն գլուխն էլ որ գնացած ըլիս, քամակիցդ կգամ ու մի օր ինձ քո աչքին կերևացնեմ։

Այս էր նրա Զեյվից հեռանալու գիշերվան վերջին հրաժարականը. նա կամաց վեր կացավ տեղիցը, դուրս քաշեց յուր ձին ու աննպատակ ուղղեց դեպի Աշտարակ։

Շատ ժամանակ չէր, որ Մարգարն այն տեղից դուրս էր եկել. նա հաստատ գիտեր, որ Սաքոն այնտեղ չէ, բայց էլի գնաց, գյուղի այս գլխից մտավ, մյուս կողմից դուրս եկավ և ուղղակի ձին քշեց դեպի Երևան։

Երեք օր էր՝ թափառում էր յասավուլը փողոցե֊փողոց, ամեն տեղ Սաքոյիցն էր հարցնում և բոլորիցն էլ Երևանումը լինելու պատասխանն էր ստանում, բայց թե ո՞ւր էր իջևանած, ի՞նչ տեղ է գտնվում՝ այդ ոչ ոք չգիտեր։

Էլ գոմ ու ախոռ չթողեց՝ հարցրեց Մարգարը, Սաքոյի ձիու հետքն էլ չերևաց. սիրտը կոտրած՝ հուսահատ ուզեցավ վերադառնալ և էլի գավառներումը որոնել նրան։ Հենց այդ տեղն էր, որ բախտն իրան քաղցր աչքով նայեց և Սաքոյին երևեցրեց։

Այս այն ժամանակն էր, որ բազմությունը մուտ և ել էին անում քննչի մոտ, և Սմբատը թուրք պոլիցիականիցը հալածվեցավ։

Սաքոն, իհարկե, չտեսավ Մարգարին բազմության մեջ, ապա թե ոչ այնպես անխոհեմ գործ չէր բռնիլ ու Մարգարի ներկայությամբը թուրքին չէր սովորցնիլ, որ Սմբատին ներս չթողնի։

— Էս լավ էլավ, կաղը կարմնջումն եմ բռնել,— մտածեց Մարգարն ու այդ րոպեից Սաքոյի հետքը չթողեց.— դեռ թող մի երկու օր էլ մնա՝ տեսնենք սրա միտքն ի՞նչ ա։

Այս խոսքերով նա քայլ առ քայլ հետևեց Սաքոյին։ Նա տեսնում էր, թե ի՞նչպես բերդն էր մտնում ու ելնում, նա մինչև անգամ տեղեկացավ Սաքոյի և բանտապետի բարեկամության համար, բանտապետի սպասավորի ձեռքով նրանց խոսեցածներն իմացավ և ինքն էլ յուր ծրագիրն էր կազմում։

Երբ որ Մարգարը հաստատ իմացավ, թե Սաքոն մի քանի օր դեռ Երևանումը մնալու է, ինքն յուր անելիքը մտածեց։ Ամեն բանից ավելի լավ համարեց նա այս նոր քննչի ձեռքով Սաքոյի անիրավությունները բաց անել։ Այդ համոզմունքով նա հաջողեցրեց քննչի ծառաների հետ բարեկամություն հաստատել։

— Ես քննչի դիվանխանումը չեմ ուզում երևալ, դիմացիս թշնամին շատ հեռու ա տեսնում, թե որ բան գլխի ընկնի, գլուխ կառնի կկորչի, լավն էն ա՝ մի իրիկուն իր տանը տեսնեմ ու ամեն բան տեղնուտեղն իրան հայտնեմ։

Ահա այս վճռի վերա հաստատված՝ նա աննպատակ թափառում էր Երևանի հրապարակներումը, երբ աչքովն ընկավ քննիչը ամբոխի առաջն ընկած՝ դեպի բերդը գնալուս։

Մարգարն ամբոխի հետ ներս մտավ բերդն և քննչի քամակից գնում էր։ Նա հանկարծ կանգ առավ. նրա աչքովն ընկավ Սաքոն, որ շփոթվածի նման քայլերը փոխելով ժողովրդի հետ, մի աչքը դեպի ետ էր։

Մարգարը լսեց Սաքոյի և պոլիցիականի խոսքերն և տեսավ Սմբատին դուրս անելը։

Էլ չհետևեց յասավուլը քննչին, Սաքոյի հեռանալուց հետո ինքն էլ դուրս գնաց Սմբատի քամակից և նրան հանդիպեց ճիշտ այն ժամանակ, երբ խեղճը հալածված պոլիցիականի մտրակից, հուսահատ կանգնած էր սուրբ Սարգիս եկեղեցու կողմերն և չէր իմանում՝ ո՛ւր գնա, կամ ի՛նչ ճանապարհ բռնի։

Մութը գետինն առել էր այսօր, որ քննիչը տուն եկավ։ Նա յուր տանը մարդ չէր ընդունում և կարիք էլ չկար, ամեն ոք կարող էր ազատ մտնել նրա իրավարանն և յուր ցավերը հայտնել։

Ծառայի մի երկու խոսքը բավական եղավ քակտել տալ քննչին յուր դրած կարգը. նա իսկույն հասկացավ, որ յուր ձեռքի տակն էլ չարագործություններ են կատարվում, որ ամեն խնդրատու ներս չեն առնվում, որ ինքն յուր այդքան ճշտության մեջն էլ դեռ շատ պակասություն ունի և յուր կամաց հակառակ՝ չի կարողանում ժողովրդի պահանջը կատարել։

Իսկույն նա ընդունեց յասավուլ Մարգարին և Սմբատին։

— Աղա ջա՛ն, գլխիդ մատա՛ղ,— երկուքն ի միասին քննչի ոտքերն ընկան։

— Ի՞նչ ունիք, պատմեցե՛ք,— բարձրացրեց նրանց քննիչը,— միամիտ եղե՛ք, որ ձեր խնդիրն առանց ուշադրության չի մնալ։

Մարգարը մի առ մի պատմեց յուր խաբված օրից, ինչ որ անցել էր, կցելով դրա հետ և Սաքոյի ու մովրովի բոլոր արածները, իսկ Սմբատը շարունակեց Խեչանի տան ներկա դրությունը պատմել։

Քննչի անձը քստմնեցավ, նա այլայլվեց. նա յուր արած քննությանց մեջ շատ գործեր էր բաց արել, բայց այսպիսի եղեռնագործություն առաջին անգամն էր լսում։ Նա երբեք չկասկածեց ճշտությանց մասին։

— Ո՞ւր է այժմ այդ ձեր ասած զարմանալի հանճարի տեր միկիտանը,— հարցրեց քննիչը։

— Հիմի Երևանումն ա, գլխիդ մատա՛ղ,— ասացին երկուսն էլ,— բայց նրա կացարանը ոչով չի իմանում։

— Գետնի տակիցը կհանեմ,— շեշտեց քննիչը վերջին բառը։

— Էգուց ինքը լիսնակի պես ոտներդ կընկնի, աղա ջա՛ն,— ասաց Մարգարը,— նա քո դիվանխանի դռներիցը չի հեռանում, նա ուզում ա իմանալ, թե ի՞նչ տեղ մնացին մովրովի գործերը. նա գիտի, որ Սմբատն աշխատում ա քո երեսը տեսնել, ինքն էլ դրա համար քանի ջանումը ջան կա, պտի չարչարվի, որ էդ բանը գլուխ չգա, էդ բանի համար նա իր կարողությունի կեսը կտա։

— Այս ինչպե՞ս է, որ ես այսօր բանտումը չկարողացա տեսնել ձեր ասած Խեչանին,— ատամները կրճտելով ասաց քննիչը,— մի՞թե իմ աչքիցս այդպիսի բանը կարեր փախչել. ես ամեն տեղ ման եկա բանտի մեջ, բոլոր մատյանները քրքրեցի և այդպիսի մի անուն չտեսա։

— Բանտապետի սենյակն էլ մտա՞ր, գլխիդ մեռնի՛մ,— ասաց ժպտալով Մարգարը,— նրա քնելու օթախն էլ բաց արի՞ր։

Քննիչը զարմացական դեմք առավ։

— Ոչինչ բանի վրա մի՛ զարմանալ, աղա ջա՛ն. դու իմաստուն մարդ ես, շատ մարդիկ ես տեսել, բայց ես իմ գլուխս կտամ, թե որ միկիտան Սաքոյի պես մարդ տեսած ըլիս։

— Այս րոպեիս ես ինքս կերթամ բանտն և ամեն անկյունները նորից կխուզարկեմ,— ասաց քննիչն ու տեղիցը կանգնեց։

— Թե ինձ կլսես, աղա ջա՛ն, չես շտապիլ,— ասաց յասավուլը,— ծակ ու ծուկեր քրքրելու կարիք չկա. Խեչանը հիմի էլ ետ իր օթախումն ա, քո գնալուց ետը բանտապետի ննջարանիցը հանեցին. եթե ինձ չես հավատում, էգուց առավոտ ինքդ գնա՛ ու տե՛ս։

Քննիչն անպայման լսեց Մարգարի խորհուրդը, հրամայեց երկուսին էլ գիշերել յուր տանը և մյուս օրն առավոտյան երկու պոլիցիական աստիճանավորների հետ ուղարկեց նրանց Խեչանին ազատելու։

— Սաքոն հիմի ըստեղ կըլնի, գլխիդ մեռնի՛մ,— ասաց Մարգարը,— էս քշեր նա քնած չի ըլնիլ. ես լսեցի, որ նա ուզում ա Խեչանի բաղը ճանգը քցել. դու Սմբատին ու էս երկու աղեքանցը հրամայի բանտը մտնին, ինձ հրաման տուր, որ դռանը Սաքոյի բուսունը պահեմ, որ աչքից չփախցնեմ։

— Իրավունք ունիս,— հրամայեց քննիչն և ճանապարհ դրեց նրանց, բայց ավելի զգուշության համար մի քանի դարանակալներ էլ նրանց քամակիցն ուղարկեց։

Մեզ հայտնի է, թե ինչպես ներս մտավ Սմբատը Խեչանի մոտ, ինչպես Սաքոն հափշտակեց Խեչանի ձեռքից կալվածագիրն և դուրս ընկավ յուր ընկեր գրագրի հետ։

Ոչ դարանակալներն և ոչ Մարգարն իրավունք ուներ ձերբակալել Սաքոյին, նրանք միայն աչքով պահեցին։

Խե՜ղճ Մարգար, հոգին դուրս եկավ Երևանու շուկան պտտելով, հարյուրավոր ծանոթ ու անծանոթից հարցրեց, ոչ ոքից բավարար պատասխան չառավ. Սաքոն մի կաթիլ ջրի պես Երևանու մեջ աներևութացավ։ Դարանակալներն էլ յուրյանց պաշտոնը չկարողացան կատարել։

Շատ զղջաց քննիչն յուր անխոհեմության մասին, յուր մեծագործությունները յուր աչքին նվաստացան, ինքն իրեն հաղթված համարեց Սաքոյի մեծության և հանճարի առաջին։

Երեք օր ամբողջ պոլիցիան Երևանը տակնուվրա արեց քննչի հրամանովը. Սաքոն չկար, որ չկար։

Գավառակապետներն էլ հոգեհան եղան, միկիտան Սաքոն չերևաց։

— Ցավն այս է,— նեղանում էր քննիչը,— որ այս մարդն արդարև կա, ամենքը նրան ճանաչում են, և այժմ աներևութացավ։

——————

— Աշխարհքի էն ծերն էլ գնացած ըլիս, միկիտան Սաքո՛, ես երկաթի տրեխներ պտի հագնեմ, երկաթե գավազան ձեռս առնեմ ու քո քամակիցդ գամ, քո իզը չես կարող կորցնիլ, իմ ձեռիցը չես պրծնիլ։

Էս վճիռը տվեց յուր մեջ յասավուլ Մարգարն ու գյուղե֊գյուղ, քաղաքե֊քաղաք, ձիու վրա նստած, ամիսներով պտռտում էր Սաքոյին։

ԽԷ.
ՀԱՐՍԱՆԻՔՆ ՈՒ ՄԱՀԵՆԻՔՆ ԱԽՊԵՐ ԵՆ

Շատ զարմացավ Խեչանը, երբ Աշտարակ մտավ, իրենց տանը մոտեցավ և յուր ընտանիքից ոչ ոք նրա առաջը չդուրս եկավ։ Նա տեսնում էր, որ ամեն մարդ գալիս, աչքալիս էին խոսում, ջահելներից շատերն էլ վազում են դեպի յուրյանց տունը ավետելու, կամ ժողովրդական խոսքով՝ անկաջբռնուկ տալու, բայց յուրյանցից առաջ եկող չկար։

Առանց այդ էլ Խեչանի վերա ույժ չէր մնացել, հիմա երբ կասկածն ավելացավ, երբ յուր ընտանիքը տեսնելու փափագի վերա յուր տանը մի դժբախտ արկածք պատահած լինելու երկյուղն էլ վրան եկավ, բոլորովին ձեռաց գնաց, փոքր մնաց դեռ յուրյանց դուռը չհասած՝ ձիու վրայից վայր էր ընկնում։

Բակի դռան շեմքի մյուս երեսին էր, որ Հերիքնազը ծերունու ձեռքը համբուրեց։

— Բաս ո՞ւր ա Հեղնարս,— դողդոջուն ձայնիվ հարցրեց Խեչանը։

— Տանն ա, մի քիչ քեֆ չունի,— շատ նվազ պատասխան եղավ։

— Ախպեր ջա՜ն,— սենեկի դռանը ծերի վզովը փաթաթվեց Մարիամը,— ախպեր ջա՜ն, քո քիրը մեռնի՜, էդ ի՞նչ օրն ես ընկել,— ճչաց նա և ուշագնաց եղավ։

— Այ քի՛ր, աչքերդ բաց արա՛, նվաղելու վախտ չի, էսօր մեր տանն ուրախություն պտի ըլնի, համա սիրտս ուրիշ բան ա ասում, Հեղնարս չի երևում։

Շրջապատողներից ոմանք ետ քաշեցին Մարիամին։

— Հեղնա՜րս, ուր ա Հեղնա՜րս,— տուն մտնելով գոչում էր Խեչանը,— չըլի՞ թե աչքս դուս ա եկել։

— Էստեղ եմ, ափու ջա՛ն,— շատ թույլ ձայն եկավ վերին անկյունից։

Հիվանդն ինքնին կարողացավ նստել անկողնի մեջ։

— Վա՜յ գլխիս...— ահա այն միակ հնչյունը, որ լսելի եղավ թշվառ ծերունու բերանից։

Այստեղ իմ գրիչս կանգ է առնում. խոսքեր չեմ գտնում այս սրտաշարժ տեսարանը նկարագրելու. ամեն ոք թող ինքը մի քանի րոպե աչքի առաջ բերի այդ տխուր հանդեսը և կզգա։

Հայր ու աղջիկ, երկուսն էլ հիվանդ, երկուսն էլ հալումաշ եղած, երկուսն էլ ուժահատ, խոսելու կարողությունից զրկված՝ գրկախառնված մնացել են. հորը Սմբատն է գրկել քամակի կողմից ու պահպանում, իսկ աղջկանը՝ Հերիքնազը. լռությունը տունը տիրել է, ներկա եղողների միմիայն աչքերի արտասուքն է երևում և հառաչանքների ձայնն է գալիս. ամենքն անշարժ են և տխուր վկա են այս հոգեմաշ տեսարանին։

Փոքր֊ինչ հեռվումը երկու հոգի ևս բռնել են մի պառավ կնոջ, որի հեկեկանքը միայն չի լսվում և աչքերումն արտասուք չի տեսնվում։ Խեղճ Մարիա՜մ, նա թեպետ սթափվել էր եղբոր խոսքերից, բայց նախկին արձանացած դրությունն էր ստացել և, եթե չխնայեմ ասելը, խելքը կորցրել էր ու չէր իմանում արածը։ Նրա երեսի մկանունքը միայն շարժվում էին, երբեմն ծիծաղական էին այդ ծամածռությունքը, երբեմն բարկացական և երբեմն զարմացական։

— Սմբա՛տ, ի՞նչ ես սպասում,— կամաց քչփչաց Հերիքնազը,— երկուսն էլ ձեռաց գնացին, ետ քաշենք սրանց։

Խեչանի ուշքը գլխին էր, նրա ականջը սուր էր. Հերիքնազի խոսքերը նրան, ինչպես քնից, զարթնացրին. նա ինքն ամենայն զգուշությամբ ետ բացեց դստեր կռներն յուր վզից և Հերիքնազի ու Սմբատի օգնությամբ պառկացրեց անկողնումը։

— Ափու ջա՜ն, բարո՛վ, հազար բարի՜ ես եկել,— աչքերը բացեց Հեղնարը,— կբաշխես, որ քեզ տեսնելու վրա ուրախացա ու սիրտս թիլացավ. հիմի էլ երկյուղ մի՛ անիլ, խելքս գլխիս եկավ. հիմի ես հասկանում եմ, թե դու ի՛նչ նեղություններ ես քաշել, որ էդքան փոխվել ես. մի կողմից թե՛ մեր հոգսն ա քեզ մաշել, մեկել կողմից պարզ երևում ա, որ շատ ես տանջվել ու չարչարանք քաշել, թե չէ մի դարդը, ասած ա, մարդ չի սպանիլ։ Այ ազգակա՛ն, բարեկամնե՛ր,— դարձավ դեպի հանդիսատեսները,— շատ շնորհակալ եմ ձեզանից. գիտեմ՝ դուք էլ ուրախացել եք իմ հորս ազատվելու վրա ու եկել եք ձեր սրտի ուրախությունը մեզ հայտնելու. բայց թողություն կանեք, էս իրիկունը մեզ մենակ թողեք, մեր սրտի կարոտը իրարից առնենք, ու էգուց ամենքդ էլ համեցեք մեր տուն աչքալիս, մեր գլխի վրա տեղ ունիք։ Հոքի՛ր,— ձայնը բարձրացրեց հիվանդը,— հերիք ա, ուշքի արի, մոտացի՛, մեր կշտին նստի՛։

Մարիամը լուռումունջ նույն շարժողություններովը բաժանվեց իրեն բռնողներից ու եկավ եղբոր մոտ նստեց։

Ամենքը դուրս գնացին։

— Ես քո ջանին մեռնի՜մ, Հեղնար ջա՜ն,— ասաց Խեչանը,— դու էդ ի՞նչ հալի ես, մկար (մի՞թե) Սմբատն ինձ խաբում էր, որ ամեն վախտ գալիս քո առողջությունի խաբարն էր բերում ինձ. ես տեսնում եմ, որ դու իմ գնալուց ետը տեղաշորի միջից վեր չես կացել։

— Էդ ամենը թող, ափու ջա՜ն, մեզանից ոչ մինը մեկելիցը պակաս չի չարչրվել. քո վրիցդ երևում ա՝ ինչ որ քաշել ես բանտի մեջ. քիրդ տեղնուտեղն ոսկոռ ա դառել, Հերիքնազս էլ քո թողած ալ վարդը չի, ավելի վատթար կըլներ, թե որ սաղ տան զահրը (հոգսը) շլնքին չըլներ. Սմբատն էլ քիչ չի վեր դիպել... ախ, ափու ջա՜ն... էս ի՞նչ փորձանք էր, որ մեր գլխին եկավ...

Հեղնարն էլ չկարողացավ շարունակել, հազն և շնչարգելությունը նրա ձայնը կտրեցին։ Ողորմելին չէր ուզում տեղիք տալ այդ արգելքներին. շատ ուզեցավ էլի սկսել խոսակցությունը, բայց հնար չեղավ. ճարը կտրած՝ լռեց, հոր երեսին նայելով արտասուքի կայլակներ էր թափում աչքերից։

— Հեղնար ջա՜ն, արևիդ մեռնիմ,— խոսեցավ Հերիքնազը,— ինչ բանի ես, միտք արա, որ դրանով քո հորդ ողջ֊ողջ գերեզման կդնես, հանդարտվի՛, սիրտդ բռնի՛, քեռուս անդանակ մի՛ մորթիլ ու քերթիլ. տես թե ի՛նչ օրն ա ընկել։

Հիվանդը փոքր առ փոքր հանգստացավ. հազը դադարեց. նա աջ ձեռքով նշան տվեց, որ ինքն այժմ իրեն լավ է զգում։

— Ափու ջա՛ն,— մի քանի ժամանակից հետո ասաց Հեղնարը,— սիրտս նստեց, ես ուզում եմ քեզ հետ խոսալ, պտի ականջ անես։

— Քեզ մատա՛ղ, Հեղնար ջա՛ն,— մեջ մտավ Հերիքնազը,— դեռ դրա վախտը չի, դեռ թող քեռիս էլ մի քիչ դնջանա, դու էլ մի փոքր ուժի արի, փառք Աստծու, հիմի էլ հո՛ գնալու չի, հիմիկեց դենը ամեն օր մեր կշտին ա, էգո՛ւց, էլօ՛ր կխոսաս։

— Չէ՛, խնդրում եմ, ինձ ոչով չխառնի,— հրամայաբար ձեռքը բարձրացրեց հիվանդը,— էլ ըստուց հարմար ժամանակ չի ըլնիլ. ես ափունիս գալուն էի սպասում, իմ ասելու խոսքերը սիրտս կրծում էին, շատ վախտ ա՝ էս օրին էի մնում ու հիմի, փառք Աստծու, արժանացա, իմ Աստվածը մենծ ա էլել, խնդիրս գետնին չթողեց։

— Ես ուզում եմ, որ խոսա երեխես,— մեքենաբար ընդհատեց ծերունին,— դրա ասածներն ինձ համար սուրբ են, դրա խոսքերն ավետարանի պես պտի կատարեմ, դա վատ բան չի հանիլ իր բերնիցը։

— Շատ շնորհակալ եմ, ափու ջա՛ն, քո հոգին էլ վկայել ա, սրանք դեռ ջահել են, ոչինչ չեն հասկանում,— ոգևորվեց հիվանդը.— բաս լսի՛ ինչ որ ասում եմ. քո բռնվելու օրից դեսն իմ մեջքս գետնիցը չի կտրվել, ես էս տեղաշորին եմ տեսել, տեղաշորն ինձ։

— Իմ աչքերը դուս գան, բալա ջա՜ն,— մեջ ընկավ Խեչանը։

— Չէ՛, վնաս չունի՛, ես ուրախ եմ էս բանի համար. Աստված արդարադատ ա, Նա հախը նհախին չի տալիս, ես էս պատժին արժանի եմ եղել. թե որ ես չպատժվեի, շատ պտի նեղանայի։ Ղորթ ա, ափու ջա՛ն, մեր տունը մի հալալ տուն ա էլել, ղորթ ա՝ դու միշտ ճշմարտությունի հետ ես գնացել, բայց դու բանից խաբար չես, ոնց որ քո սիրտն ա, ուրիշի սիրտն էլ ընենց ես կարծել։ Դու չես իմացել, թե քո տանը մի փուչ կենդանի կար, որի պատճառով Աստված մեր ողջ ընտանիքին պատժեց, պատժեց ու դրանով ինձ ուրախացրեց. թե որ չէր պատժել նրան, թե որ նրա տեղակ մենակ դու ապաշխարանք քաշեիր, ես շատ պտի նեղանայի։

— Իմ տանն ուրիշ մեղավոր չկա, բալա ջա՛ն. ես եմ քո ասած անարժանը, ե՛ս եմ, ու Աստված էլ իմ մեղքն իմ երեսովը տվեց,— խոսքը խլեց Խեչանը։

— Չէ՛, դու չես, ափու ջա՛ն, Աստծուն բարկացնողն ես եմ, իմ պատճառովը դու էլ զուր տեղը կրակի մեջ ընկար. քո մեղքը հենց էնքան էր, որ ինձ պես անպիտան աղջկանն երես տվիր ու սիրեցիր, ու երբ որ ես Աստծու ընդդեմ բան էի անում, դու կռնիցս բռնած՝ ետ չքաշեցիր։ Մենակ դու չես մեղավորը, էս տան գտնվողներն ամենքն էլ մեղավոր էին ու իրանց մեղքն ապաշխարեցին։

— Ի՞նչ ես ասում, Հեղնար ջան, ես քո խոսքերդ չեմ հասկանում, ոչով էս բանի մեջ մեղավորություն չունի, դուք ամենքդ էլ լսի պես արդար եք։ Թե որ Աստված մեր տան վրա բարկացավ, ասեցի, որ իմ մեղքիցն էր, դուք իմ տեղակ տանջվեցիք. ասում ա՝ հերերը ժուռ կերան, որդկերանց ատամն առավ։

— Համբերի՛, ափու ջա՛ն, ես իմ խոսքերս մի֊մին պարզեմ. գիտե՞ս ինչ ա մեր մեղավորությունը. դու մեղավոր ես ընդով, որ մի մատը անհասկացող երեխի գլուխը կապել ես, բաշիքյարթմա ես արել. ես մեղավոր եմ ընդով, որ խելքի եկած օրիցս քո խոսքը չեմ ուզեցել կատարել, քո հակառակ եմ գնացել. թողած իմ նշանածին սիրել եմ մեր հարևանի տղա Արշակին ու կամք եմ տվել իրան գնալու. հոքիրս մեղավոր ա, որ մի կողմը թիլ (թույլ) ա թողել, վրես լավ չի հսկողություն ունեցել. դրա համար էլ ես իմ չափս չեմ ճանաչել. Հերիքնազս մեղավոր ա, որ իմացել ա մեր միջի սերը ու քեզ չի ասել. Սմբատն էլ մեղավոր ա, որ իր աչքովը տեսել ա իր նշանածին օտար տղի հետ խոսալուս, ու չի թքել հեռացել, ընդհակառակն, ավելի սերն ավելացրել ա ու, ոնց որ տեսնում ես, վերջին շնչումս էլ չի ուզում ինձ թողալ։

— Ի՞նչ ես ասում, Հեղնար ջա՛ն,— սարսափեց ծերունին։

— Հա՛, ափու ջա՛ն, խոսքումս ստություն չկա, քո աղջիկդ քեզ որդի ասվելու արժանի չի, ղորթ ա, Աստծուն էլ ա հայտնի՝ որ իմ ու Արշակի մեջ դատարկ խոսքերից ու երեխայական հիմարություններից ավելի ոչինչ չի անց կացել, համա էդքանն էլ շատ ա։

— Դու Արշակի վրա աչք ես ունեցե՞լ, Հեղնա՛ր,— հարցրեց խոժոռած հայրը։

— Հա՛, իմ հե՛ր, Աստծուց թաքուն չի, քեզանից ի՞նչ պահեմ. դրա համար էլ Աստված իմ մեղքն իմ երեսովը տվեց, ու ես շատ ուրախ եմ. հիմի խղճմտանքս հանգիստ ա, գիտեմ, որ դու պտի ներես, թե ասեմ, որ հիմի ապաշխարել եմ ու մեղքիս թողություն ստացել։ Տե՛ս, տե՛ս, ափու ջա՛ն,— վառվեց Հեղնարի դեմքը,— տե՛ս, երկնքի դռները բացվել են, հրեշտակներն երեք պսակ են բռնել իրանց ձեռին. դրանց մինը հորաքվերս ա, մինը իմը ու երրորդը քոնը. մտիկ տո՛ւր, առաջին պսակին արժանանում ա հոքիրս, մեջտեղինն իմ գլխին են դնում, վերջինը քեզ են տալիս։

— Հեղնար ջա՛ն,— թոթովեց ծերունին,— էդ ի՞նչ ես ասում, իմ տունս մի՛ քանդիլ։

— Չէ՛, չէ՛,— ոգևորված շարունակում էր հիվանդը,— ես սուտ չեմ ասում, մենք իրեքս էլ ճամփորդ ենք. էսօր դեռ ես ու հոքիրս կերթանք, մի քանի օրից էլ դու մեր քամակիցը կգաս։ Բայց ընչանք խոսքս չլսես, դրախտի դռները մեր համար չեն բացվիլ. մի բան էլ ունիմ ասելու, խոսամ ու վերջանա։

— Ասա՛, ասա՛, բալե՛ս,— աչքը հիվանդի վրայից չվերցնելով՝ սոսկալի դեմքով ասաց ծերունին։

— Ես ասեցի, Աստված մեր մեղքը մեր երեսովը տվեց, բայց Նա Ինքը շատ ողորմած ա, Նա չի ուզում, որ Խեչանենց Խեչանի օջախն էս աշխարհքումն անցնի ու վերջանա։ Էս երկուսի մեջը (Հեղնարը մատնացույց արեց Սմբատի ու Հերիքնազի վերա) Աստծու հրամանովը սերը վաղուց վառվել էր, բայց սրանք ուզեցան, որ իրանց սրտի ցանկությունն սպանեն իրանց մեջը, էլ չիմացան, թե Աստված ինչ որ տնօրինել ա, էն պտի ըլնի։

— Հեղնար ջա՛ն,— մրմնջաց Հերիքնազը։

— Իմացի՛ր, ափու ջան,— ուշք չդարձրեց Հեղնարը,— Աստծու կամքն էն ա, որ ինչպես երեխությունից դու Սմբատին փեսա ես ընդունել, էնպես էլ հիմի ճանաչես, ու ինչպես որ Հերիքնազին քո հալալ աղջկանից չես ջոկել, էսօր էլ էն աչքովը մտիկ տաս. Հեղնարն ու Հերիքնազը քեզ համար մին են էլել, Աստված էլ քեզ ու մեր ամենքին մխիթարելու համար կամենում ա, որ Հերիքնազը Հեղնարի տեղակ Սմբատի նշանածը դառնա։ Ղաբո՞ւլ ես, ափու ջա՛ն, Աստծու հրամանին։

— Մեռնիմ Աստծուն, ա՛յ որդի. ասեցի, որ քո խոսքերդ ինձ համար ավետարանի կողքին գրվածի պես են. ես էլ հիմի հասկանում եմ, իմ հոգիս էլ վկայում ա, որ դու ղորթ ես ասում. երկնքի դռները բացվել են ու մեզ կանչում են. եկեք, որդի՛ք, Հերիքնա՛զ, Սմբա՛տ, եկեք ձեր քվոր առաջին չոքեցեք,— դարձավ ծերը դեպի նոցա.— ա՛յ պառավ քիրս, դու էլ օրհնի էս երկու երեխին, ու մենք մեր ճամփեն գնանք։

Արձանացած Մարիամը մի փոքր առաջ նստեց, իսկ սիրահարները աչքները կախ՝ արտասվում էին։

— Ի՞նչ եք գլխներդ կախ քցել,— ձայնը բարձրացրեց Հեղնարը,— էս էլ հո ես չե՞մ, իմ հերս՝ էս տան տերն ա ձեզ հրամայողը։

Ծերունին տեղիցը կանգնեց, նա բռնեց երկու ամոլների կռներիցն և առաջ քաշեց։

— Չոքեցե՛ք,— հրամայեց Խեչանը։

Նոքա հնազանդեցան։

— Իմ հայրական ձեռովս միացնում եմ ձեր ձեռները,— ասաց ծերը,— ես օրհնում եմ ձեզ, իմ զավակնե՛րս, թող Աստծու օրհնությունն էլ ձեր վրեն ըլնի, Հեղնարիս կամքը թող կատարվի։

— Հիմիկեց դենը ես ուրախ սրտով իմ աչքերս կփակեմ. Աստվածանից խնդրել եմ, որ ձեզ էս աշխարհքումս բախտավոր անի,— դողդոջուն ձեռքերն երկինք բարձրացնելով մաղթեց Հեղնարն ու համբուրեց նրանց։

Երեք ձեռք իրար հետ դրվեցան նորանշանների գլխին, երկու ձեռքերի տերերը բերանացի օրհնություններ և բարեմաղթություններ էին կարդում, իսկ երրորդը միայն լռել՝ աչքերով էր յուր սրտի զգացմունքը հայտնում։

Այդ Մարիամն էր։

— Խնամի Աղաջա՛ն, տանուտե՛ր, հասարակությո՛ւն,— ասաց Խեչանը հավաքված բազմությանը,— դուք մի՛ տխրեք իմ ու աղջկանս կամքը լսելով. ճակատի գրվածը չի ջնջվիլ, ինչ որ Աստծու կամքն ա, էն պտի ըլնի. իմ խնդիրս մենակ էս ա, որ Սմբատիս մի փառավոր հարսանիք անեք ու Հերիքնազիս օրինավոր ժառանգ ճանանչեք։

Խեչանի խնդրանոք դերձիկ Ստեփանի տղեն գրեց կտակն և գյուղական կարգով ստորագրվեցավ։

Մյուս օրը Խեչանի տանից երկու դագաղ էին դուս տանում. այդ Հեղնարինն ու Մարիամինն էին։ Ամենքը լալիս էին, իսկ ինքը Խեչանը ձեռքերն երկինք տարածած՝ հեզամռունչ աղոթում էր։

Այդպիսի մի մահենիք էլ մի շաբաթ ետը պատահեցավ յոթը կատարելու ժամանակը Հեղնարի գերեզմանի վերա։ Մի ծերունի գլուխը շիրիմի վերա դրած՝ լուռ ու մունջ լալիս էր։ Տերտերն ըստ սովորության օրհնությունը վերջացնելուց հետո ծերի կռնիցը բռնեց, ուզեցավ բարձրացնել, որ մխիթարանք խոսի։ Քահանայն ձեռքը շտապ ետ քաշեց։— Ձեր տունը չքանդվի, ձայն տվեց, նա,— սա մեռած ա։

— Խեղճ մա՜րդ, մեռոնվեցիր,— կրկնեցին ամենքը,— գնա՛, Աստված հոգիդ լուսավորի, պարտական ըլի էն մարդը, որ քո օջախին խեթ մտիկ տվեց։

— Աղաջա՛ն,— առաջ կանչեց տերտերը մյուս օրը գերեզմանատանը թաղման ժամանակը Սմբատի հորը,— մեր հանգուցյալ Խեչանի կամքն էր, որ իր մեռնելուց հետո դու ըլնիս իրա ժառանգների հերը և աշխատես իրա օջախի ծուխը չկտրել, շուտ հարսանիքի պատրաստություն տես, եկող շաբաթ էսքան տրտմություններից հետո մի ուրախություն պտի վայելենք։

Սմբատի ու Հերիքնազի հարսանիքը շատ հաջող անց կացավ. ամենքն ուրախ էին, բայց նորապսակների սիրտը կոտրած էր։ Փոքր առ փոքր ժամանակն ինքը բուժեց խոցված սրտերը։

ԽԸ.
Ի՞ՆՉ ԵՂԱՎ ՄԻԿԻՏԱՆ ՍԱՔՈՆ

Մի անգամ Պարսկաստանի խորքերում մի գյուղի հրապարակի վերա ամբոխը հայհոյելով քարշ էր տալիս մի թշվառ մարդի. շատերն էլ քարեր էին ձգում նորա վերա։

— Հերի՛ք է, շունչը փչեց, դժոխքը գնաց,— գոռաց մի մոլլա,— դադարեցրե՛ք. այժմ պետք է գյուղից շատ հեռու մի հոր փորեք և մեջը ձգեք։

— Այս ի՞նչ շփոթ է, ո՞վ է այս մարդը,— հարցնում էին միմյանցից նոր եկող հետաքրքիրները։

— Քեշիշ֊աղա֊մոլլեն ասում է, որ սա մեր հավատը հայհոյող է և թե պետք է սրան քարկոծել,— պատմում էին մյուսներն և նորեկների մոլեռանդությունը գրգռում։

Ո՞վ էր այդ սպանվողը և ո՞վ քեշիշ֊աղա֊մոլլեն, հարցնում ես դու ինձանից, ընթերցո՞ղ։

Լսի՛ր։ Քեզ հայտնի է, որ միկիտան Սաքոն արդարության ձեռքից անհետացավ, յասավուլ Մարգարն էլ նորա քամակիցն ընկած որոնում էր։

Երկու տարի էր՝ Մարգարն ամեն տեղ հարց ու խնդիր էր լինում և միկիտան Սաքոյի հոտը Պարսկաստանումն առավ։

Նա, արդարև, գնաց գտավ միկիտանին մի գյուղում և ճանաչեց։

Սաքոն այժմ թուրքացել, մոլլա էր դարձել, և չգիտեմ ընչի՛, գուցե քրիստոնեությունից Մահմեդի կրոնքը փոխվելու պատճառավ, կոչվում էր ժողովրդիցը քեշիշ֊աղա֊մոլլա Էլիազ։

Մինչ խեղճ Մարգարը հնարքներ էր որոնում մոլլա֊քեշիշ֊աղայիցն յուր վրեժն առնելու, մեր նախկին Սաքոն յուր բնական խելքովը հասկացավ Մարգարի գալստյան պատճառն և գրգռեց յուր ժողովուրդն ընդդեմ յասավուլի, ասելով, որ այդ մարդը Մարգարեի սուրբ հավատը հայհոյող է և ինքը Մարգարեիցը երազումը պատվեր է ստացել նրան քարկոծել տալու։

Քեշիշ֊աղա֊մոլլայի կամքը կատարվեցավ։

Հիմա ասում են, որ Սաքոն մի մեծ գյուղի մոլլա է։ Նա շատ թշվառությանց պատճառ է դառնում, ամեն օր յուր գյուղականաց հետ կռիվներ է անում և բոլորին ձանձրացրել է։

ՎԵՐՋ

ՑԵՑԵՐ

Մեր տաղանդաշատ թատրերգու
ԳԱԲՐԻԵԼ ՍՈՒՆԴՈՒԿՅԱՆՑԻՆ

յուր 25֊ամյա հոբելյանի առթիվ
ՍՐՏԱԲՈՒՂԽ ՆՎԵՐ ՀԵՂԻՆԱԿԻՑ

ՍԻՐԵԼԻ ԳԱԲՐԻԵ՛Լ

Անցյալ հոկտեմբերի 23֊ին լրացավ Քո 25֊ամյակը. թնդաց այս ձայնը և արձագանք տվեց բոլոր հայաբնակ տեղերում։

Եթե Քո անփառասեր համեստությամբդ արգելք եղար տաղանդդ հարգողներին գործնականապես վկայել Քեզ յուրյանց սրտալիր հարգանաց և անկեղծ սիրո հավաստիքը, մի՞թե կարող էիր սահման դնել այն սրտերին, որոնք մոտդ նստած՝ առաջին թատրոնական պիեսդ գրելուս ականատես են եղել Քո երիտասարդական բորբոքալից գործին՝ հայ թատրոնի սկզբնավորության և հարատևության համար կրած ջանքերին։

Դու հիշում ես անշուշտ, Գաբրիե՛լ, այն երեկոն, երբ առաջին անգամը Թիֆլիսի քաղաքական թատրոնումը հայ ժողովուրդը տեսավ կանոնավոր հայ ներկայացումն։

Արշակ Բ֊ն էր այն։

Ներկայացնողները մի քանի աննշան նորահաս պատանիներ էին, որոնք նախապաշարմունքներին հանդգնեցին դիմադրել և այսօր մոռացության տված մի ժամանակակից գործիչի՝ Գրիգոր Իզմիրյանցի օգնությամբը բեմը մատչելի արին հայ ամբողջությանը։

Անշուշտ Դու չես մոռացել Արշակ Բ֊ի ներկայացման ժամանակ երկու բարձր շրջանին պատկանող երիտասարդների արարքը։ Նրանք կրակ էին կտրվել, նրանք իրենց գլուխը մոռացել էին, նրանք անդադար ժողովրդից բեմ և բեմից ժողովրդին էին վազում, նրանք դրամական օգնությամբ ներկայացնողներին քաջալերում էին և հանդիսականների համակրական գգացմանցը թարգման լինելով մի բուռը հանդուգներին՝ յուրյանց անմիջական գործակցությունն էին առաջարկում։

Նրանք պահեցին իրենց խոստումը. նրանք միաբանած Թիֆլիսի առաջնակարգ շրջանի ներկայացուցիչներից 12 անձանց հետ՝ մյուս օրը համախմբվեցին Գ. Իզմիրյանցի շուրջը, հովանավորեցին պատանիներին և ընդհանրացրին թատրոնը։

Հայ տարեգրության պատմությունն, անկարծիք, կզետեղե այն անուններն յուր էջերի մեջ, բայց Դու քաջ ճանաչում ես այն երկուսից մեկին, որ Արշակ Բ֊ի ներկայացման արժանահիշատակ երեկոյից սկսած միշտ անբաժան է եղել թատրոնական գործիչներից և յուր սահուն գրչով, յուր անուշ լեզվով, յուր թատրոնական հաջող գրվածքներով օգնել է հայոց թատրոնի հարատևությանը։

Այդ մարդը Դու ես, Գաբրիե՛լ, իսկ մյուս ընկերդ՝ անմոռանալի արժանահիշատակ բժշկապետ «Միքայել Տեր֊Գրիգորյանցը», որ նույնպես մեծ հույս էր խոստանում ապագայում, եթե անգութ մահը չկարճեր նորա կենաց թելը։

Հիշատակն արդարոց օրհնությամբ եղիցի։

Այո՛, Գաբրիե՛լ, չգիտեմ զուգադիպությամբ, թե մի վերջին նախագգուշությամբ, «Ցեցերս»՝ «Մուրճ» ամսագրի խմբագրության առաջարկությամբ՝ գրեցի նույն ձմեռը, նույն նշանավոր տարին, երբ լրանում էր Քո 25֊ամյա գործունեության շրջանը։

Այդ ժամանակ հիշողությանս մեջ կենդանանում էին մեր անցյալ և փառավոր օրերը, ներկայանում էիր աչքիս Դու Քո վառվռուն թարմ երիտասարդությամբը և կարծես, առանց հետս խոսելու, խրախույս էիր տալիս անընդհատ գրել ու գրել։

Ամիս ու կես տևեց սկսած օրիցս և ներկա երկս ավարտեցավ։

Այնուհետև ինձ մնում էր լսել ներքին բուռն զգացմանցս թելադրությանը՝ «Ցեցերս» նվիրել Քո անվանը։

Թույլ տո՛ւր ուրեմն, սիրելի Գաբրիե՛լ, համբուրել Քեզ և ջերմ սրտիս առհավատչյան՝ չնչին աշխատասիրությունս նվիրելով Քո 25֊ամյակին, ցանկալ քեզ երկար տարիներ, երկար կյանք և արդյունավոր գրչիդ առավել բեղմնավորություն, իսկ հայ թատրոնական նվաղյալ շնչին՝ նոր ոգի և արթնություն։

ՊԵՐՃ ՊՌՈՇՅԱՆՑ

Ա.
ՈՒՐԲԱԹԱԽՈՍ

Արարատյան նահանգի մեծ գյուղերից մեկի բնակիչ էր Պետրոսենց Սամփսոնը։ Նա հոր մինուճար էր։ Նա գյուղի պատվական համարված երիտասարդներից մեկն էր. իգիթ, կտրիճ ջահելների մեջ առաջիններիցն էր, ընկեր֊հարևանի, թայ ու թուշի (հասակակիցների) սիրելին էր, մեծ ու փոքրի պատիվը ճանաչող էր։

Սամփսոնը գյուղի առաջավոր տների զավակ չէր, բայց վերջիններիցն էլ չէր, միջակ կարողության տան որդի էր, հարգելի ու պատվելի մսագործ Գալոյի, կամ, ինչպես ամբողջ գյուղը կոչում էր, Գալ֊ափունի տղեն էր։

Ընկերական խմբակներում, երեկոյան ոտքը խաղաղվելուց հետո, երբ փողոցները դատարկվում էին և երթևեկությունը մնում էր միայն ազափ տղեքանցը, Սամփսոնն անբաժան մասնակից էր։

Բայց նա գյուղը սասանեցնող խմբակների անդամ չէր, այն փչացած, լկստված և զզվելի տանու գողերի, որ դուրսը, դաշտումը մի զինավորված թուրք տեսնելիս՝ կամ քարերի տակ ու փոսերի մեջ կմտնեն, կամ երկչոտությունից լեզուները կկապվի, անցորդի ձիու ոտքի տակը կընկնեն, պռոշները կպատռվի, արյունը կերթա և ա՛լ, աղա՛ (ա՛ռ, տե՛ր) ասելով՝ իրանց հրացանն ու զենքերը միամիտ ճանապարհորդին կտան ու կգնան գյուղի մեջ կպարծենան, որ Եղիկը, Խեչոն կամ Քյարամն իրանց թալանեց։ Սամփսոնն ատում էր այդպեսներին, որոնք դուրսն այն աստիճան կնատ են վարվում, իսկ գյուղումը լեզուներն երկու գազ մեծացնում են, ո՛չ մեծ են հարցնում, ո՛չ փոքր, ամեն բանի մեջ խառնվում են, գոռում են, հայհոյում են, կռիվ են քցում և վերջը սպառնալիք տալով՝ ժողովում են միասին, խորհում, թե ո՞ւմ հանգստությունը խանգարեն, ո՞ւմ հավերը գողանան, ո՞ւմ խոտի դեզերը, հասած բամբակի արտերը կրակ տան, ո՞ւմ այգու խաղողի պտղատու որթերը կիսահաս խաղողով արմատից՝ հողի բերանից կտրատեն, թափեն ու յուրյանց վրեժն առնեն։

Ո՛չ, Սամփսոնը հեռի էր այդպեսներից. նա պատկանում էր այն խմբին, որոնք տանը՝ գյուղամիջին Աստուծո գառն են, ծնողների ու ծերունիների հնազանդ, իսկ դուրսը ավազակների դեմ ճակատե֊ճակատ կռվում են, մեռնում են գնդակը կրծքից ստացած կամ ցրում են հրոսակների բազմությունը։

Սորանք էլ ունեին յուրյանց ժողովները, պատանեկական անմեղ զվարճախոսությունների ժողով էր այն. սրանք էլ իրանց հաշիվն ունեին — ո՞ւմ աղջիկն էր սիրուն, ո՞րը ո՛ւմ բախտ կլինի, ո՛վ կարող է Նազլուի աղջիկ Սիրամի սիրտը գողանալ, Սիրամի փոքր եղբոր ձեռքով նրան կարմիր խնձոր ուղարկել և այլն։

Էս խմբակի մեջ ամեն մեկն յուր սրտի գաղտնիքը հայտնում էր. մեկը պարծենում էր, որ եթե չտան՝ կփախցնի, մյուսն ուխտում էր սուրբ Կարապետի պասն յոթը տարի պահել, եթե յուր սրտի առարկան իրան վիճակվի, մեկն ախ էր քաշում, մյուսը սիրտ էր տալիս, մի երրորդն էլ լուռ լսում էր։

Այս վերջինների կարգիցն էր մեր Սամփսոնը. նա միշտ լուռ էր, միշտ լսում էր, շատ֊շատ մի բառով յուր կարծիքը կհայտներ։ Այդ էր պատճառը, որ նա յուր ընկերներից ստացել էր «Ուրբաթախոս» մականունը և անգոհ չէր։

Եթե հանկարծ ընկերի մեկը խոսքը Սամփսոնին դարձներ ու հարցներ, թե դու ո՞ւմն ես սիրում, այս կողմից մյուսը ձեռաց մեջ կխառնվեր, թե՝ է՜հ, դրան ի՞նչ ես հարցնում, չգիտե՞ս, որ դա ուրբաթե֊ուրբաթ կխոսի, դա ճգնավոր է, դրանը պաս օրն է։

Այդ նկատողության դեմ Սամփսոնը քթի տակին կժպտար ու կասեր, որ ուղիղ է։

— Մեր տղե՛ք, մի եղալի թիքա ա մենծանում,— խոսք բաց արեց մի երեկո խմբակի անդամներից մեկը.— էս ձմեռ Ալեքենց Բարսեղի աղջիկ Սոնեն իրար միս կռծելու պատճառ կդառնա. ինքը սիրուն, Բարսեղի էլած֊չելածն էլ շալակին. նրա մերն էլ պտղողը չի։

Լա՛վ, որ սաստիկ մութը գիշեր էր, մի քիչ էլ ցուրտ էր, ամենքն էլ յափունջիքը գլխներին էին քաշել ու քչփչում, թե չէ մեր Սամփսոնի կերպարանքից ընկերները կվախենային։

Նորա անձի մեջ սարսուռ անցկացավ։

— Մոտ եկողի սիրտ ու թոքը խանչալովս կթափե՛մ,— դուրս պրծավ հանկարծ ընկերներից մեկը՝ Դոնդարենց Ասոն։

— Սրա՛ն մտիկ տվեք, տո՛, դու գզրի ձեն չես լսե՞լ, չե՞ս իմանամ, որ Սոնեն մինուճար ա ու աշխարհքի մլքերի տերը. դու քանի՞ գլխանի ես, որ գլավնու, սուդիեքանց ու հարուստների ատամներիցը Սոնա դուս քաշես։

— Ձեզ ասում եմ, որ Սոնեն իմն ա, ոչով չի կարող տանիլ։

— Ը... ը... ը՜...— մի շշուկ դուրս եկավ Սամփսոնի բերանից, բայց նորա լեզուն կպավ, ոչինչ չկարողացավ ասել։

— Ի՞նչ ես կմկմում, ա՛յ ուրբաթախոս, մի պտղունց բարութ ունիս քցելու, մի խոսք ունիս ասելու, ասա՛ ու պրծի, է՛լի։

Սամփսոնը ոչինչ չի խոսում։

— Տո՛, քեզ չեն ասո՞ւմ,— ձեռքը քաշեց Ասոն,— դու ի՞նչ մտքի ես, կարա՞մ տանել Սոնին, թե...

Ասոն խոսքը չվերջացրեց, նա հանկարծ ճչաց.

— Վա՛հ, մեր տղե՛րք, սա մահվան դողմանի ա դիպել, մի տեսեք՝ ի՞նչ օրումն ա։

Սուտ չէր ասում Ասոն. Սամփսոնը զընգըր֊զընգըր դողացնում էր։

— Էս ի՞նչ ա, տո՛, հիվանդ հո չե՞ս. կուզես ցրվինք, գնա՛ տուն,— ամեն կողմից դարձան դեպի Սամփսոնը։

— Տղեք ջա՜ն, ձեզ մատա՛ղ,— հազիվ մրթմրթաց Սամփսոնը։

— Ի՞նչ կա, ի՞նչ պատահեց։

— Ասո ջա՛ն, ինձ սպանի ու Սոնի անումը մաստակ մի՛ շինիլ, ծամիլ։

— Օ, հո՜,— քրքջացին ամենքը,— տեսա՞ր արևը որտե՛ղ ա էլել մթնած. ա՛յ դու դարմանի տակի ջուր, մտքումդ բան ես ունեցել հա՞, ընդո՞ւր ես ուրբաթախոս, հասկացա՛նք, հասկացա՛նք։

— Ձեզ մատա՛ղ,— լեզուն բացվեց Սամփսոնի,— ընչանք օրս ես պստիկ ախպոր պես ձեր խոսքի մինն երկու չեմ արել, ջանս ուզել եք, չեմ խնայել. հիմի թե ախպեր եք, էդ մի թևավորն էլ թողեք իմ ականատի մեջն ընկնի, էդ մի աղջիկն ինձ բաժին հասցրե՛ք։

— Քեզ փեշքա՛շ, քեզ հալա՛լ, քեզ ջաբբա՛ (պարգև)։

— Դու ի՞նչ ես ասում, Ասո ջա՛ն։

— Ես էլ քեզ խաչախպեր։

— Դե արի՝ մի պռոշտի անենք։

Սամփսոնն ու Ասոն համբուրվեցան։

— Բայց մեր տղա՛, վա՛յ թե քո ատամների համար թթու ըլնի. մեր տղեքը հիմի վաղուց մատնահաշիվն արել, պրծել են։

— Էդ ինձ թողե՛ք, էն էլ մի պայմանով։

— Ի՞նչ։

— Խոսք տվե՛ք, ձեր կտրիճ տղամարդության վրա օրթում կերե՛ք, որ էս խոսքն էս ուռու տակին թաղվի, քարը վեր կալե՛ք, քարի տակը դրե՛ք, հասարակությունի բերանը չքցե՛ք. վերևն Աստված գիտենա, ներքևը մենք՝ էս չորս հոգիս։

— Սևերես ըլնի՛, ընկերի մոտ թո՛ւք, խա՛ղք ու խայտառակ մնա, իգիթ (քաջ) տղամարդ չըլնի, գդակի տակ լաչակ ծածկի, ով որ բերանիցը հանի,— ձայն֊ձայնի տվին տղեքը։

— Ու ով որ էլ գլուխը ետ չդնի, մեր Սամփսոնի ուղուրին չկանգնի (չօգնի), երբ որ իր սիրտը կուզենա։

— Ամե՛ն, ամե՛ն։

— Պայմանը մի֊մին պռոշտի ա։

— Թող ըլի։

— Չըրը՛պ, չըրը՛պ, կըրը՜պ, կըրը՜պ և բարի գիշե՛ր։

Բ.
ԱՐՏԵՄ ՍԵՐԳԵՅԻՉԸ

Մի մեծ և խոր ձորի վերա է շինված Օ. գյուղը։ Ձորի քարափի վերա է հինավուրց պատմական բերդը։ Բերդի ավերակների վերա է այսօր գլուխը ցցել ու պարծենում Գոմշակերենց Արտոյի խամ֊քարե ու ցխե տունը։ Կոփածո բերդ, վրեն հողե տուն — կարմիր մետաքսյա թանկագին շորի վերա պառավ տատի հաստ իլկով մանած ու իր տղա ծռներես Խնգոյի գործած խամ սպիտակ կտավե կարկատան չէ, ի՞նչ է բաս։

Ուրախ է Արտոն, կամ առավել լավ է՝ յուր պատվանունովը կոչենք, Արտեմ Սերգեյիչը, յուր պալատովը։ Նա առանց բավականության չի պառկում յուր «դահլիճ» կոչված սենեկի վերի կողմը և լուսամտից ականջ դնում ձորի խորքում հոսող գետակի քրքչոցին։

Չորս սենյակներ ունի տունը։ Նորանցից երեքն ընտանեկան կառավարության են հատկացրած, իսկ ամենամեծը — դահլիճը, կամ ըստ Արտեմ Սերգեյիչի՝ զալան, բարձրաստիճան հյուրերի համար է։ Ներսի սենյակները կահավորված են տեղական սովորության համեմատ. հողե հատակի վրա փռված են եղեգնյա խսիր, վրան ծածկած կամ հասարակ կարպետ կամ քրդի թաղիք, իսկ դահլիճը բացառություն է կազմում. նա զարդարված է կիսահայկական, կիսաեվրոպական ճաշակով։

Մի քանի դյուրագին աթոռներ, մեկի ոտքը դուրս եկած ու շորի փալասով ամրացրած, մյուսի գլխի տախտակը պակաս, շարված են աններկ բարդի ծառից քաշած տախտակի հատակի վերա. մի հասարակ սեղան, խառատ Ավետիսի ճարտարվեստության ապացույց, բազմացրած է ձորակողմի լուսամտի առաջին. նորա վրան ծիծաղում է մեջը նայողի երեսին նույն Ավետիսի հանճարեղ ուղեղի ծնունդ բոլորակ հայելին, աջ և ձախ կանգնած յուր պահապան հրեշտակներով՝ նույնպես ուստա Ավետիսի շինած ընկուզյա աշտանակներով։

Դահլիճի մյուս կողմը Վրաստանին հատուկ մի տախտ բռնել է սենեկի կեսը։ Տախտի վերա փռված են երկու հատ քրդի թաղիք, երկու թարաքյամի կարպետ և պսակն այդ շռայլությանց մի փամբակեցի կամ վայոցձորեցի հայ կնոջ գործած գորգ վրայից ծածկած։

Դահլիճի պատի դրսի կողմից, ձորաթմբի ապառաժ ժայռի միջից, կարծես դուրս էր ցցվել կիսախարխուլ պատշգամբը։ Հրաշալի է տեսարանը, աննման է այդտեղից բնությունը. առաջին ձորն յուր կարկաչահոս գետակով, լեռնաչափ քարափները սուր ու խորդուբորդ ծայրերով, դիմացի բլուրներն յուրյանց լայնարձակ հովիտներով հիանալի են։ Աննկարագրելի է մանավանդ գարնան պարզ երեկոյին, երբ բլրներից ամենաբարձրի ետևից նազաճեմ դուրս է գալիս գիշերի երկնային ճաճանչավորների պսակը՝ 15 օրական ժպտածիծաղ լուսինը և պատշգամբի առաջի ձորից վեր բարձրացած հսկայական բարդիների ճյուղերի տերևների միջից հազար և մի կտորներով լույսեր է սփռում մինչև դահլիճի խորքը։

Արտեմ Սերգեյիչն իրավ որ ճաշակի տեր է. էս ժամանակները նա միշտ ճրագը հանգցնում է յուր հյուրերին ամենամեծ զվարճություն պատճառելու համար։ Երեք խոսքով է նա յուր սրտի անչափ բերկրանքը արտահայտում. «Великолепно! Чудно! Безподобно!»։

Ինքը՝ հարգելի Արտեմ Սերգեյիչը բնիկ Օ. գյուղացի է։ Վարժ խոսում է ռուսերեն և շատ հաճախ էլ հայերեն խոսելուս սիրում է ռուսերեն խառնել. օրինակ՝ «честное слово, клянусь честью, подлец я буду» և այլն։

Հարկավոր չէ դիմացի մարդին գիտենալ ռուսերեն. Արտեմ Սերգեյիչի համար այդ միևնույն է, նա վարժվել է այդ ձևի խոսակցությանը և շատ անգամ խոսքերն անգիտակցաբար են դուրս թռչում նորա բերանից։

Արտեմ Սերգեյիչը մանկությունից բացակա է գտնվել յուր հայրենի գյուղից. նա ծառայել է զանազան արքունի կապալառուների մոտ, վեր ու նիստ է արել շատ աստիճանավորների ու ղազախների հետ, շատերին ծանոթ է, ինչպես ինքն ասում՝ բոլորի հետ «на ты» է։

Արտեմ Սերգեյիչն յուր գյուղացիների մեջ էլ պատիվ ունի. նա շատ քաղցր, քաղաքավարի և աղ ու հացով մարդ է. մեծի հետ մեծ, փոքրի հետ փոքր, յուր անուշ լեզվովն, անմեղ կատակներովն և զվարճախոս հատկությունովն ամենի սիրելին է։

Եթե Արտեմ Սերգեյիչն յուր երիտասարդության թարմ ուժը գործ դրեց յուր հայրենի ծննդավայրից դուրս, այսօր խոհականության և փորձառության տարիներում, մոտ 50 ձմեռներ ճանապարհ դրած, Մասյաց գլխի նման ջինջ սպիտակացած, իսկ դեմքի կայտառությամբ դեռ զվարթ, դեռ ջահելների կարգումը՝ նա մեծամեծ ծառայություններ է անում իր մանկության օրորանին։

Այսօր իշխանությունից մի հրաման եկավ, Արտեմ Սերգեյիչն է կատարելու ձևը ցույց տվողը։ Վաղը մի գործակալ, մի առաջնորդ, մի պատվելի հյուր այցելեց գյուղը, Արտեմ Սերգեյիչն է հյուրասիրում, պատվում, նորա արձակած սուրբ աթոռի հրամանը կատարել տալիս և հարգանքով ու լիաբուռն աջահամբուրով ուղևորում։ Արտեմ Սերգեյիչն յուր ընտանիքի մեջ էլ պատվական մարդ է. օրը հինգ անգամ տուն կգա յուր սիրելի լծակցի պայծառ երեսը տեսնելու, դեռ պատշգամբը չբարձրացած՝ ձայն կտա — Մաշուրկա՛, գոլուբուշկա, Մարա՛ն ջան, թառլա՛ն ջան, կնի՛կ ջան, գալիս եմ։ Այս բանը գյուղի և գավառի ժողովրդի հասկացողությամբը շատ ամոթ բան է. տղամարդին ի՛նչ կսազի իր կնոջ հետ ատամները բաց անել, հանաքներ անել, ջան ասել. տղամարդն ո՛վ, կանանց գործերի մեջ խառնվիլն ո՛վ, նրանց հետ վեր ու նիստ անելն ո՛վ. մարդը պետք է մարդ լինի, ինչ որ մարդին կպատկանի. բայց Արտեմ Սերգեյիչը ոչ միայն յուր սեփական կնոջն էր ջան ասում, ջան լսում, ուրիշների հետ էլ միևնույնն էր. նա էս բնավորությունովը գավառի մեջ մի բացառություն էր կազմում. նա տանիցը մինչև փողոց գալն ամեն մի պատահած կնոջ հետ հաճոյախոսություն էր անում, քաղցր բարի լույս էր տալիս, ժպտալով՝ հարսի, քիքիր (քույրիկ), նանի, քեռու աղջիկ, սանամեր, քավորակին բառերն էր շռայլում. օրիորդներին էլ ուղղակի աղջի Մարգարիտ, Ալմաստ ջան, խնամու աղջիկ խոսքով էր պատվասիրում, պառավների առողջությունն էր հարցնում, ջահել հարսների հետ նրանց մարդկանց անշնորհքության վերա էր խոսում, պատվիրում էր գիշերը հետը չխոսել, երեսը շուռ տալ, խռովել, աղջիկներից տեղեկություն էր պահանջում, թե ո՞ւմ տղի վրա աչք ունին և այլն, և այլն։

Բանն այս է, որ նա ոչ մեկի հետ կանգ չէր առնում ճանապարհին. հարցմունքներն իրար քամակից հետևում էին քայլերին, իսկ որ ամենից նորանշան երևույթ է մեր աշխարհքի համար՝ մեր չխոսկաններից ոչ մեկը նրանից չէր ամաչում, չէր քաշվում և անպատասխան չէր թողնում. պառավներն ուղղակի — ողջ կենա՛ս, քեզ մատա՛ղ, Արտո ջան էին պատասխանում, ջահելներից շատերը քաղցրաժպիտ աչքերով, քնթկալները քթից ցած թողած, սիրուն ատամները ցույց տալով՝ մի կիսաձայն հաճոյախոսությունով նախատում էին նրան, որ իրանց գլխավորի անունը բերանը չառնի, ծիծաղատեղ չշինի։ Աղջիկներն էլ բավականանում էին համեստորեն ժպտալով և գլուխ տալով։ Մի խոսքով՝ մեր հարգևորները Արտեմ Սերգեյիչին հոր, եղբոր և մերձավորի պես էին ընդունում և սիրում. և սերը սրտանց էր։

Անկարծի՛ք, ոչ մի տղամարդ, ծեր, երիտասարդ, երեխա էլ չէր մնում գյուղումը, որ նորա քաղցր բարևին չարժանանար և մի քանի խոսք էլ նրան ասելու կամ նրանից լսելու բախտը չունենար։

Արտեմ Սերգեյիչն, ինչպես ասացինք, արդեն 50֊ին մոտ սպիտակագլուխ ծերունի էր (երեսի համար մի՛ հարցնեք, ես միշտ նրան երիտասարդ էի տեսնում, անբեղ, անմիրուք. անիծածը բեղ ու միրուք օրը մի անգամ իր ձեռովն ածելում էր), բայց գյուղի շատ ալևորներ նրան որդու տեղ էին ընդունում և դեմ ու դեմ Հաթո, Հարթուն կոչում՝ նորա մանկական անունով։ Ընդհանրապես գյուղին և գավառին Արտո անվամբ էր ծանոթ, վերջերումը մի քանի ուրիշ գյուղեր աղա բառը պոչիցը կարկատեցին, իսկ նոր քաղաքակրթված և լուսավորվածների համար նա Արտեմ Սերգեյիչ էր. միայն տերտերներն ու հայոց ծխական ուսումնարանի վարժապետներն են պ. Հարություն հայ խոսքով նրան մեծաբանում, և ի պատիվ մեր Արտեմ Սերգեյիչի պետք է ասենք, որ ինքն էլ յուր կողմից մաքուր հայ գրականական դարձվածքներով քահանային ու վարժապետին գիտե գոհացնել։

Ասացինք, որ Արտեմ Սերգեյիչն յուր հայրենի գյուղին մեծ ծառայություններ է արել, սուտ չասացինք։ Դեռ նոր էր նա եկել հանգստանալու մի քանի ժամանակ յուր ընտանեկան հարկի տակ, երբ առաջին անգամը մտան գյուղական ինքնավարությունները։ Հասարակության ընտրած անդրանիկ տանուտերն Արտեմ Սերգեյիչն եղավ. նա միաձայն սպիտակ քվե ստացավ, ամբողջ հասարակությունը գրկաբաց ընդունեց նոր օրենքները, նրանք ազատվեցան հին տանուտերական ճնշումներից։ Առաջները՝ ո՛ր գրպանից զնգոցի ձայնը բարձր էր ղողանջում, նա՛ էր ճիպոտը ձեռքն առնում, գլուխ ջարդում. այսօր համայնքն յուր հոժար կամքովն Արտեմ Սերգեյիչի պես մարդին է յուր համար գլուխ ընտրել։

Մեծ էր ոգևորությունը. ամեն բերան օրհնում էր բարերար օրենքը, մանավանդ, երբ Արտեմ Սերգեյիչն յուր հանճարեղ կառավարությունով ապացուցեց սուրբ օրենքի գերազանցությունն և փրկարարությունը։

Գյուղի փողոցները մաքրվեցան տարիներով դարսված աղտոտություններից. գյուղն ազատվեցավ ընտանի ցեցերից, կաշառակեր տանուտերներից, երեսպաշտ իշխաններից, աղքատին խեղդող գզիրներից, տանու գողերից և հարամկեր հարկաժողովներից, մեծ ու պստկի մեջ փոխադարձ սեր, հարգանք և պատվապահություն մտավ. վերացան գյուղից սովորական, անվայել հիշոցներն ու անկարգ զրույցները. ամեն մարդ յուր պարտքը ճանաչեց, յուր հերթը հասկացավ. էլ հարուստն ամիսներով անվրդով չէր պառկում, քնում, իսկ աղքատն երեք օրը մի անգամ գիշերապահության հերթ կատարում։

— Գլավնի աղա՛,— գալիս էր մեկը և գդակը վերցնում, բերանը բաց անում գանգատ անելու...

— Չէ՛, գլավնի մի՛ ասիլ, տանուտեր խոսք կա, դու տանուտեր ասա՛. դու քո ոտդ իմ կարպետին մի՛ մեկնիլ, իմ լեզուն վատ է սովորել,— ընդհատում էր Արտեմ Սերգեյիչը։

— Տանուտե՛ր, էսօր ջրի հերթն իմն ա, փալանդուզ Պետոն ինձանից ջրգլխի ա, իմ ջուրը կտրել ա, իր պոլոճիկը ջրում։

Գզիրը վազեց Պետոյին բերեց։

— Ծա՛կը,— հրամայում է անաչառ տանուտերը։

Պետոն բանտարկվեցավ։

— Տանուտե՛ր, Մելիք֊Բադալի կովն ընկել էր իմ բամբակի արտը, դուս էի անում, Մելիքը վրա հասավ, վրես բարկացավ, ինձ շան որդի ասեց։

— Ուղի՞ղ է, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Տո՛, դրա հերն անիծած...— ուզում է բացատրություն տալ Մելիք֊Բադալը, բայց խեղճի խոսքը բերանումը մնաց. տանուտերն աչքով արեց, գզիրն ական թոթափել (մի ակնթարթում) Մելիքի արծաթե գոտին արձակեց ու մի մանեթի փոխարեն գրավեց։

— Տո՛, շան տղա գզի՛ր,— բարկանում է Մելիք֊Բադալը,— դու քանի՞ գլխանի ես, որ ինձ դիպչում ես։

Նորից տանուտերի աչքը ճպպաց, գզիրը վազեց Մելիքենց տունը, մի պղինձ վերցրեց, գյուղամեջ բերեց և վաճառ է հանում։

— Ի՞նչ բանի ես, Արտո՛։

— Այո՛, Մելիք ջա՛ն, իմ աչքի լույս, իմ գլխի տեր, հերի՛ք, որքան մինչև օրս բերաններիդ անսահման իրավունք եք տվել. այսուհետև հայհոյանք անելու, ուրիշին պակաս խոսք ասելու իրավունք չկա, ուշունցի խոսքը մի մանեթ է, нет, не пущу!

— Հանաք հո չե՞ս անում, Արտո ջա՛ն։

— Գլո՛ւխդ վկա, սիրակա՛ն, և տե՛ս, որ խոսքս ուղիղ է։

— Հասարակությո՛ւն,— դառնում էր տանուտերը դեպի խուժանը.— այս պղինձը գնահատում եմ մի մանեթ, ո՛վ է ավել տալիս, кто больше?

Սկզբներումը դեռ անմեղ կատակներ էին կարծում՝ այն ամենօրյա քաղցրախոսություններից հետևեցրած, որ Արտեմ Սերգեյիչն ու Մելիք֊Բադալը բարեկամական սեղանի վերա իրար հետ անում էին. բայց երբ տանուտերը հավատացրեց, որ ասածն օրենքի հիման վերա է, ոչ ոք Մելիքի ահու ձայն չտվեց, բայց սպասում էին տեսնել, թե տուտը որտե՞ղ է կտրվելու։

— Ո՞վ է ավել տալիս,— կրկնեց տանուտերը։

— Մի մանեթ հինգ կոպեկ ինձանում,— ցած ձայնով ասեց կանգնողներից մեկը։

— Դու ինձ վա՛յ տաս, հարամկերի աման լպստող Խուդո՛,— ատամները կրճտեց Մելիքը.— դու հիմի մարդ ես դառել, մարդամեջ ես մտել, որ Մելիք֊Բադալի պղինձը տոլկով (աճուրդով) առնում ես, էլի՞։

— Ձայնդ քեզ քաշի՛, Մելիք֊Բադալ,— պաշտպանեց տանուտերը,— Խուդոն էլ իրավունք ունի, ամեն մարդ էլ։

— Մի մանեթ հինգ կոպեկ, кто больше?— նորից ձայնը բարձրացրեց տանուտերը։

Ոչ ոք ձայն չհանեց։

— Մին մանեթ քսան կոպեկ ինձանում,— այս անգամ ինքը տանուտերը աճրդի մեջ մտավ։ Եվ որովհետև Խուդոն խռովեց ու ետ քաշվեց, պղինձը մնաց իրեն՝ տանուտերին։ Հանեց նա գրպանից մի մանեթ քսան կոպեկը, տվեց գանձապետ դատավորին, իսկույն մանեթը տուգանքի տոմարի մեջն անցկացրեց, ավելորդը տվեք Մելիք֊Բադալին։

— Է՜, մեր տղե՛ք, եթե Մելիք֊Բադալի լեզուն բունը մտավ, մենք մեր գլխի ճարը տեսնենք, լեզուներիս սանձ դնենք,— ասացին ամենքն ու հայհոյանքի տոպրակը գյուղական դատարանի շեմքի տակին թաղեցին։

Խեղճ Մելիք֊Բադալը բավական տուժեց։ Վեց ամիս էր՝ Արտեմ Սերգեյիչը տանուտեր էր, և Մելիքն ամենից շատ տուգանքը տվեց, բայց իհարկե, նա տանուտերից չէր նեղանում, յուր վատ սովորած լեզվին էր մեղադրում։

Հախ Աստծո՛ւ, ինքը Մելիք֊Բադալը վատ մարդ չէր, բարեսիրտ էր, զվարճախոս էր, սրախոս էր և գյուղի սյուներից մեկն էր, գյուղի համար գլուխը դրած ուներ, մեծ ու պստկի, իրավորի֊օտարի, հեքիմ֊դատավորների առաջին էլ խոսքը դուրս էր գնում։ Միակ վատ բնավորությունն այս էր, որ չէր կարողանում թարգը տալ թաքուն, աշկարա ձեռքն ընկած տեղից մի չնչին կաշառք վերցնելուց։ Այդ յուր անցյալ տանուտերության երջանիկ օրերի սովորությանց հետևանքն էր, իսկ մյուսը՝ առավել վատթարը՝ նա չէր կարողանում լեզուն ետ սովորցնել ուշունցնատվությունից. արշալույսից մինչև վերջնալույս շարունակ ուշունց էր դուրս գալիս բերանից։ Վնաս չուներ, նրա ուշունցից ոչ ոք խամ չէր և չէր էլ նեղանում, բայց խեղճին էժան չէր նստում։

Թույլ տանք Մելիք֊Բադալին ինքը պատմի յուր ցավը։

Գ.
ԽՈՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՂԸ

Օ. գյուղը իրարանցումի մեջ է. տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչն իր գլուխը չի ճանաչում, գզիր ու յասավուլ, առվազ (ջրպետ) ու գյուղումը հաց կիտելու համար ետ ընկած նախրչի՝ բոլորը գործի մեջ են, տանուտերի, սուդիեքանց և հարուստների տներում էլ թանկագին կարպետ ու խալիչա չի մնացել՝ կրվում են դեպի ձորը՝ բազմադարյան կամրջի ականջին գտնված ծառուտը և փռվում կանաչ խոտերի վերա. վերի կողմը տարածած է փափուկ մահիճն և վրան դրած երկու հատ պատվական մութաքա։ Հեռվումը մի ծառի տակի մորթված է պարարտ ոչխարը, սարքված են օջախին պղնձներն և շարված են փայտյա դալար շամփրների վերա խորովածները։ Գետի ափին բխող ականակիտ աղբրի ակնումը շարված են կարմիր գինով լիքը շիշերը։

Ահա եկան Օ. գյուղի բոլոր իշխանները։ Ահա և հաստաշլինք Պապի Գևոն շապկանց՝ մինչև ծնկները բաց, մսոտ և մազոտ կրծքի վերա մանկամարդ կնոջ ստինքներից մեծ֊մեծ ծծերը կախ գցած, թոռի պարանը երեք տակ կռնատակովը վիզը ձգած՝ վայր դրեց թաց թոռն և հրամայեց իր օգնական գելխեղդ Թորոսին խլպլտան ձկներով լիքը ձիու տոպրակը գետի ջրի մեջ դնել, մինչև ինքը կհրամայի։

— Եկա՛վ, եկա՛վ,— ձայն տվեց հեռվից քարափի վերա կանգնացրած պահապանը։

Ամենքը առաջ վազեցին. տանուտերը բոլորի գլխին ծառուտից դուրս կանգնած էր։

— Գդակնե՛րդ,— ձայն տվեց տանուտերը և առաջ վազեց։

— Բարև՛ ձեզ,— ձիուց ցած թռչելով բարձր ողջույն տվեց թանկագին հյուրը։

Դա գավառի նաչալնիկն էր։

Նա միայն չէր. մի քանի աստիճանավորներով էր շնորհ բերել։

Նա այս անգամ պաշտոնական գործով չէր եկած։ Այսօր նա Օ. գյուղացվոց հյուրն էր։

Շատ տարի էր նա նաչալնիկ էր և տարեն մի անգամ այս քաղցր աղբրի ջուրը խմում էր։

— Բարի՛, հազար բարի՜ ես եկել, աղա՛ ջան, մեր գլխի, մեր աչքի վրա ես եկել,— առաջ եկավ Պապի Գևոն թոռի մեջ կոլոլած մի ահագին մեծությամբ խլպլտալով կարմրախայտ ցած թողելով կանաչի վրա,— քեզ փեշքե՛շ, աղա ջան, 20 տարի ա, գլխիդ մեռնե՛մ, ես էս գետի ամեն մի քարի տակը, ամեն մի խոր գյոլի ձկան ծվարատեղը տարին հարյուր հետ քրքրել եմ, խոլխոլել եմ ու դեռ էս չափին կարմրախետ տեսած չեմ, անմահակա՛ն ա, անմահակա՜ն, հոգահա՛մ ա, հոգահա՜մ. թիքեն մի պաճախլու աժի, տեսնում ես, աղա ջա՛ն, ոնց ա թրպռտալով ոտդ պաչում, որ հրամայես իրան մատաղ անեն ոտիդ տակին ու իր ղրղրջան քյալլեն քո հրամանքդ անուշ անես։

— Շնորհակալ եմ, Գեո՛րգ, քո կալած ձկներն ես ամեն տարի էս ծառերի տակին կերել եմ, ոչ մեկն անհամ չի եղել։

Նաչալնիկը հինգ մանեթանոցը մեկնեց Գևոյին։

— Տո՛ էս թղթի կտորն ինձ ի՛նչ պտի տաքացնի, աղա ջա՛ն, սաղ օրը ջրումը թրջված մուկն եմ դառել, մրսել եմ, մի քո օրհնած բերանովդ հրամայես՝ մի թաս քրտնքի դեղ տան, ոսկորներս տաքանա, ավելի լավ ա։

— Արտեմ Սերգեյի՛չ, մեր Գևորգին մի թեյի բաժակով արա՛ղ։

— Էդ ա, է՛, ջոմարդ մարդի բերնին մեռնե՛մ,— ասաց Գևոն, առավ ձեռքն արաղն և՝

— Աղա՛ ջան, քո կենացը։

Ճաշի թեժ ժամանակն է. սեղանի ծաղիկը Մելիք֊Բադալն է, ամեն մի բաժակի վերա նա երկար ատենաբանություն է անում և բոլորին ծիծաղացնում։

Նաչալնիկն իր կողմից խմեց Օ. գյուղի հասարակության կենացը և մի կարճ հորդորով կշտամբեց նրանց անտարբերությունը՝ նոցա անուսումնասիրության առթիվ։

Նաչալնիկը դարձավ դեպի Մելիք֊Բադալն և ասաց.

— Իսկ դո՛ւ, Մելիք֊Բադա՛լ, միանգամայն մեղադրելի ես, լեզո՞ւդ ասեմ, թե գործդ. քո աչքն ինչպե՞ս է վերցնում, որ այսօր ձեր գյուղումն ուսումնարան չկա։

Այդ ժամանակ դեռ տարրական դպրոցի հարցը վերջնական ելքի չէր հասել։

— Նաչալնիկ աղա՛, գլխիդ ու արևիդ մատա՛ղ,— տեղիցը կանգնեց Մելիք֊Բադալը,— հրամանք արա՛ մի երկու խոսք ասեմ, սրտիս փուրը դատարկեմ, հետո աչքս հանի։

— Իրավունք եմ տալիս։

— Նաչալնիկը հաստատ կենա՛, քեզ էլ հայտնի ա, որ մենք հերենական, պապենական բռի, անտաշ գեղըցի ենք, ուսումնարան չենք մտել, քաղաք տեղ չենք ման եկել, կոպիտ, վայրենի ենք, էշ կերել ենք, էշ մեծացել — գեղըցունը որ կա՝ իր աշխատանքն, իր ժամն ու տավարը, իր օրհնությունն ու ուշունցն ա. ասում ա՝ խերն ու շառն ախպեր են, էնպես էլ օրհնենքն ու ուշունցը մի հալալ մոր ջխտակներ են, մենք ոչ տղեքանց ու քաղքցոնց պես կարանք առանց ժամ գնալ մնալ, ոչ առանց ուշունց տալու համբերիլ. ժամիցը դուս գալուս՝ մեր «օղորմի Աստծու» հետ «շան որդին» էլ մեկել ատամի տակիցը պետք ա դուս սլլա. ուշունցը մեր խոսք ու զրցի, մեր խոսակցությունի աղն ա, անաղ կերակուրը համ չի ունենալ, էնպես չի՞, աղա՛ ջան, ջանի՛դ մեռնեմ։

— Լա՛վ, հիմի խոսքդ ի՞նչ ա։

— Չէ՛, դեռ մի հրամանք արա բարի բերանովդ, սուտ ա՞, թե ղորթ։

— Ասենք թե ուղիղ ես ասում, գյուղացին ու նաչալնիկն երկուսն էլ առանց ուշունցի չեն կարող կառավարվիլ։

— Հա՛, դե տեսա՞ր, որ գլուխս ճշմարտախոս մարդի ոտի տակին փարվան կանեմ։ Դե՛ աղա ջա՛ն, դե հիմի արի երկար խելքովդ դատի՛, մեր դրությունի մեջը մտի՛ր, մեր հալն ու աֆալն (դրությունը) իմացի՛, մեզ խեղճ արի՛, մեզ էս բաբելական կրակիցն ազատի՛, էրված ենք ողջ հասարակությունով։ Էս ա վեց կոլոլ ամիս ա, քանի էս նոր օրենքները դուս եկան, մեր Հաթոն մեզ շամփուրն ա քաշել, բռնել մարմանդ կրակին. ոչ մի անգամ խորովում ա, մոխիր շինում, ոչ էլ կրակն ա հանգցնում, մեզ հովություն տալիս։

— Ի՞նչ Հաթո, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Տո՜, էս մեր... ը՜մ... ը՜մ... ը՜մ... էս... շ... շ... շ... մեղա՛, մեղա՛, քիչ էր մնացել էրեխեքանցս էս օրվա ապրուստը շան ու գիլի բաժին էի անում... ո՛չ, ոչ, մեղա՜ Աստծու...— ծամծմոտեց Մելիքը.— էս մեր պարոն Հաթոն, մեր տանուտեր գլավնին, որ իմ մենծ տղիցը վեց ամսով ու երեք օրով պստիկ ա, ախար սա Չիք֊չոթեքշաբթի օրն ա ծնել, ա՛յ չքվի սրա գլուխը...

— Մելի՛ք֊Բադալ,— համեստորեն ձայն տվեց տանուտերը,— մանեթը գլորվեց։

— Դե՛ աղա ջա՛ն, լսեցի՞ր,— դարձավ բազկատարած Մելիքը նաչալնիկին։

— Ես բան չհասկացա,— ուսերը թափ տվեց նաչալնիկը։

— Չէ՛, դու ինձ ասա՛, էս խոսքի համար աժի՞, որ մեր աղա գլավնին ինձանից մի մանեթ շտրաֆ խլի։

Նաչալնիկը գլխի ընկավ. նա, դիցուք, վաղուց գիտեր Մելիք֊Բադալի ցավը։

— Ես քեզ լիակատար իրավունք եմ տալիս,— ասաց,— էս ձորի ծառերի շվաքումը, էս սառն աղբրի մոտ, էս գետի ափումը, էս բաց երկնքի տակին, ոչովից չքաշվես, ի՛նչ քո սրտի ցավն է՝ հայտնես, ի՛նչ սիրտդ քեզ իրավունք է տալիս՝ չխնայես. մի՛ վախիլ, ոչով քո փեշին էսօր չի կարող դիպչել, էսօր քեզանից ինչքան տուգանք խլեն, իմ վզիս։

— Հա՛, Աստված որդիքդ պահի, հիմի կասե՛մ, հիմի թող ինչքան ուզում ա՝ բվա մեր բայղուշ Հաթոն, ղռա մեր ագռավը։

— Ա՛յ մարդ, Մելի՛ք֊Բադալ,— ժպտալով դարձավ նաչալնիկը,— ինչի՞ ես մեր տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչին անպատվում, քաղաքավարի անունը տաս ի՞նչ կլինի. մեկ՝ որ տանուտեր է, մեկ՝ որ քո ազգականդ է և մյուս էլ՝ որ գյուղի ու գավառի մեջ պատվելի մարդ է։

— Տո՛, քեզ մեռնեմ, քո սուլթան բալեքանցը (որդվոցը) մեռնեմ, ախար դա որտեղի՞ աղեն ա, ախա՛ր ոնց որ ասում էի ու բերնիս եկավ, դա իմ հորոխպոր թոռ օղորմածիկ Սաքոյի տղեն ա. էդ չքվելուն լիս աշխարհ եկավ Չիք֊չորեքշաբթի օրը՝ առավոտեն ծեգը քցելուս։ Խալխին տղա ա ըլնում՝ ուրախանում են, համա մեր խեղճ Սաքոն ամպեց ու մրրած երկնքի պես աչքերիցը թափեց, ի՞նչ ա թե՝ հենց էս չիք֊որեքշաբթի օ՞րը պտի ծներ, որ մի օր առաջ, կամ մի օր ետն էր արշա ընկել (երևացել), աշխարհքը կքանդվե՞ր, մեղք կլինե՞ր. համա չէ՛, փիսը փիս կըլնի. էն օրն ամեն բան չքվում ա, սա գլուխը դուս ա պրծացնում։ Ինչևիցե՛, բերինք Զատիկ օրը մկրտեցինք, որ Չիք֊չորեքշաբթու շորշոփը վրիցն անց կենա, վեր կալանք, անումը դրինք Հարություն։ Դե՛ մեր տներումն ո՞վ ա երեխին Հարություն կանչում, անումն էլ երեխի հետ պտի կամաց֊կամաց մեծանա. մինը Հաթո ասեց, մեկելն՝ Հարթեն, մենք էլ՝ ա՛լ թուլա (այ շնիկ) էինք կանչում ու ձեռներիս թռցնում, ուրախանում։ Եկավ որ սա ընկավ Երևան՝ ռսների մեջը. ընտեղերանք ի՛նչ արեց, ի՛նչ չարեց, քանի՛ փոդրաթչու աչքեր հող ու մոխիր փչեց, ղազախին հողախառը հաց ուտացրեց, փորհարինք քցեց, նրանց ձիանոնցը ջուրն ընկած գարով ուռցրեց՝ սպանեց, իր ջեբը տռզացրեց. մի օր էլ տեսնենք՝ մի քանի իրպեսներին՝ Երևանի ջահել֊ջահուլին հավաքել ա, բերել գեղը, բարեկամների տներումը սրապատիվ տալի, մի շաբաթ քեֆից աչք չի բաց անել տալիս, մեր հաշվովը ղոնաղներ ա ման ածում, թե ի՞նչ ա, սաքի պատիվ եմ տալիս. դու մի՛ ասիլ, սա դրանց բերել ա, որ դրանց բերնովը մեզ հասկացնի, որ իր անումն էլ Հաթո չի։

— Բաս ի՞նչ ա,— չհասկանալ կեղծեց նաչալնիկը։

— Ես ի՞նչ գիտեմ, էն տղեքանցից ո՛րն Արտո էր կանչում, ո՛րն Արտաշ, մինն Արտուշկա, Արտամուշկա, մի քանիսն էլ Արտեմ Սերգևըլիչ, ոնց որ դու հիմի, աղա ջա՛ն, հրամանդ ասում ես։ Էն օրից դեսը մենք էլ Արտո ենք կանչում, ընչունքի տեսնում ենք, որ «Հաթո» ասելիս քինթը վեր ա քաշում, սաքի թե ինքն էլ Հաթո ըլնի, մեր գզիր քուրդ Հաթոն է՞լ։ Դե՛ «Հարություն» խոսքն էլ մեր լեզվի լաղաբը չի (վայել չի), տերտերի ու վարժապետի բառ ա։ Համա իմ քրքրված հոգին գիտենա, ես ուրախ կըլնեի՝ մեր քուրդ Հաթոյի հընկերը դառնալ, քան թե փթած սերգևիլ. էդ ի՞նչ խոսք ա՝ Սերգևըլիչ. էլի՛ մարդ կարմիր պահունի խնձոր, կամ մալաչա տանձ դառնա՝ մեղրի պես քաղցր, որ ուտողի բերանը համ տեսնի, քան թե տտիպ սերգևիլ, որ կախան են անում թե չէ, մի շաբաթից հոտում, փթում ա ու վեր ա թափում, ոնց որ մեր Հաթոն. վեց ամիս ա՝ քանի տանուտեր ա դառել, ամեն օր հոտում ա մեր վրա ու մեր խոսքի լազաթը (ախորժակը), մեր քաղցր մասլահաթը՝ մեր ուշունցը կտրում, մանեթն առնում, շներոց անում։ Բաս էդ մեղք չի՞, աղա ջա՛ն։

— Ախար էլի բան չասացիր, Մելիք֊Բադա՛լ, կարճ կտրի տեսնենք։

— Դե՛ էն եմ ասում, որ քեզ հայտնի ա, որ մենք գեղըցի ենք, հընկեր֊հարևան ենք, իրար հետ հաշիվ, առնելացուկ֊տալացուկ ունինք, պատկից ենք, հող ունինք, բաղ ունինք, բամբակ ու քնջիթ ենք ցանում, ջուր ենք ջրում, ախպեր ենք՝ բաժանվում ենք, ես ի՞նչ գիտեմ, հազար տեսակ կապ ունինք, դե ո՞նց կըլնի, որ տարեն 12 ամիս սիրով, սոհբաթով ջան ասենք, ջան լսենք, անմեղ հրեշտակների պես միշտ երեխա մնանք. դե՛ մեր մեջը խոսք ու զրից կըլնի, տուր ու ծեծ կարող ա պատահիլ, ինչպե՞ս դիմանանք, սրտներիս փուքը ո՞նց նստացնենք, որ ուշունց չի տանք։ Ես քո հորը կքաշեմ, դու իմ օխտը պորտն Ադամա դեսը թումբե֊թումբ, չոլե֊չոլ կքցես, ես քո կնկա սիրտը կշահեմ, գլխի լաչակիցն ընչաք գյուլբեքը կփառաբանեմ, դու իմ հարս ու քվեր անումը կտաս. բան ա, աշխարհքն էլ կկառավարվի, սիրտ ա՝ կնստի, յոլա կերթա, ուշունցը հո էն հրոպեին տեղ չհասավ, ասում ա՝ դարդակ խոսքը քամին տանի. էդպես չի՞, աղա՛։

— Խե՛ղճ իմ Մելիք֊Բադալ, հիմի տեսնում եմ, որ ծերացել ես, մի ժամ է խոսում ես, միայն իմ ու քո հայրն ու մայրն ես անհանգիստ անում ու բան չես կարողանում հասկացնել. բան ունիս՝ բանդ ասա՛, իմ կնկա շորերի հետ ի՞նչ բան ունիս, կա՛ց, գնամ իրան ասեմ, էլ մեր տունը ոտ չես կարալ դնել, յասավուլով ու ղազախներով մինչև ձեր գյուղը մեկ քշել կտա։

— Վա՛յ գլխիս, աղա ջա՛ն, ես ի՞նչ ճանճ ու մժեղ եմ, որ քո խանումին պակաս խոսք ասեմ, կամ չար սրտով աչք քցեմ նրա վրա. նա իմ քիրն ու մերն ա, իմ բերնի սրբությունն ա, ես առակ եմ ասում, օրինակ եմ բերում, ասում ա՝ առակն անխոտելի ա, ես մեր գեղական հաշիվն եմ ասում։

— Հանա՛ք եմ անում, Մելիք֊Բադա՛լ, դու խոսքդ շարունակիր։

— Դե՛ էլ ի՞նչ գլխացավանք անեմ, քեզ ղուրբա՛ն, մեր հալը հասկացար, էլ ոչ բերաններումս լիզու ա մնացել էս մեր չիք Հաթոյի գլավնությունի օրումը, ոչ սրտներումս եղ. էլ գեղամիջին մի ձեն, մի աղաղակ, մի հարայ֊հրոց չես լսիլ, ախար ո՞նց ղալմաղալ (աղմուկ) անենք, երբ որ մեջն ուշունց չկա. չէ՞ որ կռվի աղն ուշունցն ա, պստի հա՛րսն ա շինել մեզ էս անիծածը։ Ճարներս հատել ա, մի բան ենք միտք արել. առավոտը որ զարթնում ենք, դեռ երեսներիս խաչ չքաշած՝ դռները պինդ փակում ենք, երթիկ ու փանջարա ծածկում ենք, մի բեռն ուշունց դեռ առաջ մեր խեղճ պառավների (կանանց), մեր հընկերների գլխին ենք թափում, մի քանի էլ, հախ ու նհախ, վեր հատում. ախար ուշունցը հո առանց տուր ու դմփոցի յոլա չի գնալ, ու հետո մեղքս ի՛նչ թաքցնեմ, մեր էս աղա գլավնի տանուտեր սերգևիլի Հաթոյի՝ Նոյան տապանիցը բռնած՝ ինչքան արդար ու մեղավոր ննջեցելք ունի, լցնում ենք մի նեղաբերան շուշի մեջ, ինչքան էլ քաղցր ուշունցներ կա մի տեղ ենք հավաքում, շուշի բերանը խցկում, որ տեղ չունենան դուրս փախչելու։ Էս որ պրծանք, նոր դռները բաց ենք անում, երեսներս լվանում, գնում ժամ, մի քանի ծունր դնում հանգիստ սրտով ու ժամից դուրս գալիս իրան՝ էդ անիծածին «օղորմի Աստված» տալիս։ Դա էլ իր մեջն ուռչում, փքվում ա, թե ինքը նոր օրենքի գլավնի ա, հին տանուտերերից չի, մեզ ճամփի ա բերել, մեր ուշունցը կտրել ա, մեզ քաղաքավարի ա շինել։

— Էդ լավ հնարք եք մտածել, Մելիք֊Բադա՛լ,— ժպտալով ասաց նաչալնիկը,— բայց խեղճ կանանցը զոռ է հասնում։

— Էլի ուրիշ հնարք ենք գտել, աղա ջա՛ն, ասենք՝ ես քեզ հետ մի դավի (վեճ) ունիմ, ես իմն եմ ասում, դու քոնը. երբ որ տեսնում ենք, որ յոլա չգնացինք, սրտներս չնստեց, առանց ուշունցի վերջանալու չի, ես կացինն եմ վերցնում, գնում եմ բաղը, դու բահն ես առնում, էրթում դպա ձեր ջաղացի առվի ուռի ծառերը. գնում կանգնում ենք, հոգոց քաշելով՝ ամենքս մի ծառի տակ։ Ես ասում եմ. ա՛յ ծառ, քո անումը Գրիգոր ա. դու էլ, իհարկե, ասում կըլնիս՝ Բադալ ա. հետո սկսում ենք՝ ես կացնով, դու բահով ծառին շրխկացնում, թրխկացնում ու հետն էլ ուշունցի տոպրակը դադարկում։ Էն տեղ էլ Նոյը մոտիկ ա, Ադամիցն ենք սկսում, ընչանք Ուռնայի կալը գնում, կենդանի ու մեռել իրար խառնում ու «օխա՜յ» անելով, գալիս մի կուշտ ու կուռ հալալ հաց ուտում։

— Բայց մի՛ մոռանար, Մելիք֊Բադա՛լ, որ մի ժամից ավելի է խոսում ես, կնոջս պատվեցիր հերիք չէր, մեռել֊կենդանս էլ անհանգիստ արիր և էլի խնդիրդ չասացիր։

— Աղաչանքս էն ա, ոտներիդ մեռնեմ, որ դու մեր դատավորն ես, մեր ցավերի դեղ ու դիր անողն ես, առաջ մեր էս դարդն իմանաս, սրտներիցս հարցնես, հետո ետ դառնաս, երեսիս թքես, թե Բադա՛լ, ձեռ մեկնի՛, աշխատի՛, ուսումնարան բաց արա՛, որ երեխեքը կարդան։ Ես կարդալու հակառակ չեմ, աղա՛ ջան, համա սրտումս եղ չի մնացել։ Եթե գիտես, որ իմ ձեռիցը բան կգա, թե ուզում ես, որ ես գործի մեջ խառնվիմ, գամ քո ոտներն ընկնեմ, ուրիշին շլինք ծռեմ, ողորմություն ուզեմ, իմ հարևան բարեկամին սիրտ տամ, ուսումնարան բաց անենք, դու էլ հրաման տուր էս լեն ու բոլ տեղումը, էս քչքչան գետի ափին, էս սիրտը խորոված հասարակությունի առաջին լեզվիս կապերը քանդեմ, ո՛ւմ սիրտս ուզում ա՝ մի սրտալի, կուշտ ու կուռ ուշունց տամ, ջանս ու հոգիս դնջացնեմ, հետո, ինչ որ հրամայես, պատրաստ եմ գլխիս վրա կատարելու, թե մի օրվա մեջն ուսումնարանը գլուխ չեկավ, կաշիս քերթել տուր յասավուլ սարի արջ Մահմատին։

— Ուրեմն եթե քեզ իրավունք տամ ուզած մարդիդ հայհոյել, դպրոց բաց անո՞ւմ ես մի ամսի մեջ,— հարցրեց նաչալնիկը։

— Չխաբվիս, Մելիք֊Բադա՛լ,— մեջ մտավ ծիծաղելով տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը,— նաչալնիկը քեզ փորձում է, էդ նաչալնիկի իրավունքը չի, էդ տանուտերի վերաբերյալ գործ է, մեղք ես, պարտքի տակ չմտնիս, ես էս գլխից նաչալնիկի ներկայությամբ քեզ ասում եմ, որ ամեն մի ուշունցը մի մանեթ տուգանք ունի։

— Դե՛ ձենդ քեզ քաշի, չոլումը քամի անո՛ղ, դու էլ շատ ես հպարտացել, չես հասկանում, թե ո՛ւմ առաջին ես խոսում, կրակի առաջին չախմախի չեն տալ, ասում ա. «երևել արեգակ՝ կորնչեն աստեղք». մեր գլխի տերը, մեր աղեն էստեղ՝ դու ի՞նչ կհամարձակիս ծպտուն հանել, թո՛ղ մի օղորմի, հրաման տա, տես իմ բերանիցն ի՛նչ դուս կթափի, ո՛ւմ գլխովը վեր կգա, էդ հետո մենք կտեսնենք, թե դու իմ մի հատ կապեկին ո՛նց ես դիպչում։

— Իրավունք եմ տալիս,— բարձրաձայն վճռեց նաչալնիկը։

— Ղո՞րթ, գլխիդ մեռնեմ։

— Էս բոլոր հասարակությունը թող վկա լինի, եթե տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը քո մի կոպեկին դիպչի, հնգապատիկ վճարեմ։

Էլ չեմ խոսում, էլ իմ գրիչն այն շնորհքը չունի, որ Մելիք֊Բադալի բերանից հորդաբուղխ աղբրի նման դուրս թափվածները մի առ մի թղթի երեսն առնի. դուք, եթե ցանկանում եք, գտե՛ք իրեն՝ տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչին, և թող ինքն յուր այրված սրտովն յուր դարդերը ձեզ լա ու պատմի։ Մեզանից ոչ մեկը, համոզված եմ, յուր կենաց շրջանում այնքան բազմակողմանի և բազմատեսակ հայհոյանքներ լսած չունի. երևակայել անհնար է, թե մեր Մելիք֊Բադալը, երեսը տանուտերին դարձրած, ի՜նչ խոսքեր դուրս թափեց յուր բերանից խեղճ Արտեմ Սերգեյիչի հասցեին։ Ես քառորդ, դուք կես ժամ ասացեք, շարունակ մի֊մի ծանր֊ծանր արտասանած հայհոյական խոսքի հետ՝ ձեռաց շարժումով էլ տեղն էր հատկացնում։

Ամենքը ծիծաղից թուլացել են, ինքը նաչալնիկը՝ մատը կտրես՝ չի իմանալ, ետ է փռվել բարձերի վերա և փոր ու սիրտ բռնած կչկչում։

Մելիք֊Բադալն իր խոսքին տեր էր, մի ամսի մեջ դպրոցը գլուխ բերեց. նույն օրը նաչալնիկից ու նորա հետի աստիճանավորներից ու ծառայակիցներից 500 մանեթի չափ նվերք առավ։ Իսկ ի ցավ Օ. գյուղի բոլոր հասարակության և նույնիսկ իրա՝ Մելիք֊Բադալի, Արտեմ Սերգեյիչի տանուտերությունը շատ կարճատև եղավ. մի ազդեցիկ մարդու գործ դրած մեքենաները նրա հրաժարականը շտապեցրին։

Այդ մասին Մելիք֊Բադալը մինչև էսօր էլ ախ է քաշում։

Դ.
ՏՂԱՄԱՐԴԻ ՀՈԳԻՆ

Բարելից աշնան ամենաառատ ժամանակն է։ Օ. գյուղի բոլոր այգիներն ամենաքաղցր պահունի պտուղներով լցված են. խնձորի, տանձի, սերգևիլի, դեղձի ծառերը, որ գարունքը գժատուտ պատանու նման գլխները ցցել, երկնքի հետ էին կռիվ տալիս, որ գույնզգույն անուշաբույր ծաղիկներով փթթած՝ կարծես ամենքին իրենց գլուխն էին ցույց տալիս, այսօր այդ բոլոր ծառերը բեռնաշալակ մշակի նման կռացել, փոքր է մնում գետնին կպչեն։ Եթե տասնավոր նեցուկները չլինեին, որոց վրա զառամյալ ալևորի նման հենվել են մեր ծառերը, հիմա ամենքն էլ վաղուց ճղքնակոտոր կլինեին։ Այգիների միջնավայրերն էլ միաբանվել են ափների ծառատնկի հետ, խաղողի որթերը կախ են արել յուրյանց հաստ ու կոխուն ողկույզներն և յուրյանց տասնավոր գույներովը նմանում են ճիշտ գոհարազարդ ոսկի անոթի։ Մարգարի՞տ կոչես սպիտակ Քիշմիշի ասված խաղողին, շողա՞կն անվանես թափանցիկ շողշողուն Ասկյարուն, զմրո՞ւթ ասես մեծապտուղ ծիրանագույն Հալաղուն, հակինթի՞ նմանացնես եզան աչքի խոշորությունն ունեցող Եզնաչքին, դեղին ու սև սաթի՞ հետ համեմատես սև ու սպիտակ, արևից դեղնած Խարջուին կամ Կանաչկենուն. ո՞ր մեկը համարես. գոհարների տեսակները չեն կարող մրցել Արարատյան դաշտի խաղողների տեսակների հետ. հետաքրքրվողներն ասում են՝ մինչև 54֊ի են հասել, ես կասեմ՝ էլի՛ լրիվ չէ։

Ուրախ է գյուղացին, նա երջանիկ է, նա այսօր ժողովում է Աստուծո տված բարիքը, օրականը ծախում է լեռնացի բեռնավորներին, որոնք մրջյունի կարավանների նման քթոցները ձիանցը բարձած՝ խռնվում են այգեշատ գյուղերումը, իսկ պահունին զգուշությամբ կրում է յուր մառանը և ճկուն ուռենու բարակ ճղնիկների վերա կախան անում, մառանի առաստաղը զարդարում, յուր սիրուն փոքրիկների ձմեռվան պաշար պատրաստում։

Գյուղական կյանքն եռում է. ամենածեր պապերից և ատամնազուրկ պառավ տատերից բռնած՝ մինչև նոր ոտնավորված թոթովախոս մանուկը, ամենքն էլ գործում են. մինն ուռ է քաղում, մյուսը կախանում է, երրորդը բեռն է բարձում, չորրորդը քթոցը ոտքի տակին կախ է տալիս, կանայք դեղձ են կլպում, աղջիկներն ալանի են շինում, երեխայքը չորացածներն են հավաքում տնագործ տափարակ ուռյա մատուցարանների — սալաների մեջ, ա՛յս են անում, ա՛յն են անում, ես ի՛նչ գիտեմ՝ ի՞նչ են անում, բայց որ ամենքն էլ բանի են, ամենքն էլ շտապում են ծառապտղից պրծնել, որ կպչեն այգեկութին՝ ամենայն երջանկությանց գագաթնակետին։

Աստուծո աչքն այս տարի քաղցր է նայել գյուղացոնց վերա. թրթուր, մարախ, խորշակ, կարկուտ, ժանգ, փոթորկալից քամի, գարնանային հորդահոս հեղեղներ ու տարափներ, ոչինչ երկնային ցասում գյուղի գլխովը չի անցկացել, ոչ մի ծաղիկ ունայն տեղը գետին չի ընկել, ամեն կոկոմած բացվել, բեղմնավորվել և պտուղ է դառել։

Ուրախ են առավելապես այս տարի նշանվելու կտրիճ պատանիքն ու արբունքի հասած հրեշտականման աղջիկները. ցնծում են նրանք և հաստատ հույս ունին, որ իրանցից ոչ մինն այս ձմեռ չի մնալ առանց բարձակից ընկերի, ամենքն էլ արժանի կլինին կանաչ ու կարմիր նարոտին՝ սուրբ պսակին։

Ամբարն ալյուրով լիքը, կարասները գինվով փորերը տկզած, մառանը հազարավոր բարիքներով փքված, յուղն ու պանիրը կճուճ֊բժութից դուրս են թափում. էլ ծակ փորով աման չի մնացել. վերի այվանումը մինչև առաստաղը բամբակի կորզովն է կիտվել՝ չանաքավոր է կանչում, կտավատը ձիթահանքումն է ճմլում, ձեթ դառնում, քնջիթը բովվում է դայինխանումը, և մի քանի օրից արդար յուղից չզանազանվող շիրբախտի ձեթը պետք է տկերը լցվին ու Թիֆլիս ղրկվին. ուրեմն էլ ջահելներին բախտավորելու ի՞նչ արգելք կա։

Իսկ եթե ամեն նորահարսներ ապագայի հուսով էն խնդում, դեռ յուրյանց մեջ վիճակ չձգած, թե ճակատագիրը ո՞ր խումար աչքերը պիտի իրան հանդիպեցնի, ընչի՞ չպետք է ցնծա ու ճխա մեր Սամփսոնը, որ իր պատկից հարևանենց աղջիկ Սոնան ոտը 16֊ի մեջն է դրել ու այս ձմեռ յուր կողքը պետք է տաքացնի։

Էլ այսուհետև ումնի՞ց կասկած ունի Սամփսոնը. Ասոն խաչեղբայր դառնալ խոստացավ, իշխաններն ուշ զարթնեցան կամ դեռ խռմփում, մրափում են հիմարության մեջ, իր դժվարությունները վերացել են, ամենից մեծ արգելքներն յուր և Սոնայի ծնողներն էին, որ երկու շաբաթ առաջ իրենց մեջ համաձայնություն են կայացրել, մի֊մի բաժակ գինվով խոսք են տվել, խոսք առել գյուղական պարզ և համեղ սեղանի վերա՝ այգու ափումը, տերևաշատ ծառերի հովումը։ Մնացել է միայն ձևականությունը, որ այգեբանը և դաշտային գործերը վերջացնելուց հետո մի օր հայտնեն իրենց զավակների նշանը և մի երկու շաբաթից՝ հարսանիքի հոգսը քաշեն։

— Երկուսինս էլ մինուճարներ են, մի֊մին ծառի շիվ են, թո՛ղ իրար փաթաթվին, ճղքճղքնոտին, մեծանան, ծաղկին, պտուղ տան, որ ծերության մեջ մեզ մխիթարեն,— առաջարկեց ղասաբ Գալ֊ափուն,— լավ չե՞մ ասում, հարևան ջա՛ն։

— Քրիստոսի բերնովն ես խոսում, ես իմ Աստվածը, Գալո ջա՛ն, իմ կողմանե էս օրվանից Աստված շնհավոր անի,— վճռեց Ալեքենց Բարսեղը.— հալբա՛թ Աստծու մի մատը կար էս բանի մեջ, մեր խնամոնց աղջիկը (կինը) ասում էր, որ երկու֊երեք տարի ա, մեր երեխեքն իրար սիրել են։

— Շատ էլ լավ են արել, դուշմանի (թշնամու) աչքն էլ են հանել. տո՛, պապենական մենք բաղի հարևան էլ ենք, տան դրկիցներ էլ. մեր հերերն իրար հետ են նստել, վեր կացել. մենք մանկուց իրար հետ ենք տռճնգի տվել էս բաղերի կանանչ ափներումը, մեր կնանիքն են մին֊մնի հետ փսփսացել, հացփոխ արել, մեր երեխեքն են պստկուց անփոխան, փորը բաց էս առուների ցեխերի միջին քաշ եկել, իրար հետ կլպըտալով «տափկենալուկի» խաղացել, երբ որ էլ մենծացել են, իրար հասկացել, էն էլ դո՛ւ ասա։ Էլ ես քեզանից ո՞ր լավի դուռը պտի ծեծեի, աղջիկ ուզեի, կամ դու իմ ընչի՞ն չպետք է հավանեիր, որ երես թեքեիր, չտայիր։

— Կամ ընչի՞ պետք է մեր սերն ու ախպերությունն ավելի չպնդացնենք, Գալո ջա՛ն։

— Մեր ջուխտ մինուճարների արևներովն եմ երդվում, Բարսե՛ղ ջան, որ մեր երեխեքը մեզանից խելոք են էլել, իրանց գործն էլ գլխիցն են տեսել։

— Տո՛, բա նո՞ր ես գլխի ընկնում, որ էսօրվան մի մատը քորփեն տասն իմ ու քո խելքն ունի՞, էս օրվան օխտը տարեկանը շատ ա հասկանում, քան թե մեր ժամանակի 20 տարեկանը. մեր ջահել վախտը դու աղջիկ֊տղի իրար սիրել, խոսք տալ լսե՞լ ես, որ մեր սատանի ձագերն էս հասակումն երկու֊երեք տարի ա, մերն ասում էր, իրար խոսք են տվել։

— Ես էլ, Գալո՛ ջան, իմ պառավիցն (կնոջից) իմացա, թե չէ հինգ տարի մնար, ես բան չէի հասկանալ, ախա՛ր տղամարդի խելքն էդպես բանի կհասնի՞։

— Մենք տղամարդիքս ի՞նչ ենք որ, Բարսե՛ղ ջան,— սկսեց փիլիսոփայություն անել Գալ֊ափուն.— մենք Աստծու պարզ միամիտ ախպերներն ենք ու մեր կնանոնց ձեռի աղլխները։ Անումն էն ա, սաքի, որ տան գլուխը մենք ենք. շատ սուտ ա, դարդակ, սիրտ հովացնելու խոսք ա, տղամարդը կնիկարմատի անհախ֊անվարձ ծառան ա ու նրա սրտի ցանկությունների կատարողը։ Կնիկն էլ որ կա՝ տղամարդի հոգին ա։ Ինչ ուզում ես՝ մտքովդ դի՛ր,— տունդ ո՞նց կառավարես, գործդ ինչպե՞ս տանես, ի՞նչ բան բռնես, ե՞րբ ղարիբությունի՝ քրեհ֊քարվանի գնաս, որդուդ ե՞րբ պսակես, ո՞ւմ աղջիկն ուղես, ո՞նց նստես, վեր կենաս, ես ի՞նչ գիտեմ, ամեն բան ու գործիդ՝ տնային կառավարությունիդ մեջ ընչանք կնկանդ մատը խառը չըլնի, մինչև նրա սրտովը չըլնի, գլուխ չի գալ։

— Սուտ չես ասում, Գալ֊ափո՛ւ։

— Ո՞նց թե սուտ, խոսքերս Ավետարանի կողքումն են գրված, փորձի՛ ու տե՛ս։ Մեկ էլ, ասենք, մտքումդ դրիր մի ձի առնես, քո բերքն ու մասիլը բարձես վրեն, տանես քո ձեռքովը սաղացնես, օգուտը ուրիշին չուտացնես։ Կնիկդ միտք չունի, քեֆումը չի գոմում ձի տեսնել։ Մեկ էլ գիշերը պառկել ես, ողջ օրն եզի պես բանել, չարչարվել ես, վեր ես ընկել, ոտներդ ձգել, որ մի քիչ հանգստանաս, էգուց գիշերահանց աքլորականչին վեր կենաս, մութե֊մութ գնաս քո աշխատանքին։ Մեկ էլ տեսար՝ խանումդ եկավ, կողքդ մտավ, պառկեց. դե՛ քո կողակիցն ա, Աստծու տված հընկերն ա, քո թուլակողքն ա, հո ջոկ տեղաշոր չպտի՞ քցի իր համար, էդ Աստված էլ կբարկանա, հայ֊քրիստոնեի հավատին էլ հակառակ ա. դե՛, էն օրից, որ կանանչ֊կարմիր բարակ աբրեշումե պարանն երկուսիդ շլնքովը պատ տվին խաչ ու Ավետարանի տակին, ձեռ֊ձեռի տվին, միացրին, կնիկը քո մեղքն ա, քո շլնքի կապն ա, քո կողքը չմտած, դռան տակին օխտը ճամփի միջին հո չպտի՞ վեր ընկնի, Աստծու պատվերը հո քանդվիլ չպտի՞։

— Հը՜մմ...

— Հա՛, մեկ էլ տեսնում ես՝ եկավ։ Ուրիշ վախտ ուզում ես հետը քաղցր զրիցներ անիլ, քո տան խեր ու շառի վրա խոսիլ, երեսը շուռ ա տալիս, տնքում, ճռռում, վռչում, թե հիվանդ եմ, թող քնեմ, դու էլ՝ դունչդ քարին ա դիպչում, քեզ համար տազ ես անում, վեր ընկնում. իսկ էսօր, որ մտքումը դրել ա շեմքովը ձի տուն չթողա, տեսնում ես՝ քաղցր մասլահաթների տոպրակը բաց արեց.— ա՛ մարդ, քեզ մատա՛ղ, սրտումս դարդ ա մնացել, չգիտեմ, էս օրվա տոլմեն հավանեցի՞ր, թե ոչ, աղը հո շատ չէ՞ր, լղար հո չէ՞ր, քո ազիզ արևով եմ օրթում ուտում՝ երեսի ողջ եղը քաշեցի, քեզ ղրկեցի հանդը, քոռանամ ես, քա ջա՛ն, վա՜յ թե սառել էր, համ չտեսար, գնդերը բկումս շարվեցին, կուլ չգնացին, ոնց էլավ՝ երկու հատ բերանս դրի ու ոնց որ դու հանդիցը մատդ վրեն չդրիր, ես էլ էնպես. ախա՛ր ի՞նչ կուլ կերթա, առանց քեզ հալալ հաց կուտվի՞, հլա բոյիդ մեռնեմ, ա՛յ քա, տոլմեն լա՞վն էր, թե ոչ...

— Ա՛յ կնիկ, շա՛տ լավն էր, լավ էլ իշտահով կերա, դե՛ հերիք ա, քունս տանում ա, աչքերս գնում են, էսօր էնքան գութանի մաճի հետ թրև եմ եկել, մեջքիս իլիկը կոտրվում ա, թող քնեմ մի քիչ, որ էն գլխեն ջուրը մերն ա, պտի գնամ բամբակի վերա կապեմ, կիսաչոր ա էլել։

— Դե լա՛վ, կգնաս,— ասում ա ու խունջիկ֊մունջիկները (շողոքորթությունը) սկսում կամ թե չէ՝ թնգթնգում, տնքտնքում, լաց ըլում, թե իրան շան տեղ չես քցում։ Ի՞նչ անես, Բարսեղ ջա՛ն, թազա խնամի՛, դու էլ հո քար չե՞ս, քնատիրոնջ հե՛րն եմ օրհնել, կողքս տաքացնողի սիրտը պակսացնեմ, թե հանգստանալու ե՞մ։

— Է՜... է՛... է՛... Գալո ջա՛ն, ըսկի էդ ըլելու բան ա՞, հանգստանալ ես ուզում, հանգիստը գերեզմաններն են՝ որ կան։

— Էնպես չի՞, Բարսեղ ջա՛ն, ճակատներիս գրածն երբ որ լրանա, կերթանք կպառկենք միջքի վերա, էնքան կհանգստանանք, որ Գաբրել հրեշտակը կգա, կողքներիս իր զուռնովը կբզի, Ուռնայի կալը ցույց կտա։

— Դրանից փախչիլ չենք կարող, դու բա՛նըդ ասա։

— Շուռ ես գալիս, ախպե՛ր, սկսում ես կտուց֊կտըցի տված քչփչալ, մի քիչ դեսից, մի քիչ դենից, ինքդ չես հասկանում, թե ո՞նց կնիկդ խոսքը փոխեց, բերեց ձիու վրա, ո՞նց դժվարություններն ու ձիու տված վնասները մի֊մին գերանի չափ աչքիդ առաջին շարեց, ո՞նց քո խելքումն էլ նստացրեց, քեզ համոզեց, բերանիցդ խոսք առավ, որ մեր գոմի մսուրքը ձի չի տեսնիլ։ Հենց էսպես էլ ամեն բանի մեջ։ Լավ իմացած կաց, մինչև կնիկդ չցանկանա, Աստծու արևի շողքն էլ տանդ միջին չի կարող պտիտ գալ։

— Դե դու ասեցիր, թե կնիկը «տղամարդի հոգին ա», էլ ո՞ւր ես երկարացնում, Գալո ջա՛ն, ախար դու հենց գիտես՝ իմ մտքովն անց ա կացել քո տղին աղջիկ տալը, դո՛ւ ոչ մեռնիս, ամեն օր Սամփսոնդ, Աստված քեզ բաշխի, աչքիս առաջին ա, փառք Աստըծու՝ հասած, կատարած, բեղերն եկած տղամարդ ա, ես էլ ազափ աղջկա տեր եմ. երեք տարի ա իմ աղջկա ուզողները դուռս ջարդում են՝ չեմ տալիս, դռնովն եմ դուս անում, երթկովն են մտնում. ես էլ չեմ տալիս, թե դեռ ջահել ա։ Ո՞րտեղի ջահելն ա, դու հիմիկվա ծեսերը գիտես ո՞չ, որ 13 տարեկան աղջիկ չեն թողնում տանը մնա. համա մերը մի հատ էր, տղեն ու աղջիկը գլխներս կոխել հո չի՞, որ շտապենք ռադ անել. դե մերն էլ խեղճ ա, հարսը չունի, ունենալու էլ դուռը չկա, որ գա իրա մատիցը փուշ հանի. չէինք վռազում, բայց տուն ա, առանց խոսալ չի ըլնիլ, մեր միջումը սրա֊նրա տղի վրա վիճակ էինք քցում, մեկին հավանում, մեկելին փնովում (պարսավում), համա քո տղի անումն ընչանք օրս մտքովս չի անցկացել, մեր Քեյվանին էլ բան չէր ասել։ Ինչ կանես՝ չգիտեմ, մեջտեղն ընչե՞ր անցկացավ, ո՞րտեղից խանումիս գլխումը պտիտ եկավ. էս երկու շաբաթ ա՝ էդ կնիկը տամարս ա մտել, սատանա ա դառել, ինձ հանգիստ չի տալիս.— ա՛յ մարդ, Սամփսո՛նը լավ տղա ա, էսօր Սամփսո՛նը մի բեռն եղ ու պանիր ձիուն բարձած, ինքն էլ քիբարի (կոկ) միջին նստած՝ տուն բերեց. Սամփսո՛նը էս գեղի տղեքանց աչքն ա, Սամփսո՛նը հորն ու մորը հնազանդ ա, Սամփսոնն է՛ս ա, է՛ն ա, վերջը՝ Սամփսոնը լավ փեսացու ա, Սամփսոնին աչքիս լսի պես սիրում եմ, Սամփսոնը մեր աղջկանը սիրել ա, մեր աղջիկն էլ Սամփսոնին ա սիրել, ես իմ երեխին Սամփսոնիցը հանիլ չեմ, դու էլ պտի կամք տաս։ Ես էլ տեսա, որ խաթունիս ձեռիցը չկարացի ազատվիլ, ոչ տարա, ոչ բերի՝ ասեցի.— իմ կողմից Աստված շնորհավոր անի։

— Դե տեսա՞ր, Բարսեղ ջա՛ն, որ կնիկը տղամարդի հոգին ա։

Ե.
ՀՆՁԱՆԱԲԱԳ

Մի արևկող այգու հարավային անկյունումն այսօր էլ դեռ երեսը դեմ տված՝ կանգնած է Հնձանաբագը։ Այդ մի ավերակ է, որի գազաչափ երկայնությամբ քառանկյունի կոփածո քարերի երեսները ժամանակի մաշող զորությունից տեղ֊տեղ խորդուբորդվել են։ Հնագետը նորան առ սակավն 700֊800 տարիներ կընծայի։ Ո՛չ տաճարի է նմանում այս ավերակը, ո՛չ մի հնադարյան իշխանական պալատի և ո՛չ մեր աշխարհքում մեծ անցքերի և ճանապարհների վերա շինված քարվանսարա կոչված իջևանատեղերի։ Ոչ մի հիշատակարան կամ արձանագրություն ենթադրության տեղիք չի տալիս. միայն Հնձանաբագ անունն է, որ փարատում է ամենայն տարակուսանք. այդպես կոչվում են Արարատյան աշխարհի այգեշատ գյուղերի այգիների մեջ տեղ֊տեղ մնացած հին հնձանների ավերակները. անունն ինքը ցույց է տալիս, որ դոքա բոլորը հնձանատեղիներ են եղել, ուր տրորվել են ու մզվել մեր պապերի ձեռքով տնկած ու հասցրած խաղողները՝ Նոյ մեծ պապից սկսած մինչև մեր օրերը։

Հնձանաբագը դրսից ոչինչ չի ներկայացնում. այգետերերը, երևում է, թափված քարերը ժողովել են ու թափել ներսը գավթի մեջ. այդպես էլ է. բակումը քարի կույտերից ավելի ոչինչ չկա, խոտն էլ՝ այգու անբաժան ընկերը, տեղ չի գտել, որ դուրս գա. տեղ֊տեղ միայն աներեսի պես գլխները դուրս են հանել քարածերպերից եղինջի թփերը, որոնք մարդաչափ բարձրանում են և աշունը չորանում։

Չզարմանաք, եթե ասեմ, որ Հնձանաբագը դարերով ոչ միայն ադամորդու ոտք չի մտել, արևն ու անձրևն էլ դժվար են թափանցել։ Հինավուրց հաստաբուն թեղի ծառի խիտ և անխնամ թողած ոստերն են հովանավորել ամբողջ ավերակի վերա, ծառը բարձրացել է և նորից վրանանման կռացրել յուր ճղքները և մինչև գետինը փռել. էլ ո՞ւմ ցավն էր կտրվել, աչք ու երես ծվատել և մի դատարկ հետաքրքրությունից ներս սողալ Հնձանաբագը։

Թեղու փշանման բարակ ոստերի ծայրերը չէին միայն, որ Օ. գյուղացիների ոտքը կտրել էր Հնձանաբագիցը. երկու արգելք կար և երկուսն էլ օրինավոր. առաջինն այն էր, որ թեղուն դիպչելը մեղք էր համարված. թեղին Թուխ֊մանուկի տնկածն էր. գյուղի երեխեն էլ գիտեր, որ թեղու ոչ մի ճղքին դանակ, էտոց, կացին չպետք է դիպչեր, ապա թե ոչ արյուն դուրս կգար. թեղին հենց ինքը Թուխ֊մանուկն ա, բարակ ոստերը Թուխ֊մանուկի երակներն են, իսկ տերևները նորա գզգզված մազերն են։

Թուխ֊մանուկը մերձակա պարսկական գյուղի մոլլի որդին էր. նա քրիստոնյա է դառել, նորա մոլեռանդ հայրը կամեցել է որդուն սպանել, հալածելով հասցրել է մինչև Օ. գյուղի Հնձանաբագը։ Մանուկը տեսնում է, որ հայրը հասվեհաս է, խնդրել է Աստծուն, որ իրան ծառ շինի, հոր ձեռքից ազատի։ Խնդիրքը կատարվել է. մանուկի գզգզված մազերը ճղքներ են դարձել և մոլլի մտնելուն արգելք եղել։ Կատաղած մոլլեն այնուամենայնիվ մի փոքր յուր փափագին հասել է, թրով տվել է ծառի մի ճյուղքը քերծել։ Այսօր էլ կտեսնես քերծված տեղում չորացած ու սևացած արյունը։

Երկրորդ ավանդությունը Հնձանաբագը շինում է օձերի թագավորի պալատը. թափված քարերի խոռոչներն են թագավոր֊օձի ապարանքները, այնտեղ են նորա զորքերը, այնտեղից է օձի թագավորն յուր ամբողջ բանակով՝ հազարավոր օձերով կռվի գնում Մասիսի ձորաթմբերում, կամ Արագածի կրծքի ճղվածքում՝ Ամբերդա անդնդախոր ձորի մեջ գտնված թագավոր֊օձերի վերա։

Հնձանաբագի օձի օջախի դուռը փոքր֊ինչ հեռու գտնված քարակույտերի տակին է[89]։ Շատերը տեսել են բռնաչափ բազմանկյունի ադամանդը, այն հուլը, որ օձի թագավորը բերանումն է պահում ու արևկող արած ժամանակ հանում, բազմացնում յուր չորս պոզերի մեջտեղը, թագի տեղ գործ ածում։ Այն անում է, որ գոհարի շողշողյունը խտտղեցնի մտիկ տվողների աչքերը, որ չգան իր խաղաղությունը խռովեն. ժամանակ֊ժամանակ թագավոր֊օձն ինքն էլ սիրում է զվարճանալ յուր անգին գանձով. նա հուլիսի կրակ թափող շոգերին ճիշտ կեսօրին երբեմնապես դուրս է գալիս յուր նազիր֊վեզիրներով, յուր անհամար զորքերով ու գալարվում, կուտապ֊կուտապ գալիս օջախի ծակի առաջին, հանում է բերանից շողակը և ժամերով վերև շպրտում, բերանով բռնում, քցում, կալնում։

Հենց էս խառնիխուռն պատմություններն են, որ Հնձանաբագի ներսն անմատչելի են արել նույնիսկ այգու տերերին։

Դեռ էլի նոր առասպելներ կարող էին հնարվիլ վերջին երկու տարիների մեջ, եթե դյուրահավան պառավներից մեկին կամ մյուսին հանդիպեր լսել Հնձանաբագի ներսի հաճախակի փսփսոցները, կամ տեսնեին, ինչ որ մենք պիտի տեսնենք։

Անկարծիք, շատ ապահով են եղել երկու հոգի, որ յուրյանց խորհրդատեղին ընտրել են Հնձանաբագը։

Եվ արդարև, ո՛չ Ալեքենց Բարսեղն յուր կնոջով և ո՛չ հանրահռչակ Գալ֊ափուն մի օրից մի օր մտքներովը չանցկացրին, թե ինչի՞ իրանց մինուճարները ժամերով անհայտանում են իրենց այգիների խոր թմբերումը։

Կասկած տանելու տեղիք էլ չկար։ Սամփսոնը մանգաղը ձեռքին թմբերի միջումն էր, ուրեմն աշնան հունձն էր անում, խոտ էր հնձում, իսկ Սոնան դեղձի ծառերի տակերն է ժողովում, տանում յուրյանց և հարևան Գալ֊ափունենց լայն միջնապատի քարերի վերա շարում, չորացնում։ Բանն այն է, որ ոչ թմբերի խոտն է հնձելով վերջանում, ոչ դեղձն է պրծնում, ոչ էլ մեր ջահելներն են թմբերիցը դուրս գալիս։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՜ս... ս... ս...

Առաջին շշուկը լսվում է Հնձանաբագի դրսևից, երկրորդը՝ արձագանք է տալիս ներսից։

Եվ ահա մի բարձրահասակ սևաչյա աղջիկ, առնելով յուր խուլ սուլոցի արձագանքը, չորս կողմը զգուշաբար աչքը պտտեց և ներս սողաց Հնձանաբագը։

— Մեռա սպասելով, աչքս ջուր կտրեց։

— Չէր կարելի, մերս հազար բանի ա դնում։

— Նստի՛, ոչի՛նչ։

Աղջիկը նստեց կոկ շարաքարերից մեկի վերա։

Նորա կողքին, բավականին հեռու, տեղավորվեց խոսակիցը։

— Քի՛չ էլ հեռու, մինթանես (շրջազգեստս) կտրորես, մերս կիմանա, լավ չի՛։

— Էլ ո՞նց հեռու, քարի պռնգին եմ, քիչ ա մնում՝ վեր ընկնիմ, երկուսիս մեջտեղն երկու մարդի տեղ կա։

— Լա՛վ։

Խոսակիցը մի խոր հոգոց քաշեց և մուրացկանի պես վիզը ծռած՝ աջ ձեռքը պարզեց։

Օրիորդը հանդարտությամբ նորան երկարացրեց յուր կողմից ձեռքը։

Առավ անծանոթն յուր կոշտացած մատների մեջ օրիորդական քնքուշիկ մատների ծայրերն և հեռվից շարունակ շփում էր։

Այս գործողությունը կատարվում էր ժամերով՝ լռիկ֊մնջիկ։

Բնության հանդարտ ժամանակը, այն էլ միայն գիշերը, երբ ամեն շնչավոր մրափած են և օդն ամենանուրբ է, ամենասուր ականջը շատ մոտից հազիվ կարող է որոշել երկու անընդհատ միապաղաղ շնչառության ելևէջները։ Ուրիշ ոչինչ ձայն չէր խանգարում Հնձանաբագի խաղաղությունը։

— Հերի՛ք է, հոտ չառնեն, աշխարհքի մեջ մի մատը մեղր չդառնանք։

Պատասխանը երկու ուսերի վեր բարձրանալն է, որ ժողովրդի մեջ ակամա համաձայնության արտահայտիչ է. այսինքն՝ թո՛ղ քո ասածը լինի։

Տեղերումը շարունակում են պինդ նստել։

Անցնում է էլի կես ժամ, ավել, պակաս։

Մի նոր շարժում, գլխով դեպի այգու ափը ցույց տալով, աղջկա կողմից։

Հոժարակամ համաձայնության նշան՝ գլուխը դեպի աջ ուսը թեքելով։

Աղջկա բարակ մեղրամոմանման մատները պինդ սեղմվեցան ընկերի փայտյա կոշտ մատների մեջ, մի֊մի խանդաղատական հայացք դուրս ցոլացին երկուստեք, սևեռվեցան փոխադարձ միմյանց աչքերում, թեղի ծառի թփերը ետ բացվեցան, և մեզ ծանոթ Սոնան արդեն թափ է տալիս մեծ֊մեծ ալանու դեղձերը, քաղլակի մեջ լցնում, ուսի վերա դնում և դուրս գալիս թմբերից։

— Աղչի՛, տարի ա քաշում քո թումբ մտնել֊դուս գա՞լդ,— կշտամբում է մայրը։

— Է՜, ես ի՞նչ գիտեմ,— սրտատրոփ հևալով փսփսում է, քան թե պատասխան է տալիս Սոնան ու քաղլակը վայր դնում։

Բավական րոպեներ են անցնում, մինչ նորա կրծքի տախտակն յուր վերա բարձրացրած երկու բռնցքաչափ գնդակներով դադար է առնում բարձր ու ցած անելուց։

Սոնան նստել, դեղձ է կլպում։ Երևանի նահանգի դաշտային մեծ այգելից գյուղերի աղջկանց սիրելի պարապմունքն է այս։ Ալանի են անում նրանք. այդ տեղական ազնիվ մրգերից մինն է՝ ձմեռը նորափեսաների զոքանչների կողմից թավազա անելու։ Ոչ այլ ինչ է ալանին, եթե ոչ կլպած, չորացրած, կորիզը հանած, ներսի դատարկությունը մանր ծեծած ընկույզով լցրած դեղձը։

Թնդում է Ալեքենց Բարսեղի կին Մարգարտի սիրտը. նա աչքի պոչով նայում է յուր հոգու ճրագ դստեր վարդանման ու շառագունած դեմքին և ցնծում է ուրախությունից։ Մայրական գորովն արտափայլում է Մարգարտի երեսին. հազար ու մի խառնաշփոթ, ուրախ ու տխուր մտածմունքներ կայծակի պես սլանում են նորա գլխով։ Նորա աղջիկը հասել է, երեսը 15 օրական լուսնի նման ետ է գնացել, սև֊սև աչքերը երկայն ու խիտ արտևանունքներով զուգաչափություն են կազմել թանձր, թուխ֊թուխ, կեռ֊կեռ հոնքերի հետ. յուր Սոնայի չափավոր արծվի քիթը միանգամայն հարմարվել է կիսաձվաձև, կիսակլորիկ ծնոտի կամարի հետ, նորա կխտարի փոքրիկ բերանը բարակ և թափանցիկ շրթունքների տակից փայլին տվող լուսաշար մանրիկ ատամների հետ անգիտակցաբար ետ է բացվում, որ կարմիր այտերի ծայրերին շարունակ խաղացնի համեստ կուսական ժպիտը։ Հապա լայն, փայլուն ճակա՞տը, որի վերին մասը ծածկված է մետաքսյա թաշկինակի տակ, հապա երկայն բարակ մե՞ջքը, եղջերվի սիգապանծ պարանո՞ցը, կանոնավոր իրա՞նը, 12 հաստ հյուսերը վրան ծածանող թիկո՞ւնքը.— բոլո՛րը, բոլո՛րը միասին առած՝ մի կատարելություն են ընծայել Սոնայի չքնաղ կազմվածքին, մանավանդ այս րոպեին գեղեցկությունն յուր գահը դրել է նորա երեսին։

Մարգարիտը լռիկ աչքերը դեպի երկինք բարձրացրեց, նորա շրթունքները հանդարտորեն շարժվեցան, նա աղոթք է մրմնջում, գոհանում է յուր բաժին Աստվածանից, Սուրբ Տիրամոր պաշտպանությանն է հանձնում յուր անուշ գառնուկին և մի բարի բախտ է խնդրում։

Իսկ աղջի՞կը։

Նա, ինչպես ասացինք, երեսն արևմուտք, նստած է ծառի տակին, դեղձ է կլպում և ժամանակ առ ժամանակ աչքի պոչով դեպի հարավ է նայում. նա կարծես վախենում է, թե յուր շարժմունքները կասկած կարող են զարթնացնել մոր սրտումը, դեմքն իրան կմատնե, այդ պատճառավ նորից աչքերը կորացնում է։

Մայրը բան չի հասկանում, բայց Սոնան հանգիստ չէ. գող՝ սիրտը դող. նա սպասողական դրության մեջ է։

Այո՛, Սոնայի աչքն երկար ժամանակ որոնում է խաղողի որթերի տերևների միջից մեկին. նրա սիրտն իրեն կրծոտում է. նա մեղավոր է համարում յուր գլուխը, որ այդքան շուտ զրկեց մի ուրիշին երջանկությունից, որ կապել, կաշկանդել է նվիրական քարի վերա յուր անմռունչ խոսակցին։

Պարտական էր Սոնան մտածել. մոտ մի ժամ է՝ թողել է ինքը Հնձանաբագը, իսկ թեղի ծառի ոստերը դեռ ետ չեն բացվել։

Մարգարիտը ոչինչ նկատողություն չարեց, երբ յուր աղջիկը պատվական խոշոր դեղձերի կեսը միայն կճպեց, մյուս կեսը շտապավ ճղոտեց, սալայի մեջը շարեց, դրեց գլխին և թմբերի միջով ուղղվեցավ դեպի միջնապատը։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՜ս... ս... ս...

Նորից թեղու ճղնիկները շարժվեցան։

Սոնան մի րոպե կանգ առավ քարի առաջին, գլուխը ծանր տարավ ու բերեց դեպի աջ ու ձախ ուսերը՝ իբրև հանդիմանության նշան և ակամայից պարզ հեղուկը, առավոտյան ցողի շիթերի նման, ցած իջավ աչքերի աղբյուրակներից։

Նա նոր բան չարեց. նորա աչքերը հետևեցին քարի վերա արձանացած՝ քան թե նստած էակի տեսանելիքին. դիմացի աչքերն արտասունքից ուռել էին։ Սոնան նստեց. Սոնայի մատները նորից շփվեցան։

— Ամոթ չի՞, երեխա ե՞ս,— շշնջաց Սոնան։

— Սպանի՛ր, որ չե՛մ կարողանում. ընչանք ե՞րբ, ասա՛ ու պրծի էլի՛, մի անգամ մորթի՛, կամ կենդանացրո՛ւ։

— Ա՛ տղա, ո՞նց ասեմ. ախար էս անտեր երեսը միս ու արյուն ա, դաբաղխանի կաշի հո չի՞. ախար մեր գյուղումն էսպես գլուխը քարը տալ է՛լ լսել ե՞ս, ինչ որ մենք արինք։

— Քո կամքը չի՞, թե չես ուզում, քացով տո՛ւր, դեն քցի՛։

— Ամա՜ն, Սամփսոն ջա՛ն, գլխովդ պտիտ գնամ, էդ խոսքն ինձ մի՛ ասիլ, իմ օրն առանց քեզ սև ըլնի։

— Բաս ես ո՞ր քարովը տամ իմ գլուխը, երկու֊երեք կոլոլ տարի ա ղուլ ես շինել, ոտդ կոխած տեղն երեսս եմ դնում, աչքդ թեքած վախտը մահս եմ միտս բերում, գիշերը քունս ա փախել, ցերեկը անդնջում կեչեղակ եմ դառել, օրերն իրար քամակից չարխի նման գլորվում են, ընկեր֊տղեքանց միջին մատով ցույց տալու եմ դառել. ոչ բերանումս ա լեզու մնացել, ոչ գլխումս՝ խելք. նրանք հազար են հարցնում, ես մին չեմ կարողանում պատասխան տալ. մի ժամանակ գիժ մոզի էր անումս, հիմի ուրբաթախոս են դրել. ուզում ես ընչանք կենամ, որ գեղի գազանները, իշխաններն ու քեդխուդեքը քեզ հափշտակեն, իրանց լոբբազ, պարծենկոտ, հավագող տղեքանց ճանկը քցեն, ես էլ էս գդակը գլխիս՝ Սամփսոն անումով, ողջ֊առողջ գետնի երեսին համ ինքս ման գամ, համ էլ իմ թշնամի՞ն. նա էլ երեսիս բան չասի, հընկեր֊տղերքանց մոտ պարծենա, թե էս մի հոգևորի կաքավն իմ թոռն ընկավ. իրիկունն էլ գա քեզ մոտ, մնին տասն ավելցնելով իր գլուխը գովի, ինձ վրա ծիծաղա. դու էլ քիթդ թափ տաս ու ասես՝ ա՛չքն էլ հանեցիր, նա ի՞նչ իմ մարդացու արժան տղա էր...

— Սամփսոն ջա՛ն...

— Հետո դու էլ քո թայ ու թուշ (հասակակից ընկերներ) հարս ու աղջիկների մոտ բերնե֊բերան քցես, ասես, որ երեք տարի շվաքիդ հետ քաշ էիր տալիս, վերջը բերանս բաց թողիր, քաղցր թիքի տեղակ թոզ ու փեյին փչեցիր աչք ու բողազս...

— Ամո՛թ քեզ, Սամփսո՛ն, որ երկու տարի ա, անպարան կապել ես ինձ ոտիցդ, քաշ ես տալիս ու էլի վրես կասկած ունիս։

— Աղչի՛, կասկած չեմ անում, գիտեմ, որ թագավորի տղի հետ ինձ փոխիլ չես, բայց քանի՞ քոռ կապեկ աժի։ Էսօր աշունք ա, Աստծու բարիքը վերեքվում (հավաքվում) չի, էս տարի գյուղումն ինչքան տղա ու աղջիկ կան, որ քթներն անջախ են սրբում, պսակվելու են. քեզ հայտնի ա, որ երեք տարի ա, ողջ գեղի աչքը քո վրեն ա, սիրունությունդ էլ որ ետ դնենք՝ հոր մինուճարությունդ, էսքան մուլք ու կայանքը քեզ ա մնալու, եղալի թիքա ես. տեղիցը վեր կենողը դատած ապրանքի ա ման գալիս, թե որ էգուց եզան նման ականջիցդ բռնի, տա մի գլավնու կամ սուդիի տղի, դու ի՞նչ կանես, կարա՞ս ծպտուն հանիլ, կարա՞ս հակառակիլ։

— Վա՛յ գլխիս, Սամփսոն ջա՛ն, վատ֊վատ, սիրտ պատռող խոսքեր մի՛ ասիլ, Աստված մի՛ արասցե, Աստված ինձ էն օրը մահ տա։

— Տո՛, ի՞նչ մի՛ արասցե, դու չգիտե՞ս, որ երեք տարի ա սոված գիլանոնց նման քամակիցդ հոտոտալով ման են գալիս, չգիտե՞ս, որ ոտդ 13 տարին դրիր թե ոչ, օրը մին ա, խնամախոսներդ տասնումին։

— Ղորթ ա՛, բայց տեսնո՞ւմ ես, որ հերս չի տալիս։

— Տո՛, էնօրն ասում էր աղջիկս ջահել ա, էսօր ի՞նչ խոսք ունի. տո՛, էս տարի որ քեզ չպսակեց, էս ձմեռ մեր քար ու քանդ գեղի նամարդ ազապ տղեքը ձեր մարագումն անկրակիլ խոտ կթողա՞ն, ձեր բաղերի բարունակներն ու տաշնակները քոքի վերա կմնա՞ն, ձեր գոմումը տավար, ձեր թառերի վերա հավեր կթողա՞ն. չե՞ս իմանում, որ մի կարգ ջահելներ կան, որ տնքանդությունից ու գողությունից ավելի՝ ձեռքներիցը բան չի գալիս. չե՞ս իմանում, որ էդ վախլուկ ալապստրակները չոլումը մուկն են դառնում, գեղումը՝ կատու։ Հիմի էլ որ քուչովն անց ես կենում, դո՛ւ ես բերանների մաստակը։

— Է՛հ, հողեմ դրանց գիժ ու խև գլուխն էլ, իրանց վրա թքողինն էլ. քո մի մուռտառ մազը կփոխե՞մ նրանց գլխի հետ։

— Էդ ես շա՛տ լավ գիտեմ, բայց թե որ խոսքը քեզ հասցնեն, քո կամքը հարցնեն. ոնց որ բռիս միջին գիտեմ, որ էգուց հերդ իր մուլքն էրվելուց ու կտրատվելուց ազատելու համար աչքերը հուպ ա տալու, քեզ գիլանոնց ռեխը քցելու։

— Դե լա՛վ, դուք էլ շատերից մինը, թո՛ղ քո հերն առաջկտրուկ անի, գա ինձ ուզի, հերս էլ կտա, շենքով շնորհքով տղա ես, էլ ինչի՞ ես ինձ զոռ անում, հոգիս կատիկս հասցնում, որ ես մորս ասեմ։

— Աղչի՛, բա դու չե՞ս իմանում, որ հիմի շնորհքն ու խելքը չեն հարցնում. հերդ գի՞ժ ա, որ սուդիա֊տանուտերների դնչերին տա, ետ դարձնի, թե ես ղասաբ Գալոյի տղին եմ աղջիկ տալու։

— Ցխե՛մ սուդիեքանց գլուխը, նրանց ամենքի տղերքն էլ մի֊մի բլնգյազ անշնորհքներ են, քո ոտը չաժեն, նրանց ո՛վ կառնի։

— Տո՛, ջանի՛դ մեռնեմ, տղի լավությունին ո՛վ ա մտիկ տալիս, սուդիեքն են քո հորը պետքը, որ էգուց գեղամիջին քամակին կանգնեն պահապան հրեշտակի պես. դու որ սուդիեքանց կամ գլավնու հարս դառնաս, հորդ ոչով չի կարող ասել, թե աչքիդ վերևն ունք կա, ձնից ու արևից ավել՝ ձեր բակն ոչով չի ոտ դնիլ. գզիր֊յասավուլի ձեն ձեր քուչումն էլ չի լսվիլ։

— Բաս քո հորն ասա՝ ամենի աչքն էլ հանի, էգուց գա հորիցս ուզի, նշան դնի, բոլորի բերանն էլ ցխի։

— Հազար հետ եմ քեզ հասկացրել, որ իմ հերը ձեր դռնովն անց չի կենալ. նա գիտի, որ դու մեր ատամի ծամ չես, նա իր ոտն իր կարպետից դուս չի մեկնիլ։

— Ընչի՞, դուք ումնի՞ց եք պակաս էս գեղումը, ձեր կարողությունը մերիցն ընչո՞վ ա պակաս, մենք էլ երեք բաղ ունինք, դուք էլ. ձեր արտերը մերիցը շատ, ձեր տունը մերիցն ավելի լավ, քո հոր պատիվը գեղամիջումն իմ հորիցն առավել։

— Էդ հո՛ էդպես ա, բայց հերդ խելքը հացի հետ չի կերել, որ գլավնուն Գալ֊ափունի հետ փոխի։

— Բաս ի՞նչ անենք։

— Էլի ասե՞մ, երկու տարի ա գլխումդ հալում եմ, դեռ էլի՞ հարցնում ես. հասկանում եմ, դու ինձ շինել ես մի հասարակ ձեռի աղլուխ, քիթդ կսրբես, կսրբես ու մի օր, երբ աբրշմե խաս աղլուխը ձեռդ կընկնի, ինձ դեն կշպրտես։

— Սամփսոն ջա՛ն, խեղճ արի՛։

— Հա՛, հա՛, ի՞նչ ես կորցնում, երկու֊երեք տարի ա՝ քո շունն ես շինել, քամակիցդ քցել, մի օր մի մսի կտոր չես քցել բերանս. երկու տարի ա՝ ոտիդ տակին փռված եմ, թող էս անլիզու քարը լիզու ըլնի վկայի, ձեռդ բռնելուց ավելի ընչի՞ եմ արժանացել. շունչդ շնչիս կպե՞լ ա, երեսս երեսիդ դիպե՞լ ա, բերանս բերանիդ գոլն առե՞լ ա. շորիդ էլ չեմ համարձակվում դիպչել։ Քարասի՛րտ, թե որ սրտումդ սեր կա, ե՞րբ խնայեցիր, ե՞րբ մոտ նստեցիր, ե՞րբ թողացիր մատս երեսիդ կպչի, ասա՝ ե՞րբ։ Մի ուրիշը, որ ներս մտնի Թուխ֊մանուկի տունը, էս Հնձանաբագը, մեզ էսպես տեսնի, չի ասի՞լ խռոված տեքերակիններ ենք. էս քարն էլ էնքան մեծ ա, որ մեր արանքումը հաստափոր գել֊Մուկուչին տեղ կանի։

— Սամփսոն ջա՛ն, չէ՞ ես աղջիկ եմ։

— Սաքի նոր խոսք ասեցիր, առաջինն ա, որ խուլ ականջս լսում ա, դեռ մի սաղ տարի հոգիս դուրս եկավ աչքով֊ունքով թփերի տակիցը, ծառերի շվաքիցը քեզ հասկացնելով, որ նեքսևս օջախ ես վառել. խրտնած եզան նման օխտը հավողի թումբը մին էիր թռչում, մորդ կուշտն ընկնում. կամաց֊կամաց Աստված սիրտդ գութ քցեց, սկսեցիր մի տարեն ճամփա հեռվից ջանղալների (խռիվների) արանքից գող կատվի պես մարաղ մտնել, ինձ մտիկ տալ, քիչ֊քիչ ոտդ առաջ դրիր, իհարկե, քարասիրտ հո չէիր, տեսնում էիր, թե ոնց եմ շլինք թեքել, անխոս քեզ պռնկնոտում, աղաչանք֊պաղատանք անում, ո՜նց էի մղկտում...

— Հերիք չի՞, Սամփսո՛ն։

— Հետո հը՛... հը՛... հը՛... հը՛... քիչ, քիչ, քիչ, քիչ եկար կանգնեցիր մեր միջնապատի տակին՝ ձեր թփերի միջին ու շլինքդ ծռած մունջ֊մունջ մնացիր։ Ա՜խ, քո ցավը տանեմ, էն ի՜նչ օր էր ինձ համար, ի՜նչ պատկերք էիր դառել, ինչպե՜ս էիր կարմրել առավոտվան նոր ետ բաց էլած կոկոմ վարդի նման ու վռշնել, քիչ էր մնացել ամանչելուցդ երեսիդ կաշին պատռվի, արյունը գնա։ Ըսկի մտքիցս չի ընկնում, ոտներս գետնիցը կտրվել էին, վերացել էի. հենց իմացա, թե էս ա՝ հրեշտակս գրկումս ա, էս ա՝ ջեյրանս իր ոտովն ա եկել. անումդ տվի, Սոնա ջա՛ն, ու մղկտացի։ Գառան նման շլինքդ ծռել, կաննել ես. ոչ ձեն, ոչ ձուն։

— Է՜հ, Սամփսո՛ն, հազար հետ ասել ես։

— Կթողա՞ս մոտդ գամ, հարցրի քեզ. ձեն չկա։— Սոնա՛, ախար ես քեզ սիրում եմ, ասեցի։ Դու քարացել, տեղդ մխվել ես։

— Աղչի՛, մի ձեն հանի տեսնեմ, դու էլ ինձ սիրո՞ւմ ես, թե չէ, հարցրի քեզ։ Էն ի՛նչ քաղցր հրոպպա էր, երկնային թագավո՛ր, բերանդ փակ մնաց, բայց մեռնեմ էդ ծիծեռնակի թև աչքերիդ, որ մի մտիկ տալով սրտիդ սըռը (գաղտնիքը) քեզանից դուս խլեցին. աչքերդ քեզ մատնեցին. էն ի՞նչ նետ ու գյուլլա էր, որ աչքերիցդ մխեցիր սրտիս մեջը։ Ջանիդ մեռնե՛մ, ասեցի, ու ոնց որ թազին ծլունգ֊ծլունգ անելով՝ երկու ղոլաջ (մոտ երկու սաժեն) տեղը մին ա թռչում, իր որսի քամակիցն ընկնում, ես էլ պատի գլխովն ինձ ձեր բաղը քցեցի։

— Շա՛տ ճանգդ ընկավ, ա՜յ։

— Հեռու չէիր փախչիլ, համա քո մի մատը թափ տալն ինձ անշունչ քար շինեց, տեղն ու տեղս թողեց. անիրա՛վ, ո՜նց շունչդ բաղի ափումն առար։

— Տեսա՞ր, որ երկ՚օրից էլի ետ եկա, քիչ֊քիչ թողացի ինձ մոտ գաս, մենակ հեռու կանգնես։

— Բայց որ ձենի՛դ չարժանացա։

— Ընտուր հնարքն էլ գտար, էլ ի՞նչ ես ուզում։

— Մեռնեմ Թուխ֊մանուկի զորությունին, որ թեղի ա դառել, ճղքճղքնոտել, Հնձանաբագի վրա փռվել, իսանորդու չի թողում իր փեշի տակը մտնել։ Հալբա՛թ իր կամքն էր, որ մտքումս տուն տվեց, ինձ դպա իրան քաշեց։ Միտք անելով հոգիս բերանս հասավ, թե որտե՞ղ մի խոլվաթ, աչքից հեռու տեղ գտնեմ, քեզ տանեմ, որ մեր գալ֊գնալն աշկյարա չըլնի. կարծես մինը կուռս քաշում ա դպա թեղու փռչակը. տո՛, մի մտնեմ, տեսնեմ ի՞նչ կա էստեղ, ասեցի, ու երես ու ձեռ ճղոտելով ներս մտա, աղինջներն ետ բաց արի և էս տափակ սև քարը մեզ համար նստելու տեղ ջոկեցի։

— Ես էլ ի՞նչ շուտ կամ եկա՛։

— Անիրա՛վ, դու մտքումդ դրել ես ինձ ողջ֊ողջ գերեզման դնել. երկու շաբաթ օձի լիզու թափեցի, ընչանք կարողացա երկու մատդ բռնել ու թեղու տակը մտցնել։

— Դե համ տարար, համ ձեռներս խաղալիք ես շինել, էլ ի՞նչ ես ուզում։

— Ուրի՞շ։

— Ուրիշ՝ էլ սո՛ւս, քանի նշանվել չենք, ըտուց ավելին պա՛ս, ազապ աղջիկն անկտրիլ շամամ ա։

— Բաս մարդ երկու տարի շամամը ձեռումն ունենա ու նրա հոտին չարժանանա՞։ Սպանի՛ր ինձ, Սոնա՛, էլ չեմ կարող, կուզես ճչա՛, աշխարհքը գլխի՛դ հավաքիր, ես պտի իմ շամամիցը հոտ քաշեմ. ի՞նչ ես ասում, ասա՛, հրամայի՛ր, վճռի՛ր, թող մի հոտ քաշեմ քեզանից, թող մոտ նստեմ, քարի վրա արանք չմնա, մի երեսս երեսիդ առնի, Սոնա ջա՛ն։

Սոնեն լուռ էր։

— Սոնա՛, մոտ նստե՞մ։

Ոչինչ ձայն։

Սամփսոնը մոտեցավ։

Սոնի կողմից ոչինչ շարժում կամ բացասություն։

— Սոնա՛, կթողաս կուռս շլնքովդ պատ տա՞մ։

Սոնայի պարանոցն ինքն իրեն ծռվեց դեպի Սամփսոնը։

Նրանց շրթունքները մոտեցան։ Երկու ամբողջ տարվա մեջ առաջին համբույրն էր, որ Սամփսոնը քաղեց յուր սիրելուց։ Կուսական սուրբ համբույր։

— Հիմի՞ ինչ ես ասում,— րոպեական գրկախառնությունից հետո հարցրեց Սամփսոնը։

— Ի՞նչ պետք է ասեմ. էս իրիկուն սևերես մահապարտի պես պտի մորս ոտներն ընկնեմ, ամեն բան իրան հայտնի անեմ։ Կասեմ՝ ա՛յ մեր...

Սոնան դողում էր ամբողջ մարմնով. խոսքերը կցվեցան ատամների մեջ։

— Ի՞նչ ես սիրտդ կոտրում, Սոնա՛ ջան, ինչի՞ փոշիմանածի պես դառար. թե չես ուզում, թե ես արժանի չէի քո մի պաչին, կարող ես մի շահ֊սիլլա տալ, դեն քցիլ ինձ, գնալ քո սրտի սիրածին ուզիլ։ Փառք Աստծու, իրան էլ լավ հայտնի ա, որ էսօր երկու տարվա մեջ առաջին անգամը շունչս շնչիդ, պռոշս պռոշիդ դիպավ. վարդի տերևն էլ մի հետ ձեռը տալով չի սալարում, չի՛ չմքում. թե մի պաչով աչքիցդ ընկա, թե չես ուզում իմն ըլնել, կարծիր, թե Աստված քեզ մի ախպեր ա տվել՝ օտարությունի մեջ էր, քվերը կարոտել էր, եկավ, գրկեց, համբուրեց, սրտի փափագն առավ, ուրախությունից սիրտը պատռվեց, մեռավ։ Հենց իմանում ես՝ դժվա՞ր բան ա գլուխս քեզ մատաղ տալը։ Էստեղ նստի, գնամ մեր հնձանից ղամես բերեմ, կտեսնես։

Սամփսոնը վեր կացավ և գնում էր։

— Ո՛չ, ո՛չ, սխալվում ես, Սամփսո՛ն, տեղդ պինդ նստի,— կուռը քաշեց Սոնան,— զուր ես ղամի քամակիցը գնում. դու ղամեն բերնումդ ունիս, որ սրտիս մեջն ես ցցել ու խառնում, սիրող սրտի վրա ծիծաղում։ Ես փոշիման չեմ քեզ սիրելուս համար. դու իմ գլուխն ես, իմ ջանն ես, իմ սիրտն ես, գլխիս տերն ես, դու էդ մի պռոշը պռոշին կպցնելովդ՝ չտիրեցիր իմ սրտին. ի՞նչ երկու տարի, ինչի՞ չես ասում երեք, չորս, հինգ... իմացի՛ր, երեխությունից Աստված մեզ իրար համար ա արշա քցել, տներս ձեր տանը, բաղերս ձեր բաղին կպցրել, որ իրար հետ մենծանանք, իրար հետ խաղանք, իրար ճանանչենք, իրար սիրենք, իրարից անբաժան մեռնենք, դրախտ թե դժոխք՝ իրար հետ մտնենք. երեխությունի սերն ուրիշ էր, մենծացանք՝ ուրիշ փոխվեց, բայց երկսի անումն էլ սեր ա, առաջինը վերջինիցը պարզ սրտով, վերջինն առաջինիցը խելոք մտածած, չափ ու ձև արած, քաղցր ու հաստատ։

— Թե էդպես էր, էլ ընչի՞ մի պաչը քեզ փոխեց, ընչի՞ ուռի տերևի պես դողում էիր քամի չէլած տեղը։

— Ա՛խ, Սամփսոն ջա՛ն, հիմի եմ հասկանում, որ տղի ու աղջկա մեջը սարեր կան, հիմի եմ գլխի ընկնում, որ ինչ բան տղի համար հեշտ ա, ամոթ չի, աղջկա համար սար շուռ տալ ա. քեզ համար ոնց որ մի կում ջուր կուլ տալ՝ դժար չի ամեն տեղ նստել, ասել, որ Սոնին սիրում ես, Սոնին պաչել ես, Սոնին ուզում ես, բայց ես իմ ծնող մոր մոտ էլ քաշվում եմ։ Երկու տարի ա դու ինձ զոռ ես անում, երկու տարի ա՝ ամեն օր մտքումս դնում եմ իրիկունը սիրտս բաց անել մորս մոտ ու մութը կոխելուս՝ լեզուս խպռնվում ա, բերանս փակվում, Զաքարիայի պապանձումն ա գալի վրես, ամոթն աչքերս կոխում ա, արտասունքն ինձ խեղդում ա, ընկնում եմ տեղաշորիս մեջ, գլուխս բարձի տակին պահում։ Ընչանք էսօր էլ իմ տեղերն ամենքիցը շուտ ա վեր քաղվում, թե ինչ ա, մերս հանկարծ բարձիս ձեռը չտա՝ տեսնի, որ թաց ա։ Ա՛յ, հենց էդ միտքն էր հիմի, որ ինձ դողմանի բերեց, ընչունքի հաստատ մտքումս դրի՝ էս գիշեր անց չկացնել, ամեն բան մորս ասել, ոտներն ընկնել, աղաչել, պաղատել, որ մի հնարքով հորս բան հասկացնի, մեր նշանը շուտ վրա բերի ու գեղիս շուն ու գիլանոնցից ինձ ազատի։ Ինձ համար Սամփսոնիս կոխած հողը հազար գլավնի, սուդիա, հոգաբարձու, դատավոր֊մենծավորի գլխից լավ ա, դու միամի՛տ կաց։

— Ես մեղա Աստծու, հոգի՛ ջան, գլուխս քարովը տվի. ես հենց իմացա, թե պաչի վրա հերսդ եկավ։

— Որ էլ մտքովդ փիս բաներ անց չկացնես Սոնիդ վրա ու կասկածանք չանես, էս ես՝ էս իմ գլուխը, իմ սաղ ջանս, իմ մարմինս։ Որ դու էլ սրանից հետո ղամի ու խանչալի ետևից չգնաս, Սոնիդ համար Սիմավոն ծերունի դառնաս, էս էլ թող ըլի երկու։

Սոնան այս անգամ ինքը փաթաթվեց Սամփսոնին։

Զ.
ԱԿԱՄԱ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մարգարիտը ոչինչ նկատողություն չարեց յուր աղջկանն, երբ նա պատվական խոշոր սպիտակ ալանու դեղձերը չկճպեց, ալանի չշինեց, այլ գլխահան արեց, ճղճղոտեց և առավ գնաց դեպի չնղիլը. ոչինչ բան չասաց նա Սոնային, բայց ինքը յուր մեջ շատ զարմացավ և կասկածի մեջ ընկավ։

— Հենց կարծես իմ Սոնեն չըլնի, քշվածի պես ա երևում. նա ու էսպես բան բռնի՞, ալանու դեղձը ճղոտի, կամ էսպես հաստ կլպոտի՞. կասես եզան մեջքից կաշու զոլեր ա հանած, ափսոս չե՞ն, էլ դեղձերումն ի՞նչ ա մնացել, մսի մենծ բաժինը կլպի վրա ա թողել։ Չէ՛, երեխիս պինչը, հենց իմանաս, մի մուխ ա մտել. էս առաջինը չի, քանի օր ա՝ մին տեսնում ես կարմրեց, ալվան վարդ դառավ, մին սփրթնեց, ոնց որ ջուլհակի հորից նոր կտրած կտավ. կուրանա՛ն իմ աչքերը, ես էլ գլխահան եմ անում, բանի տեղ չեմ քցում, ըսկի չեմ հարցնում։

Նա տեղիցը կանգնեց ու դեպի չնղիլը նայեց։ Սոնան դեռ չնղլի վերա էր։

— Փա՛ռք իմ Աստծուն, երեխիս թևերն եկել են, թառլա՜ն ա, թառլա՛ն. էս տարի գեղի ազապներն իրար գլուխ կջարդեն. մեռնի՛մ էն տղի ջանին, որ ինձ նանի պտի ասի ու Սոնիս ինձանից խլի. բերանիս ազիզ թիքեն կտամ նրան, ջանս իրան էլ ղուրբան, իր յարին էլ. մի էն օրը տեսնեմ ու մեռնիմ, գերեզմանիս վրա օխտը թիզ մանիշակ դուրս կգա...

Մարգարիտն աչքը տնկել էր՝ ինքնամոռացության մեջ ընկղմված. նա մտիկ էր տալիս հեռվից յուր մինուճարին ու փառավորվում. այս րոպեիս նա ամենաերջանիկ մայրն էր։

— Մեռնի՛մ մարալին ու ջեյրանին, ո՞վ տեսնի էն սուրահի (ձողաչափ) բոյն ու չգժվի։

Մայրն իրավունք ուներ. Սոնան գործը պրծավ և կանգնեց չնղլի վերա. նա աչքերը դարձրեց յուր շուրջը. նրա գլուխը պարանոցի վերա մի երկու պտույտ արեց եթերի անհուն տարածության մեջ. նա ինքն էլ չէր կարող հաշիվ տալ իրեն, թե ո՞ւր է նայում, ինչի՞ է նայում։

Շատ չտևեց այդ դրությունը. նա ցած իջավ պատից և մտավ խաղողի թմբերը. նա էլ չէր երևում։

Մարգարտի երևակայական ցնորքներին, նրա ուրախությանը հետզհետե տեղի տվին կասկածանքներն ու սրտամաշ տարակուսանքները. մի ժամից ավել է Մարգարիտն աչքը դարձրել է բոլոր դեղձենիներին և իզուր սպասում է, թե ահա այս ու այն ծառը կշարժվի և դեղձերը թփթփալով գետին կթափվին. շատ չի քաշիլ՝ Սոնան դեղձը քաղլակի մեջ ածած, ուսած, թմբերիցը դուրս կգա։

Մարգարտի ոտքերն անգիտակցաբար շարժվեցին, բայց շատ չկարողացան առաջ գնալ։ Շուտ֊շուտ ծնկները ծալվում և կանգ են առնում։

Կասկածը կրծում է մոր սիրտը, նրա մտքովը մի բան անցկացավ, և նա շտապեց դեպի չնղիլը։

— Հո՛ղն իմ գլխին, ցե՛խն իմ արևին, ես ի՞նչ կանեմ, որ մտքինս ուղիղ դուս գա. մենք աշխարհքումը թուք կըլնենք, Բարսեղն ինձ թավեն կդնի, կտապակի։

Մարգարիտը վեր ելավ չնղլի վերա։ Նրա ձեռքերն ինքնին բարձրացան դեպի երեսը, եղունգների ծայրերն այտերին քսվելով քնթկալի վերայով ծնոտից ցած իջան։

Այդ ամոթի ու նախատինքի նշան է։

— Քոռանա՛մ ես,— գլուխը շարժելով՝ շարունակ դեղձերին էր նայում նա.— էս ո՞նց ա շարել, էս ի՞նչ օրն ա քցել, ցխի պես իրար վրա թափել ա ու թողել։

— Չէ՛,— հաստատ վճռեց նա,— երեխես շիտակ փոխվել ա, նրա գլխովը մի բան ա անցկացել, հենց է՛ն ա, որ կա։

Մարգարիտն աչքերը դարձրեց յուրյանց հարևան Գալ֊ափունենց այգու կողմը և հետաքրքրությամբ դիտում էր։

Այգու ափումը Գալոյի կին Զարմանն էր պտտվում, ինքը Գալ֊ափուն էլ նստած՝ քթոց էր գործում։

Մարգարտի կասկածը քանի գնաց սաստկացավ, Սամփսոնը ոչ մի տեղ աչքի չընկավ։

Մարգարիտը ցած իջավ պատից, նա գնում էր թմբերի միջով, բայց ինքն էլ չգիտեր, թե ո՞ւր. շատ անգամ ուզեցավ ձայն տալ, բայց կարծես թե մինը նրա շրթունքները հուպ էր տվել, լեզուն չէր շարժվում. և ի՞նչ կհամարձակեր ձայն տալ, հարևանները ե՞րբ են նրա ձայնը լսել, որ հիմա լսեն. մի՞թե կարելի է՝ մի կին այնքան կորցնի յուր գլուխը, որ բաց երկնքի տակին բարձրադիր այգու մեջ այնպես խոսի, որ կողքի հարևան տղամարդը լսի. գետինը վեր խորտակվի՝ լավ չի՞ այդպես ալաչուղի ղանջղը (քրդի վրանի մոտից չհեռացող էգ շունը)։

Երկու անգամ Մարգարիտն այգու թմբերը պուլե֊պուլ (թմբերի անցքերը) ման եկավ, բոլոր դեղձենոնց տակը տեսավ, անցկացավ մյուս հարևանների կողմը, հեռվից նրանց աղջկանց ու հարսներին էլ տնտղեց. Սոնան նրանց մեջն էլ չէր։

Մարգարիտը դողում էր, լալ էր ուզում, արտասունք չէր գալիս։

— Չե՛մ կարծում... ո՛չ... ո՞նց կըլնի, էդպես բան ե՞րբ ա լսված, է՛հ...— տարակուսանքների մեջ խորասուզված, անկապ հարցերով ուսերը հաճախ թափահարելով, ձեռքերով, գլխով թերահավատության շարժումներ անելով՝ առաջ էր մղվում նա մի ներքին նախազգացությունից դեպի մեզ ծանոթ Հնձանաբագը։

Մարգարտի աչքերը մթնեցան, նրա մազերը ոզնու փշերի պես ցցվեցան. մի էլեկտրական ցնցում ամբողջ ոսկրաշարքը գրգռեց. նա վայր կընկներ անշուշտ, եթե մերձակա նշենին հենարան չհանդիսանար. նա գրկեց ծառի բունը և գլուխը դեմ տվեց փտած փռչակին (ծառի փտած խորշ)։

Անտեղի չէր երկյուղը. խեղճի կարծիքն իրականություն է, չհավատացողը թող Մարգարտի աչքերով նայի Հնձանաբագի թեղի ծառին և որդեսեր մորը չմեղադրի։ Տեսե՛ք՝ ահա թեղու թփոտ ճղնիկները բարձրացան և տակից կռացած դուրս եկավ,— ի՞նչ եք կարծում, ո՞վ,— մոր սրտի սյունը՝ նրա սիրելի աղջիկը։

Սոնան ականատես եղավ այս տեսարանին. մի վայրկյան նա կանգ առավ, մյուս ակնթարթում երկու մեծ քայլեր արեց, երևում էր, որ նա վազել էր ուզում, մորը բռնել էր ցանկանում, բայց ոտքերն իրեն չէին հնազանդում, աջ ու ձախ կասում էին. Սոնան քարշ էր գալիս, քան թե քայլում էր։

Վերջապես նա մոր մոտ է, տեսնում է մոր դողոցը, տեսնում հեծկլտանքն ու արտասունքի ցած գլորվիլը և չի վստահանում մոտ գալ, բռնել. նա ամոթապարտ հանցավորի նման երկու քայլաչափ հեռու կանգնել է և յուր ոտքերի ծայրերին շարունակ նայում։

— Ա՜խ,— հանկարծական սուր ճիչ դուրս թռավ մոր կրծքից ու ոտքերը տեղն ու տեղը ծալվեցին։

Սոնան շատ լավ հասկացավ մոր ճչալու պատճառը. թեղու ճղքները նորից բարձրացան, ստվերի պես մինը լոք֊լոք տալով աներևութացավ թմբերի մեջ. սրաթև արծիվը միայն այսպես արագ կարող էր ճղել մթնոլորտը։

— Սև սրտի աղջի՛կ,— հազիվհազ հեկեկաց Մարգարիտը։

Սոնան չոքեց մոր առաջին, նրա գլուխն ակամայից ցած գլորվեցավ և մոր ծնկների վերա հենվեցավ։

— Հորն ու մոր թքա՛նք, էս ի՛նչ սև բերիր մեր գլխին։

Սոնան միայն հեթհեթում էր։ Նրա արտասունքը թրջեց մոր շրջազգեստը և ներս անցավ։

— Էս ինչ օրի հասցրիր մեզ, ա՛յ գետինը վեր խորտակվես դո՛ւ էլ, քո մերն էլ։

— Նանի՛ ջան,— հազիվ լսելի եղավ աղջկա բերանից։

— Չոռ ու ցավ քեզ, որ քո ծնողի գլուխը դուս կտրեցիր. սև ըլներ քո ծնելու օրը, փորումս լակ ձու կտրվեիր, ջուր դառնայիր՝ աշխարհք չընկնեիր, որ էսօր քո հոր անունը հողի հետ չհավասարեցնեիր, աշխարհքի մեջ խոսելու բանատեղ չշինեիր։

— Նանի՛ ջան...

— Սև սրտի աղջի՛կ, թեղու տակին ի՞նչ բան ունեիր, տո՛ մահի տարած, ընչի մեր անունն աշխարհքովը մին արիք։

— Նանի՛,— աչքերը շորի փեշովը սրբեց, գլուխը բարձրացրեց Սոնան,— շատ ուրախ եմ, որ դու ինքդ քո աչքովը տեսար ու իմացար, թե բանն ընչումն ա. երկու տարի ա՝ ամոթը բուկս հուպ էր տալիս, չէի կարողանում ոտքերդ փաթաթվել, սիրտս բաց անել։ Ես խոսք տվի Սամփսոնին, որ օրն էսօր, հենց է՛ս իրիկուն մսերքս ուտեմ, սիրտս պնդացնեմ ու ամեն բան քեզ ասեմ։ Հալբաթ Աստված ըսենց էր կամեցել, հալբաթ ինքը գիտեր, որ ես էլի սիրտ չեմ անիլ — էլի կպապանձվեմ ու Սամփսոնին կխաբեմ, քո սիրտդ կասկած քցեց, դեսը քաշեց, որ քո բարի աչքովն ամեն բան տեսնիս... Նանի ջա՛ն, ես Սամփսոնին սիրում եմ, երկու տարի ա, խոսք եմ տվել։

Թե ի՛նչ խոսքեր ասաց, ի՛նչ փաստեր առաջ բերեց, այդ յուրյանց գործն է, բայց մենք տեսնում ենք, որ Մարգարիտը հանգստացավ, նա մինչև անգամ համբուրեց յուր սիրելի դստերը։ Նա անկեղծորեն հավատ ընծայեց յուր աղջկանն և ուրախ եղավ, երբ իմացավ, որ առաջին անգամն այսօր յուր սիրելին անմեղ գրկախառնությամբ ամրացրել էր սիրո անքակտելի շաղկապը։

— Բերանս լլկվեր, բալա ջա՛ն,— ասաց նա,— լեզվիս ծերիցը թռածները ծոցս թափվին ու ոչ քո և ոչ քո սրտաշ (սրտակից) յարի քիթը չխոռվի (չվնասվի), որ ես քեզ զուր տեղն անիծեցի։

— Քո անեծքն ինձ ու Սամփսոնին օրհնություն ա, նանի ջա՛ն։

— Սրտիդ չառնես, աչքերիդ մեռնեմ, բեր էդ փիալա (ճրագ) աչքերդ պաչեմ. ը՛հ, մեռնի՛մ էս կրակ կտրված թշերին էլ ու սրանց դիպչող պռոշներին էլ, մեռնի՛մ թագավորի պես փեսացվի ջանին. նանի գլուխը մատաղ գնա Սոնին ու Սամփսոնին։ Տես անումներն էլ ինչ լավ սազում են, փառքիդ մեռնեմ, Աստվա՛ծ։

— Բա՛ս, ափունին (հայրիկին) ե՞րբ կասես, նանի ջա՛ն,— մոր ձեռքն անդադար համբուրելով հարցնում էր Սոնան։

— Հե՛նց էս գիշեր, հենց էս գիշեր տեղը մտավ թե չէ, չեմ թողալ քնի, տամարը կմտնեմ։

— Բա Սամփսոնի մորը բան չես ասի՞լ։

— Թո՛ղ Զարմանին էլ իր տղեն ասի, աշխարհքը մեր վրա կծիծաղի, թե աղջկեքը գլխները կոխե՞լ էին, որ ինքը գնաց, տղատիրոջ դուռը կտրեց, թե եկեք աղջիկս ուզեցեք։

Մյուս օրն երկու հարևանները — Գալ֊ափունի կին Զարմանը ու Ալեքենց Բարսեղի կին Մարգարիտը — կտուց֊կտուցի տված՝ երկար զրույց էին անում և երկուսն էլ շատ ուրախ էին։

Համաձայնությունն երկուսի մեջը կայացել էր։ Հետևանքը մեզ հայտնի է. ծառի տակին նստած՝ մեզ յուրյանց բերանով պատմեցին Գալ֊ափուն ու Բարսեղը, երկար ու բարակ խոստովանվելով իրարու կինարմատի մեծ ազդեցությունը։

Է.
ՑԵՑԱՊԵՏԸ

— Բալասան աղե՛ն, Բալասան աղե՛ն,— քչփչոցն ընկավ Օ. գյուղը։

Արդարև, հեռվից երևեցան երեք֊չորս ձիավորներ, որոնց ամենքի առաջին գալիս էր պատվական կապույտ նժույգի վերա վեհորեն մի կողմի թեքված մի հաստափոր պարոն։

Ձիավորն յուր ուղեկիցներից երկու ձողաչափ հեռու էր գալիս. այդ նշան էր, որ հետևողները նրա սպասավորներն էին։

Նա միջին տարիների մարդ էր, 45֊ից մինչև 50 տարի կարելի էր տալ նրա հասակին, նայելով լայն և կոկ ածիլած երեսի թարմությանը և գեր եզան հաստ կզակի (թափանի հաստ մասերը) նման երեք ծալք իրար վերա կիտված կզակին. միայն ջինջ սպիտակ գլուխը, պաշտոնական նշանակը ճակատին փայլող գլխարկի տակից, 70 տարեկան ալևորի պատկառելի դեմք էր ընծայում նրան։

Ահա ամեն կողմից գլխարկներ բարձրացան, փողոցում քարերի վերա շարվածները բոլորը ոտքի կանգնեցան, մինչև մեր ձիավորը — Բալասան աղեն հասարակության ողջունին կիսապաշտոնական ժպիտով, առանց մի բառ արտասանելու ծռեց գլուխն և առաջ անցավ։

Երկար ժամանակ բազմությունը ոտքի վերա էր. բավական միջոց մի շշունջ չէր լսվում քանի֊մի րոպե սրանից առաջ հարայհրոցը երկինք հասցրած ամբոխի միջից։

Վաղուց Բալասան աղեն թեքվել էր դեպի նեղ խոտորափողոցը, կամ կարելի է արդեն իջել, հանգստանում էր յուր օթևանում, բայց ժողովուրդը ոտքի վերա սառած մնացել էր՝ բերանները կիսաբաց և երեսները թեքված դեպի ձիավորի անցկացած կողմը։

Օտարը կկարծեր, թե գյուղը առասպելական կախարդի անեծքին է ենթարկվել, կամ մի չար հրեշտակ է երևացել ու մարդկանց դարձրել անխոս արձաններ։ Ինչպես ասած է՝ աղոթած էշ էին դառել։

Հակառակ կողմից երևեցավ եվրոպական հին վերարկուն ծածկած մի միջահասակ մարդ։

Նա զարմացավ ամբոխի շփոթ դրության վերա։ Նա կամենում էր հարցնել մի բան, բայց կանգնողներից մինը հազիվ լսելի ձայնով ասաց.

— Գնա՛, Խուդո՛, գնա՛, Բալասան աղեն եկավ։

— Մեր աղե՞ն,— բացականչեց Խուդոն,— վաղո՞ւց։

Խուդոն էլ պատասխանի չսպասեց. նա լեղապատառ վազեց ետևից՝ ինչպես տիրոջը կորցրած շուն, որ հոտը կառնի ու առանց աջ ու ձախ նայելու մին կվազի։

— Թո՛ւ...— գլուխը թափ տվեց մինը Խուդոյի քամակից և նստեց։

— Աշխարհքս էդ չարխի վրա ա պտտվում,— պատասխանեց մի ուրիշը թքանք արձակողին և էլի նստեց։

Ամբոխը կամաց֊կամաց յուր նախկին դիրքն ստացավ, բայց էլ առաջվան աղաղակը չկար։

— Տեսնես ընչի՞ ա եկել,— խոսեց մինը։

— Ո՞նց թե տեսնես. տեսնելու ի՞նչ կա, հայլու պես պարզ ա։

— Ախար երեկ֊մեկել օրը չէ՞ր էստեղ, զատկից հետո չէ՞ր, որ եկավ զատիկը գեղի պնչերիցը հանեց, շատերի ձեռը ծոցումը թողեց. տարենը հինգ հետ հո չե՞ն գալ։

— Մենակ մենք հո չենք, եկած կլինի մոտիկ գեղը, մի քանիսի տունը քանդած, բանը պրծած, հիմի եկել ա իր նոր մլքերին մի գլուխ քաշի։

— Տո չէ՛, ախպեր, չէ՛, մարդը գործ ունի, եկել ա. խելքներդ ջլիս կարճ ա. ո՞նց չեք հասկանում. դրա գալուց առաջ ի՞նչ գոռգոռոց էր։

— Դե՛ գլավնի փոխելու վրա էինք խոսում, բայց դրան ի՞նչ։

— Բաս քամակիցը վազող թազի՞ն։

— Վա՛յ գլխիս, չըլնի՞ ուզում ա գլավնի էլ շինիլ. սուդիա շինեց՝ շատ խեր տեսա՞նք, իստակ երեխանց տակի փալասն էլ դուրս կքաշի։

— Ցե՛ց ա, որ մտել ա մեր ջանը։

— Ցեցը նա չի, ցեցը նրա ոտքերը լիզողներն են. ա՛յ, մինը դա, որ քամակիցը վազեց, ինքը որ կա՝ ցեցերի ցեցն ա։

— Էլլիկ (համայնք) չե՞ք, հասարակություն չե՞ք, դրան մի՛ լսեք, գեղ կանգնի, գերան կկոտրի. գեղովի խոսքը մին արե՛ք, սև քցեցե՛ք, ձեր կուռն ո՞վ ա բռնում։

— Ի՞նչ հեշտացնում ես. թե մարդ կըլնես՝ ձեռդ սև ծակին մոտեցրո՛ւ, հացդ կերար, թոզդ երկինք կբարձրանա։

— Ա՛յ մարդիկ, խոսելու բան չունի՞ք, դուք տանտեր չե՞ք, ցավ ու հոգսներդ պրծել ա՞, ի՛նչ եք էգուցվան գալու բաների վրա գլուխ ցավացնում. ինչ Աստված կամեցել ա՝ կգա, ուրիշ բաներ խոսեցե՛ք,— ընդհատեց մի ծերունի ընդհանուր խոսակցությունը՝ նշանացի ցույց տալով անկյունում կուչ եկած մի նորահարս երիտասարդի վրա։

Նորից խուլ լռությունը տիրեց, խոսողների լեզուն բունը մտավ։

— Սա էստեղ չէր, որտեղի՞ց բուսնվեց,— փսփսացին իրարու և մեկ֊մեկ քաշվեցան։ Հեռացողը մի արհամարհական հայացքով արտահայտում էր յուր տհաճությունը դեպի երիտասարդն և գնում։

— Ո՜նց հալածակվեցին, ձեր հե՛րն անիծած,— փսփսաց մարդն և ամենքից հետո ինքն էլ քաշվեց։

Ը.
ՄԻ ԿԱՐԵՎՈՐ ՄԱՍՆԱԺՈՂՈՎ

Օ. գյուղի արևելյան ափումը, գյուղական տներից 200 քայլաչափ հեռու, ճանապարհից փոքր֊ինչ ծռանց, այսօր էլ անցորդի ուշադրությունը գրավում է հողե բարձր ցանկապատի ներսի կողմը եղած գեղեցիկ պարտեզն՝ յուր կենտրոնումը գլուխը հպարտ բարձրացրած փառավոր երկհարկանի շենքովը։

Ճոխ պալատը, համարձակ կարելի է այսպես կոչել, ներքուստ և արտաքուստ ոչինչ բանով նմանություն չունի գյուղական շինություններին. նրա առաջի պարտեզը միանգամայն զանազանվում է դրացի բնակիչների պարտեզներից և այգիներից։

Մի մեծ շատրվան՝ վճիտ ջրով լիքը, ծիծաղում է այցելուի երեսին և ծակում է յուր ձողաչափ բարձրությամբ շաղ տված ջրի հյուլեների փայլմունքով նայողի աչքերը, երբ արևի ճառագայթները հազար կտոր եղած՝ ամեն մի հյուլեն մի֊մի շողակնի են փոխում։

Ցանկապատի երկփեղկյա դարվազեն միշտ կողպ է. չի բացվում շաբաթներով նույնպես և դարվազի միջի դռնակը։

Եթե երբեմն֊երբեմն մի կռացած թիկունքով ծերունի, արխալըղի գուրչը հարյուր տեղից կարկատած, ամառները միշտ ոտաբոբիկ, իսկ ձմեռները մի ծակծկված տրեխ ոտներին՝ ներս ու դուրս չանի բահն ուսին դրած, կարելի է ասել, որ տունը միանգամայն անմարդաբնակ է։ Ծերունին միակ բնակիչն է իշխանական պալատի։

— Հը՛, Թաթո՛ս պապի, էսօր քեֆդ տեղն ա, աղեն եկել ա, լավ֊լավ կերակուրներ կուտես։

— Ջա՛ռը գնա ջհանդա՛մը, ոտը կոտրի, ըսկի չգա։

— Ընչի՞ ես ըտենց ասում, պապի՛, քո ախպերն ա, ուրախ չե՞ս, որ նրա նման աղա ախպեր ունիս։

— Ուրախ կըլնեի, որ էսօր շնսատակ ըլներ, իմ ձեռովս նաշը (դագաղը) բռնեի, տանեի թաղեի ու հետո, մի հոգի ենք տալացուկ Աստծուն, տայի ու պրծնեի։

Տարին մի քանի անգամ ծերունին երկու֊երեք օրով կհեռանար յուր կացարանից։

Այդ այն օրերն էին, որ մի մեծավոր երեք֊չորս սպասավորներով կգար, կիջներ դարվազի առաջին և ծառաներին կհրամայեր բաղխել դռնակը և դարվազեն բաց անել տալ։

Երևի ձիանց ոտնաձայնից արդեն ծերը ճանաչում էր եկող հյուրերին։

Նա էլ չէր սպասել տալիս դռան բաղխելուն, իսկույն դռնակը բաց էր անում, դարվազի կողպեքի բանալին շպրտում գետին ու ինքն առանց աջ ու ձախ նայելու՝ թողում, թոնթորալով հեռանում դեպի գյուղը։

Ահա այդ օրերումն էին, որ տունը կյանք էր առնում։

Վաղուց այդ տան տեղն ագարակ էր. ծերունի Թաթոսն այնտեղ ամեն տարի համեղ դութմեք և մեծ֊մեծ ձմերուկներ էր հասցնում. ագարակի գլխումը շինած մի հատիկ խրճիթումն էլ ինքն էր կենում։

Այժմ էլ այն խրճիթը կա պալատի քամակին։ Շատ աշխատեց Բալասան աղեն խրճիթն էլ քանդելու, բայց Թաթոսը ոչինչ բանով չհամաձայնեցավ։

— Ի՞նչ ես ուզում, ա՛յ գետինը մտնելու,— ասաց նա դեմ ու դեմ իր եղբորը՝ Բալասան աղին,— մեր հայրենական կայքից էս մի քյալավեն (ավերակ) է՞լ չես տալ ինձ. վե՛ր կալ, բոլորն ա՛չքդ կոխի, թող իմ մեյիդն (դիակը) էս ծածկի տակիցը դուրս գա, վերջը էս է՛լ քեզանով Սև ծովը, ես հո հետս չե՞մ տանելու էն աշխարհը. մեր չորս ախպորից էլ ո՞վ մնաց. ես էս ա մի ոտս գերեզմանումն ա. դու ես մնացել, մին էլ հեռու ջհանդամներումը կորած պստիկ լակոտը՝ մորդ սիրեկան տղեն, որ էգուց֊էլօր, ես գիտեմ, նա էլ քեզանից ավելի օձի կծածը պտի դուս գա, կամ քո խաչովը պտի խաչվի խեղճ Վրթոյի պես, որ գինովացրիր, բերանիցը թուղթ առար, թե իր բաժինը քեզ ա ծախել, ու տուն ու տղից զրկեցիր, դարդամահ էլավ, ժուռ ու մուռ նշանված մեռավ, նշանածն ուրիշին բաժին էլավ։ Ա՛յ մահի տարած, ասենք ես էի խորթ, հորից մին էինք, մորից՝ ջոկ, ջրատար Վրթոն հո քո մորի՞ցն էր, ի՞նչ կըլներ՝ երկու բաղից մնի կեսն էլ նա ուտեր։

Բալասան աղեն տեսավ, որ իր մեծ եղբայրը շատ պետք է փնթփնթա, ամենքի մոտ իրան միշտ պետք է դատապարտի, վճռեց չքանդել Թաթոսի տնակը՝ միայն մի պայմանով, որ նա յուր պարտիզին ու տներին հսկողություն անի ու պահպանի։

Թաթոսն էլ ուրախությամբ հանձն առավ, մանավանդ երբ Բալասան աղեն թույլ տվեց իրան պարտիզի մյուս ծայրին մի փոքրիկ տեղ յուր համար ագարակ անել։

Բալասան աղեն, հայտնի չէ, թե ի՛նչ նպատակով շինեց այս տունը. նա այդ արեց, երբ պատերազմը պրծավ։

Բալասան աղի կենսագրությունը քաջ գիտեցողներն այսպես են պատմում նրա անցյալը։

Նրա հայր քաչալ Մեսրոբը շատ չքավոր է լինում։ Նա մտնում է Երևանում մի մեծավորի այգեպան և միաժամանակ այգու մեջ շինած ջրաղացին ջրաղացպան։ Կերևի՝ խելացի մարդ է լինում, որ չորս֊հինգ տարուց հետո Օ. գյուղումը գնեց երկու այգի և մի ագարակատեղ, որոնց մասին վերը հիշեցինք։

Մեծավորը մի օր տեսել է ջրաղացումը փոքրիկ Բալոյին, հավանել է նրա գեղեցկությունը և վերցրել է յուր առաջին փոքրավոր։

Ինչպես է լինում, աղեն դրան ղրկում է Մոսկով՝ կարդալու։ Նա մի քանի տարի մնում է այնտեղ, անշնորհք է լինում, բան չի սովորում, կիսատ վերադառնում է և մտնում մի դիվանատուն որպես գրագիր։ Երկու տարուց հետո, նրա գլխումն ով է փչում, Վարշավ է գնում, էնտեղ ձիավոր է գրվում, էնտեղ չին է առնում և ետ գալիս։ Բախտը նրան հաջողում է, լավ֊լավ պաշտոններ է ճարում, իր մեծավորների աչքն է մտնում, վերջը պատերազմի տարին, ինչպես է լինում, դրա ձեռքը մի տեղից մի գումար է ընկնում և դրանով դնում է յուր հարստության սկիզբը։ Ասում են, որ դրան է հանձնված եղել պատերազմից վնասվածներին մատակարարելիք նպաստը. ամենքին լիուլի բաշխելուց հետո իր գլուխն էլ չի մոռացել։ Մեղր ծախողը մատը կլպստի։

Ոմանք էլ պատմում են, թե մինչև վերոհիշյալ գումարը Բալասան աղեն փող էր շինել։ Նա միշտ կատարել է յուր ծառայության մեջ նշանավոր պաշտոններ։ Նույնիսկ յուր պաշտոնակիցները հաճախ ծրարներում դրած դրամական նվերներ են ուղարկել նրան, մի տեսակ բարեկամական կապ պահելու յուրյանց ազդեցիկ ընկերի հետ։ Մի հիմարը միայն չի ուզեցել ճանաչել Բալասան աղայի առավելությունը. վերջը շատ էլ զղջացել է, գլխին վայ է տվել, բայց շատ ուշ. այսօր քաղցած փորով, պալտոյի բամբակները կախկախոտված՝ քարշ է գալիս գինետների առաջին, երեխայքն էլ թափառաշրջիկ մուրացկաններ են դարձել։

Ամենից խելոք վարվել է մի գործավարի օգնական։ Դիվանատան ատենադպիրը հիվանդ է լինում, նրա տկարությունը երկարատև բնավորություն է ունենում, բժիշկները նրա վերջը մահ են գուշակում. մինչ ամենքն ատամները սրած սպասում էին և կողմնակի կերպով էլ աշխատում էին, թե ե՞րբ պետք է մեռնի ատենադպիրը, որ ձեռք բերեն բարձր պաշտոնը, մեր գործավարի օգնականը լուռ ու մունջ գնում է նոտարիուսի մոտ և այսպիսի մի մուրհակ վավերացնել տալիս, իբր թե ինքը պարտ է Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովին հինգ հարյուր մանեթ՝ երեք ամիս ժամանակով, մեջն էլ գրավական է նշանակում յուր այգին։

Նրա բախտից ատենադպիրը մեռնում է նույն օրը, երբ լրանում է ժամանակամիջոցը։

Դնում է նա մուրհակը ծրարի մեջ մի ուրիշ թղթի հետ, թե ըստ որում չունիմ միջոց վճարելու, ինքնահոժար փոխարենը պատրաստ եմ ձեռք քաշել այգուցս։ Իհարկե, մի փոքրիկ տոմսակով Բալասան աղայի հովանավորությունն է խնդրում։

Հինգ օր չի անցնում, գործավարի օգնականը, որ միևնույն է թե մի գրագիր, ստանում է ատենադպրություն։

Այսօր խելացի պարոնը և՛ լավ հաց ունի, և՛ բարձր պաշտոն. շատ մոտ բարեկամ է մեր Բալասան աղին և օրհնում է Մելնիկովի կյանքը։

Մենք մոռացանք ասել, որ Բալասան աղայի անունը քաղաքավարի լեզվով Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկով է։ Բավական մեծ վիճաբանության առիթ է տվել նրա անվանափոխությունը. մի մասնաժողով է կազմվել դրա մասին. Բալասան կամ գյուղական կոչումով Բալո՝ Վալոդի խոսքին մոտ է եղել. ինչպես հայտնի է՝ Վալոդին Վլադիմիր բառի փաղաքշական կրճատումն է. այդ հեշտ են գտել. դժվարություն չեն կրել և ազգանուն որոշելու ժամանակ. նրա հայրը ջրաղացպան էր և այգեպան. մասնաժողովի անդամներից մինը ցանկացել է բարդ ազգանուն կազմել Սադովնիկով֊Մելնիկով կոչումով, բայց մեծամասնությունը հակվել է առավելություն տալ հոր ջրաղացպանությանը, մանավանդ որ կարճ և քաղցր է «Մելնիկով» խոսքը։ Ինքը Բալասան աղեն էլ շատ է սիրել այդ բառը։ Մեծ տարակուսություն է առաջ եկել Մեսրովբ բառը փոխելիս՝ Մոյսեյ, Մինայ, Մեդվեդ, Միտրոֆան, Միֆոդի և ուրիշ շատ Մ տառով անուններ շարել են, երբ տեսել են, որ ոչ մինը չի սազում, ընտրում են Ն֊ով Նեստոր անունը։ Մեկը միայն հակառակել է, ասելով՝ թե Նեստորը վիրավորական է, նա եկեղեցու հակառակ հերձվածող է եղել, բայց ինքը Բալասան աղեն ասել է, որ եկեղեցուն նշանակություն չպետք է տալ, Նեստորը խելոք մարդ է եղել և այդ իր համար սիրելի է, ուստի և վճիռ են կայացրել Բալասան աղին մեծաբանել Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկով պատվանունով։ Յուր ցանկության համաձայն՝ այսպես էլ կոչված է նա յուր ծառայության ցուցակի մեջ։

Թ.
ԳՅՈՒՂԵՐՆ ԷԼ ԵՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐՎԵԼ

Երեկո է. վերոհիշյալ պալատի վերնահարկի պատուհանները լուսավորված են. վերնահարկումը ոչ ոք չկա, մի փոքրիկ սենեկում միայն մահճակալի վերա, խալաթը հագին, նստած է ճաղատ ճակատը բաց մեկը. նա քրքրում է սեղանի վրա դրված պայուսակը։ Նա հանեց մի կապոց մուրհակներ և սկսեց մի առ մի թերթել։

— Այս մե՛կ. սա մեզ շատ հարկավոր է, ատամնավոր կծան շուն է, պետքէ ժանիքը փշրտել, ժամանակն էլ լրացել է։

Նա ետ դարսեց մուրհակը։

— Այս երկո՛ւ,— ձեռք առավ նա մի ուրիշ թուղթ.— սա ծակերում հաչացող է, կծել չի կարող։ Այս երե՛ք. հերիք է սրան տոկոսից մի չնչին բան կոտրել, և ահա յուր հարազատ եղբոր տակը կփորի։ Այս չո՛րս, հի՛նգ, վե՛ց, յո՛թը,— շուտ֊շուտ մուրհակների տերերի անունները կարդալով, ինքնագոհ ժպիտն երեսին մի կողմն էր ետ դնում նա,— սրանք բոլորն էլ իմ գործիս ու նպատակներիս կգան, բավական է միայն իմ կողմից մի թեթև հրաման։ Է՛հ, ի՞նչ եմ երկարացնում,— նորից խառնեց նա մուրհակների ծալքը,— ողջ գյուղն իմ ստրուկն է, և դեռ երկմտում եմ։ Դեռ մի դրամագլուխը հաշվեմ, տեսնենք որքա՞ն կլինի,— ասաց նա և համրիչը վերցրեց, մեկ֊մեկ քցեց։

— 55.000 մանեթ, օ՛հ,— բարձրաձայն կանչեց նա,— էս գլուխը, իսկ եթե տոկոսը, տոկոսի տոկոսը վրան գալու լինինք, ո՞ւր կերթա, 70.000֊ից կանցնի... Ո՞վ է,— ձայն տվեց Բալասան աղեն դրսի սենեկի հազոցին։

— Ե՛ս եմ, աղա ջան։

— Դու ե՞ս, Խուդո, նե՛րս արի։

Խուդոն խոնարհ գլուխ իջեցրեց, ձեռքերը սրտին խաչած կանգնեց։

Մեզ անծանոթ չէ Խուդոն. սա այն մի հատիկ գյուղացին էր, որ մեջ մտավ Մելիք֊Բադալի աճրդի ժամանակ և էլի շուտ փախավ. մենք չենք նկարագրիլ սրան. շատ չի քաշիլ՝ ինքն իրան գլուխը ցույց կտա. այսքանը միայն իմանանք, որ Բալասան աղայի ընդհանուր կառավարիչն էր Օ. գյուղում և առաջին հավատարիմը։

— Ի՞նչ եղան,— հարցրեց աղան։

— Մի երկուսն եկել են, գլխիդ ղուրբան, բայց մնացողները հենց իմանաս փախս են տալիս. Մելիք֊Բադալը, սաքի թե, գլխացավ ա բռնել, տեղն ա մտել քնել. ոնց որ տեսնում եմ՝ աղվեսասատկ ա տվել. մինը հանդն ա գնացել, մեկելը ջուր ա ջրում, Ղազարն էլ ասում էր, թե թուրքերը նախրիցը մեր կովը քշել տարել են, մաշադի Նասիր֊Բեգին երեք մանեթ եմ խոստացել, գնացել ա տեղն արել, գնում ենք ետ բերելու. իմ կարճ խելքովն ամենքն էլ մհանեք են սարքած, դրանք պտի հավաքված ըլնին Մելիք֊Բադալի տունը, դուռը ծածկած՝ Արտոյի համար քար հավաքելու պատրաստությունումն ըլնին, չեն ուզում գալ։

— Տո՛, գի՞ժ ես, ի՛նչ է, անգե՛տ հայվան, ձողու պես բարձրացել ես, տարին տասներկու ամիս զորությունս տեսնում ես, գիտես, որ թրիս երկու կողմն էլ կտրում է ու էլի դուրս ես տալիս, թե չեն ուզում գալ. ի՞նչ կհամարձակվեն, թող մի չգան՝ տեսնեն։

— Աղա՛ ջան, որ Արտոյի քարը դուս գա, ի՞նչ կանենք, էդ թղթերի կեսը ջուր կդառնա։— Խուդոն գլխով ցույց տվեց սեղանի վրա դիզված մուրհակները։— Համա, դու ինձ գլավնի շինի, տես ո՛նց եմ տարին չբոլորած շղշղկան մանեթներն առաջիդ կիտում. տես հինգ, տասը մանեթով ո՛նց եմ քեզ հազարներ աժող բաղերի ու մնին հարիր արդում (արդյունք) տվող հողերի տեր շինում. հո՛ գիտես, որ ձեռիցս կգա։

— Դե՛, ձայնդ քեզ քաշի՛ր, կո՛վ, դու էլ կարծում ես, թե քո շնորհքն է, որ այսօր մարդամեջ ես խառնվել ճռպռտում ես. տո հիմա՛ր, ես որ Ավդալովին չխնդրեի, քեզ ձիավոր չգրել տայի, վերջը զեմսկի ստրաժի ուրյադնիկ չանել տայի, քեզ ո՞վ շան տեղ կգցեր. տո՛, ասում են՝ ձի թիմարելու շնորհք էլ չես ունեցել, տասն անգամ ուրյադնիկդ գանգատվել է Ավդալովին, թե ձեռքիցդ ոչինչ շնորհք չի դուս գալիս, բայց նա հրամայել է իմ խաթեր պահել։ Տո՛, եթե ես ամեն բանում քեզ չհովանավորեի, հացի տեր չանեի, դու հիմի՞ որտեղ կլինեիր, քեզ ո՞վ սուդիա կշիներ։ Կորի՛ աչքիցս, հիմա՛ր ապերախտ, լույսը չբացված՝ իմ փողերս բե՛ր, որ հինգ տարի է՝ առանց շահի վրադ տնքում է. ես կարող եմ առանց քեզ իմ պարտքերս հավաքել. բավական է, որ Արտոյին կանչել տամ, երես տամ, դռանս շունը կդառնա, իսկ եթե էգուց մլքերդ ծախել տամ, փողս վերցնեմ, դու քաղցածությունից ճաշին կքնես։

Խուդոն տեղն ու տեղը չոքեց։

— Ես գլուխս քարովը տվի, ոտներիդ մեռնիմ, քո մի բալի գլխովը պտիտ տուր ինձ ու աչքդ վրիցս մի՛ հեռացնիլ. ես քեզ բարկացնելու մտքով չասեցի. խոսք էր, լեզվիս տակից փախավ։ Ողջ գեղն ու մհալն ա վկա, որ ես, իմ կնիկը, իմ երեխեքը, տունս, տեղս քո ծոխանքաջրովն (աման լվացած ջուր) ենք ապրում, քո թիկունքովն ենք մարդամիջի մարդ, թե չէ ես ո՞վ, Խուդո բեգն ո՞վ։

— Հո հիմի հասկանո՞ւմ ես։

— Ջանս էլ չի դուս գալի՞ս, ինձ ոչով գզիր չէր շինիլ, որ թե սուդիա ու էգուց՝ գլավնի։

— Ադա՛, ա՛յ գլխամեռ, իրա՛վ, ինչպե՞ս ես դատավորություն անում. ախար դու գիր չգիտես,— ժպիտն երեսն առած՝ քաղցրացավ աղան։

— Տո՛, գլխիդ, արևիդ մատաղ, ո՞վ ա բան հասկանում, որ ես հասկանամ. սարքի, հոգի ունիմ տալացուկ, տեղն եկած վախտը մարդ պտի ճշմարիտն ասի. մեր էս ողջ մհալումը նոր օրենքները հասկացող գլավնի միայն Արտոն էր, որ կար, որ վեց ամսից զզվացրինք՝ թռցրինք, թե չէ ի՞նչ դատաստան, ի՞նչ կարգ ու կանոն, մենակ պիսըլն (գրագիր) ա խզմզում ու սուդիեքս էլ՝ ձեռք գիտեցողը ձեռք ա քաշում, ղալամ չիմացողի տեղակ էլ ետ ինքը պիսըլը գրում ա ու տակն ավելացնում, թե «գիր ոչ գիտենալով՝ խնդրանոք գրեցի և վկա եմ»։ Հենց էս դրսի ֆորմերն են, թե չէ էլ ետ վաղուցվան տանուտերությունն ա, դատաստանն օր առաջ տանուտերն իր քուրսու տակին ա տեսած ըլնում ու փողերը ջեբն ածում, մենք էլ մի դհիցն ենք մեզ համար ճանգում ու ծծում. նորը հնից ընդով ա ջոկ, որ առաջ ուտողը մին էր, հիմի՝ մի քանիսը։

— Էդ թո՛ղ, եկողներն ո՞վ են։

— Դարբնենց Մատոն ու Փոշմանենց Սարոն։

— Փողերը բերել ե՞ն։

— Դեռ, աղա ջա՛ն, փողի վրա խոսք մի՛ քցիլ։

— Հետո դրանց ձեռքներիցը բան գալիս է՞։

— Ո՞նց չէ, աղա ջա՛ն, մինն էսօր գլավնու կանդիտատ ա, մեկն էլ ամբարդար ու ըսպորշիկ՝ սաքի թե խարջ հավաքող, երկուսի դունչն էլ մեղրի միջին թաղված ա. մեր գլավնին Սարոյի հետ չէ՝ որ իր կանդիտատն ա, համա Մատոյի հետ մին են, ամբարի ցորենը քամուն են տվել պրծել, հավերի կուտ էլ չի մնացել. երկու շաբաթ ամեն գիշեր դուս էին տալի, էշակչու քարավանով ղրկում Երևանա բազարը, ծախում, վերջը մի գիշեր էլ տան ծածկը քանդեցին թափեցին ու ախտ (ակտ) գրեցին, թե ամբարը քանդվեց, ցորենը հողի հետ խառնվեց, խարջ հավաքելուս էլ խարջի չափ մասրաֆ (գյուղամիջի եղած ներքին ծախք) են քցում ու հավաքում, իրար հետ լափում. քանդե՛լ են գեղը, քանդե՛լ։

— Լա՛վ, լա՛վ, կանչի՛ր ներս գան։

— Հա՛, աղա ջա՛ն, լավ միտս եկավ, յախես ազատի՛ մեր լակոտի ձեռիցը։

— Ի՞նչ լակոտ, Խուդո՛։

— Իմ շան տղի՝ մեր երեխի, քեզ ծառա Կարոյի. գլուխս տանում ա, թե՝ Ալեքենց Բարսեղի աղջիկն ինձ համար ուզի։

— Տո՛ գետինը մտնես, ես էդ լսել եմ, դու էդ ի՞նչ գլուխդ քարովն ես տալիս, ուզում ես քեռուդ թոռն ուզիլ տղիդ. բաս դու Աստվածանից չե՞ս վախում, գլխիդ կրակ կթափի երկնքից։ Դու հիմի սուտ չե՞ս հաչում, թե Կարապետն է զոռ անում, հիմի քո միտքդ չէ՞ Բարսեղի կայքին տիրանալ, արի ուղիղն ասա՛։

— Քո ոտն իմ գլխիցը շատ գիտի, է՛ն ա հասկացել ես. մեր պապի ետ քցածը քանց Պետրոսենց Գալոն տանի ուտի, ուշունց տա, հազիր մենք ուտենք, օղորմի տա՛նք։

— Ադա՛, էդ ո՞ր ճանապարհովն ես ուզում անիլ։

— Քո սայովն (օգնությամբ), իմ գլխի տե՛ր ու տիրական ջան։

— Ա՛յ անհոգի, մի տես ինչքա՛ն չհաս է, մեջն արյուն է խաղում։

— Է՛հ, աղա ջա՛ն, քո ձեռին չի՞, արյունն էլ կցամաքացնես, չհասն էլ հաս կանես։

— Քանի՞ պորտն է։

— Պորտի ու փորի հետ ի՞նչ բան ունիս, աղա ջա՛ն, սուտ չկա՝ հալալ քեռուս թոռն ա, որ ուզում եմ իմ Կարոյին։

— Աղջիկը շա՞տ է սիրուն, որ տղեդ գժվել է վերան։

— Քո մեղաց պարտական ըլիմ, թե աչքս աչքին առած ըլնի, կամ Կարոյի մտքովն անց կացած ըլնի. մլքերի համար եմ ուզում։

— Ասում են՝ աչքի մեկը կույր է, տնաքա՛նդ,— հեգնեց Բալասան աղան։

— Տո՛, թող քաչալ էլ ըլնի, գլխի՛դ մեռնիմ, իր բաղերի թփերիցը կքաղենք, գլուխը կծածկենք, իր հավողի պտղները աչքը կդնենք, պիպիկ (բիբ) կշինենք. երեք էնպես բաղ ունի, մի քանի էն տեսակ բարելի հողեր ունի, որ օխտը ձեռնանի ախպոր պես ամեն վախտ նեղությունիդ կհասնեն։

— Ա՛յ գետինը մտած, ախար Գալ֊ափունի տղեն մեղք ա, ասում են՝ երկու տարի ա իրար սիրել են, ասում են՝ հաստատ խոսք են տվել֊առել, էգուց, էլօր նշան պետք է դնեն։

— Է՛հ, աղա ջա՛ն, էն վաղ էր, որ նշանն ու հաստատ խոսքն անց էր կենում, հիմի պսակված կնիկն էլ, ասում են, մարդին չի հավանում՝ թողում ա գնում ուրիշի կողքը տաքացնում. հիմի, ասում են, աշխարհքը լուսավորվել ա, գեղերն ընչի՞ չպտի լուսավորվեն։

— Բաս մեղք չի՞։

— Մեղքն ու վարձքը ձեր չինովնիկներիցն ու գիտուններիցը հարցրո՛ւ. ասում են հիմա էս ա դուս գնում. տեսար մնի կնկա աչքումն եղ կա՝ ուժումդ կա, գլխին բամբաչի՛, ձեռիցը խլի՛։

— Է՜, շատ լավ, ասենք թե հոգիներս մի քիչ ժամանակ սևենք, բանը գլուխ բերենք, ես ընչո՞վ պետք է հոգուս ճանապարհը մաքրեմ, չէ՞ որ այս մեղքը քավել կուզի, ժամ֊պատարագի խաչհամբույր է պետք, որտեղի՞ց։

— Քո գագաթը ողջ կենա, քիչ կա՞, տեսնո՞ւմ ես պստի Մասիսը։

Խուդոն ժպտալով, աչքով ցույց տվեց մուրհակի կույտը։

— Ա՛յ անպիտան, ադա՛, դու բոլորովին մուֆթախոռ (ձրիակեր) ես եղել, դեռ տանուտեր չես դառել, աչքդ ուրիշի դռանն է։

— Ընչի՞, քեզ մատաղ, երեք տարի ա սուդիա չե՞մ։

— Ուրեմն շատ կաշառք ես կերել։

— Քո գլխովն եմ երդում ուտում, անհատնում աղբյուր ա, որ լիուլի խմում ենք ու քեզ կյանք ու արև խնդրում։

— Չէ՛, Խուդո՛, չէ՛,— լուրջ դեմք առավ Բալասան աղեն,— շատ դժվար գործ է այդ, մինչև գործակալին ու վանքումը բան կհասկացնեմ, մինչև ճանապարհը կգտնենք, հոգեհան կլինենք, իհարկե մեջտեղը փող կխաղա, առանց դրան չի լինիլ, այդ ամենն յուր կարգին դու կքաշես. բայց պետք է ինձ հաստատ խոսք տաս, որ պսակվելուց հետո Բարսեղի վերի բաղն ինձ տաս։

— Ողջ տուն ու տեղս քոնն ա, աղա ջա՛ն, բայց ես Բարսեղին ո՞նց խոսք հասկացնեմ. նա քանի կենդանի ա, մեզ մի չոփ չի տալ, որ աչքներս կոխենք։

— Դու էսօրվանից ինձ խոսք տո՛ւր, մնացածն իմ վզին։

Ինչպես երևում է՝ Խուդոյին շատ հաճո չեղավ յուր պաշտպանի առաջարկությունը. նա հաստատ գիտեր, որ Բալասան աղան այս անգամ կատակ չի անում. այն էլ իրան քաջ հայտնի էր, որ աղայի համար դժվար չէր ամեն ճանապարհ հարթել. խեղճն ստիպվեց ծործորակը քորելով կամաց քրթմնջյունով արտասանել.

— Քո ցավը տանի, աղա ջա՛ն, էնքան ըլի դու բանը գլուխ բերես, Կարոյիս գլուխը մեղրի պուլկումը թաղես, էն մի բաղն էլ քո գառը բալուկին՝ պստիկ աղին. Չալաբու հավողն ա, դու էլ կեր, մենք է՛լ։

— Որ այդպես է, գնա ներս բե՛ր այն պարոններին։

Ժ.
ՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑ ՅՈՒՐՅԱՆՑ ԽՈՆԱՐՀ ԵՂԵՆ ՀՈՒՅԺ

Վսեմ քայլվածքով, ձեռքերը խալաթի գրպանը դրած՝ չափում էր Բալասան աղան սենեկի հատակը, երբ դուռը բացվեց և Խուդոյի առաջնորդությամբ շարվեցին յուր առաջին երեք հոգի և բարի գալուստ մաղթեցին նրան։

— Օհո՛, դու է՞լ, սուդիա Դավի՛թ, մեր Խուդոն քեզ համար բան չասա՞ց։

— Ես նոր եկա, աղա ջա՛ն։

— Էլ ի՞նչ փորացավանք ունիս։

— Դեռ սրանց հրամանք արա՛, հետո կխոսենք։

— Սրանց ի՞նչ ունիմ ասելու, ես չեմ կանչել. մեր Խուդոն եկավ ասեց, որ ուզում են ինձ տեսնել։ Իհարկե պետք է գային, իրանք իրանց պարտականությունը գիտեն. Մատոյի պարտքի ժամանակը մի շաբաթ է՝ լրացել է, Սարոյինն էլ երկու օր կա. շնորհակալ եմ, գիտեն, որ ինձ փող է հարկավոր, բերել են. սպասեք մուրհակը հանեմ։

Աղան ձեռքը ծոցը տարավ և մի քանի թղթեր հանելով՝ սկսեց քրքրել։

— Նեղություն մի՛ քաշիլ, աղա ջա՛ն,— միաբերան խոսքը դուրս թռավ երկուսի լեզվի տակից.— մենք պատրաստությունով չենք եկել, սուդիա Խուդոն մեզ կանչեց։

— Թե չէ գալու չէի՞ք։

— Պետք ա ժամանակ տաս, աղա՛ ջան, թուղթը նորենք։

— Բերան չբաց անեք, Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում, մինչև վիզս թաղված եմ։

— Խնդրում ենք կենտ երկու ամիս, բամբակը գնումն ա՝ չանաքենք, չղրխենք մաշինումը, ծախենք, մեր հոգու պարտքը տանք։

— Մի օր չեմ կարող համբերիլ, պետք է, Նեսկոյիս արևն եմ ասում, տանը հաց չկա, երեխա ծախելու տարի ա։

— Կարասները գինով լիքն են, քնջիթը դային֊խանումն (շիրբախտի ձիթհանքումն) ընկած ա, հերթ չկա, խալվարներով չալթուկին էլ տեղ չկա, բայց որ ոչ հանած ա և ոչ գին ա գնում, ժամանակ տո՛ւր կիսագնի ջուրը չլցնենք։

— Մարդ եք, հասկացե՛ք, գրպանումս մսխելու կոպեկ չկա, ռոճկիս արտն է՛ն գլխիցն եմ հնձել, կնկանս շոր չունի, ինձ փող է հարկավոր, էգուց ևեթ, դրա համար եմ բանից, գործից ավարա եղել, եկել. ես հո ձեզ պես անգործ մարդ չեմ, մի օր եթե ղուլլուղի գործն ետ թողամ, տնով֊տեղով սիբիրական կըլնիմ։

— Ի՜նչ անգործ մարդիկ ես գտել, աղա՛,— ասաց տանուտերի կանդիդատ Սարոն,— գարունքը գալիս ա՝ մատներիս միսն ուտում ենք, գիշեր֊ցերեկ տնորդովի շան նման տանջվում ենք, հետն էլ գեղամիջին հասարակությունի ցավն ենք քաշում, խախալի (ցորենի մաղի) գլուխը մի բան չենք քցում, էլի՛ երեխեքը տկլոր, էլի՛ մի կտոր ցամաք հացի կարոտ. դե՛, ո՞ւր ա գնում մեր աշխատանքը, իհարկե քո հրամանոց քիսեն ա մտնում. գլուխս քարովը տվի, ասացի իմ պապի արհեստը թողամ, սովդաքյարություն անեմ, եկա քեզանից 150 մանեթ վեր կալա. էս ա հինգ տարի ա, հինգ էնքան տվել եմ, դեռ 500 մանեթ էլ կա։ Էլ ի՞նչ ես ուզում, աղա ջա՛ն. խալխը գնում են, բաղ են տնկում, հողագործությունի մեջ կյանք ու արև են մաշում, տավար, ոչխար են պահում, արևի տակին, սարերի թմբին գող ու ավազակի, գել ու գազանի հետ են կռվում, թե ինչ ա՝ մի կտոր ցամաք հաց գտնեն իրանց երեխեքանց համար. դու քո հրամանքդ ամառը յայլաղների (ամառանոցների) հովերումը, ձմեռը գռգռան (բորբոքված) բուխարու կողքին՝ կակուղ բարձի վրա թինկն ես տալիս, էլ գեղըցու վրա միտք էլ չես ցավացնում, հիմի էլ եկել ես, երկու ոտներս մի մաշիկ դնում (ստիպում), բողազներիս չոքել ես, թե տվե՛ք. հե՛ր օրհնած, մեզանից էլ լավ կթի կովե՞ր. ոչխար չենք, բաս ի՞նչ Աստծու կրակ ենք, բուրդներս խուզի՛, մլքիդ եկամուտը անքրտնիլ, անհնձիլ տուն ածա՛, պատրաստ բրդած կերակրի գլխին նստի՛ ու Աստծուն փառք տո՛ւր։

— Դե՛, անպիտա՛ն փուչ,— հանկարծ կրակ կտրվեց աղան և ինչպես թնդանոթի պայթյուն՝ տունը լցրեց յուր խրոխտ ձայնով.— ո՞ւմ գլխին ես գայլի ավետարաններ կարդում, ո՞ւմ հետ ես կաստամանին քցել (խոսակցել), քաղցր զրույցներ ու կծու հանդիմանություններ անում. мужик ты этакий! Նո՞ր ես իմանում, որ տասնապատիկը կստանամ, քեզ համա՞ր եմ դառը քրտինք թափել. քամակիցդ վառած մեղրամոմե՞ր ուղարկեցի, եկա ո՞տքդ, խնդրեցի, որ գաս ինձանից փո՞ղ տանես. հենց գիտեիր, թե փողը ցանա՞ծ է. դու ժամանակին բերիր պարտքդ տվիր՝ ես չվերցրի՞։ Կորի՛ այս րոպեին, իմ փողերս բե՛ր, թե չէ էգուց վիզդ պարան կքցեմ, սուդի դուռը քաշ կտամ. շո՛ւտ, ասում եմ։

— Բաշխի՛, աղա ջա՛ն, հանաք էի անում. ես չասեցի, որ նեղանաս։

— Ձա՛յնդ, անտաշ անպիտա՛ն, ո՞ւմ հետ ես հանաք անում, ես քո հանաքաընկե՞րն եմ, չափդ ճանաչի՛ր, տես ո՛ւմ հետ ես խոսում, մուժի՛կ գյուղացի, սկատինա՛, անասո՛ւն. չորացի՛ առաջիս, ուղիղ կանգնի՛ր, սմիրնո՛, պոդլե՛ց, սվինյա՛, բերդումը կփտացնեմ քեզ, դու չինովնիկի հետ հանաքներ ես անում, հա՞, երես տվի՝ աստառ է՞լ ուզեցիր։

— Գլուխը քա՛րը տվեց, գլխիդ մեռնեմ,— մեջ մտավ սուդիա Դավիթը։

— Մեր գլավնու կանդիդատ Սարոն լավ մարդ ա, աղա ջա՛ն, ների՛ր, դա միշտ իր գլուխը քեզ համար ետ դրած ունի,— առաջ եկավ Խուդոն։— Ինքը մի քիչ հանաքչի ա. մեզ որ ասում ա՝ ծիծաղում ենք, հենց իմանում ա, թե ամենքին էլ մի գազով կչափեն. դե՛, էշ գեղըցի ա, ի՞նչ ա իմանում, թե մուժիկն ո՞վ ա, չինովնիկն ո՛վ։

— Չոքի՛, Սարո՛, չոքի՛ ոտը պաչի՛ր,— կուռը բռնեց ու կռացրեց Դավիթը.— մեր աղեն ա, թող իր քաղցր բալին (երեխա) բաշխի։

Խեղճ Սարոն ծնկների վրա եկավ և լուռ գլուխը ծռել էր։

— Հետո, փողերս ե՞րբ պետք է տաս։

— Մի երկու ամսից, աղա ջա՛ն, կվերջացնեմ։

— Տո՛, վեր կա՛ց, ա՛յ տխմար,— նորից քաղցրացավ Բալասան աղան.— դու որ քո անգետ գյուղացիությունովդ հանաք գիտես, բաս մեծավորներս չգիտե՞նք. տեսա՞ր՝ ոնց փորդ կատու քցեցի, չէ՞ որ ես էլ քեզ էի փորձում, հա՛, հա՛, հա՛. այ հիմար, քեզանից ո՞վ ա փող ուզում։

— Կատվին խաղ ա՝ մկանը մահ ա. լեղիս ջուր շինեցիր, գլխի՛դ մատաղ. ախար ես էլ զարմացա, էնպես բան չասեցի, որ սրտիդ դիպչի,— կմկմաց Սարոն։

— Դու էլ սրա պես, էլի՞, Մատո՛, թուղթը նորո՞ւմ ես։

— Հա՛, աղա ջա՛ն, ժամանակ տո՛ւր։

— Աչքի՛ս վրա, էգուց գնացե՛ք, երկուսդ էլ մուրհակներ գրել տվեք, «ըստ առաջին պահանջման», գլավնու փեչատը թեկուզ չլինի էլ, վնաս չունի, բայց դնել տվե՛ք. եթե գյուղումը վեքսիլի թուղթ չճարվի, ինձ մոտ կա, երեկ կոզնաչեյը տվեց՝ թե քեզ մոտ շատ եկողներ են լինում՝ ծախի՛ր, խազնին փող ա պետք։

— Մի՞թե խազնեն էլ կարիք ունի, աղա ջա՛ն,— հարցրեց Խուդոն։

— Տավա՛ր անասուն, թագավորի խազնին պրծնում կա՞, կոզնաչեյը մեզ՝ իր բարեկամներին տալիս է, որ ամեն մի թղթի գնից մի֊մի աբասի ավել առնենք, իր համար չայ֊շաքարի փող դուս գա. դե խազնումը որ ծախվի, նշանակած գնից ավել չի կարող առնել։

— Հա՜...

Բալասան աղեն պորտֆելը վերցրեց, հանեց ծալքերից մի կապ վեքսիլի թուղթ, ջոկեց երկուսը և տվեց Խուդոյին։

— Ահա՛, սրանց կտաս, թող գրել տան, նշանակած գներից էլ հինգ֊հինգ շահի ավելի կառնես, կբերես։

— Մի շահին էլ ճուտեր հանե՞ց, աղա ջա՛ն,— ծիծաղելով ասաց սուդիա Դավիթը։

— Ա՛յ անհասկացող, անունդ դրել ես դատավոր ու գլուխդ քարից պինդ է, բաս նեղություն չե՞մ քաշել, շալակել, հետս բերել. էն էլ իմ ոտքի վարձն է։

— Մեր գյուղի դուքանները լիքն են, աղա ջա՛ն, նրանք ամեն մի թղթից երկու շահի են ավել առնում։

— Դե՛ նրանք հասարակ դուքանչիք են, նրանց ծախսը քիչ է, հինգ կոպեկն էլ բավական է, բայց դու արի՛ ու մեր մեծավորներիս ծախսին դիմացի. Աստված վկա եմ ասում, մինուճար Նեսկոս մեռնի, թե խոսքումս ստություն կա. հայ եք՝ հավատացե՛ք, ծախսի ձեռքից գլուխ չենք թափում. գիտե՞ք ինչ թանկություն ա, երեխա ծախելու տարի ա, Նեսկոն մեռնի, թե սուտ է։

— Հեռի՛ քեզանից, աղա ջա՛ն, հավատում ենք, հո թուրք չե՞նք։

— Դե էլ հո բան չունի՞ք ասելու, գնացե՛ք, ըստ առաջին պահանջմանը չմոռանաք, հիմի նոր օրենք է դուրս եկել, էլ ժամանակ նշանակել չկա։

— Աղա ջա՛ն, թող երեք ամսով գոնե գրվի, վայ թե շատ նեղություն քաշենք։

— Ա՛յ տղեք, էլի քիչ մնաց բարկությունս բերում էիք. տո՛, ձեզանից ո՞վ է փող ուզում, պահեցե՛ք ինչքան ձեր սիրտը կուզի։

— Է՛, խնամի՛ Դավիթ, դո՞ւ ինչ ղուլլուղ. կամ աղդ կլինի պակաս, կամ մաղդ, էլի՛։

— Քեզ հայտնի ա, աղա ջա՛ն, որ ինը տարի ա ես սուդիի կանդիդատ եմ. ո՛ր սուդիեն դատարան չի գալիս, ինձ են քաշ տալիս նստացնում. աշխարհքը չնի ու մենծությունի տեր դառնան, ես մի մեդալի կտոր էլ ա չունիմ, բաս իմ պատվին ամոթ չի՞. ի՞նչ կըլնի խնամքդ բաց անես, ինձ համար մի մեդալ բերել տաս, ես էլ քաշ անեմ, շատ ա սիրտս ուզում։

— Հենց էդքա՞նը. օրն էգո՛ւց։

— Ղո՞րթ, աղա ջա՛ն։

— Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում։

— Վա՛յ, ես քո ոտքերին ղուրբան գնամ։

— Տո, վատը դո՛ւք եք, դո՛ւք, ա՛յ անաղուհաց քրդի շնե՛ր, ես միշտ ձեր քամակին մեծ Մասսի պես կանգնած եմ, բայց դուք չեք հասկանում. ձեզ լավ հայտնի է, որ էս ուեզդումը գեղ չկա, որ ինձ պարտ չըլնեն — Վաղարշապատ, Աշտարակ, Եղվարդ, Փարբի, Բիրական, Շարուր, Դարալագյազ — բոլորն իմ ճորտերս են. քաղաքումը բանկերն են ինձ պարտ. գիտե՞ք բանկն ինչ ա. բայց ի՞նչ ձեր հիմար խելքի բանն է, էդ թող, սուլթաններն ու խաներն են բռումս. դրանք ամենն իր կարգին, ես միայն իմ գյուղն եմ սիրում, ընչի՞ — որովհետև մարդիս համար իրանը միշտ քաղցր է, իմ պորտս էս գեղումն է կտրվել, իմ ծնած տեղն է, իմ հող ու ջուրն է, ինձ համար ձեր մի մազը ուրիշի գլխից բարձր է։ Ինչ ցավ ունիք՝ ասացե՛ք, իմ սիրտս կպատռվի, որ բաց աչքով տեսնեմ իմ գեղացու նեղությունն ու չօգնեմ, որտեղ նստում եմ՝ ձեր վերա եմ խոսում, մեր մեծավորների հետ ճաշի վրա ձեր կենացն եմ խմում։

— Աստված կյանքդ երկար անի, աղա ջա՛ն. իհարկե, որ մեր պարծանքն ես, համա մի խնդիր էլ ունիմ, աղա ջա՛ն,— շողոքորթ հաճոյախոսությամբ ասաց Դավիթը։

— Ասա՛, մի՛ վախիլ։

— Մի քիչ փող էլ ա պետք, մի 150 մանեթի ձեռ բռնի։

— Ա՛ռ վեքսիլի թուղթը, էգուց գրել տո՛ւր, բե՛ր։

— Տարով եմ ուզում, աղա ջա՛ն։

— Վնաս չունի, դու մի տարվա շահն էս գլխից հաշվի՛ր թումանին մի աբասով. գրիր ըստ առաջին պահանջման, մինչև տարին քեզանից փող ուզող չկա։

— Էն ա դուզ տարի գրենք, էլի՛։

— Չի կարելի, օրենքը թույլ չի տալիս։

— Էդ օրենքն ամենքի համար ա՞, աղա ջա՛ն։

— Ո՛չ, միայն մեծավորների պատիվն է այս։

— Քո կամքն ա։

— Նստեցե՛ք, տղե՛ք, կանգնած ոտքներդ սև ջուր վեր եկավ։

— Դե գնանք, աղա ջա՛ն, էլ քեզ ի՞նչ նեղություն տանք,— ասացին ամենքն և գլուխ իջեցրին։

— Ի՜նչ անշնորհք մարդիկ եք, ա՛յ մուժիկներ, վեց ամիս կա՝ գյուղը չեմ եկել, մեկդ չեք հարցնում. հիմի էլ եկաք, ձեր գործը հոգացիք ու ձեռաց գնում եք. նստեցե՛ք, քիչ զրույց տանք, ասուլիս անենք։ Ադա՛, Խուդո՛, էն շկաֆը բաց արա՛, արաղի բութիլը բե՛ր, էլի ես ձեզ պատվեմ, թե չէ ձեզանում քաղաքավարություն չկա։

Ամենքը նստեցան և մի֊մի կթղա օղիով օրհնեցին Բալասան աղայի կյանքը։

— Տե՛ս էդտեղ ի՛նչ միրգ կա, բե՛ր՝ թող բերանները քաղցրացանեն,— հրամայեց աղան, և Խուդոն մի քանի խնձոր առաջ բերեց։

— Բե՛ր, ա՛յ որդի, բե՛ր, մուժիկից շնորհքը վերացել է, բաղերի, բոստանների, չալթուկի, շիրբախտի, լավ մրգերի տերերն իրանք են, ես եմ դրանց համեցեք անում։ Ասենք՝ էս մեր Խուդոյի կինն էր ուղարկել, անփող է, բայց մեր տան վերջին չոփն էլ փողով է ներս գալիս. ոչ մի բարեկամ, ծանոթ, ազգական, գյուղացի, ընկեր միտք չարեց, թե տարվա յուր բերքի ժամանակ, քչից֊շատից, ինձ համար բաժին ուղարկի։ Ձեզանից ի՞նչ կպակասի, որ ամեն մեկդ իր ունեցած գինուց, արաղից, բրնձից, լավ ձավարացու սպիտակահատ ցորնից իմ բաժինը հանեք, նրանով հո քանդվիլ չե՞ք. աղքատ եք՝ հարստանալ չեք, հարուստ եք՝ աղքատանալ չեք։ Սո՞ւտ եմ ասում, տղե՛ք։

— Մեզ համար շատ ամոթ ա, աղա ջա՛ն, լավ ես հրամանք անում,— կրկին դեմքը ծռեց Դավիթը,— մեր աչքի վրա։

— Արաղը քո շլնքին, Մատո՛, ես եկող շաբաթ մեծ ճաշ ունիմ, մի մեծավոր ինձ դեպեշ է տվել, որ մի օր ճաշին ինձ մոտ պետք է լինի. երկու լիտր արաղ կերթա, էդ քո պարտքը լինի։ Մյուսներդ էլ ձեր մեջ հաշվեցե՛ք, թե էն օրվան տանձ ու խնձորը ո՞րդ եք բերում. մյուս բաներն էլ ուրիշների վզին կբարձենք։

— Քո ցավը տանի մի տիկ արաղն, աղա ջա՛ն. բայց աչքս էլ որ հանես, ճշմարիտը պետք ա ասեմ, մի՞տդ ա, հերու, որ քեզ համար երկու լիտր մեղր բերի՝ լսից սպիտակ։

— Հա՛, հոր հոգու չէր, չհասի համար էր։

— Ինչ կուզի ըլնի, մին ա. բանն էս ա, որ հրամանքդ բալկոնի վրա կանգնած էիր ու քո բարի աչքովդ տեսար, որ քո ծառեն աշխանեդ էլ չթողեց ինձ, բակի դռնից ետ դարձրեց։ Քեզ շիտակն ասեմ, աղա՛, սրտիս շատ դիպավ։

— Հետո ես բալկոնումը միայն էի ու քեզ վերև չկանչեցի՞, հետդ չխոսեցա՞։

— Չէ՛, մոտդ մի ուրիշ աղա էլ կար։

— Ես էլ հենց դրա համար չկանչեցի, է՛. բաս դու չգիտե՞ս, որ ինձ անպատվություն էր ուրիշ անծանոթ մեծավորի մոտ մուժիկի հետ կանգնել, մասլահաթներ անել։ Ի՛նչ անենք, թե ծանոթ բարեկամ ես. իմ հարազատ եղբայրն էլ որ գալիս է, էլի իմ սենյակը չի մտնում, նրա տեղը կուխնին է, որ կա։ Օղորմածիկ հերս էլ որ կենդանի լիներ, վերև չէի թողնիլ. ի՞նչ կասեին ինձ իմ ընկերները, ձեզ եմ հարցնում. չէի՞ն ասիլ, թե սա ի՞նչ մարդ է, որ իր հայրը սա է։ Ախա՛ր դուք չգիտեք, մի անգամ քիչ մնաց երկրիս մեջ թքանք էի դառնում. լուսահոգի մայրս մի ձմեռ յուր տունն այստեղ թողած, եկել է, թե ուզում եմ ձմեռը քեզ մոտ անցկացնել, մխից ձանձրացել եմ. ասում է՝ հազում եմ, ծերացել եմ, էլ չեմ կարող դիմանալ, որպես թե նրա պորտը ծխի միջին չի կտրվել։ Ինչևիցե, մի սենյակ հատկացրի իրեն, որ այնտեղ վեր ու նիստ անի մեր պառավ քոծի հետ, յուր համար ուտի, խմի, քնի, հանգստանա։ Դու մի ասիլ, դա խիստ նեղացել է, որ մեզ հետ սեղան չենք նստացնում, քոծի հետ ենք ճաշ տալիս։ Դե գյուղացի մուժիկի պառավ կին է, նրան ի՞նչ վայել էր գլխաբաց հասկացող հարսի հետ ձգվել։ Սա մտքումը խեթը պահում է։ Մեկ օր մեզ մոտ քսանից ավելի խանումներ են հավաքված, լոտո են խաղում, մյուս կողմումն էլ սեղանը սարքած է, քաղցրեղենները շարած, որ լոտոյից հետո վեր կենան, անուշ անեն։ Հենց լոտոյի տաք ժամանակը, հանկարծ իմ խայտառակչի մայրս, գլուխը փալասներով փաթաթած, ճղճղոտված շորով, բոբիկ ոտներին հին չստերը (մուճակները) ծլմփացնելով տուն է գալիս, բարի իրիկուն ասում ու մոտենում, կարգով բոլորին ձեռք տալիս։

— Ղոչա՛ղ քեռակին,— հավանեց Մատոն։

— Էլ ի՞նչ ղոչաղ, հյուրերի մեջ փսփսոցն ընկնում է, իրարու աչքով են անում և քթի տակ ծիծաղում։

— Նանի՛, որտեղացի՞ ես,— հարցնում է խանումներից մեկը։

— Հենց էստեղից եմ որ կամ,— ծանրագոգոթ սուրյոզնի ասում է մայրս,— ես ղադե՛ն (մատաղ), էս տան մեծն եմ, Բալոյիս մերն եմ, սա էլ իմ հարգևոր հարսն ա, դուք էլ իմ ազիզ աչքի լիս ղոնաղներն եք, համեցե՛ք, քաղցրեղեն անուշ արեք։

Հիմա դուք իմ խեղճ կնոջ դրությունը հարցրե՛ք, աչքերը սևանում է, քիչ է մնում՝ սիրտը թուլանա. բայց որ խելոք է, կարողանում է իրեն զսպել. էն կողմիցը զոքանչս վեր է կենում, թե՝ աղջկե՛ք, ղորթ է ասում խնամիս, հերիք է, ինչ խաղացիք, համեցե՛ք, միրգ անուշ արե՛ք։

Ամենքը վեր են կենում, լոտոն քանդվում է։

Երկու ամիս տներումն էլ ուրիշ խոսակցություն չկար, մենք էինք բերանների ծամոնը։

— Հալբա՛թ դու էլ ընդուր համար ետ ղրկեցիր օղորմածիկ մորդ, աղա ջա՛ն,— ասաց Մատոն.— լուսահոգին շատ էր տրտնջում՝ ջանս քանդեցի, սև օրով մեծացրի, բերանիս թիքեն կտրեցի, մարդ շինեցի, ասում էր, որ էսօր ինձ մարդատեղ չքցի՞։

— Ա՛յ եղբայր, էլ ի՞նչ կարող էի անել, ձեռքիցս եկածն անում էի, երկու տարենը մի շալ շոր էի կարել տալի, բայց նա գոհ չէր, տարին մեկ շոր էր ուզում, գլխի շալ, սաղրի մաշկներ, կարմիր ղանաուզ, դոշով շապիկ, ղալամքյար արխալուղ էր պահանջում. ախար ես ընչի՞ տեր էի, միլիոններ հո չունե՞մ. Նեսկոն մեռնի, թե սուտ եմ ասում, առած ամսականս ծայրեծայր չի հասնում, պարտքով ենք ապրում. դե հո չե՞մ կարող այս մի քանի շահին ջուր շինել։ Հլա փա՛ռք Աստուծո, մեռավ, պրծավ, ականջներս հանգստացավ։

— Դե՛, բարի գիշե՛ր, աղա՛,— ասացին ամենքն և վեր կացան։

Խուդոն սաստիկ անհանգստացավ։

— Ի՞նչ եք շտապում, Դավի՛թ, դեռ նստեցե՛ք, մի քիչ հանաքներ անենք, մորս անունը միտքս եկավ, սիրտս նեղացավ։

Նոքա նորից նստեցին։

— Է՛, ասա՛, Սարո՛, ի՞նչ կա ձեր գյուղումը, ի՞նչ չկա, բերքն ինչպե՞ս է էս տարի։

— Փա՛ռք Բարերարին, իրա տվածից ամեն ինչ առատ ա։

— Գյուղն էլ հանգստությո՞ւն է, տանուտերներդ լա՞վ է կառավարում. դա մի կողմով չեղավ, թե տեսնենք դու ի՛նչ շնորհքի տեր ես. ուրիշ կանդիդատներ բախտավոր են եղել։ Պողոսը, մի տարի չքաշեց, իր տանուտերը պոդսուդի (քննության) տակ ընկավ, տեղը տիրապետեց. Մարկոսն ավելի բախտավոր էր, Ղամեքը մեռավ, տեղն իրան մնաց. բայց էդ քո պնդերես Կարապետը ոչ այն աշխարհն է գնում և ոչ գործի մեջ է ընկնում. ինչպես ես նկատում եմ, դու մինչև նոր ընտրությունը կանդիդատ էլ մնալու ես։

— Էս ա մեր պոչն էլ կխուզեն, էլի՛,— ասաց սուդիա Մատոն։

— Ինչպե՞ս։

— Ժամանակը լրացել ա, նաչալնիկն ապսպարել ա, որ երկ՚օրից Ձիթահանքումը հավաքվինք, քար քցենք, գլավնի ու սուդիեք ընտրենք։

— Հա՞,— զարմացական դեմք առավ Բալասան աղան,— մեկել օրը ես նաչալնիկի մոտ էի, բան չասաց. սխալ կլինիս, ա՛յ տղա, կարծեմ դեռ մի տարի կա։

— Չէ՛, աղա ջա՛ն, թուղթն արդեն եկել ա, հինգշաբթի բիբոր (ընտրություն) ա։

— Հետո ձեզանից ո՞րըդ եք գլավնի դառնում, ո՞րըդ սուդիեք։

— Ո՛չ մինս, ո՛չ մեկելս,— ասաց Դավիթը,— ջահել֊ջուհուլներն են հիմի ատամները սրել, հիմա նրանք են գեղի քեդխուդեքը, մեր ռխին մտիկ տվող չկա։

— Մեղավորը հայրերդ եք, ընչի՞ եք ձեր որդվոցն էդքան իրավունք տվել, ինչի՞ մի քանիսին հասարակական վճիռ չեք շինում՝ Սիբիր քշել տալիս։

— Ո՞ւմ քշենք, աղա՛. մինն իմ տղեն ա, մինը քո, մինը սրա հորոխպոր թոռն ա, մեկելը մի իշխանի քվեր որդին ա, ամեն մեկին ինձ պես, քեզ պես օխտը պաշտպան ունի. ոչ դու կթողաս, ոչ ես. էնպես ա՞, թե ոչ, Խուդո՛։

— Դուք էլ այնպես բան արե՛ք, որ աչքները վախենա. վերցրե՛ք մի քանի խեղճ, անտեր աղքատի տղա գեղից դուրս արեք, թող ձերոնք տեսնեն ու օրինակ առնին։

— Ո՞նց, արդարը մեղավորի տեղակ կորցնե՞նք։

— Որպես թե ագռավները սև կհագնեն, եթե տասը չքավոր ոչնչանան. միշտ այդպես է, թույլը զորեղի համար է ստեղծված, արջը գայլին է խեղդում, գայլը՝ ոչխարին, աղվեսը՝ հավին, կատուն՝ մկանը. ե՞րբ ես լսել, որ մուկը կատվին հաղթի. աշխարհքս էդպես եկել է, էդպես էլ շարունակվելու է,— խրատում էր Բալասան աղեն.— ինձանից ձեզ խորհուրդ, ձեռքդ ընկավ, տեսար, որ քեզանից անուժ է՝ փշրի՛, ոչնչացրո՛ւ, մեջտեղից քո օգուտը հանի՛ր։

— Բա՛ս մեղք ու վարձք չկա՞,— հարցրեց Սարոն։

— Մեղքն ու վարձքը տերտերների սարքած թոռն ա, որ ձկան պես քեզ մեջը քցի, կալնի ու իր համար կեր հանի։ Շատ էլ լավ են միտք արել. բաս նրանք ապրելու չե՞ն։ Բայց էս թողնենք,— խոսքը փոխեց Բալասան աղեն,— հմի մտքներդ ի՞նչ է, ո՞ւմն եք ուզում տանուտեր դնել։

— Գեղը ողջ կաննել ա, էլ ետ Արտոյին են ուզում,— ասաց Սարոն։

— Արտոն էստեղ է՞։

— Ո՛չ, աղա՛, Նախչվանի կողմը ղազախներին գարի ա պահ տալի, ինքն էլ իսկի չի ուզում, բայց գեղը նոր ա հասկացել, որ էս նոր սուդերի սարքված օրից իրանք մի տանուտեր են տեսել՝ էդ էլ Արտոն էր, որ միայն վեց ամիս համ տվեց ու վերջն իր պատվիցը վախեցած՝ թողեց քաշվեց։

— Լավ էր կառավարում, հա՞։

— Ա՜խ, մեր գեղն էն օրն էր բախտավոր, գառն ու գելն իրար հետ արածում էին։

— Դե որ էդպես է, հիմի էլ Արտոյին ընտրեցե՛ք, էլի՛։

— Գլխներիս վրա կընտրենք, աղա ջա՛ն, թե որ համաձայնի. ասում են՝ թուղթ ա գրել, չի ուզում, ասում են՝ ամիսը հարիր մանեթ փող ա առնում։

— Հա՜, հա՜, հա՜,— բարձրաձայն քրքիքը երկար ծոր էր տալիս բարձի վերա ետ գնացած Բալասան աղեն,— հա՛, հա՛, հա՛, Գոմշակերենց Արտոն տանուտերությունից փախչում է, միամի՛տ մուժիկներ, դուք էլ հալած յուղի տեղ եք առնում էդ խոսքերը. հարյուր մանե՛թ, տո, հիմարնե՛ր, ե՞ս լավ գիտեմ, թե դուք. հինգ օր չկա, Արտոյի խազեինը ինձ մոտ ճաշի էր. մի ամիս ա, որ գողությունը բռնել ա ու քո Արտոյին քաղցած փորով դուս շպրտել. դեռ ուզեցել է պոդսուդի տակ ձգի, բայց նա շան պես ոտքերն է ընկել, լիզել, ինքն էլ խղճացել է։ Տո՛, դուք հենց գիտեք՝ Արտոն հիմի է՞լ էն է. գողերի թագավորն է. գյուղը տակն ու վրա կանի, մոր ծիծ կկտրի, պետք է ասած՝ այն ժամանակ էլ նույնն էր, բայց մաշեննիկ էր, իր տեղն էր ուզում տաքացնի, որ հետո ձեզ տզրուկի նման ծծի, բայց խոփը շուտ քարին առավ։

— Ո՞վ նրա իշին չոշ ասեց, աղա ջա՛ն, ինչքան էլ աղաչեցինք, պռնկնոտացինք, չելավ, թողեց հեռացավ։

— Դուք էդպես կարծեցե՛ք, բայց եթե չէր հեռացել՝ հիմի կատըրժնիկ կլիներ, թող գնա՝ ինձ կյանք ու արև խնդրի, որ աչքով արի, մաշեննիկը դուս պրծավ։

— Նա ի՞նչ էր արել, աղա ջա՛ն։

— Բաս էն ոչի՞նչ էր, որ օրական նա մի մարդից երեք մանեթ շտրաֆ էր խլում. բաս էն ոչի՞նչ, որ մեծ ու փոքր չհարցրած՝ բանտ էր դնում. էն ոչի՞նչ, որ ինքնագլուխ սրա֊նրա տանից պղինձը դուս էր քաշում, տորգ անում, ինքը ծախում, ինքն առնում. չէ՞ որ իրավունք չուներ։ Ձայնը տեղ հասավ, ռևիզորը պատրաստ էր, մյուս օրը պետք է գար սելսկի սուդը (գյուղական դատարանը) պեչատեր (կնքեր), քո Արտոյիդ հրաժարականը հենց էն օրը տեղ հասավ։ Յոթը ժամը լեզու եմ թափել նաչալնիկին, որ հրաժարականը նույն օրը հասցրել է, թե չէ, գնացել էր քո Արտոդ — պոդլե՛ց, ռազբոյնի՛կ, գող֊ավազակը։

— Դե լավ, աղա՛, մեր կարճ խելքովը մի լավ մարդ Արտոն էր. նա էլ մաշեննիկ դուս եկավ, էլ ո՞ւմ ընտրենք,— հարցրեց Սարոն։

— Տո՛, հիմար, լավ մարդս ո՞րն ա, վատը որը, ամենքդ էլ մի սանտրի կտավ եք. ընչի, դու չե՞ս կարող լինել, սա չի՞ կարող, նա չի՞ կարող. ահա մեր Խուդոն, դուք հո լավ գիտեք, որ գյադի մինն էր, աչքումս լավ խաղաց, առաջ քաշեցի, մարդամեջ հանեցի և էսօր Օ. գյուղի պես տեղի սուդիեն է, իշխանն է. պակա՞ս մարդ է, ձեզ եմ հարցնում։

Մատոն ու Սարոն միմյանց նշանացի ակնարկներ արին, կարծես թե գլխի ընկան։

— Ի՞նչ եք լռել,— կրկին հարց տվեց Բալասան աղան,— մեր Խուդոյին որ տանուտեր շինենք, չի՞ կարող գլուխ տանել։

Մատոն ու Սարոն տարակուսական ուսաշարժություն արին։

— Դու ի՞նչ ես կարծում, խնամի՛ Դավիթ,— դարձավ աղան դեպի վերջինս։

— Մեր կարճ խելքովն Արտոն լավ էր, բայց որ քո օրհնած բերանով հրաման արիր, ես ի՞նչ իրավունք ունիմ։

— Դուք եկեք ինձ լսեցե՛ք, ինչ ասեմ՝ կատարեցե՛ք, թե ձեր գյուղը դրախտ չդառնա, ինձ հայհոյեցե՛ք։

— Լավ ասողի ջանին էլ կմեռնենք։

— Օղորմի ձեր հորը. ա՛յ ձեզ գլավնիացու մեր Խուդոն, ես սրան եմ կամք տալիս, դուք էլ ինձ օգնեցե՛ք, քարը դուրս բերե՛ք, ձեր երեքին էլ սուդիա շինել կտամ. ինչ պակասություն որ ձեր գյուղին գա՝ մեղքն իմ վզին։

— Դժվար թե գեղը Խուդոյին կամք տա, աղա ջա՛ն։

— Ընչի՞։

— Էս գլխամեռը աղքատ֊ուղքուտի տունը քանդեց, աղա ջա՛ն,— ասաց Սարոն,— մի շահով կաշառք էր ուտում. էդ գլուխը քարը, բայց որ քո հրամանոց սանադները շուտ֊շուտ էր մեջ բերում, վճռում ու խեղճերի էլած֊չէլածը ծախում, ողջ գեղը հետը թշնամացել ա։

— Ա՛յ տղա, ուրեմն աշխարհքս առ ու կուլ է՞, հիմա դուք վիզներդ յոթը գազ կախել եք՝ փող եք ուզում, Աստված կվերցնի՞, որ տանեք և ժամանակին չտաք։

— Լավ ես ասում, աղա ջա՛ն, բայց անխղճմտանքությունն էլ բանի պետք լի. սա շահը շահին կոխացնում ա, մի ծակ կապեկ չի բաշխում, հասարակությունի տունն էլ քանդվում ա, մի քիչ յոլա գնալ ա հարկավոր։

— Շա՛տ լավ, եկե՛ք ձեզ հետ մի պայման կապենք, Նեսկոյին թաղեմ, թե սուտ ասեմ. դուք ինձ օգնեցեք՝ Խուդոյին տանուտեր շինենք, քանի սա նստած ա, գյուղիցը մի կոպեկ չպահանջեմ. համաձայն ե՞ք։

— Սաքի, աղա՛, սա ինչի՞ ա տաք֊տաք կպել, չգիտի՞ որ գործը չի։

— Սա չի կպել, ե՛ս եմ ուզում. ես հենց կանեմ, որ սա Արտոյին ձեր մտքիցը կձգի, ի՞նչ եք ասում, իմ խաթե՛ր։

Երեքն էլ լռել էին։

— Դե վեր կացե՛ք, դո՜ւրս կորեք, ապերախտ անպիտաններ,— գոչեց հանկարծ տեղիցը վեր թռչելով Բալասան աղեն.— մուժիկի որդի մուժիկնե՛ր, ես էլ ձեզ մարդատեղ դրի, եղբոր նման հետներդ քաղցր խոսք ու զրույցներ արի, դուք էլ գլխիս եք ուզում նստել. մա՛րշ, դո՛ւրս. այդ երկուսդ, լույսը չբացված, փողերս բերե՛ք, դու էլ, Դավի՛թ, որտեղ փողը շաղ են տալիս, էնտեղից վերցրո՛ւ, ով որ էլ քեզ համար ազնվության մեդալ բերել կտա, նրան դիմի՛ր, երեք օրից կպարզվի, թե ո՞վ է տանուտերը. տեսեք՝ սկատինա (անասուն) Գոմշակերի թոռի օրն ինչպե՞ս կսևանա, դո՛ւրս, շո՛ւտ, կորե՛ք փողերս բերեք։

— Մի՛ բարկանալ, աղա ջա՛ն,— ասաց Դավիթը աչքով անելով մյուսներին,— թե որ քո կամքդ ա Խուդոյին գլավնի շինել, մեր ա՛չքի վրա, էգուց ևեթ գեղը շուռ տանք։

— Ի՞նչ կասեմ օրինավոր խոսքին, ես էլ ձեր երեքին էլ սրան թև ու թիկունք շինեմ, դատավոր ընտրեմ, լույսը բացվի, թե չէ, որքան փող, Դավի՛թ, կամենաս, առաջիդ համարեմ, սորանց էլ եթե էլի պետք է, թող վերցնեն, տոպրակի բերանը բաց է։

Կարելի է խոսակցությունը երկար տևեր, եթե դրսի սենեկից ոտնաձայնը մի ուրիշ անձնավորության ներկայությունը չծանուցաներ։

Խուդոն դուրս գնաց և շուտ վերադարձավ. նրա ակնարկն աղային շատ բան ասեց։

— Դե՛, տղա՛յք, ձեզ տեսնեմ, իմ աջ կուռն եք, էլ ձեր առաջին փակ դուռը չի լինիլ, երեքդ էլ այսօրվանից սուդիա եք՝ որ կաք, Դավիթն էլ սուդիայի մեդալի մոտ մի դեղին պոլիմպերիալի չափ ազնվությունի մեդալ կրծքին է կախում։

— Բարի գիշե՛ր։

——————

— Հո չտեսա՞ն վանեցուն,— հարցրեց աղան Խուդոյից նոցա գնալուց հետո։

— Ո՛չ, աչքով արի, մտավ ծալքատեղը։

— Լա՛վ ես արել, նե՛րս կանչիր։

Ներս եկողը մի նիհար, ծաղկատար երեսով, բարձրահասակ, կապտագույն եվրոպական կիսամաշ սերթուկը սև արխալուղի վերա հագած, մուճակները ոտքերին երիտասարդ էր։

Նա գյուղական գրագիրն էր։

ԺԱ.
ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՈՒԽՏԱՎՈՐԸ

Արարատյան նահանգի ամեն մի գյուղացու աչքին սովորական է հաճախ տեսնել եկեղեցումը դռան առաջին կանգնած մի֊մի օտարական ժամավորի, որոնք կուրծքը կոծելով անդադար ծունր են դնում և առանց աջ ու ձախ նայելու, Հիսուսի ներկայացրած մաքսավորի նման գլուխը խոնարհեցրած, միմիայն տեսնում են յուրյանց բամբակի թելից գործած տրեխները։

Ամեն մի երեխա, ամեն մի սուր աչք գիտեն, թե ո՞վ է ջերմ աղոթականը, ո՞ր աշխարհքիցն է և ո՞ւր է եկել։

— Էլի՛ եկել են,— արմնկով հրում են և ցույց են տալիս ժամավորներն իրար և քթերիցը զայրալիր հուսահատական ծուխ արձակելով լռում։

Ժամն արդեն դուրս է եկել. ժամավորները Ավետարանը համբուրել են, տվել են ծամկոչին «օղորմի Աստված»֊ը և լսել նրա մեքենայաբար «օղորմի ծնողացդ» պատասխանը. տերտերներն արդեն ծալել են յուրյանց փիլոնը և կախել կանանց դասի վանդակից ու յուրյանք դուրս եկել ժամից, խառնվել դրսևը ծողոված ժամավորներին։ Ժամհարը հանգցրեց վերջին ճրագը և մոտեցավ օտարականին. բայց նորեկը ոչինչ չի տեսնում, նա մտքով սլացած է հրեշտակների դասը, նա վերացած է անցավոր աշխարհից։

Երկու անգամ ժամհարը զգուշությամբ շարժել է աղոթականին, բայց նա չի շտապում, նրա շրթունքները մրմնջում են «Եկեսցե»֊ն։

— Տերտերն ինձ սպասում է, տիրացո՛ւ, պաշտումահաց ունինք,— կրկնում է ժամկոչը. բայց օտարականը կարծես անտարբեր է դեպի այդ առաջարկը։ Նա մի երկու ծունր ևս կրկնում է և երկյուղածությամբ ուղղում է քայլերը դեպի բեմը, ամեն մի խաչ, ամեն մի պատկեր կարգով համբուրում է, ամեն սյունի անկյունին երեք անգամ մոտեցնում է շրթունքը և ամեն մի համբույրին երեք անգամ խաչակնքում է երեսը։

Վերջապես Աստուծո մարդը եկեղեցու արտաքին շեմքից առավ յուր փափագը և գլխիկոր, հաշված ու համեստ քայլերով, գնում է առաջ, շարունակելով Խաղաղականի «Հավատով խոստովանիմ»֊ը։

— Օղորմի Աստվա՛ծ, տիրացո՛ւ,— խանգարում է մեր ճգնավորին տերտերը եկեղեցու բակումը։

Պանդուխտը հանդարտորեն գլուխը վեր բարձրացրեց, հառաջեց դեպի ձայնը և մի անլսելի շշուկով արտասանած «օրհնյա տեր» խոսքի հետ ակնածական համբույր դրոշմեց տեր հոր սուրբ աջին և ամենահամեստ ու ամոթխած նորահարսին պատշաճ խոնարհությամբ երկրպագություն տվեց շուրջ բոլորած ժողովրդին։

Նոքա ժամավորներն էին, նոցանից ոչ մինը չէր հեռացել եկեղեցու բակից, ամենքը սպասում էին այս ներկայացմանը։

— Բարի գալուստդ, տիրացո՛ւ եղբայր, վանեցի՞ ես։

— Այո՛, սուրբ հա՛յր։

— Հայրիկի աշակերտներիցը կլինի՛ք։

— Ծառա՛ եմ։

— Ինչպե՞ս է Հայրիկը։

— Օրհնող է։

— Հիմա ո՞ւր է։

— Վանեն նվաստությունս ճանապարհ դրավ ու ինքը Վարագ գնաց, հոն դպրոցին հանդեսը կդիտեր։

— Ո՞ր կողմն է Աստված ձեզ առաջնորդում, ո՞ւր եք գնում։

— Սուրբ Էջմիածնի ուխտավոր ենք։

— Խնդրվածքիդ կատարումն։

Պատասխանը՝ խոնարհ երկրպագություն։

— Որտե՞ղ եք իջևանել։

— Բաց երկնից տակ, բայց սիրելի, հարազատ և հյուրասեր հայ հարց և եղբարց հովանիին ներքո։

— Լավ ձայն ունի՞ք, լավ երգել գիտե՞ք։

— Որչափ սուրբ հոգին անարժանս օժտեր է։

— Էջմիածին գնացի՞ք։

— Ո՛չ, Կարսեն Աղվանյան սրբազանին հանձնարարականով Ալեքսանդրապոլի հաջորդ Հուսիկ հայր սուրբին ուղղվեցա, ան ալ զիս այս կողմեն ճանապարհ դրավ քանի մը աշտարակեցի եղբարց ուղեկցությամբ։

— Ուրեմն ձիո՞վ եք եկել։

— Իմ ոտքերս ամուր են, անբան անասունը նեղելու հարկ չկար. Հայրիկ մեզի հաճախ ոտքով քալելու և չարքաշության տոկալու վարժություններ կավանդեր, ինքն ալ մեզի հետ Վանա շրջակայքը կպտտեր, գյուղերը մեզի քարոզություն ընել կուտար։

— Հայրիկն աշակերտներ շա՞տ ունի, տիրացո՛ւ ախպեր,— խոսակցության մեջ խառնվեց մի գյուղացի։

— Մեկ կողմեն կհավելին, մյուս կողմեն կպակասին, դպրոցն ավարտողներուս կփոխարինեն նորեկներ։

— Դուք ե՞րբ եք ավարտել։

— Երկու տարի կա։ Հայրիկին պատվիրանավ Կարնո կողմերն երբ ուսուցչություն կընեինք, ամիս մը առաջ վերակոչեց զիս և բարեհաճեց այս կողմերն առաքել յուր սուրբ գրավոր հրամանավ։

Տիրացուն ձեռքը ծոցագրպանը տարավ, հանեց մի մեծադիր փոստի թղթի լայնությամբ հաստ թղթի վերա խոշոր տառերով գրություն և տվեց տերտերին։

Թուղթը ձեռքե֊ձեռք պտըտեց, գրագետ֊անգրագետ մի թեթև հայացքով, մի հաստատուն գլխի շարժումով հավաստի եղան նրա անկեղծությանը։

— Հայրիկի, իր ձե՛ռքն է,— վավերացրին ամենքը։

— Հազար թղթի մեջ կճանաչեմ Հայրիկի ստորագրությունը,— պարծեցավ մի երիտասարդ յուր կողքին կանգնած ընկերին։

— Շատ դժվար բան էր, ա՛յ,— կշտամբեց խոսողի սնապարծությունը մի ուրիշը.— ամեն երեխա կճանաչի «Հայրիկ» ստորագրությունը։

— Քիչ ենք տեսնո՞ւմ, շաբթական քանի՞սն են գալիս ու անց կենում,— քչփչաց երրորդը։

— Կարելի է՝ կեղծ են,— պատասխանեց առաջինին մի անհավատ Թովմասը։

— Դե Հայրիկը մի առատագութ և բարեսիրտ մարդ է, ուզողին գրում, տալիս է, էլ ընչի՞ պետք է շինովի լինի։

— Տիրացու ախպե՛ր, մեր գեղումը վարժապետ չկա, չե՞ս մնալ մեր երեխանցը կարդացնիլ,— հանկարծ առաջարկություն արեց տանուտերը։

— Սրբազան պարտքերնիս է ազգիս մանուկ սերունդ կրթել. բայց դեռ ժամանակ կա, գուցե նվաստությունս անարժան թվի ձեր մեծասրտության, կամ մի այլ հանգամանք խոչընդոտ կըլլա։

— Էլ ի՞նչ դժվարություն, Հայրիկի թուղթը քեզ համար լավ ա վկայում, մենք էլ վարժապետ չունինք, գեղումս էլ մի օրինավոր գրագիր չկա. գեղական դատարանումը օրինատետր կա, քեզ կտամ, քիչ֊քիչ կսորվես, քեզ էլ օգուտ կըլնի, մեզ էլ։

— Մենք այդ օրինատետրեն մի հատ մը ձեռք բերած ենք, բովանդակություն մեզի քաջ ծանոթ է, անոր համաձայն գործավարություն ընել մեզի համար դյուրին է։

Տիրացուն հանեց նույն ծոցագրպանից մի գյուղական օրինագիրք։

— Դե բանը գլուխ եկավ, էլի՛,— հուսադրեց տանուտերը.— կա՛ց, մի վախիլ, դու էստեղ մեծ շահմունք կունենաս, մի սիրուն աղջիկ էլ կուզենք քեզ համար, կպսակենք։

— Աստված չընե, միայնակեցության ուխտեր եմ ի մանկութենե։

— Տերտերը թողություն կտա, վնաս չունի։

— Կա՛ց, տիրացո՛ւ, կա՛ց, լավ է ասում մեր տանուտերը. էս է՝ ես ծերացել եմ, մի քանի տարուց հետո քեզ կձեռնադրենք,— խորհուրդ տվեց քահանան։

— Տեր ինքն ինչպես տնօրիներ է, անոր սուրբ կամքը թող օրհնյալ ըլլա։

— Անունդ ի՞նչ ա, տիրացո՛ւ,— մեջ խառնվեց Մելիք֊Բադալը։

— Ավազանիս անուն Մաղաքիա Բաստուրմաճյան է, բայց դպրոցական անունս Հայրիկ հաճեցավ կոչել Տաճատ Գնթունի։

— Արտակ Պալունի, Հմայակ Դիմաքսյան, Խորեն Խորխոռունի...

— Արա Արամյան, Հավանակ Վաշտակյան, Հոյ Հուսակյան...

— Ցոլակ Արբակյան, Պարույր Պաճուճյան, Պերճ Արբունյան։

Այս անունները միմյանց ետևից կրկնողներն երեք երիտասարդներ էին. նոքա ոչ ոքի չէին խանգարում, նոքա բերան գիտեին Հայրիկից եկած երիտասարդների դպրոցական կոչումները և իրանց մեջ ծաղրում էին փսփսալով ու ծիծաղելով։

— Ուրեմն, տերտե՛ր, գործը վճռվեց,— ձայնը բարձրացրեց Մելիք֊Բադալը,— մեր տիրացու Տաճատը կմնա մեր գեղումը. շատ լավ իրար ենք ընկել, մեզանում գինին բոլ ա, սրա էլ հին անումը Բաստուրմաչի, նորն էլ Գնթունի, էս վերջինի թ գիրը դուս կքցենք, մենք շուտ խոսող մարդիկ ենք, լեզվըներիս տակիցը կսլլա, դուս կընկնի, կմնա Գնունի. հետո կնստենք, լազաթին բաստուրմեն տժտժալով շամփրիցը սիպտակ լավաշի մեջը դուս կքաշենք, գյոգրով (դդմասրվակ) գինին էլ կդնենք դնչներիս, էլ ի՞նչ դարդ ունինք, կե՛ր ու կոնծա՛, դե քե՛ֆ արա, Բաստուրմաչի֊Գնունի, ծծա ու ծծա՛, կաց ու պռոշներդ ծպծպացրո՛ւ, բեղերդ լպստի, վախիլ մի՛, հատնիլ չի։

— Ներեցե՛ք, հարգամեծար իշխա՛ն, որքան ալ մեր հին ու նոր ազգանուններ հարմար են ձերին ասության, բայց մենք նախ ուխտած ենք յոթ տարի սուրբ Կարապետու պահք պահել, և երկրորդ՝ գինիի հոտ ու համ առած չենք ցարդ։

— Դե ասա թուրք ես, էլի՛։

— Մեղա Աստուծո։

— Դե կարդացողը դու ես, մենք անգետ գեղըցի ենք, հիմի դո՛ւ ասա, հայ֊քրիստոնեի հավատը գինու վրա չի կապա՞ծ։

— Ան ուրի՛շ բան։

— Դե տեսա՞ր, որ ես իմ բռագյալ (տգետ) տեղովս քեզանից շատ բան գիտեմ, դեռ էն մի խոսքն էլ քեզ բաշխեցի, չասեցի, թե ո՛վ ա տարին 12 ամիս բանջարեղեն ուտում։

— Բայց արդեն դուք զիս արբեցողի մը ընկերն ըրիք ե խոտակեր կոչեցիք, ադ փոքր֊ինչ վիրավորական է։

— Էյ, խելքդ որտե՞ղ ա, տիրացո՛ւ, ես քեզ իմ հընկերը շինեցի, ի՛մ, ինձ չե՞ս հավանում, քեզ պես օխտը տղա ունիմ. ես որ մի օր գինի չեմ խմում, իրիկունը գնում եմ տերտերի առաջին չոքում, մեղա գալի, թողություն առնում. հենց գիտես մենք հայ֊քրիստոնյա չե՞նք. գինի էլ ենք խմում, պաս էլ ենք պահում. բաս քո ասելով մենք պիանիցներ (արբեցող) ու հայվաններ ենք, էլի՛. խոսք էր, սազեց, տեղն եկավ, ասեցի, ի՞նչ ես փալանդ շուռ տալի (վիրավորվել)։

— Մի՛ նեղանալ, տիրացո՛ւ Տաճատ, մեր Մելիք֊Բադալը հանաք է անում, սա մեր գյուղի իշխանն է, սրա քաղցր խոսքերը քեզ էլ դուր կգան, ականջներդ կվարժվին,— հասկացրեց տերտերը։

— Այժմուս կհասկնամ, որ հարգամեծար Մելիքին ըրած անմեղ կատակ մ՚է։

— Տո, արի՛, խելո՛ք, վախիլ մի՛, մենք կբարեկամանանք,— նորից շարունակեց Մելիք֊Բադալը,— արի գնանք, էս գիշեր մեր տանը մի լավ քեֆ անենք, կնիկս իր դմբռճիկ (փափկիկ) ձեռներովը քեզ համար մի կակուղ տեղ կքցի, թե կուզես՝ ոտներդ էլ կմաժի (շփել). վախիլ մի՛, ես ծեր եմ, բայց կնկանս աչքումը դեռ եղ կա, գիշերն երազումդ կտեսնես, կերածդ կմարսես, առավոտը քեֆով վեր կկենաս։

— Հրամանքնիդ բավականին զվարճախոս անձ մը կերևիք, անմեղ կատակներ կսիրեք, ինձի նման նորատի պանդուխտին քիմք կուզեք պարարել ձեր պարկեշտուհի տիկնոջ մայրական հրապուրանքներով և հայուն հատուկ հյուրասիրությամբ։

— Օ՛... օ՛... օ՛... լա՛վ ես, լա՛վ, մե՛ր տղա, բերնումդ համ ես ունեցել, ձեռաց հասկացար, որ հալիվոր մարդի հընկերն ատամները թափված պառավ կըլնի, դունչդ ջահելների փեշերքին ես մեկնում. վախի՛լ մի, իմ խաթունը վրա հինգ կնիկս ա, քո տարիքումն անճախ (հազիվ) ըլնի, ամեն մի աչքը ձեր հոսհոսների ղայֆի ֆնջաններից մեծ ա, ա՛սլը (իսկ և իսկ) քեզ պես սուտ ճգնավորի ու խաբեբաների շալակը տալու ապրանք ա, արի՛ գնանք։

— Շա՛տ շնորհապարտ ենք, սակայն արատիք կբերեք անբծությանս։

— Դե՛, դե՛, արի՛ գնանք, ա՛յ դարմանի տակի ջուր. խաչագող վանեցի չե՞ս, գող կատվի աչքերիցդ ա մալում (հայտնի), թե ի՛նչ պտուղ ես. ամեն մի մազիդ տակին օխտը սատանա կա. ախար Օսմանլվի խաչագողներն էլ վանեցիք են, սալմաստցոնց հարևան եք, է՛։

— Այդ արդեն կարի անարգական է,— դեմքի վերա տհաճություն արտահայտեց Գնթունին։ Բայց Մելիք֊Բադալը նրա վզակոթը թոթվելով, շարունակեց յուր ծաղրածություններն և դեպի յուրյանց կողմը քաշեց։

— Տերտե՛ր, տանուտե՛ր,— դարձավ Մելիքը դեպի վերջիններս,— դուք էլ եկե՛ք գնանք, մեր Գնունի֊Բաստրմաչու հետ մի քիչ սեր ու սոհբաթ անենք, սրան երկու տարեկան քուռակի պես խամահանուկ անենք (վարժեցնենք), թե չէ սա շատ ա տռճինկ քցում։

Ավելորդ է ասել, թե Էջմիածնի ուխտավորի ուխտը ետ թողվեց դիպող ժամանակին կատարելու։

Օ. գյուղի հյուրասիրությունը, Մելիք֊Բադալի համեղ կատակները, երեսուն երեխեքանց ուսուցչական առատ վճարքը և, որ գլխավորն էր, տանուտերի առաջարկությամբ գյուղական գրագրի յուղալի պաշտոնը խիստ հաճոյական թվեցին Հայրիկի առաքյալին։

Ի պատիվ Գնթունուն պետք է ասենք, որ նա մինչև էսօր էլ գինու հոտը չի առնում, ուխտադրուժ գտնվեց միայն սուրբ Կարապետի դեմ. առաջին իրիկունը Մելիք֊Բադալի համոզմամբ պասը բաց արավ՝ ծերության օրերում ուխտը վերանորոգելու պայմանով։

ԺԲ.
ՇԱՆ ՀԵՏ ԱԽՊԵՐԱՑԻ, ՓԵՏԸ ՁԵՌԻՑԴ ՄԻ՛ ՎԵՐ ՔՑԻԼ

— Բարև ձեզ, պ. Գնթունի՛, ինչպե՞ս եք,— ծանրախոհ դեմք առած՝ երկու մատի ծայրով արժան տեսավ Բալասան աղեն դիպչել գյուղական գրագրի խոնարհությամբ պարզած ձեռքին, երբ վերջինս շողոքորթ ժպիտով անվստահ առաջ եկավ դեպի Մելնիկովը։

— Ողջություններդ կցանկամ, վսեմափայլ տե՛ր, իշխա՛ն հայկազն։

— Ինչպե՞ս եք կառավարվում այս լեռնային արջերի մեջ, նեղություն չե՞ք կրում, չե՞ք հուսահատում։

— Սկզբներ շատ խորթ կթվեր մեզի ասոնց անկրթություն, բայց հետզհետե վարժեցանք, այժմ իրենց ալ սակավիկ մի քաղաքակրթեցինք, մարդավարության ուղին առաջնորդեցինք։

— Հետո, օտարությունը ձեզ զգալի չէ՞։

— Անշուշտ, հայրենյաց անձուկ շարունակ կտոչորե հոգիս, սակայն պարկեշտ լծակից մը և գողտրիկ մանկիկ մ՚ունենալես վերջ՝ բոլորն ալ անցան։

— Լսել եմ, այո՛, մեզ հայրենակից ես դարձել, շատ ուրախ եմ. իմ կարծյոք, դժվար կլինի ձեզ օտարության մեջ առանց սեփական տուն ու տեղի, առանց այգու և հողի՝ միայն գրագրական սահմանափակ ռոճկով ընտանիք կառավարել։

— Ձեր շնորհիվ, ողորմած բարերա՛ր, այժմ տնակ մը և փոքրիկ այգի մի ևս ձեռք բերած ենք, նախախնամություն մի պատառիկ ցամաք հաց ալ խնայած չէ, կապրինք կերպիվ իվիք։

— Հա՞, այդ չգիտեի, շատ շո՛ւտ, կարծյոք, ձեր գալը հինգ տարուց ավելի չէ։

— Այո՛, այդպես է, բայց մեր դատավոր Խուդավերդի բեգին շնորհիվ, գյուղական տանուտիրոջ մարդասեր ներողամտությամբ տեսակ մը կենաց եղանակ գտած ենք։

— Մեր վարժապետը հիմի լավ փող էլ ունի, աղա՛,— մեջ մտավ Խուդոն,— շահով տված ա մոտիկ գեղերի թուրքերի մեջ. սրա ֆանդ ու ֆելը (հնարագիտությունը) ոչով չի իմանալ. մենք ինչքան ուզենք՝ ձեռը պատը կքսի, մխուր չի գալ (ուրանալ) ու երկու օրից հետո, մին էլ տեսար, թուրք հաջիներից մնի հինա դրած միրուքը ճանգել ա ու իծի պես տկի֊տկի անելով (մկկացնելով) բերում, կոխում դատարան, սանդը զավերնի անում (վավերացնում), փեչատը (կնիք) կոխում ու ճամփու քցում։

— Որքա՞ն է մեր տված, քանի մը կոպեկներ,— արդարացավ Գնթունին։

— Հենց էդ ա, է՜,— շարունակեց Խուդոն,— Հաջի Մուստաֆեն սրան տասը մանեթ էր պարտ. ուզեցա իմանալ, թե քանի՞ մանեթ էր պարտքի գլուխը. նա ասեց՝ դրանից ո՞վ ա փող առել. դատարանումը գանգատ ունեի, վճռեցիք իմ օգտին, հրամայեցիք ըսպոլնի (կատարողական թերթ) տալ. գնալով֊գալով հոգիս դուրս եկավ, չարես կտրեց՝ կաշառք խոստացա. երկու մանեթի թուղթ առավ բերնիցս մի ամիս ժամանակով, էս ա երկու տարի ա, վեց ամսե վեց ամիս շահը շահին գալով՝ տասը մանեթ ա դառել. ես ի՞նչ եմ հասկանում, ասում ա, ինքը գրիլ ա տալիս իր մոնթերին, ինքը հաշվում, ինքը հաստատում։

— Հետո, ստացա՞ք թուրքից ձեր փողը, վարժապե՛տ,— հարցրեց Բալասան աղեն։

— Ստացավ, էն էլ ո՜նց, աղա ջա՛ն,— պատասխան տվեց Խուդոն.— վճռեցինք՝ յասավուլը վերկալավ, գնաց դաշտիցը խեղճ Մուստաֆի ոչխարի սուրուից (հոտից) չորս հատ էնպես ղավուրմացու շիշակ (երկու տարեկան խոյ ոչխար) բերեց, որ ախպերն ախպորը հինգ մանեթով չի տալ. շուն Մուստաֆի հոգին դուս եկավ աղաչանք անելով, որ մինը ետ տա. էս անիրավը քարացավ, քար կտրվեց։ Էս գլխամեռն էն ոչխարներից 17 մանեթ փող հանեց ու ո՛չ տանուտերին, ո՛չ դատավորներին մի֊մի շամփուր խորովածացու էլ չղրկեց, որ բերաններս եղոտենք։

— Եթե ոտքի վերա ողջ֊ողջ է ծախել, ինչպե՞ս ուղարկեր,— պաշտպան հանդիսացավ Բալասան աղան։

— Տո, չէ՛, աղա՛, քա՛ր ընկնի սրա գլխին. ղասաբին մի չարեք միս խոստացավ, մորթիլ տվեց, ծախեց, փողերը նաղդացրեց, ջեբը լցրեց, ոչ իր տունը մի մսխալ միս ղրկեց, ոչ ղասաբ Պապի Գևոյի միսը տվեց. ասենք՝ Գևոն սրան հում֊հում կուտեր, կխեղդեր, բայց լեզուն կարճ էր, դատարանումը գործ ուներ, պարտքատիրոջ սանադը վճռած՝ սրա ձեռին էր, սպոլնին կտար, փողի տերը Գևոյի տան ծածկի կոճերը կքաշեր։

— Որքա՞ն տոկոս եք ստանում, վարժապե՛տ,— հարցրեց Բալասան աղեն։

— Տո, աղա ջա՛ն, դրանից ի՞նչ կիմանաս, դու ինձ հարցրո՛ւ,— կրկին ընդմիջեց Խուդոն.— անումը՝ տասին երկու շահովն ա, բայց սրա պարտքատերերն էնքան տխմար են, որ ինչ գրում ա՝ ավատում են. հինգ մանեթին մի տարումը և հինգ մանեթ էլ շահ ա առնում։

— Հետո կորչում չե՞ն փողերդ, վարժապե՛տ։

— Հատ կապեկը չի կորչիլ, աղա ջա՛ն, քանի սա դատարանումը պիսըլ ա, ոչով չի համարձակվիլ սրա քոռ սև փողին խեթ մտիկ տալ։ Գլխովդ եմ երդում ուտում, աղա՛, ոնց որ քեզ արզ եմ արել՝ գլավնի՛ն էլ, սուդիե՛քս էլ սրա բռանն ենք մտիկ տալիս. տանուտերի հետ միացել ա ու վճռում ա սա՛, կարգադրում ա սա՛, մենք հենց բերաններս բաց՝ ճանճին անող ձիու պես գլխներս տմբտմբացնում ենք ու ձեռք քաշում։ Ի՞նչ ես կարծում, աղա՛, ինչքա՞ն փող ունենա։

— Իմ կարծյոք սա հիմա փող պետք է չունենա. այդ էլ մեծ բան է, որ հինգ տարվա մեջ տան և այգու տեր է դարձել։

— Դու ո՛չ մեռնիս, աղա ջա՛ն, 3000 նաղդ Նիկոլայ֊մանեթ ունի, ես եմ բոլորը ձեռք քաշել։

— Ուրեմն սա Տաճկաստանից գալուց յուր հետ փող է ունեցել։

— Ի՞նչ ես հրամանք անում, աղա ջա՛ն, ի՞նչ փող, ի՞նչ դենիշկա (կես կոպեկ), մի ջուխտ թելից գործած վռըշըկի տրեխ ուներ, տակը հարիր տեղից կարկատան, մի հին պատռտորված Վանի մազի շալից կարճ չուխի պես բան ուներ՝ արմնկիցը միսն երևում էր։ Մելիք֊Բադալին հարցրո՛ւ, տես ի՛նչ կպատմի, երկու֊երեք ամիս նրա տանն էր կենում. մի սիպտակ կտավի շապիկ ուներ, ասում ա, որ կեղտումը փտել էր, կնիկս, ասում ա, զզվեց, որ լվանա, իմ շապկահինն ա ճղել, գլուխն անց կացրել, մի տեսակ յոլա տարել, ընչանք գնացել ենք Պուլուզի դուքանիցը նիսիա (ապառիկ) մի քանի գազ ամըրքյան վերցրել, շուլալել՝ շլինքը քցել։

— Կարծեմ գլխիցը դուրս է տալիս, վարժապե՛տ, էս փչի տասը խոսքից մինն ուղիղ չէ,— նորից պաշտպանողական դիրք ստացավ Մելնիկովը։

— Մասամբ ճիշտ է, գերազնիվ տե՛ր, Վանեն ելա մաքուր հագուստով, բայց քյուրդեր ճանապարհին զիս կողոպտեցին, բոլոր ինչքս տարին, մնացի մերկանդամ. մերձակա գյուղականք զիս գտին, յուրյանց ցնցոտիքով զիս պատսպարեցին։ Անոնց հնոտիքովն էր, որ մտանք այս գյուղ։

— Տո՛, աղա ջա՛ն, դու սրա խոսքին մի՛ ավատալ, ի՛նչ թալանել, ի՛նչ քուրդ, թալանվողի ձեռքին թղթերն ի՛նչ բան ունեին, շորերը կտանեին ու մի խուրձը գրեր ետ կտայի՞ն. սրա ծոցը լիքը թղթեր էին։

— Այս ի՞նչ գրեր է պատմում, վարժապե՛տ, իհարկե չեմ հավատում. սա սովորել է ափեղցփեղ, անկապ, անտեղի ցոփաբանություններ անել և, անտարակույս, այժմ էլ կատակ է անում,— հարցրեց Մելնիկովը։

— Մեր հարգո դատավոր Խուդավերդին իրավ կըսե, հետս Հայրիկին և քանի մը հատ ալ ուրիշներու հանձնարարականներ ունեինք, որոնք քյուրդեր մեզ վերադարձուցին՝ զիջյալ մեր աղերսագին թախանձանքներեն, մեզի նման անփորձ և անստակ ուղևորին անշուշտ կարևոր են անոնք՝ ջերմեռանդ հայ ժողովրդին մեջ արժանավայել ընդունելություն գտնելու, ինչպես ալ մեզի հետ եղավ, ամենուրեք հարգանոք կպատվասիրեին։

— Իրա՛վ, այդ հանձնարարականներն ինչպե՞ս են ձեռք բերում, վարժապե՛տ. ինձ շատ է պատահել Տաճկահայաստանից եկածների ձեռքներին տեսնել Հայրիկից և զանազան վանահայրերից ու առաջնորդներից տված հանձնարարական թղթեր, և մի՞թե անպատճառ կարևոր են նոքա։

— Անշո՛ւշտ։

— Հե՞շտ են ձեռք բերվում։

— Հայրիկեն խնդրելու ոչինչ դժվարություն չկա, ան գթոտ և բարեհամբույր հայր է ընդհանրության, անգամ մը եթե դիմես իրեն, կուտա՝ ով կուզե թող լինի. մեծամեծ դժվարությանց կհանդիպին մյուս վանահայրերու և առաջնորդներու քով, առանց ստակի (դրամի) հազիվ կհաջողի. ի՞նչ ընելու է, պիտի տալ, ապա թե ոչ նպատակին անհնար է հասնել։

— Մի՞թե։

— Այո՛, տե՛ր, հայ ժողովուրդ վարժած է այդ հանձնարարականներուն, վանահայրեր այդ քաջ գիտեն և ստակի կկապեն. ըստ իս՝ ամենայն իրավամբ, անոնց թուղթ մեծապես կնպաստե, մանավանդ՝ որք խոշոր գումար մը շահելու կը միտին։

— Դուք էլ փող տվի՞ք։

— Քանի մը տեղ Հայրիկին հանձնարարականն օգնեց, սակայն սուրբ Կարապետ՝ սակավ մնաց Հայրիկին հանձնարարականե զրկվեինք և մենք ալ գանակոծ դուրս մնացինք։

— Ինչպե՞ս։

— Մենք տեղյակ չէինք սուրբ Կարապետա միաբանության տհաճ տրամադրութենեն առ Հայրիկ, հյուրընկալին, դիմեցինք հանուն Հայրիկի մեզի պատսպարելո. նա առժամայն բռնկեցավ, խաբեբա վանեցի և այլ վիրավորական ածականներ տեղաց մեր գլխուն և կոչեց յուր սպասավոր, մեզ պարսպեն վանել հրամայեց։ Բիրտ ծառայն մեր բազուկ ճմլեց վայրենի քյուրդի նման և հայհոյանքներ թափելով՝ մեզ դուրս վռնդեց։ Երեկո էր, ուր երթալնիս չգիտեինք, ընտրեցինք ստակի անվամբ մեր գործ տեսնել։ Հասինք բաղձանացս, քանի մը ղուրուշ կորուսինք, բայց հոգ չէր, գործերնիս հաջող ելք ստացավ։

— Այդ շատ հետաքրքիր է, խնդրեմ պատմես, վարժապե՛տ։

— Սպասավոր գաղտնապես մեզ յուր սենյակն առավ, խորհուրդ տվավ մեզ Հայրիկի անուն չտալ, հարցասիրաց քով հայհոյանք խոսիլ անոր դեմ, կշտամբանք ու լուտանք թափել նորա ստվերին և հանձնարարականին հիշողությունը չընել։ Մենք ալ այնպես ըրինք։ Մյուս օր սպասավորին ձեռոք քսան ղուրուշանոց աջահամբույր մեզի կարապետեց առ հյուրընկալ։ Քանի մ՚օր ալ այնտեղ մնացինք, վանահոր ծառային ծանոթացանք, շահեցինք, վերջ՝ քառասուն ղուրուշնոցով հանձնարարական մը ձեռք բերինք։ Ի՞նչ ընելու էր, սուրբ Կարապետա անվամբ հայ գյուղական շուտ կոգևորի. անոնց թուղթ մեզի մինչև Կարին շատ ձեռնտու եղավ, ամենուրեք հյուրասիրություն գտանք, քանի մը ստակ ալ ճանապարհի պարեն առինք, որով թե մեր պիտույք հայթայթեցինք և թե Կարնո առաջնորդին հանձնարարականը շահեցանք։

— Ուրեմն ընդամենը դուք երեք թուղթ եք ունեցել ձեզ հետ։

— Տո՛, դրա խոսքի քանի՞սը մի շահով կառնեմ, աղա ջա՛ն,— էլի կոտրած դրգալի նման մեջ խառնվեց Խուդոն,— դա որ եկավ, ծոցաջեբերը հենց էին տռզած, կասեիր երկու շաբթեն ջահել ծննդկանի ծծեր ըլնեին. ի՞նչ երեք թուղթ, ինչքա՜ն սուտ֊սուտ փեչատներ, ի՜նչ Տերսկամ որդու կոնդակներ, ի՜նչ մատնահարներ, մմոտ թղթեր, սրբի պատկերներ։

— Ուղի՞ղ է ասում, վարժապե՛տ։

— Բարուրանքներ կբարդե մեր վերա, մեր ունեցած թղթեր մեր հիշատակարաններ էին. արդարև կուգան այդպիսի թղթերով Տեր֊Հուսկան որդվո, Պտկա սուրբ Գևորգա ղուլեր, կոնդակներ ու մատնահարներ կբերեն, խաչեր ևս կունենան, բայց այդ մենք չենք, օտարք կընեն։

— Դե բոլոր ձեր վանեցիքն են, էլի՛,— ընդհատեց Խուդոն,— սաքի ի՞նչ ես թաքցնում. մենակ դու հո չե՛ս, օրը մին ա, եկողը՝ տասը. ձեր ոտը կոտրվի, գեղ չկա, որ բուն դրած չըլնիք, քանդեցի՛ք, քարատակեցիք էս երկիրը։

— Կմեղանչես, թափառաշրջիկներ, տգետ ռամիկներ են։ Արծվի Հայրիկին ճետեր միայն վսեմ գաղափարներ և լուսավորություն կտարածեն, ուր կերթան։

— Սաքի ո՞վ են քո Հայրիկի աշակերտները։

— Դուք ինձնե քաջ կճանաչեք, ամբողջ Այրարատ նահանգ, Գողթնիք, Սյունիք յուրյանց գյուղերով անոնց դաստիարակություն կվայելեն, որոնցմե վերջին նվաստս, կարծյոք, ըստ կարյացս սակավ ծառայություն ըրած չենք ձեր գյուղին. սնապարծություն կատեմ, բայց ճշմարտություն գաղել՝ հանցանք կհամարիմ։

— Ձեր ճամփեն փուշ ու տատաշ դառնար, էս աշխարհքը չմտնեիք. էլ գեղ, տուն, օջախ, ընտանիք թողե՞լ եք, որ չփչացնեք. ամեն տեղ հիմն արեգակ շուռ տվիք. Իգդիրը ձեր ձեռովն ընչանք էսօր էլ արնի մեջ լեղ ա տալիս, Աշտարակ՝ հերը որդուց հանեցիք, բաժան֊բաժնություն քցեցիք, երեխեքանցն իրար հետ թշնամացրիք. Ղամարլու՝ աղքատների բերանից սուտ֊սուտ սանադներ շինեցիք, հարուստներին ծախեցիք, Մարգարի գեղումը միամիտ հարսներին ճանգեցիք, աղջիկ փախցրիք, գեղն երկու թիրա (կուսակցություն) արիք՝ էսօր էլ իրար միս են ուտում. Ագուլիս, ասում են, քիչ մնաց ձեր ձեռքովը հաստատ ուսումնարանը շուռ գա. ո՞ր մինը միտս բերեմ, քանի՞սը շարեմ, հավողի մատն ուտող դաղձի պես բռնել եք էս աշխարհքը, փաթաթվել խեղճ ժողովրդի բողազին, հուփ եք տվել, աչքերը գագաթն եք թռցրել, հլա էլի խոսում ե՞ս...

— Կարծեմ ինձնե օգտե ավելի ոչինչ տեսած չեք, ձեր եկեղեցին այսօր պայծառ կփայլի նվաստիս ջանքով, մանուկներ հրեշտակաց հետ սրբասացություն կընեն. ինքնին խոստովանեցար՝ ձեր գյուղ բարվոք կկառավարվի, ամենուդ ևս ձեռքե եկածին չափ կծառայենք, այժմ ալ գերազնիվ հայրենասեր տեր Մելնիկյան իշխան մեզի հրաման ունի արձակելու, որ շնորհ ըրեր է յուր լուսափայլ դիմաց տեսության անարժանս արժանացնելո։

— Հետո, մեջը ոչինչ շահմունք չունիս, էլի՛։

— Մենք անգոհին մեկը չենք, այդ մասին կանխավ խոսեցանք։

— Մի՛ նեղանալ, վարժապե՛տ,— խոսեց Վլադիմիր Նեստորիչը,— սրանք ողջ գյուղով ի նախնյաց անտի ապերախտ շներ են, ինձ դեմ էլ ապաշնորհություն են անում. ձեզ հո լավ հայտնի է, թե այս գյուղին ի՛նչ մեծ բարերարություն եմ անում։

— Քաջ գիտակ եմ, տե՛ր, մուրհակներ բոլոր մեր գրածն է։

— Հապա տեսնո՞ւմ եք, սրանք է՛լի իմ շվաքիս վերա հաչում են։

— Կմեղանչեն։

— Թողնենք այդ, պ. Գնթունի՛, մենք գործ ունինք կատարելու։

Բալասան աղան աչքով նշանացի արեց Խուդոյին, և նա դուրս գնաց։

— Գիտեք, իհարկե, թե ընչի՛ եմ ձեզ կանչել։

— Կգուշակեմ, մուրհակների թվականներ փոխելու,— շշնջաց գրագիր վանեցին։

— Բավակա՛ն չէ։

— Գումարն ևս շարժելու է անշուշտ։

— Հասկացա՛ր. մի քանի անպիտաններ երկար ժամանակ ինձ տանջում են, պետք է սեղմել դրանց. դիցուք՝ ես վերջը կբաշխեմ, բայց այժմ այդ մեզ պետք է։

Բալասան աղան նախապես պատրաստած ուներ ցուցակը և փոխելիք գումարների որքանությունը։ Այդ պատճառով էլ նա կարիք չունեցավ մի առ մի թելադրել Գնթունուն։ Վերջինս շատ քաջավարժ էր երևում քերել֊ջնջելու և նոր գրելու մեջ։ Նրան օգնում էր յուր փոքրիկ, հղկված, ոսկրե կոթով սրածայր գրչահատը։ Մեծ գործ էր տեսնում քերված տեղը թանաքը չծծելու համար վանեցու գտած հնարքը. եթե շոշափելու լինեինք նրա ձախ բութ մատի եղունգը և համեմատեինք աջի հետ, ձախը շատ բարակ կգտնեինք։ Գրագիրը քերում էր եղունգը և փոշին քերած տեղը դանակի կոթով տրորում. թանաքը գործում էր ինչպես մաքուր թղթի երեսին։

Մինչ վանեցի վարժապետն յուր գործը տեսնում էր, Վլադիմիր Նեստորիչը շարունակ սենեկի երկայնությունը չափում էր յուր քայլերով։

— Վերջացավ, բոլոր կատարվեցավ գերազնվությանդ կարգադրության համաձայն,— ասաց Գնթունին։

— Լա՛վ, այժմ վերցրու մի թերթ թուղթ և գյուղի կողմից նաչալնիկի անվամբ մի խնդիր գրիր, որի մեջ հայտնիր ամբողջ հասարակության ջերմ ցանկությունը՝ Խուդոյին տանուտեր ունենալու յուրյանց մեջ։

— Աղե՛կ մտածեր եք, մեր ալ փափագն է, Խուդավերդի բեգ կատակներ կսիրե, բայց մեզ հովանավոր է։

— Ե՛ս եմ քո հովանավորդ, վարժապե՛տ, ե՛ս. քանի ես կամ, դու ապահով ձևի ու կտրի, ոչ ոք մազիդ չի կարող մոտենալ։

— Ցմահ երախտապարտ եմք,— ասաց գրագիրն և թուղթը ձեռքն առավ։

— Պատրա՛ստ է,— փոքր ժամանակից ձայն հանեց նա։

— Այս կմնա ինձ մոտ,— պատասխանեց Մելնիկովը,— վաղը մի քանիսին կկանչեմ, ինքս ստորագրել կտամ, անգրագետների կողմից էլ անելիքը քո բանն է, Խուդոյի ձեռքով քեզ կուղարկեմ, բայց աշխատիր, որ ձեռքերը, որքան կարելի է, միմյանցից զանազանվին։

— Միամիտ կարող եք ըլլալ, տե՛ր, մենք երեսունյոթ տեսակ գրության մեջ վարժված ենք. Վարագ՝ դպրոցն այդպիսի վարժություններ կընեինք Հայրիկեն գաղտնի, գավառներ կարևոր են դոքա. անգամ մ՚ալ Հայրիկ տեղեկացավ, շատ վշտացավ և պատվիրեց գեթ ի չարն գործ չարկանել։

— Վե՛ր կալ հետդ այս մուրհակի թղթերը։

Վլադիմիր Նեստորիչը տվեց գրագրին բավականին մուրհակի դրոշմած թղթեր։

— Կնքեմ, այնպես չէ՞,— ընչանցքի տակին ժպիտի նշույլ երևցնելով հարցրեց գրագիր վանեցին։

— Հետո էլ վավերացրո՛ւ։

— Տանուտեր Կարապետի ձեռք կբավե՞, թե դատավորներունն ևս դնեմ։

— Այն մեկը, որ ձեռք գիտե։

— Անհո՛գ եղիք, պարծա՛նք հայրենյաց, գյուղիս բոլոր ազդեցիկ անձանց ձեռք մենք կարող ենք կեղծել, յուրաքանչյուրին վերա ժամեր վատնած ենք։

— Ուրեմն մի քանի թերթ հասարակ մաքուր թուղթ ևս վերցրո՛ւ քեզ հետ։

— Կնիք շա՞տ մոտ ըլլա։

— Որը մոտ, որը հեռու, զանազան նպատակների համար։

— Քաջ գիտեմ, երեկոյան օր հարյուր թերթի չափ կնքեցինք, և վավերացուցինք տանուտեր Կարապետի համար. նա կզգա, որ առաջիկա ընտրության իրեն հերթ հասնելու չէ. նվաստիս հանձնեց յուր համար պատրաստել։ Քանի մը հատ ալ մեզի համար կնքեցինք։

— Ընչի՞դ էր պետք, կամ տանուտերն ի՞նչ պետք է անի։

— Ապագային մեծ կարևորություն կա, խնդրողներ անպակաս են, զանազան կեղծ կալվածագիրներ, կեղծ մուրհակներ, կանխավճար ապահովագիրներ շինելու պետք կըլլան։

— Հետո, չե՞ս վախենում հայտնվելուց։

— Հզոր պաշտպանս ողջ ըլլա՛։

— Իսկ եթե ես չպաշտպանե՞մ։

— Մենք աներկմիտ ենք, թե կգնահատեք չնչին ծառայություննիս և չեք թույլ տար օտարաց օգնության և միջամտության դիմելու։

— Օ՛... օ՛... վանեցի՛, լավ եմ հասկանում, ուզում ես ասել, թե գողն ու գողակիցն ի միում պատժի կան. ձեռաց կմատնես, էնպես չէ՞, ուղի՛ղն ասա։

— Վստահ ենք, որ գործն այդտեղ հասուցանելու փույթ չլինիր։

— Աղա ջա՛ն,— ներս մտավ Խուդոն,— լավ միտս եկավ, երեկ ադվակատ Չոլախ֊Հարությունն էստեղ էր, որ քո հրամանքի կողմից գնացել էր Դվակոթենց Հայրոյի մոտ։ Ասում էր՝ մի թուղթ ա հարկավոր գրել տալ, որ գեղըցիք վկայեն, թե Դոնդարենց Ասոյի սպանված օրը Հայրոն սաքի գեղումը չէր, բամբակները տարել էր Երևան ծախելու. ասում էր՝ մի թուղթ էլ ինքը շինել կտա Երևանի ղանթարի (կշռորդ) տակի թուրք դալալների կողմից, սաքի թե Հայրոյի բամբակներն էն օրն իրանք են ծախել, Հայրոն ընչանք իրիկուն ղանթարի տակին ա էլել։

— Իրա՛վ, վարժապե՛տ,— քաղցր դեմքով դարձավ Մելնիկովը դեպի գրագիրը,— մի այդպէս թուղթ էլ պատրաստիր էն Հայրոյի համար. ի՛նչ հիմար բան դուրս եկավ. ես պատվիրեցի գնդակն այնպես արձակել, որ պատուհանը կոտրի, գնա առաստաղը ցցվի, որ միայն երկյուղ տանք փուչ Ասոյին. անշնորհքն այնքան ցած է նշան տվել, որ գնդակը դիպել է Ասոյի գլխին և սպանել։ Դիցուք, արժեր, փչերի մեկն էր, ասում են՝ սրտե ի սիրտ ընկեր էր Պետրոսենց Սամփսոնի հետ. եթե նա չլիներ, Սամփսոնն անտրտունջ կհեռանար Բարսեղի աղջկանից. ասում են, որ հերու էլ այն փուչն է եղել մեր դռանը կուպր քսողը. շատ լավ էր, որ վերջացավ, պրծավ. բայց ի՛նչ օգուտ, որ անպիտան Հայրոն գլխներիս ցավ դարձավ. ուզեմ֊չուզեմ, պետք է ազատեմ։

— Խոհեմություն վսեմությանդ հատկանիշն է, գռեհկին մեկն է Հայրապետ, կարող է բերանեն հանել և ձեր անբիծ անվանն արատիք պատճառել։

— Ընչո՞վ կապացուցանի։

— Աստվածատրո հայր Վարդան, կարծեմ, Սիսակին ձեռքով ինքնաձեռագիր ստորագրություն մ՚առեր է գյուղականաց շատերեն, որով կստուգվի, թե Հայրապետ Դվակոթյանց գյուղին մեջ շարունակ գողությամբ կպարապեր և անոր գողացած իրեղենք երկիցս գտեր են ձեր քեռորդի Վասակին քով. պղնձապատ գոտու անցք ալ մեջ հիշեր է։

— Հապա՛, այդ գոտին էլ քիչ աղմուկ չհանեց, անպիտան Հայրոն մի քանի բաների հետ այդ գոտին բերել էր քաղաք մեր տունը։ Ես, իբրև անպետք բան, անկյունը ձգեցի։ Կինս միամտաբար բաշխել էր մեր ծառային. նա էլ կապել էր մեջքը, գնացել փողոց։ Սատանեն հակառակ է լինում. հենց այդ օ՞րը պետք է Անտոնենց Սահակը քաղաք գար, մեր ծառային հանդիպեր, գոտին ճանաչեր, պոլիցիա կանչեր և մեջքիցն արձակեր։ Հիմար ծառան էլ պարզ ի պարզո խոստովանել է, թե տիկինն է բաշխել։ Գիտե՛ք, վարժապետ, որչա՛փ նեղությամբ կարողացա պոլիցիականին մի տեսակ արձանագրությունը փոխել տալ և գրել, իբր թե ծառան փողոցումը մի թուրքից է գնել։ Անելիքն արինք, պատասխանատվությունից ագատվեցանք, բայց ժողովրդի բերանից՝ ոչ. ամբողջ ամիսներով գյուղ ու քաղաքի խոսակցության առարկան էր։

— Աղա ջա՛ն, մի գիր էլ գրիլ տուր, թե Բարսեղի աղջիկն իմ քեռու հալալ թոռը չի, խորթ ա,— խնդրեց Խուդոն։

— Ահա՛, վարժապե՛տ, ձեզ տգետ գյուղացի,— շարունակեց Բալասան աղեն,— կարծում է, թե գիրն է, որ չհասը հասցնելու է. քանիցս իրեն ասել եմ, դարձյալ յուրն է կրկնում. տո անասո՛ւն, թղթով գործ չի առաջ գնալ. մինչև ես վանքի խցերն օրական հինգ անգամ անլվա ել ու մուտ չանեմ, մինչև դու քսան անգամ լիքը չգնաս, դատարկ վերադառնաս, մինչև գործակալի ձեռքով երդմնական քննություն չկատարվի, գործ առաջ կերթա՞։

— Ներողություն կխնդրեմ ազգասիրությանդ ձանձրույթ մը պատճառելո,— շողոքորթ ժպիտն երեսին՝ պարանոցը ծռեց Գնթունին։

— Ասա՛, ի՞նչ կա։

— Ակներև է, որ եթե Սիսակ գյուղական գրագիր լինի, վսեմությանդ այս ամենայն դյուրությունք կդժվարին. կանխավ ձեր մեծության կհայտնեմ, որպեսզի ամենատեսակ հնարք ի գործ դրվին Գոմշակերյանց Հարությունին ընտրություն խափանելեն ետ՝ առաջիկա ընտրելիք տանուտերին պատվեր մ՚արձակել՝ անարժանությունս ձեռքե չհանել. նվաստս կխոսի հօգուտ ազնվությանդ, Սիսակ ձեր շահերուն չի բռներ։

— Գնա՛, ապահով եղի՛ր, վարժապե՛տ, ես ողջ մնամ քեզ համար, երկյուղ մի՛ կրիր, ոչ ոք քեզ դիմադրել չի համարձակիլ. հինգ օր չանցած՝ Սիսակին բանտարկել կտամ, դու աշխատի՛ր վարժվել նրա ստորագրությունը կեղծելու։

— Ծառայդ արդեն հաջողած է, մեծադիր երեսներ կարենք գրել անոր ձեռքով։

— Ուրեմն, բարի գիշե՛ր, վաղն այդ բոլորը պատրա՛ստ լինին։

— Կա՛ց, կա՛ց,— նորից վերադարձրեց Մելնիկովը գրագրին մյուս սենեկից,— լավ հիշեցի, անցյալ օրը փաստաբան Վասիլևիչն ասաց Հայրոյի գործի մասին, թե վատ չէր հանցանքը մի ուրիշի վերա կարկատվեր. ի՞նչ ես կարծում, ինչպե՞ս անենք, ո՞ւմ վերա բարդենք, թուղթ ինչպե՞ս հարմարեցնենք։

— Սպանութենեն քանի մ՚օր առաջ ոմանք տեսեր են զՍիսակ՝ հրացան ի հուս՝ Հայրապետենց տան քովեն անցնելիս. հարցանողաց պատասխաներ է, թե յուրյանց այգվո մեջ աղվես մը բուն դրած է, կերթա սպանելու. մենք արդեն սևագրություն մ՚ալ պատրաստած ունինք, ծոցս է, եթե կամիք, կարդամ։

Վանեցին ձեռքը տարավ ծոցագրպանը։

— Շատ ետ եկածն ես, վարժապե՛տ, վա՛յ նրան, ով քեզ չճանաչի,— գլուխը շարժելով ասաց աղան.— դեռ դու Սիսակին թո՛ղ, ես ասում եմ Գալ֊ափունի Սամփսոնը լավ հրացան արձակել է իմանում, մեր Խուդոյի սիրտն էլ շահենք։ Դիցուք, Գալ֊ափուն լավ մարդ է, որդին էլ մի հատիկ է, բայց այդ իմ գործն է, դեռ Հայրոյին ազատենք, մեր Խուդոյի տղին էլ պսակենք Բարսեղի աղջկա հետ, հետո որպես և իցե Սամփսոնին ես ազատել կտամ։

— Մենք Խուդավերդի բեգին հետ ընելիք կընենք, դուք ալ այս գիշեր կարևորը խորհեցեք, կանուխ՝ խոնարհ ծառայդ եմ։

— Էլ մտածել հարկավոր չի, դու Սամփսոնի մասին շարադրի, հիսուն մարդի ստորագրություն էլ դի՛ր, բայց չկնքես։

Վանեցի գրագիրը խոնարհ երկրպագությամբ բարի գիշեր մաղթեց յուր խնամակալին և հեռացավ։

— Ադա՛, վեգդ ալչու կանգնեց, փուչ կենդանի՛,— դարձավ աղան դեպի Խուդոն,— Սամփսոնիցդ պրծար, տղիդ ոտքի տակի քարերը սրբվեցին, մնաց չհասի դժվարությունը, այն էլ մի փոքր թիկունքիդ ծանրություն կլինի, բայց վանքցոնց կամքի կբերենք. դու ա՛յս ասա՝ ձայն ու ձուն չկա, տղայքը շատ ուշացան, էն շատ հարկավոր է։

— Ես վաղուց եմ ղրկել, մի կուժ նավթ իմ ձեռովս եմ հանել քո զերուզամբից (նկուղից), իրանց տվել։

— Տեսնենք՝ տերտերն ի՞նչ կանի։

— Տերտերն իր գործը գիտի։

— Գլուխդ մեռնի, մինչև ե՞րբ ես քեզ համար աշխատեմ, դե գնա՛, գնա տե՛ս՝ տղայքն ո՛ւր մնացին, Գալ֊ափունին պետք է խճճել։

ԺԳ.
ՍԻՍԱԿ

Միևնույն երեկոյին Պետրոսենց Գալոյի տանը մեծ պատրաստություն կար, ինչպես ասում են՝ ձեռքների մեկն յուղումն էր, մյուսը մեղրումը։ Մեծ հացատան թոնիրը դուրս է թողում յուր փորից կատաղի բոցի կույտերը և մոտ եկողին կլանել է սպառնում. միայն տանտիկինն է, որ խաչերկաթով սանձել է անզուսպ կրակի զորությունը և մեծ֊մեծ կաթսաները վերան շարել։ Ահա քլթքլթում, փլթփլթում են անուշահամ կերակուրները, ահա ճենճի ցայթքումները թոնրի մեջ են թռչում, մի պայծառ լույս արձակում ոսկեգույն բոցի միջից և կրկին չքանալուց հետո անուշ բուրմունքով քթեր պարարում։ Մյուս կողմից, վերնահարկի սենյակը գորգերով ու կարպետներով զարդարված՝ կարծես ժպտում է ուրախ և սպասում սիրալիր ընդունելություն տալ այս երեկոյին յուր մեջ բազմողներին։

Դեռ սենեկումը մի քանի ամենամոտ բարեկամներ են վեր ու նիստ անում, ավելի պատվելի հյուրերի են սպասում։

Ամենքի հետաքրքրության առարկայն լուսամուտի վերա դրված մատուցարանն է՝ երեսը ծածկած մի սփռոցով։ Երբեմն֊երբեմն ժողովվածներից մեկն ու մեկը մոտենում, բարձրացնում է ծածկոցը և չոր մրգով լիքը մատուցարանի միջից վերցնում մետաքսյա թաշկինակի ծայրին կապած հակինթյա մատանին, տնտղում, գովում և ցած դնելով՝ ձեռքն առնում տասներկու պաճախ հոլլանդական ոսկե մանյակը, գլխի շարժումով հավանությունը հայտնում և կրկին ծածկում։

Այդ Գալ֊ափունի տղի՝ մեր Սամփսոնի նշանն է, որ շուտով պետք է տանեն Ալեքենց Բարսեղի տունը։

Քիչ֊քիչ սենյակը կենդանություն ստացավ։ Բավականին անձինք ժողովեցան, սպասավորողներն էլ մի կողմից սեղանի պատրաստություն են տեսնում։ Գալ֊ափուն մինուճար որդու նշանը փառավոր անելու համար մի փոքր շեղումն էր արել սովորական կարգից, կամեցել էր բարեկամներին ընթրիքով պատվել և ապա նշանը տանել նոր խնամոնց տունը։

— Էս ընչի՞ ուշացան,— սկսեց լսվել անհամբերության տրտունջը,— ի՞նչ էլան Գալ֊ափուն ու Սամփսոնը։

Նոքա երկուսն էլ տանը չեն, հայրը քահանայի քամակիցն է գնացել, որդին՝ տանուտերի, Մելիք֊Բադալի և մի քանի պատվելի իշխանների. բայց ոչ մինը կա և ոչ մյուսը։

Նոքա ամենքը հավաքված էին Մելիք֊Բադալի մոտ կարևոր խորհրդի։ Առաջիկա տանուտերական ընտրության համար էին նոքա մտածում։ Ցանկանում էին ընտրել մի մարդ, որ կարողանար ազատել գյուղը ներքին և արտաքին ցեցերից։

Այս մարդը կար, մեզ ծանոթ Արտեմ Սերգեյիչը կարող էր չարիքների առաջն առնել, իսկ նա հեռու էր, Նախիջևանի կողմերումն էր։ Նրան էին դիմել սրանք գրավոր և նրանից եկած պատասխանը լսելու համար էին ժողովվել։

Շատ չէին հավաքվածները, Մելիք֊Բադալն էր նախագահի դեր կատարում, տանուտեր Կարապետն էր, որին մի կերպ քարշ էին տվել. ամենքից հարգված Ղազար բիձեն էր, հին երեցփոխ Նավոն և ժամահար Սուքիասի թոռն՝ երիտասարդ Սիսակը։

Վերջինս բնիկ Օ. գյուղացի էր. սա էր միակ օրինավոր գրագետը։ Սրան էր միշտ ակնարկում գրագիր վանեցին, սրանից միայն միշտ երկյուղի մեջ էր. վաղուց չէր, որ Սիսակը վերադարձել էր Օ. գյուղը Գևորգյան ճեմարանից՝ աչքերի հիվանդության պատճառով։

Մինչև այս նորատի երիտասարդի գալը՝ գրագիր վանեցին անարգել գործ էր դնում յուր սուր գրիչը, բայց այնուհետև շատ տեղ, ինչպես ասած է, խոփը քարին էր հանդիպում։ Սիսակը միշտ պաշտպան էր հանդիսանում գյուղական և հասարակական շահերին։ Նա ինքն էր, որ ծնեցրեց ժողովրդի մտքումը Արտեմ Սերգեյիչին վերընտրելու, ինքը սկսեց նամակներով հաճեցնել Գոմշակերյանցին՝ ձեռք քաշել Նախիջևանու կողմերի սահմանապահ ղազախներին գարի և ցորեն մատակարարելու շահավետ պաշտոնից և գալ հայրենի գյուղը կորստից փրկելու։

Սիսակը դիմադրեց Մելնիկովի մի վնասակար նպատակին։ Վերջինս յուր հեռու ձգտումների համար համախոսական էր առել Օ. գյուղացիներից՝ բանալու այնտեղ մի հաստատություն, որը միանգամայն վնասակար էր գյուղի ներկա և ապագա սերնդին։ Սիսակը բաց արեց յուր հայրենակիցների աչքերը, հասկացրեց ժողովրդին Բալասան աղայի դիտավորությունները, և գլուխ եկած գործն իսպառ խափանեց։

Սիսակի նշանակությունը և ապագայում կատարելիք դերը քաջ հասկանում էր միայն գրագիր վանեցին. նա Սիսակի բարոյական ազդեցությունից յուր և յուր նմանների կործանումն էր գուշակում։ Այս բանը նա Բալասան աղայից շատ շուտ էր հասկացել, և ինքն առաջինը Մելնիկովի աչքերը բաց արեց։

Մխիթարականը վանեցու համար այն էր, որ Սիսակին չէր հաջողում շարունակ յուր ցանած սերմերը կանաչած տեսնել. գյուղացիք, եթե սրտանց համակրում էլ էին յուրյանց միջից դուրս եկած մի մարդի, բայց արժանի հարգանքը չէին տալիս։

— Ադա՛, Խեչո՛, տեղիցդ կաննի, գդակդ հանի՛ր գլուխ տո՛ւր, տեսնում չե՞ս Սիսակ աղեն ա,— աչքով ցույց տալով ընկերին՝ ծաղրում էր խեղճին մինը։

— Ա՛յ գլխամեռ, կամաց խոսի՛ր, մարդը չինովնիկ ա, թագավորական շկոլից դուս եկած ա, տեսնում չե՞ս՝ չները կողքիցը քաշ ա. էգուց֊էլօր, ասում են, նաչալնիկի դիվանխանումը սեկլետար ա դառնալու։

— Քյամուլ ա էլել մարդը (կատարելագործվել), ումնի՞ց ա պակաս, ասում էն սա Բալասան աղիցը շատ չին ունի։

— Բաս տեսել չե՞ս, պալտոնի տակին թրի վրա քաշ ա արած, ֆարազիմ (դիցուք) մարդը չի ուզում յուր գլուխը ցույց տալ, խոնարհություն ա բանացնում, թաքցնում ա. թե չեք հավատում՝ վանեցի վարդապետին հարցրե՛ք։

— Ավատաս սա մեր վարժապետի պաշտոնը խլի, ա՜յ, պիսըլություն էլ լավ կանի։

— Անխե՜լք, պիսըլությունն ու գեղի վարժապետությունն ի՞նչ բան ա, որ Սիսակ աղեն վայել համարի, մարդը մի քանի օրից հանելու ա իր մեծ Սուքո պապի խազինեն ու Բալասան աղի պես գեղի վրա ցրվի, գեղն իրան ճորտ գրի։

Եվ հանդուգն երիտասարդները ծաղրում էին խեղճ տղային և հետևիցը հռհռալով ծիծաղում։

Լսում էր այս ամեն սառն արհամարհանքները Սիսակը և չէր նեղանում. նա քաջ ուսումնասիրել էր տգետ գյուղացվոց թույլ կողմը և աշխատում էր չարիքն արմատից կորզել և այդ փոքր առ փոքր իրեն հաջողում էր։

Սիսակը դիմել էր հրապարակախոսների և գրքեր հրատարակողների և խնդրել էր գրքեր ու լրագիրներ։

Սկզբում դեռ փախչում էին ամենքն այդ բաներից, բայց հետզհետե ընտելացան. շատերն իրենք դիմում էին Սիսակին և խնդրում կարդալ յուրյանց համար նորություններ. գրագետները մինչև անգամ վերցնում էին նրանից և յուրյանք կարդում։

Գրագիր վանեցին տեսնում էր այս և յուր գլուխը կոծում։

Սակավ առ սակավ Սիսակի մտքերը թափանցեցին ժողովրդի բարձր դասակարգի մեջ ևս. խոսքս գյուղի առաջավորների մասին է։

Այս երեկոյան Մելիքի տան ժողովն էլ Սիսակի նախաձեռնությամբն էր եղած։

Երեք անգամ Սամփսոնը բաղխեց այս երեկո Մելիք֊Բադալենց դուռը և երեք անգամ էլ ինքը Մելիքը նրան մի֊մի սրախոսությունով ճանապարհ դրեց։

— Ադա՛, ի՞նչ ա փորդ կատու մտել, ա՛յ Սամփսոն,— ասաց Գալ֊ափունի տղին Մելիք֊Բադալը, երբ նա երրորդ անգամ գալով, լեզուն հանած՝ աղաչում էր շտապել, նշանը շուտ տանել.— սպասեցե՛ք, մի քիչ հաշիվ ունինք, վերջացնենք ու էս ա գալիս ենք. առանց ինձ, տանուտերի ու իշխանների հո չե՞ք կարող նշան տալ, բոլորն էլ ինձ մոտ են։ Դո՛ւ գիտես, կուզեք գնացե՛ք, առանց մեզ նշանը տարե՛ք, վայն եկել ա քեզ տարել, էլ հարսանիքիդ կառավարիչ (թամադա) չեմ դառնալ, ձեթ մարդկանց ձեռը կընկնես, լավ քեֆ չի ըլնիլ, նշանածդ կխռովի, քացով կտա։

— Քանի քո շունչը ղնգիդ ծերին ա, բիձա ջա՛ն, նամարդ (տմարդ) կըլնի քեզնից սավահի ուրիշ կառավարիչ ջոկողը։

— Դե գնա՛, էս ա պրծնում ենք։

Թող մի փոքր Սամփսոնի նշանն ուշանա, մենք հետևինք Մելիք֊Բադալի տան ժողովին։

Դռները ներսից պինդ փակված են, Մելիքի որդին ականջը ձայնի՝ ուրիշ սենեկում հսկում է։ Նա երկու անգամ հեռացրել և տուն չի թողել Բալասան աղայից եկող բանբերին։ Այդ Մելնիկովի քեռորդի Վասակն էր, որ յուր քեռու կողմից եկել, Մելիքին կանչում էր, բայց երկու անգամն էլ պատասխան ստացավ, թե գլխի սաստիկ ցավից անկողին է մտել և քունը տարել է։

— Բա՛ տանուտերի, Ղազար բիձի ու երեցփոխ Նավոյի տեղն էլ չգիտե՞ս, քեռիս նրանց էլ էր ուզում,— ասաց Վասակը.— գնալով֊գալով հոգահան էլա, իրանց տներումը չեն, ասում են՝ ձեզ մոտ են։

— Մեզ մոտ ոչով չկա,— կտրական արեց Մելիքի որդին։

— Բաս էն ի՞նչ ճրագի շառավիղ ա, որ հորդ օթախի դռան արանքից երևում ա. թե որ հերդ քնած ա, էլ ճրագն ընչի՞ ա վառ։

— Մերս ա ման գալիս։

Վասակը շատ աշխատեց մի հնարքով Մելիքի դռանը մոտենալ, բայց Մելիքի որդին շարունակ խափան գտնվեց նրա ցանկությանը։ Ձգտում էր Վասակը մի հնարքով ներսից ձայներ գոնե լսել, բայց Մելիք֊Բադալի շան հաչոցից ոչինչ չէր լսվում։

— Ինքը սուդիա Խուդոն ա եկել, ասում ա՝ հորդ զարթնացրու,— ներս մտավ մյուս սենեկով Մելիքի որդին և հայտնեց հորը. բայց պատվեր ստացավ տուն չթողնել և ասել, որ տաքության մեջ ուշքը կորցրած քնած է, մայրը թույլ չի տալիս անհանգիստ անել հիվանդին։

Խուդոն էլ ձեռնունայն վերադարձավ։

— Խորովածի հոտ ա առել, մեր տղե՛ք,— ասաց Մելիքն յուր խորհրդակիցներին.— բայց թե մեր գլխինը գդակ ա ու լաչակ չի, պետք ա դրա քնթի տակին մի բրդոտ էշ խանձենք։

— Ի՛նչ են քամակներիցս ընկել, ուզում են տանին հիմարացնեն ու Խուդոյի համար քար քցել տա՞ն,— զզվանք հայտնեց Նավոն։

— Մեր աչքն էլ են հանում, ախպե՛ր,— շեշտեց Մելիքը,— աղվեսը մարագումը ձագ ա հանել՝ մեր թազու հզությունիցն ա. ծառը գանգատ գնաց Աստծու մոտ կացնի ձեռիցը, որ իրան կտրում ա, ասեց՝ կոթը քեզանից ա։ Մենք որ մի խոսքի ըլնինք, իրար տակ չփորենք, իրարից չուղուլություն (լրտեսություն) չանենք, Ջաղացպանենց Բալոն մեզ ի՞նչ կարող ա անել։

— Ի՞նչ չի կարող, Մելիք֊Բադա՛լ,— պատասխանեց Ղազար բիձեն.— մարդս հինգ֊տասը շահի ենք պարտք առել՝ ճուտեր ա հանել, մեր վրա պառկել, տակիցը դուս չենք կարում գալ, մեղավոր սևերեսի պես լիզվըներս կարճ ա, առաջին գլխներս ծռում ենք. էգուց֊էլօր ունեցած֊չունեցածներս տոլկի (աճուրդի) կկապի, կծախի։

— Էդքանով որ բավականանա՝ գլուխը քարը, կդիմանանք, բայց դե գեղումս բան կա՞, որ էդ անիրավ որդամեռի մատը խառը չըլնի. ըսկի տեղեկանո՞ւմ եք, թե մեր ջահել֊ջուհուլներին ո՞վ ա փչացրել. ո՛ւմ մարագը կրակվել ա, ո՛ւմ բաղերը կոտորվել են, ո՛ւմ տունը կտրվել ա՝ պոչը դրա տակին ա. ձեզ քաջ հայտնի ա, որ մեր գեղի սարսափ ջահելների գլուխը դրա քվեր տղա Վասակն ա, պահող, պարտակողն էլ մեր բարեհոգի Խուդոն — գեղիս արդար դատավորը. նա մեջտեղից հալալ բաժին ա անում, կեսը մեր փչերին ա տալիս, մեկել կիսիցն էլ իր բաժինը վերցնում ա, մյուսը ղրկում քաղաք՝ տնաքանդ Բալասան աղի տունը։

— Դեռ մենք ողորմություն ենք, պարոննե՛ր,— խոսեց Սիսակը,— մյուս գյուղերն իսպառ ավերել է, մեզանից որքան և իցե քաշվում է. իբրև հայրենակիցներ՝ մենք տեղյակ ենք յուր անցյալին, ուրիշ գյուղերում միանգամայն չափից անց է կացնում։

— Իհարկե իրան հայտնի ա, որ մենք իր օխտը պորտը գիտենք. դրա հերն երեկ֊մեկել օրը չէ՞ր, որ Երևան Խոջենց ջաղացի զամբը (ալյուրի փոշին) լիզելով՝ հոգին դուս էլավ,— գլուխը շարժեց Նավոն։

— Էն օրը Գառնու գլավնին արին էր լալիս. ասում ա՝ բերել ա Չոլախ֊Հարությունին պավերնի (հավատարմատար) ա շինել, բաց թողել մեր ջանին. ո՛չ բաղերումս ա հավող թողում, ո՛չ դնգերումս չալթուկ, օրը տասի հացն ա կտրում։

— Էդ տնաքանդն ընչանք Գառնու մհալն էլ ա դունչը հասցրե՞լ։

— Էդ թո՛ղ, Սիսա՛կ, դու մեր ցավը հոգա՛, Գալ֊ափուն հինգ հատ մարդ ա ղրկել. դու էս ասա՝ ի՞նչ գիր ես ստացել մեր Արտոյից. պտի գա՞, որ գլավնի ընտրենք իրան, թե ոչ. էս բիբորին (ընտրությունին) թե նա դուս չեկավ, գեղը հողեց-հոգի կկորչի։

— Պ. Հարություն Գոմշակերյանցն ինձ գրում է,— պատասխանեց Սիսակը Մելիք֊Բադալին,— որ ինքը թեև միտք չունի միանգամայն հանձն առնելու, բայց զիջանելով ամբողջ գյուղականաց խնդրանացը՝ այն պայմանավ միայն կգա, եթե գյուղացիք միահավան թուղթ տան նաչալնիկին՝ առանց քվեարկության ընտրել իրեն տանուտեր. իսկ եթե նաչալնիկն օրենքի վրա հիմնված չհամաձայնի, այն ժամանակ միայն քվեի դնեն յուր անունը։

— Աստված իր որդիքը պահի, ա՛խպեր, ես իմ հոգին՝ էլի լավ մարդ ա, որ մեր խաթրը պահեց. մենք էլ տունը մինը կա՝ կգնանք, հինգը կա՝ կգնանք սիպտակ կքցենք։

— Դե հիմի վեր կացե՛ք գնանք մեր Գալ֊ափունի տղի շլինքը կարմիր նոխտա կապենք, նշան դնենք,— ասաց Մելիք֊Բադալը, երբ Սիսակը թուղթը գրեց վերջացրեց, և ներկա եղողները ստորագրեցին։

Մյուս օրն երկու թերթ էր գյուղամիջին ձեռքե֊ձեռք անցնում, մեկը մեզ ծանոթ ստորագրությունն էր՝ Արտեմ Սերգեյիչի համար, մյուսը Խուդոյի օգտին էր։

Եթե երկու թերթն էլ դիտեիր, շատ միևնույն անուններ կգտնեիր երկուսի մեջ էլ ստորագրած։

Երկու տեղ ստորագրողներից մի քանիսին մենք ճանաչում ենք. Վլադիմիր Նեստորիչի երեկոյան խոսակիցներն էին նոքա։

Վերջին թերթի մեջ շատ ձեռքեր միանմանություն ունեին. քաջավարժ աչքը միայն կարող էր պնդել, թե այդ ամենը մի մարդու ձեռքով հերյուրած կեղծ ստորագրություններ են։

Այդպիսի քաջագործություններ առաջինը չէր, որ կատարում էր գյուղական գրագիր վանեցին։

ԺԴ.
ԿՐԱԿ

Գալ֊ափունի հյուրերը բոլորը ժողովել են. Մելիք֊Բադալն յուր մոտ հավաքված իշխանների հետ բազմել է վերի կողմը, մի֊մի կթղա օղի և մի քանի հատ չամիչ էլ վայելել են, բայց հիմա ինքը Գալ֊ափուն ուշացավ։

Այս երրորդ անգամն է, որ Խլղաթենց տեր֊Սուքիասի քամակիցն են ուղարկել և նա չի գալիս, իսկ առանց տերտերի նշան դնել մի ժամանակ կարելի էր, բայց 15֊20 տարի ա, որ հոգևոր տիրոջ հրամանովը նշան եղած տեղը քահանա պետք է գտնվի նշան օրհնելու՝ հայոց հին ծիսին համաձայն։

Գալ֊ափուն ստիպվել է ինքն անձամբ գնալ քահանային կանչելու, բայց ամենքի համբերությանն էլ չափ ու սահման կար. հրավիրվածներն սկսեցին նեղանալ և Գալ֊ափունի վերա տրտնջալ։

— Տո՛, մեղրի պուլիկը լպստող Սամփսո՛ն, վատ հոգեառի պես թողիր էլ ոչ, թե մեղքներս խոստովանվինք, պարզերես գնանք դրախտի դուռը ծեծենք. ընչանք գնացիր, եկար՝ խորհուրդներս կիսատ թողիր. լեզուդ կես գազ կախ էիր քցել մղկտում, թե եկեք նշանը դրե՛ք, որ ինձ տուն քցեմ. բաս ո՞ւր ա քո շահի թամբալ (ծույլ) հերը, ի՞նչ ա գնացել չանեն (ծնոտը) կախ քցել ու տերտերի հետ Աշուղ֊Ղարիբի առակներն սկսել. դե գնա՛ կանչի, է՛,— ձայն տվեց Մելիք֊Բադալը։

— Երեք հետ եմ գնացել, բիձա ջա՛ն, հրես մին էլ եմ վազում։

Սամփսոնի գնալուն կարիք չմնաց, Գալ֊ափուն ինքը տուն մտավ թթված, քացախած։

— Ադա՛, չորս ոտանոնց հրեշտա՛կ, Գալ֊ափո՛ւ,— իր ձևով հարցրեց Մելիքը.— դու դալլաք (սափրիչ) Զաքո՞ն ես, որ հարսանիքն իրանց տանը թողել ա, գնացել ուրիշի տանը հացի նստել. ի՞նչ ես Նոյյան ագռավի նման լեշով (գեշ) ընկել, ի՞նչ էլավ տերտերը, դե պրծե՛ք, գնանք, է՛։

— Իմ աչքի լույս թանկագին ղոնաղնե՛ր (հյուրեր), կբաշխեք, որ ձեզ նեղություն տվի,— ասաց հանկարծ Գալ֊ափուն սաստիկ հուսահատ ձայնով.— ամենքդ վեր կացե՛ք, գնացե՛ք ձեր տները, ես է՛լ նշան դնելու որդի չունիմ։

Բոլորը սառեցին, քար կտրվեցին, բայց Մելիք֊Բադալն սկսեց.— ա՛դա, ա՛յ մեռած, շատ գինովներիցն էլ չես, թե ասեմ՝ գնացել ես, գլուխդ կոխել գինու կարասի մեջ, ծծել, կատարդ տաքացրել, խելքդ կորցրել. էդ ընչե՞ր ես դուս տալիս, տերտերն ի՞նչ էլավ։

— Ի՞նչ տերտեր, ախպե՛ր, տերտերն իմ ընչի՞ն ա պետք, երևում ա՝ ես թուրք եմ, որ չհաս աղջիկ եմ ուզում տղիս։

— Ադա՛, ի՞նչ ես ձավար անում (ցնորաբանում)։

— Ա՛յ մարդիկ, ամենքդ էլ էս գեղիցն եք, էս նշանի մեջ չհասություն կա՞։

— Տո, տխմա՛ր, գեղն արմացած մնացել ա, որ էս տարի մի պսակ պետք ա ըլնի, որի մեջ չհաս չկա. քանի մեր Խլղաթի զարմ երեցը գինի֊արաղ ծախիլը թողեց, փիլոն ծածկեց, հասն էլ դզվեց, հավասարվեց, չհասն էլ. հիմի դու ի՞նչ ես գլխիցդ դուս տալիս։

— Դե՛, ա՛յ հընկեր հարևաններ, մին֊մին քար վեր կալե՛ք, գլխիս քցեցե՛ք, ինձ տնով֊տեղով կրակը դրե՛ք, էրեցե՛ք, որ ձեր հայ քրիստոնեությունի հիմքը շուռ եմ տալիս, տղիս համար չհաս աղջիկ եմ ուզում։

— Ախար ի՞նչ կա, է՛։

— Ձեզ ղուրբա՛ն, լսեցե՛ք ու ինձ քարով քարկոծեցե՛ք։ Դե, կարգ ա, ասում ա՝ ոչ հեր անմեռ, ոչ որդի անպսակ, աչքիս սև ու սիպտակն էդ մի երեխեն ա — Սամփսոնս ա. աչքս ջուր կտրվեց լենքս ու երկենքին մտիկ տալով. Աստված ձերն էլ պահի, չունեցողին էլ ինքը տա, ուրախացնի. մտքներումս դրինք էս ձմեռ տնավորենք, մենք էլ հարսնատեր դառնանք։ Հալբա՛թ, Աստծու իր կամքն էր, որ մեր Ալեքենց Բարսեղի նշանածի (կնոջ) հետ մեր տանտիկինը (յուր կինը) ամառս բաղումը՝ ծառի հովումը քաղցր զրիցների մեջ խոսք էին տվել, խոսք առել։ Դե՛ լավ ու վատս ո՛րն ա, Բարսեղի աղջկանը մի տղա էր պետք, իմ տղին էլ՝ մի աղջիկ. ես էլ, Բարսեղն էլ կամք տվինք (համաձայնեցինք) ու ասացինք՝ Աստված շնհա՛վոր անի։ Բայց, դե, բան ու գործի խառը ժամանակն ո՛վ պտի նշան դներ. ասացինք՝ քարը վերցնենք, քարի տակը դնենք, աշխարհքովս մին չանենք, բաղաբանից, հանվաբանից պրծնենք, նշան դնենք, պսակենք։

— Էս ժամանակին թաքուն բան կմնա՞,— ասացին այս ու այն կողմից.— երկու օրից ձենը վեր էլավ։

— Դե՛, ի՞նչ անենք, թե վեր էլավ, գողություն հո չէի՞նք արել, բայց դուք բանը լսեցեք։ Մի օր մեր մեծ երեցը ծիծաղելով ինձ ասում ա. Գալ֊ափո՛ւ, շտրաֆ (տուգանք) ունիս, տղիդ աղջիկ ես ուզել, ինձ չես հարցրել։

— Է՜...

— Աջի՛դ մեռնիմ, ասում եմ, առանց քեզ ո՞նց կլինի, էգուց֊էլօր քո սուրբ օրհնությունով կնշանենք, ամենքն էլ կիմանան։

— Չէ՛, ասում ա, դու մտքումդ դրիր թե չէ, իմ ծուխն ես, պտի գայիր, ինձ հարցնեիր. երբ որ ես խորհուրդ կտեսնեի, կամ ինքս իմ ոտովս կերթայի խնամախոս, կամ ուրիշին կղրկեի։

— Կարգիդ կապված ըլնիմ, տերտե՛ր ջան, ասում եմ, թե ես տեղյակ էլած կամ. մերերն իրանք են ծառի հովումը տվել ու առել։

— Ես խաբար չեմ, կպել ա, մեծ շտրաֆ կա շլնքիդ։

— Դու ողջ կենա՛ս, ասում եմ, ինչ որ քո քեֆդ ա (ցանկանաս), հրամանիդ կանգնած եմ։

— Կապուտ շապկավորն, ասում ա, իր ոտովը պտի գա մեր տունը։

— Քո ցա՛վը տանի, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, աշխարհքի ծախս ա գնալու, մի գլուխ շաքարն էլ դո՛ւ անուշ արա, հալբաթ Աստված միտդ կբերես, մի օր մեզ մի թաս չայ կխմացնես։ Բայց, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, էդ քո կապուտ շապկավորը, կամ ուղիղն ասենք՝ մի գլուխ կապուտ թղթով փաթաթած շաքարը դու չհաս տեղիցն ես վերցնում. ես ընչի՞ պտի ղրկեմ, փա՛ռք Աստծու, մեջը չհաս֊մհաս չկա։

— Թարջիման (տուգանք) ունիս, ասում ա, լավ իմացի՛ր, որ ընչանք կապուտ շապկավորը, հետն էլ մի գրվանքա իր սիրեկանիցը (թեյ) կապած, փեչատած, ծերիցն էլ արճիճը կախ ընկած մեր շեմքովը ներս չգան, ես ո՛չ քո տունը ոտ կկոխեմ, ո՛չ նշանդ կօրհնեմ, ո՛չ կպսակեմ։

— Տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, շատ լավ ես հրամանք անում՝ ղրկեմ, ղրկեմ՝ բայց մեղքս դեռ շլնքիս դի՛ր, հետո ծանր ապաշխարանքն էլ միջքիս բարձի։

— Դու, ասում ա, էդ աղջկանն ուզելով՝ իմ տանիցը մի քրդի կարմիր կարպետ խլեցիր։

— Կարգիդ մատաղ, ասում եմ, ի՞նչ կարպետ, մեր տանը քրդի կարպետ չկա, մենք կարպետներ ունինք, բայց բոլորը թարաքյամի են՝ Երեվանա բազարումն առած։

— Ախմա՛խ, ասում ա, դե՛, տեսնում ես, որ տավարի հրեշտակությունից — ղասաբությունից ավելի՝ գլուխդ ոչինչ բանից չի դուս գալիս. քրդի կարպետ՝ հարյուր մանեթանոց թուղթ փողի անունն ա։

— Ա՛յ տերտեր, ասում եմ, հայ֊քրիստոնեի տանը 100 մանեթն ի՞նչ բան ունի, ես սովդաքյա՞ր եմ, վաճառակա՞ն եմ, բամբակիս հակները Թիֆլի՞զ ա հասել, արաղիս բեռները Ջալալօղլի՞ն ա անց կացել, որ 100 մանեթի երես տեսած ըլնիմ. մենք մեր էլած֊չէլածը մեր դռանը ծախում ենք, մեր ցավը քաշում, վախտ֊վախտ էլ մի ոչխարի, կամ տավարի գլուխ ենք կտրում, նիսիա (ապառիկ) բաժանում, միջիցը մի֊երկու շամփուր խորովածացու աշխատում, Աստծուն փառք տալիս։

— Հանաքը մի կողմը կենա, ասում է, Գալ֊ափո՛ւ, դու ինձ հարիր մանեթ վնաս տվիր. տասը տեղից Բարսեղի աղջկանն ուզում էին, տասն էլ չհաս էր. մեջտեղն էլ իմ ջեբն էր լցվում. դու ո՞րտեղից ներս մտար, հաս տեղից աղջիկ ուզեցիր, որ ինձ մի կոպեկ օգուտ չլինի։ Էդ ամենն էլ ոչինչ, դու իմ տունը քանդեցիր, իմ բարեկամի ու բարերարի մոտ սևերես արիր։

— Ի՞նչ բարեկամ֊բարերար,— հարցնում եմ։

— Բալասան աղի։

Լսողները միանգամից անմիջապես ցնցվեցան. սարսափն ու սառը քրտինքը մեծ ու փոքրին պաշարեց. մինչև հիմա Գալոյի պատմությունը կատակ էր թվում կամ, շատ֊շատ, քահանայի շահասիրության և չարության հետևանք, այժմ գործի ծանրությունն ինքնըստինքյան բացատրվեցավ։

— Խոսքդ շարունակի՛,— երկար շշուկից հետո առաջարկեց Մելիք֊Բադալը։

— Ո՞նց թե Բալասան աղին վրեդ բարկացրել եմ, ա՛յ երեց, շփոթված, հարցրի ես,— կցեց նորից Գալոն յուր երկար պատմությունը։

— Բալասան աղի կամքն ա, ասեց, որ Բարսեղի աղջկանն ուրիշի համար ուզի, մի շաբաթ առաջ ինձ կանչել էր՝ գնացի. հրամայեց, թե փիլոնդ ծալի գործակալին ղրկի՛ր, թե որ դու Պետրոսենց Գալոյի տղի նշանն օրհնել ես։

— Հետո, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, հիմի ի՞նչ ես հրամայում, մենք գնանք ո՞ր ջուրն ընկնենք։

— Ոչի՛նչ ասաց, մազաչափ էլ ա բանի տեղ մի՛ դնիլ, Բալասան աղի ասածը շատ ա չհաս. ինքն իր աղա տեղովն օրն օխտն անգամ էլ եթե վանքի խցերը տունուդուս անի, շեմքերը մաշի, գլուխ չի կարող բերիլ. ինչպես քեզ ասում եմ, դու մի գլուխ շաքար, մի գրվանքա չայ մեր տունը ղրկի՛, բոլորի բերանն էլ ցխիլն իմ բանն ա։ Դեռ Բալասան աղեն իրան ա տեսել, դեռ իմ սատանությունից տեղյակ չի. ուզենամ թե չէ՝ հենց կլխկոնձի տալ տամ, որ փոսն ընկած ձիու պես թափահարվի, օձի պես կուտապ֊կուտապ անի ու թաղվի մնա, իրա հե՛րն եմ օրհնել։ Խաթրն եմ պահում, ինձ պետք է գալիս՝ սիրտը շահում եմ, թե չէ երկ՚օրումն իժ օձի պես հենց կշանթեմ, որ ձենը երկինքը կհասնի. ինձ Խլղաթենց մենծ տեր֊Սուքիաս կասեն։

— Ի՞նչ պտի անեի, ախպե՛ր, ձեզ եմ հարցնում, սուտ էր ասո՞ւմ, քիչ տուն ա քանդե՞լ. միտք արի, միտք արի ու նշանի քաղցրեղենի հետ մի գլխի տեղակ երկու գլուխ շաքար առա ու մի գրվանքա կապած, փեչատը կախ չայի հետ Սամփսոնիս ձեռքովն իրան ղրկեցի։

— Ուրախ֊ուրախ վերցրել էր չայ֊շաքարը,— շարունակեց Գալոն,— Սամփսոնիս հետ էլ բավական հանաքներ էր արել՝ նշանը մի հենց հաստատ պտի քցեմ քո ու նշանածիդ շլինքը, ասել էր, որ օխտը լուծ գոմեշը չկարենա ետ պոկել։ Մենք էլ մեզ համար ապահովացանք, խնամոնց հետ խոսացինք, էս իրիկուն նշանի հոգսը քաշեցինք, շնորհակա՛լ եմ, դուք էլ եկել եք մեզ պատվելու։ Դեռ կանչվածները նոր էին հավաքվում, Սամփսոնիս ղրկեցի տերտերի ետևից։ Դուռը ծեծում ա ու ձեն տալիս. ինքը ձենը ճանանչում ա ու տղին հրամայում, թե ասա՝ տանը չի։ Դու մի՛ ասիլ, Սամփսոնս հեռվից տեսած ա ըլնում, որ տերտերը Բալասան աղենց տանիցը դուս եկավ ու իր առաջն ընկած գնում ա։ Էլ չի ուզում վազի, քամակիցը հասնի, թողում ա՝ մինչև տուն ա մտնում։

— Ո՞նց թե տանը չի, պատասխան ա տալիս Սամփսոնս, հենց հիմի Բալասան աղենց տանից դուս եկավ ու իմ աչքի առաջին եկավ, տուն մտավ։

— Արի՛, Սամփսո՛ն, արի՛, հանաք եմ անում,— ձեն ա տալիս տերտերը ներսից.— էդպես կվախացնեմ, լեղիդ ջուր կշինեմ, ա՛յ։ Դու գնա՛,— հրամայում ա,— ես էլ, հրոպպե չի քաշիլ, էնտեղ եմ։

— Ի՞նչ կասես, Մելի՛ք, բոլորը հավաքվեցին, մնացիք դուք՝ մի քանի իշխաններդ ու տերտերը. խեղճ Սամփսոնս տերտերից ձեզ էր վազում, ձեզանից՝ տերտերին։ Վերջը որ դուք ասել էիք, թե հենց հիմի գալիս ենք, համբերությունս հատավ, ինքս վեր կացա, գնացի դպա երեցն ու առանց դուռը ծեծելու՝ թո՛ւշ տուն մտա։ Ի՞նչ եք ասում, ախպե՛ր, մի քարափ շուռ անցավ, թե մի կայծակի ամպ էր՝ տրաքվեց դա իմ գլխին. չթողեց թե բերան բաց անեմ, օրհնյա ի տեր ասեմ. ձենը գագաթն առավ ու աշխարհքի լափը գլխիս ածեց.— ի՞նչ եք ինձ անհանգիստ անում, ձեր հերն է՛լ, ձեր տերտերինն է՛լ. ես էլ քո տան քահանեն չեմ, գնա՛ տեր Մարկոսին տար։

— Կարգիդ մեռնե՛մ, ասում եմ, ախար էն վաղ էր, որ ծուխ ու մուխ չկար, տերտերների միջին սեր, խաղաղություն կար, իրար հավատալ կար, մի սև փողը հավասար ախպերաբաժին կանեին. քո ձեռնադրվելուց դեսն էն բաներն ո՛վ ա տեսել. իմ ու քո եք արել, մեզ հայվանների պես միջներիդ բաժին եք արել, անումներս ծուխ եք դրել ու կարգին էլ չեք հովվում. առաջ պատահած ժամանակը ո՛ր տերտերին գնում էինք, ձեռաց հասնում էր, հարամներս հալալում, նեղացածին օրենք հասցնում (հաղորդում). հիմի հենց օր ա ըլնում, որ եթե ծխատեր քահանեն գեղումը չի գտնվում, մեկելդ չեք էլ ուզում տեղից շարժվիլ. հիմի էս կեսգիշերին ես ո՞ւմ ոտը գնամ, ո՞ր տերտերը կհամարձակվի իմ հարկը կատարել։

— Չէ՛, ասում ա, Գալո, չէ՛, քանի շանը բաց չեմ թողել, քեզ գզգզիլ տվել, համով, հարգևորով (պատվով) վեր կաց, քաշվի՛։

— Տերտե՛ր ջան, ասում եմ, ախար ընչի՞, ի՞նչ սհաթ անցկացավ, որ փոխվեցիր, էն օրը դու ինձանից չայ֊շաքար ուզեցիր, առա ու ղրկեցի, էլ ի՞նչ անեմ։

— Մի շատ մեծ բան էլ չես արել, ասում ա, մեջքիդ զոռ ա հասե՞լ, որ 25 տարի ա՝ քո տանու քահանեն եմ, մի գլուխ շաքար ես ղրկել. հարյուր հետ հորդ գերեզմանն օրհնել եմ, տվածդ մի֊մի աբասի ա էլել, շաքարն էլ նրանց հաշվում դուս արի։

— Դե, տերտեր ջա՛ն, ասում եմ, իմ ուժս էնքան ա պատել, էն եմ տվել, գեղըցու աբասին քաղքցու մանեթից թանկ ա։

— Շա՛տ չեն դուս տալ, ասում ա, ես քո նշանն օրհնողը չեմ, մեջը չհասություն կա, էգուց կտանեն, միրքիս ձարերը (մազերը) մին֊մին կքաղեն։

— Ի՞նչ չհասություն, ի՞նչ ա գլխիցը դուս տվել,— բարձրագոչ աղաղակ վեր ելավ բազմականների միջից։

— Ես էլ ձեզ պես էդ խոսքի վրա քար կտրվեցի, սառած մնացի,— շարունակեց Գալոն.— ոտի՛դ մատաղ, տերտե՛ր, հարցնում եմ, ի՞նչ չհասություն կա։

— Էդ մենք կպարզենք, ասում ա, երբ բանը տեղը կընկնի. դեռ է՛լի ուրիշ արգելքներ կան, որ ժամանակին կասենք։ Վերջապես, ասում ա, Գալո, դու էլ հացակեր ես, էն օրն ես քեզ ցերեկի պես պարզ հայտնեցի, որ իմ բարերարս Բարսեղի աղջկա համար ուրիշ մտքի ա, դու անմեղ տեղը ծախսի ու խարջի տակ մի՛ ընկնիլ, էն աղջիկը քո Սամփսոնի կնիկը չի կարող դառնալ, ականջիդ բուրդը հանի՛ր։ Հիմի էլ բարեկամաբար ես քեզ հասկացնում եմ, որ Բալասան աղի մի դատարկ հրամանը ձեր ողջ գեղի հետ ինձ համար հավասար ա. թեկուզ որ էսօր ասի՝ փիլոնդ վեր դի՛ր, մտի՛ մեչիդը, անխոս կերթամ, ալլահ ու ակպյար կանեմ. միտքդ ի՞նչ ա, ես կարամ նրա հրամանը գետինը քցի՞լ, ինձ հրամայած ա՝ ասել չհաս ա, ես էլ մինչև հոգևոր տիրոջ ոտքը չհաս գոռալով պետք է գնամ։

— Ա՛յ, կապվա՜ծ ըլի նա իր անտոնական կարգին, ինչքան նա հաս ու չհաս ա հարցնում,— ընդհատեց Մելիք֊Բադալը.— ա՛յ մարդիկ, դուք ու ձեր Աստվածը, էս գեղումն առաջ հարյուր պսակից մինը չհաս պատահո՞ւմ էր, ո՞վ առաջինն էդ սովորույթքը մեր մեջը մտցրեց, էդ պռճոկվածը չէ՞ր։

— Բաս ո՞ր անիծածն էր,— պատասխանեց Սիսակը,— մոռացե՞լ եք այն տարվա 14 չհասները, որ ինքը հորդորեց, ինքը նշանեց, տասնական մանեթ ստացավ յուր համար, վերջը չհաս հրատարակեց, 14 գլուխ շաքար բարձեց ձիուն, տարավ տեղ հասցրեց ու հրամանը բերեց, և ահա այն օրից ցայսօր մեր մեջը կարգ է ընկել — օտարին թողած՝ արենակիցներին ենք վազում։

— Գալ֊ափունի ջա՛նն էլ ենք հանում,— կատակի տվեց Մելիք֊Բադալը.— իր քվեր աղջիկն օխտն օրեն ճանապարհ կորցրեց, Կողբումը մարդի տվեց, որ իր մորթոտած տավարի հետ անփող աղ լպստի, ու գեղի ծեսը քանդեց, տղին հաս տեղից աղջիկ ուզեց։

Ամենքը ծիծաղեցին, բայց այդ դառը ծիծաղ էր, հուսահատ սրտից արտաժայթքված մաղձ էր՝ քահանայի ստվերի դեմ։

— Հետո՞, հետո՞, խոսքդ վերջացրո՛ւ, Գալո՛,— ասաց Մելիք֊Բադալը,— հիմի չի գալիս նշան օրհնելու, է՛լի։

— Գալո՛, ասաց ինձ վերջը, թե ինձ կլսես, գնա կանչած ղոնախներիդ մի հնարքով ցանի՛ր, ճամփու դի՛ր, Բարսեղի աղջկանից ձեռք քաշի՛ր, թե չէ գլխիդ շատ խաթաբալեք կգան, ես քեզ...

— Կրա՜կ, կրա՜կ,— աղաղակելով տուն ընկավ հանկարծ մի երիտասարդ.— Գալ֊ափո՛ւ, հասի՛ր, գոմդ ու մարագդ էրվում են։

Ամենայն ինչ մոռացվեցավ, բազմությունը րոպեական դուրս թափվեցավ։ Աստված հեռու տանի, երկինքը շառագունել է, Պետրոսենց Գալոյի գոմի ծածքը փլել է, տավարի բառաչն ու ձիու խրխինջը լսողի սիրտ է կտրատում, մարագը միանգամայն բոցի մեջ հուրհրատում է։ Գյուղումը կուժ ու բղուղ չմնաց՝ դուրս եկան, բայց օգուտը սակավ, մարագն ամբողջ այրվեց, քարաշար պատերը մնացին ցցված, գոմումն էլ հինգ կով յուրյանց հորթերով և մի ձի ծխախեղդ եղան։

— Լավ նշան չդրե՞ց, ո՞նց էր,— փսփսում էին իրար հետ բազմության մեջ խառնված երկու երիտասարդ։

— Դե հիմի թո՛ղ գնա, իմ նշանածը տանի, Վասակ ջա՛ն։

— Քեռուս կյանքն երկար ըլի, Կարո ջա՛ն, նա որ չհրամայեր, քո հերդ ի՞նչ կհամարձակեր երկու կուժ նավթն աղենց զերուզամբիցը (նկուղից) դուս բերել, մեզ տալ ու ղրկել կրակ տալու, կամ թե չէ՝ շատ էլ որ քո հերն ասեր, ես կլսեի՞։

— Բաս ո՞նց էլավ։

— Էս իրիկնապահին որ քեռիս ձիուցը վեր եկավ, ինձ ղրկեց Գիլակերենց դուքանի դուռը. գնա՛, ասեց, բազմությունն էնտեղ հավաքված ա, քեզ համար մի քնջնում (անկյունում) կանգնի՛ր, ականջդ կախ արա՛, տես ո՛ւմ բերնիցն ի՛նչ ա դուս գալիս։ Էս ու էն շատ պտի վայրահաչություն անեին քեռուս շվաքին, բայց մաշակար (կոշկակար) Համբոն, էն սուրբ Կարապետի ծեր դևը, չթողեց, աչքով֊ունքով խալխին հասկացրեց, որ ես էնտեղ կանգնած եմ, նրանք էլ ցրվեցին, քուչեն դատարկվեց։

— Հետո՞։

— Ես էլ գնացի քեռուս հայտնեցի։

— Վնաս չունի, ասեց աղեն, ես էգուց ամենքի հերն էլ կանիծեմ, դու մեր Խուդոյի տղի հետ պատրաստ կաց, մութը գետինն առավ թե չէ, Խուդոն ո՛ւր կղրկի, ի՛նչ բանի կդնի, տեղն ու տեղը կատարեցեք։

— Դե՛, մնացածը գիտենք, հերս նավթը հանեց աղենց զերուզամբիցը, մեզ տվեց ու ղրկեց Գալ֊ափունի մարագն ու գոմը կրակելու, մենք էլ արինք։

Խոսողներն էին Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը և Խուդոյի տղա Կարապետը։

ԺԵ.
СПАСИБО!

— Էգուց գլավնու՝ սուդիեքանց բիբոր (ընտրություն) ա, ճաշից հետո տունը մի մարդ հավաքվին Ձիթահանքի բակը, ինքը նաչալնիկն ա գալիս բիբորի. չեկողի մորը կլացացնեն, մի մանեթ շտրաֆ ունի,— Օ. գյուղն ընկած՝ ձայն էր տալիս կապկերես քաչալ գզիր Ցակոն։

Հարկավոր չէր տուգանքի անունով երկյուղ տալ. տան գլուխ մեկը կար՝ գնաց, երկուսը կար՝ գնաց. մի֊մի լավաշ հացի մեջ մի կտոր պանիր, կամ աղը դրած ձուկը փաթաթում էր ամեն ոք ու գրպանը կոխում, վազում դեպի Ձիթահանքը։

Ձիթահանք կոչված տեղն Օ. գյուղումը չէր։

Մի փոքրիկ պարսկական գյուղի մոտ, Օ. գյուղից ժամաչափ հեռավորությամբ գտնվում էր մի ավերակ։ Ոչինչ հիշատակարան կամ փորագրություն չէր նշմարվում ավերակի վերա. միայն հիմքն և արևելյան կողմում մի շարք սրբատաշ քարեր ազատվել էին ժամանակի անողոք ճանկերից, իսկ մյուս քարերը թե ո՞ւր էին, հաստատ չէր կարելի ասել. ոմանք ենթադրում էին՝ պարսիկ ռամիկների ձեռքով յուրյանց գոմերի հատակը սալահատակած. այլք հակառակն էին պնդում, ըստ որում պարսկական գյուղը շատ փոքր էր և շատ աղքատ. մի կամ երկու նիհար եզներ և հինգ֊վեց հատ հավ էին նոցա տնտեսության առարկայքը. պարսիկներից շատերը գոմ էլ չունեին, մի կիսագետնափոր, կիսախարխուլ խրճիթի մեջ մի անկյունում եզն էին կապում, մյուս կողմը մերկանդամ պարսկաձագերն էին կուչ գալիս յուրյանց բոկոտն ծնողների հետ, էլ ընչի՞ վերա պետք է գործ դնեին քարերը։

Ավերակն, ինչպես երևում էր, մի փառավոր անցյալ պետք է ունենար. այդ աշկարա էր շրջապատած մեծանիստ պարսպատեղի հետքերից։

Եթե հավատ չընծայենք պարսկական արևելյան ճաշակով հերյուրած ավանդություններին, ապա ավերակը հայկական սրբարաններից մեկի մնացորդն էր անշուշտ։ Տեղական պարսիկների շռայլ երևակայությամբ՝ այն հնությունն յուրյանց նախկին տիրապետող իշխանի ապարանքն էր. նրա մոտի ապառաժ քարի ճեղքվածքից դուրս բղխած առատահոս և ականակիտ աղբյուրը տռփասեր իշխանի մարմարյա շատրվանին ջուր է մատակարարել. նրա փղոսկրից ճերմակ հոլանի կանանց և հուրի֊փարի հարճերի նրբակազմ ու լուսափայլ մարմինները զովացնող ու թավշային փափկություն տվողն է հանդիսացել։ Իսկ հասուն և խոհական դատողությամբ՝ աղբյուրը սրբավայրի ջերմեռանդ միաբանական եղբայրության միակ ըմպելիքն է եղել, նոցա անդերն ու մարգաստաններն է ջրել, նոցա ջրաղացներն է պտըտել և հետզհետե յուր մեջ առնելով ներքևներում բղխած մեծ ու մանր աղբրակները՝ մի գետակ է կազմել։

Ավերակի շրջակայքն այսօր առաջվանից տարբեր մի այլ պատկեր է ներկայացնում. գյուղի ներկա տիրապետող քաղցած պարսիկ բեգի պարտեզն է կոչվում դա, որ ըստ ինքյան ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սաղարթաշատ ուռենիների երկու շարք, որոց հովանու ներքև փափուկ սեզի վերա արժե ամառները սրտակից և սիրելի բարեկամների հետ պարարտ գառան տժտժան խորովածներ վայելել, վրեն էլ դատարկել Օ. գյուղի հեշտախում և զվարթացուցիչ գինին, անշուշտ բարեխառնած աղբյուրի քաղցրահամ և սառը ջրով։

Այդպես էլ անում են. ամառվան շոգին՝ կյուրակի օրերը միշտ կլսես ծառերի տակից մերձակա գյուղորեից կտրիճների երգերի ելևէջները։

Այստեղ էր կարգադրել նաչալնիկն Օ. գյուղի տանուտերի ընտրելատեղին, ոչ թե գրավված տեղի հրապուրանքներից, այլ դիտմամբ՝ ընտրությունը գյուղից հեռու կատարելու նպատակավ. ըստ յուր ասության, որպեսզի անգործ հետաքրքիրների խառնաշփոթ խանգարմունքն արգելք չդառնա գործի շարունակությանը։

Բազմափորձ գավառապետի բազմամյա պաշտոնավարության գործնական կողմն էր այս։

Բազմությունը շատ մեծ է, Օ. գյուղն էլ մեծ է. «մեծ տունը մեծ ընտանիք կունենա»։

Անհրաժեշտ է ասել, որ ավերակի հարավ֊արևելյան անկյունում մի֊երկու սևացած քարեր միմյանց թիկնած՝ կազմել են տակը մի պատուհանաձև խորշ. անձրևն ու արևը չեն ծեծում այդ խոռոչը, ուրեմն չէին էլ կարող ի հնումն հանգցնել այն ձիթաճրագները, որոնք հաճախ վառվում են եղել ջերմեռանդ հայ և թուրք ուխտավորներից. գերչակի ձիթի թանձր ծուխը մրոտել, սևացրել է ամբողջ խորշը և նրա մեջ ընկած ձիթաշաղախ քարը, որին հայերը Ձիթահանքի քար են ասել, իսկ պարսիկներն՝ օջախ, որին հայերը մի նշանավոր բազմավաստակ հայ գործողի գերեզման են անվանել, իսկ պարսիկներն՝ իսլամի հավատարիմ ավանդապահի դամբարան։ Ա՞յս է եղել, թե այն, ո՞րն էր ուղիղ — մենք կարևորություն չունինք խորազննին գտնվելու. փաստ է, որ այդ տեղը վաղ ժամանակ միապես հարգված է եղել երկու այլակրոն դրացիներից։ Այսօր եղածների հետքերն էլ չքանում են։

Ահա եկել է գավառապետը. նա կանգնած է ավերակի բաշի վերա. նրա տեղը բարձր է ամենքից, նա նմանում է այսօր մի թխսի, որի ձագերը, համեմատաբար, շատ փոքր են իրանից։

Գավառապետը ձեռքը բարձրացրեց։

Ընդհանուր և մեռյալ լռություն։

Բոլորեցունց գլուխները բաց են. երեք պաշտոնական գլխարկ միայն հանգիստ նստած են յուրյանց տեղը. երեք ճակատ միայն փայլում է երեկոյան պահու կարմիր արևից ցոլացող ճառագայթներից. մետաղյա աստղը պսպղում է երեք հոգու ճակատին. նոցանից մինը գավառապետն է, մյուսն յուր ատենադպրի օգնականը և երրորդը՝ մեզ քաջածանոթ Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովը։

Շատ ժամանակ չէ վերջինիս գալուստը. նա գավառապետից հետո, յուր սանձակոտոր նժույգը հեծած, սիգապանծ մտրակելով եկավ, իջավ, ձին տվեց վաղուց իրեն սպասող Խուդոյին և մոտեցավ, սեղմեց քաղցրաժպիտ դեմքով գավառապետի ձեռքը։

Տհաճության կնճիռները խորշոմեցրին գավառապետի ճակատը. բազմությունը հաճությամբ նկատեց այս և ուրախացավ, ոչ ոքից ծածուկ չմնաց, որ սրտանց էր գավառապետի սառը վարմունքը Բալասան աղայի հետ։

— Հրամայեցե՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— փնթփնթաց նա և ձեռքով յուր ձախակողմյան քարը ցույց տվեց նստելու։

Մի թեթև ու թռուցիկ հայացք բավական էր գավառապետի համար ապահով լինել, որ յուր սիրելի ժողովուրդը չէր երկմտում յուր վերա եկած անախորժ տրամադրության ստուգության մասին։

Եթե գավառապետն յուր բազմամյա փորձառությունով և բարակ խելքովն ուսումնասիրել է յուր կառավարած գավառի մեծ ու պստկին, շատերին հականե֊հանվանե ճանաչում է, ժողովուրդն էլ կշռել ու չափել է յուր սիրած նաչալնիկի ամեն մի շարժվածքը։

— Գդակներդ դրե՛ք գլխներիդ, սիրելի՛ք,— առաջին հրամանը դուրս եկավ գավառապետի բերանից։

Հրամանը կատարվեց։

— Չորս֊հինգ ամիս է՝ ես ձեր մեջ չեմ եղել,— սկսեց բարձր և հաստ ձայնով նաչալնիկը,— և ինչպես տեսնում եք՝ տանուտերի ընտրությունն այսօր թուրքի գյուղում եմ կատարում։ Դուք, իհարկե, պատճառը չգիտեք, բայց ես ձեզանից խռով եմ։ Այս վերջին տարին, մեր անշնորհք տանուտեր Կարապետի հիմարությունից, ձեր գյուղը միանգամայն Աստուծո երեսից ընկել է. օր չի անցկենում, որ մի խայտառակ դեպք չպատահի. մարագ կրակել, հնձան այրել, այգի կտրատել, արտ կրակ տալ, իրար գլուխ ճղել, վերջապես՝ սպանություն — միմյանց վերա կարդում ես տանուտերի հայտարարության մեջ, կարդում ես ու շփոթված մնում. ի՞նչ դարձան այս մարդիկը, մտածում ես՝ կարծես սրանք Օ. գյուղացիք չեն։ Մի ժամանակ սրանք ոչ միայն մեր գավառի՝ բոլոր Արարատյան աշխարհի օրինակն էին, ամենքից հարուստ էին, հացով, քաղաքավարությունով, լեզվով աշխարհքի բերանն էին փակել, այսօր ընդհակառակն ամեն տնաքանդություն ձեր մեջիցն է դուրս գալիս. քառասուն տարի է՝ ես պոլիցիական ծառայության մեջ եմ, կյանքիս մեծ մասը ձեր գավառումն եմ անցկացրել, հայր ու որդու նման ձեզ հետ աղ ու հացկեր եմ դարձել և այսքան անպիտանություն, ինչպես այս վերջին երկու֊երեք տարումն եմ ձեր գյուղիցը տեսնում, միտքս չեմ բերում. ո՞վ էր լսած ու տեսած Օ. գյուղացուն բանտ նստած, շղթայակապ բերդը տարված. բայց այսօր քանի՞սը կան։ Սո՞ւտ եմ ասում։

— Աստված պատճառի տունը քանդի՛, որդիքը կոտորի՛, աղա ջան,— կոտորած դրգալի պես մեջ մտավ Մելիք֊Բադալը.— ո՛վ մեր գեղի հալալը հարամեց, ո՛վ մեր դառը քրտինքով աշխատած տխտմորի (խմորի) մեջ արուն խառնեց, ցեց դառավ՝ մեր քիսեն (քսակը) մտավ, գեղն իրար քցեց, մեր գառան պես խոնարհ ջահելներին օձեր շինեց, մեր բգերը (պարանոցին) փաթաթեց, նրա տունը հրեղեն սուրը մտնի՛, էս Ձիթահանքի օջախը նրան գունդ ու կծիլ ածի (խեղճացի), հավի պես թռպրտացնի, էստեղ վեր քցի՛։ Դու, աղա ջա՛ն, ասա՝ ամե՛ն։

— Է՛հ, ձենդ կտրի՛, Մելիք֊Բադա՛լ, քեզ անեծք չի սազում, քոնը խամ֊խամ ուշունցներն են, որ եթե բերանիցդ հանել ես, լեզուդ կծակեմ, պարան կանցկացնեմ ու էս ծառիցը կախ կանեմ,— կատակի տվեց գավառապետը։

— Չէ՛, աղա, չէ, գլխի՛դ մեռնեմ, Աստծով կտեսնի էս խալխն իր արյունը ծծողին իր աչքի առաջին բղղալով (բառաչելով) գետինը դիպչելուս. էն սուրբ Լուսավորչի լույս հավատիցն եմ խնդրել, որ քեզ է՛լ, էս էրված ու խորովված հասարակությունին է՛լ, ինձ՝ էս գերեզմանի դուռը հասած անբեղ, անմիրուք հալիվորին է՛լ արժանի անի բաց աչքով էն օրը տեսնելու։

— Է՛հ, ծերացել ես, խելքդ ետ է տվել, Մելի՛ք, ձենդ կտրի՛, թող խոսիմ. չաչանակի պես բերանիս մի՛ գալ։

— Խոսի՛, աղա ջա՛ն, հրամանք արա՛, դու էլ գիտես, թե քամին ո՛ր կողմիցն ա փչում։

— Ի՞նչ եք շանն իրավունք տալիս հաչալու,— կամաց հրելով գավառապետին՝ փսփսաց ռուսերեն Բալասան աղան։

Գավառապետը չլսել պատրվակեց, բայց դեմքից երևեցավ, որ ներսն արյունն եփ եկավ։

— Ինչ և իցե, Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— նորից շարունակեց գավառապետը,— ես ձեզ ժողովել եմ այս սրբատեղի մոտ՝ լայն ու ազատ դաշտում տանուտեր ընտրելու։ Ահա քվետուփը դրած է ճիշտ ուխտատեղի մոտ. այս գիտությամբ է արած. դուք պետք է հիմի մոտենաք ափին. թող մոտ գնացողը առաջ համբուրի սևացած քարը, հետո քվեն ձեռք առնի։ Ես իրավունք եմ տալիս ձեզ երեք հոգու քվեարկել՝ ում որ դուք ցանկանում եք. ով որ, իհարկե, օրենքի զորությամբ ընտրվելու իրավունքից զրկված չի լինիլ. ում սպիտակ քվեները շատ կլինի, նա կլինի ձեր տանուտերը։ Աստված կսիրեք, սիրելի՛ք, ընտրեցե՛ք մի օրինավոր մարդ, որ ձեր ցավերին դարման տանի։

— Ողջ Օ. գյուղի հասարակությունն, աղա ջա՛ն, իմ ձեռովս էս թուղթը քեզ ա տալիս։

— Էդ ի՞նչ թուղթ է, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Էս էն թուղթն ա, նաչալնիկն ապրած կենա՛, որ մենք տանուտեր ենք ուզում էն մարդին, որից, թե միտդ ա, քեզ ձորումը ձուկն ուտելուս գանգատ էի անում, որ իմ ջիբի կապեկները կտրեց շտրաֆ առնելով, որ իմ բլբուլի լիզուն ծակն էր կոխել, որ ուզում էր մեր գեղի վրից ուշունցնատու անունը վերացնի, որ մեջը կարգ ու կանոն մտցրեց, որ...

— Դե լա՛վ, Մելի՛ք, խուլ չենք, հասկացանք, դուք ուզում եք Արտեմ Սերգեյիչին. ես է՛լ շատ ուրախ կլինեի, բայց նախ՝ կարծե՛մ, նա չի համաձայնիլ յուր պաշտոնը թողնել և երկրորդ՝ թո՛ղ ձեր փոխարեն քվեն խոսի։

— Գլխի՛դ մեռնիմ, մեր ցավը մեզ էլ հայտնի ա, քեզ է՛լ, քար մի՛ քցիլ տալ, վա՛յ թե տակիցը Մոլլա Նասրադինի եղի պուլկի պես շոռ դուս գա։

— Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— ձայն տվեց գավառապետը,— ցանկանո՞ւմ եք միաձայն ընտրություն, այս թուղթը ձեր գրա՞ծն է։

— Ցանկանում ե՛նք, ցանկանում ե՛նք, ոտիդ ղուրբա՛ն, նաչալնի՛կ, թուղթն էլ մեր բերանն ա։

— Աղա ջա՛ն,— առաջ եկավ ամբոխի միջից Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը,— թող էս թուղթն է՛լ խոսի։

Գավառապետը բաց արավ երկու հանրագրությունները. առաջինն Արտեմ Սերգեյիչի մասին էր, երկրորդը՝ Խուդոյի օգտին։ Գավառապետը մնացել էր մոլորված. ուսերի բարձրանալու հետ դեմքի վերա տարակուսանքն էր արտափայլում։

— Ամո՜թ ձեզ, Օ. գյուղացի՛ք,— զզվանքով արտասանեց նա վերջապես,— այսչափ էլ մի հասարակություն իրեն ստորացնի՞, մի մարդ երկու տեղ ստորագրի՞։ Դու սրանո՞վ ես խոսում, Մելիք֊Բադա՛լ։

Գավառապետն սկսավ կարդալ երկու թերթի վերա միաժամանակ ստորագրողների անունները։

Մի քանիսն, արդարև, ամոթահար սևացան ու լռեցին. նոցա ձեռքերը կեղծ չէին. բայց մեծամասնությունը բարձրաձայն աղաղակեց.

— Գլխի՛դ մեռնենք, նաչալնի՛կ, մենք մենակ Գոմշակերենց Արտոյի թղթիցն ենք տեղյակ, մենք ուրիշ տեղ ձեռք չունինք։

— Այս խնդիրներն ո՞վ է գրել, տանուտե՛ր,— հրամայեց գավառապետը։

— Առաջինն իմ գրածն ա,— մոտ եկավ ամբոխի միջից Սիսակը։

— Երկրո՞րդը։

Ո՛չ մի ձայն։

— Այստեղ արի՛, ա՛յ տղա,— կանչեց գավառապետը Վասակին,— այս գիրն ո՞ւմ գրածն է։

— Երևան ենք գրել տվել,— հանդգնաբար պատասխանեց Վասակը։

— Սո՛ւտ ես ասում։

— Սուտ չեմ ասում, ես ինքս եմ տարել, մի աղա մարդի հինգ մանեթով գրիլ տվել։

— Ո՞վ է գրել,— շեշտեց գավառապետը բարձր և թնդաձայն։

— Ինձ տվեք՝ տեսնեմ, նաչալնի՛կ,— առաջ եկավ Սիսակը և ձեռքիցն առավ։

— Առե՛ք,— ետ տվեց նա թուղթը,— ես գրողին քաջ ճանաչում եմ, բայց հաստատել դժվար է. գողն ինչքան կամեցել է թաքցնել յուր գողացած աքաղաղը, բայց պոչը դուրսն է մնացել. Տաճկաստանի ոլոր֊մոլոր գրվածքներն երևում են։

— Կխնդրեմ հարգոյաբար ձերին գերազնվութենեն՝ հրաման ընեք արձանագրություն կազմել. պարոն Սիսակ մեզի կակնարկե, մենք պատիվ կպահանջենք՝ օրինաց որոշյալ հոդվածոց հիմանց ապավինած։

Ժողովրդի միջից մի ընդհանուր քրքիջ և դառն տհաճություն դուրս թռավ գրագիր վանեցու բողոքին պատասխան։

Սա պաշտոն ուներ այստեղ, ձեռքին բռնած ժողովրդագրական ցուցակը՝ սպասում էր անունները կարդալու։

— Իրավունքս պաշտպանել կխնդրեմ, տե՛ր Հայրիկին ճետերն ամեն նախատինք կտանին, բայց պատվո խնդիր կենսական է յուրյանց համար։

— Լա՛վ, լա՛վ, այդ վերջին բանն է,— արհամարհական հայացքով պատասխանեց գավառապետը վանեցուն և վճռեց.— ո՛չ մի թուղթ չեմ ընդունում, քվետուփը թող խոսի։

— Որ էդպես ա, նաչալնի՛կ,— ասաց Մելիք֊Բադալը,— թող քար քցողների անումները վանեցին չկարդա։

Գավառապետի հրամանով յուր քարտուղարը կարդաց։

Քվեի դրվեցան նախ Արտեմ Սերգեյիչը։

Քվեներն Օ. գյուղի հաստաբուն ընկուզենիների պտուղներն էին։

Ամենքից առաջ քվետուփին մոտեցավ Մելիք֊Բադալը։

— Օ. գյուղի հասարակությո՛ւն,— գոչեց նա,— էն ա՝ ժամեժամքը մոտ ա, օրը մթնում ա, բայց թող իմ պոպոքն (քվեն) արևի պես լույս տա։ Աստված էլ, բանդեն էլ (մարդը) Արտոյին է ցանկանում. է՛ս էլ իմ սիպտակ քարը։

Հասարակությունն ուրախ էր, որ Արտեմ Սերգեյիչի քվետուփը լցվեց. բացի Խուդոյից, Դարբնենց Մատոյից, Փոշմանենց Սարոյից և սուդիա Դավթից՝ բոլորն էլ սպիտակ քվե տվին։

Վերջիններս Բալասան աղայի անցյալ գիշերվան խորհրդակիցներն էին. սրանք էլ, դիցո՛ւք, չէին ցանկանում Խուդոյի տանուտերությունը, բայց ահը վեր էր, քան մահը, հոգեհաններն այնտեղ նստած էր և մի առ մի դիտում էր ամենքի ձեռքի շարժումները. ուստի ստիպվեցան սևանալ հասարակության առաջ, քան թե Բալասան աղայի, և սև քվե տվին։

Մեղադրելի չէր։

Մի դեպք միայն անհասկանալի մնաց ամենքի համար։

Օրենքով քվեատուփի երեսը պետք է վարագուրած լիներ։ Մոռացա՞վ արդյոք գավառապետն այս կետը, չենք կարող ասել, առայժմ դեռ մեզ համար այդ արկածքն Ադամա մութն է։ Խոսքս այն անթափանցիկ աղջամղջի մասին է, որ մեր Ադամ պապին հուսահատության մեջ ձգեց։

— Դե՛, հասարակությո՛ւն, էլ ո՞ւմ եք ուզում քար ձգել,— ձայն տվեց գավառապետը։

— Դու տեսար, աղա ջա՛ն, որ բացի մի քանի ցածահոգի ոտ լպստողներից, ողջ գյուղն Արտոյին ա կամենում, էլ ո՞ւր ես քեզ գլխացավանք տալիս,— առաջ եկավ Մելիք֊Բադալը։

— Օրենքն է հրամայում։

Քվեարկվեցավ և նախկին կանդիդատ Սարոն, բայց սակավ քվե ստացավ։

Մութն արդեն գետինն առնում էր։

— Շուտ արե՛ք, իմ ճանապարհն էլ է հեռու, ձերն էլ,— ձայն տվեց գավառապետը.— ո՞ւմ եք ուզում քվեարկել։

— Խուդոյին,— գոչեց միայն Վասակը։

— Ո՛չ, նաչալնի՛կ, ո՛չ,— կանչեց Մելիքը։ Նրա հետ ձայն տվին մի քանին էլ, բայց ձայնը փոխած՝ քունջ ու պուճախից։

Խեղճերը ճշմարտությունն ասելը վախենում էին. Բալասան աղեն յուրյանց կորկոտը կեփեր։

— Ո՞ւմ եք քար քցում։

— Խուդոյին,— դարձյալ լսվեցավ Վասակի ինքնավստահ ձայնը։

— Խուդոյին՝ հո՛ Խուդոյին,— հրամայեց նաչալնիկը և ընկույզները նորից բաժանվեցան։

Մութն արդեն գետինն առավ. սարերի գագաթները սևապատվել էին. միայն Մասիսն էր յուր արևմտյան այտով աննշմար ժպտում. մարդիկը հազիվ ճանաչում էին իրար. մինչև թուրքի սոված աղայի տանից ձիթի ճրագը կբերեին, քվեատուփը լցվելու վերա էր։

— Էլ մարդ մնա՞ց քվե տալու, եկե՛ք,— հրամայեց գավառապետը։

— Քանի՞ ձեն տաս, աղա ջա՛ն, ես իմ աչքովս տեսա, թե ինչեր անցկացան. հենց մարդ կար՝ երեք֊չորս հետ էր տփին մոտ գալիս, ջիբիցը բուռ֊բուռ հանում էր պոպոքներն ու լցնում,— արզ արավ Մելիքը։

— Թե որ շատ եք նեղանում, Օ. գյուղացի՛ք,— ձայնը բարձրացրեց գավառապետը,— եկեք ինձ լսեցեք, էլ Խուդոյի քարերը չհամարենք, Արտեմ Սերգեյիչին գրենք տանուտեր, Խուդոյին՝ կանդիդատ։

— Ինձ թեև խոսք չի հասնիլ,— ասաց Բալասան աղան,— բայց իմ կարծյոք, պ. նաչալնիկը շատ խելոք է դատում. Նեսկոս մեռնի՝ թե սուտ եմ ասում, թող Արտեմ Սերգեյիչը լինի տանուտեր, Խուդոն՝ կանդիդատ. գլուխը քարն ա տվել Խուդոն, աչքն ինչքան բարձրանա, ունքից վերև չի բարձրանալ. երկուսն էլ իմ բարեկամներն են, բայց Խուդոն Արտեմին չի հասնիլ։

Մելիք֊Բադալը լլկվեց, ձայն չհանեց, բայց բոլորեքյան համաձայնեցին։

Գավառապետի հրամանով ճրագի լուսով տանուտեր գրվեցավ Արտեմ Սերգեյիչը և նրան կանդիդատ՝ Խուդոն։

— Ի՞նչ կասեք, տղե՛ք, սուդիեքանց ընտրությունը ետ թողնե՞մ, թե միաձայն ընտրություն անենք։

— Միաձա՛յն, միաձա՛յն։

— Ո՞ւմ եք կամենում։

— Թողեք էս անգամ էլ ես խոսեմ,— կրկին միջամտեց Մելնիկովը,— եթե Մելիք֊Բադալին իր հասակն արգելք չլիներ, ես ոչ֊ոքի իրավունք չէի տալ նրանից առաջ ընկնիլ. բայց ըստ որում դրան հիմի հանգստություն է պետք, ես լավ եմ համարում առաջարկել Մատոյին, Սարոյին և Դավթին։ Լավ չեմ ասո՞ւմ, Մելիք֊Բադա՛լ։

— Շա՛տ լավ ես ասում, Բալասան աղա՛, թուրքն ասում ա՝ հընկերը հընկերին թե չգտնի, աշխարհքս ախ ու վախով անց կկենա. ես էսօրվանից հոտն առնում եմ, ես լավ գիտեմ, թե տանուտերն ո՛վ պտի ըլնի. խեղճ իմ Արտո՜, մեր ձեռովը քո տունը քանդեցինք. բայց հո՛գ չի, վերևն Աստված կա. վնաս չունի, թող սուդիեքն էլ ըլնին Սարոն, Մատոն ու Դավիթը։

— Համաձա՞յն եք, հասարակությո՛ւն,— կրկնեց գավառապետը։

Մի քանի ձայներ միայն խուլ արձագանք տվին Վասակին. ընդհանրությունը լուռ էր։

— Լռությունը համաձայնության նշան է,— վճռեց նաչալնիկը և քարտուղարը ձայն տվեց.

— Ընտրվեցան Օ. գյուղի համար հասարակության ստարշինա կամ տանուտեր՝ Արտեմ Սերգեյիչ Գոմշակերով, նրան կանդիդատ՝ Խուդավերդի Դուքաներվածով, իսկ սելսկի սուդիեք կամ գյուղական դատավորներ՝ Մարտիրոս Դարբինով, Սարիբեգ Փոշիմանով և Դավիթ Կաշեպոզով։

— Կճուճը գլորվեց, խուփը գտավ,— ասաց Մելիք֊Բադալն ու գլուխը դարձրեց դեպի Օ. գյուղը։

Ամենքը տրտունջներ արձակելով՝ քարշ էին գալիս հուսակտուր և խավարի մեջ այս ու այն քարին դիպչում, գնում էին և օրհնում պատճառի յոթը պորտը։

Ամենքից վերջը ձիավորվեցան գավառապետն յուր մարդիկներով և Մելնիկովը։

— Спасибо! (շնորհակալություն),— սեղմեց Բալասան աղեն այս խոսքով գավառապետի ձեռքը։

Վերջինս չպատասխանեց. նա հուզված էր։ Գավառապետը մտրակեց յուր ձիուն և աջ գնաց՝ դեպի յուր կենտրոնատեղին, իսկ Մելնիկովը դեպի ձախ՝ Օ. գյուղը։

ԺԶ.
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Օ. գյուղացիք բոլորը ջուր մաղվեցան. ամենքի բերանն էլ բաց մնաց, երբ հրամանը բարձրաձայն աղաղակեց. Օ. գյուղի հասարակության տանուտեր հաստատված է կանդիդատ Խուդավերդի Դուքաներվածովը, իսկ սուդիեք՝ Մարտիրոս Դարբինովը, Սարիբեգ Փոշիմանովը, Դավիթ Կաշեպոզովը։ Իսկ Արտեմ Գոմշակերովին քննության ենթարկված լինելու պատճառավ՝ մերժվում է։

Արտեմ Սերգեյիչի անհաջողության մանրամասնություններն իմանալու համար մենք հետևենք Բալասան աղային։

Տանուտերի ընտրությունից հետո մի շաբաթ կացավ Մելնիկովն Օ. գյուղումը և այս շաբաթումը նա մեծ գործ կատարեց։

Նորա հրավիրանոքը մյուս օրն իսկ եկավ գյուղը հաշտարար դատավորն յուր պրիստավով։ Նոքա իջան Վլադիմիր Նեստորիչի մոտ։ Երրորդ օրը հրապարակական աճրդախոսություն եղավ. մի քանի մուրհակատերերի շարժական և անշարժ կայքերը սակարկության դրվեցին։

Գյուղականներից ոչ ոք մոտ չեկավ, բացի Խուդոյից և մեզ ծանոթ դատավորներից, որոց հաստատությունը դեռ չէր եկել այս ժամանակ։ Սոքա էլ շուտ ետ քաշվեցան աճրդից. յուրյանց ասելով՝ ուժերիցը վեր էր։

— Ի՞նչ արած, ստիպված եմ ե՛ս ավելացնելու,— խղճաց բարեխիղճ Բալասան աղեն.— թեպետ ինձ վնաս է, բայց լավ է ինձ վնասվել, քան խեղճերի ապրանքը կիսագնի կորչի։

Շատ գթոտ մարդ է եղել Մելնիկովը, ամեն մի վաճառի հանված կալվածքի նշանակյալ գնի վերա հինգ, տասը մանեթ ավելի էր տալիս և յուր վերա թողնում աճուրդը։

— Ինչպե՞ս անեմ, եղբա՛յր,— բացատրում էր նա հաշտարար դատավորին,— բոլորեքյան իմ ազգ ու ընտանին, իմ համագյուղացիքն են, ես ինչպե՞ս թույլ տամ խեղճերի կայքը կիսագնի ի կորուստ մատնվի. իմ ազգի զավակներն են, ամենքիս սուրբ պարտքն է ազգասեր լինել։

— Անշարժ կալվածքները չեմ կարող գնահատել, կամ գինը մերձավորապես ճիշտ որոշել, որով և ձեր բարեսրտության աստիճանը, նշանակում է, չեմ կարող չափել. բայց ինչ վերաբերում է ձեր գնած շարժական առարկաներին, դուք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, արժողության քառորդ մասը չվճարեցիք,— սառը պատասխան տվեց հաշտարարը։

— Կարելի է ուղիղ էլ է ձեր ասածը,— արդարացավ Մելնիկովը,— բայց այդքանն էլ ավելորդ եմ տալիս. այդ իրեղեններից ոչ մեկն ինձ պիտանի չեն, մեր մառանումը ավելորդ տեղ միայն պիտի բռնեն։

— Էդ տնաքանդ որդամեռը ո՞նց պտի մարսի,— փսփսում էին բոլոր գյուղացիք,— հազար մանեթանոց բաղն երեք հարյուր մանեթ ա գնահատել տվել, իր պարտքն 290 մանեթ ա, հիմի 310 մանեթով իր վրա ա թողում, դեռ պարծենում էլ ա, թե քսան մանեթ ավել ա տվել, ողորմություն ա արել։

— Ա՛յ ձեզ ղուրբան, ո՛վ ասեց, որ էդ անաստվածի պարտքը 290 մանեթ ա, ընդամենը դա հարյուր մանեթ էր տվել, 300 հասցրել եմ, էլի 290 մնում ա,— պարզեց տարակուսանքը պարտապանը։

Միայն մի այգի չէր այս անգամի աճրդի դրվածը. շատերի տունը քանդվեց։

Ամենից զգալին էր զառամյալ մահտեսի Առաքելի դեպքը։

Հաշտարար դատավորը վերջացրել է յուր գործը և վերադառնում է։

Նորա ճանապարհն է մի ջրաղացի առաջով։ Ուղիղ ճանապարհի մեջտեղովը, դիմացիցը փայտի վերա կռթնած, գալիս է մի ծերունի։

Հաշտարարի ուղեկից ձիավորը հեռվից ձայն տվեց ծերին՝ մի կողմը կանգնել, բայց եկողը ուշք չի դարձնում և ոչ գլուխն է բարձրացնում։ Ձիավորը առաջ աշտանակեց և մտրակը բարձրացրած սպառնում էր խփել, եթե ծերը ճանապարհից դուրս չգա։

Ծերունին դողդողում է և մեջտեղը կանգնել է։

Հանկարծ նա սաստիկ երերաց ամբողջ մարմնով և երեսի վերա ընկավ։ Հաշտարարի ձին խրտնեց, բաշը ցցեց, կանգնեց առաջի ոտքերի վրա և մազաչափ էր մնացել, ոտքերով պիտի կանգներ ծերի վերա, եթե դատավորը չհաջողեր սանձը թափ տալ և ետ քաշել։

Ամենայն դժվարությամբ նա կարող եղավ զսպել ամեհի երիվարի կատաղությունը և ցած թռչել թամբից։

Հաշտարարը հրամայեց յուր ուղեկիցներին վերցնել ծերին։

Նորան նստեցրին ջրաղացի պատին դեմ տված։

Ջրաղացի ցրդոնի (անիվի տեղը) տակից դուրս ցայտած ցողերը և սառը հովը ետ բերին ուշագնաց ալևորին։

— Օխա՜յ, ես քո ցելթուքսիդ (ցայտյունին) մատաղ,— վերջի շնչումս է՛լի դու ինձ ետ բերիր,— յուր սառած աչքերը դեպի ջուրը դարձրած՝ մրմնջում էր ծերունին.— բայց սրանից հետո ապրեմ ո՞ւմ համար. դու էիր իմ մխիթարանքը, կորած որդուս եթիմներ (որբերի) ապավենը, որ ձեռիցս դուս եկար. ի՞նչ անեմ, Աստված պատճառին բարի տա՛ իր գործքովը...

Ծերի խոսքերը դատավորի հետաքրքրությունը շարժեցին. նա մոտեցավ ալևորին և երկար հարց ու փորձերից այս իմացավ, որ յուր միակ որդին ընկել է ջրաղացի անիվի թևերի տակ և խեղդվել։ Գավառական բժիշկը կամեցել է անպատճառ անդամահատության ենթարկել նորա մարմինը, իսկ հայրը երեսուն մանեթ պարտք վերցնելով Բալասան աղայից՝ շահել է լեզու չհասկացող օտարազգի բժշկին և ազատել սիրելի որդու դիակը մաս֊մաս հոշոտվելուց։ Այն երեսուն մանեթը տոկոսակալել է, 500֊ի է հասել, և այսօր որդուն կլանող ջրաղացը նորա վեց որբերին էլ կենդանի֊կենդանի թաղում է յուր մեջ. անտեր թշվառների ապրուստի միակ միջոցն էր հայրասպան ջրաղացը, որ որդվոցն էլ քաղցածության մեջ մահացնելու դատապարտած՝ սեփականություն է դառնում այն մարդի, որը, ինչպես ծերունին վերջումն ստուգել է, դրդել է բժշկին կտրատել և ապա ինքն է համոզել ծերին կաշառքի միջոցավ ազատել յուր մեռելն անդամահատելուց։

Հաշտարարը մի սառը զզվանքով ձին մտրակել, հեռացել է սրտախաշ տեսարանից, թողած ծերունուն նույն օրն յուր հաշիվը վերջացնել անցավոր աշխարհքիս հետ՝ ճակատագրի կամայականությանը հանձնելով վեց խմորակերներին։

Ծերունու վերջին խոսքերը հասավ բառացի կերպիվ Մելնիկովի ականջին. մի շարք անեծքներ են եղել նոքա Բալասան աղայի ժառանգներին ուղղած, բայց նա — շունը կհաչի, քարվանը կքոչի — պարսկական առակն է պատասխան ուղարկել անշնչացած դիակի ետևից ու ինքը հաշտարար դատավորի գնալուց հետո հրավիրել է յուր մոտ փաստաբան չոլախ Հարությունին, կարգի է դրել նորա ձեռքով Դոնդարենց Ասոյին սպանող Դվակոթենց Հայրոյի թղթերն ու շտապել դեպի քաղաք։

— Մի քանի օր էլ կա՛ց, աղա ջա՛ն, Բարսեղին կանչի՛, համոզի՛, կլինի որ քո խոսքդ լսի ու էլ չտա իր աղջիկը Գալոյի աղին,— խնդրեց Խուդոն։

— Հիմա՛ր,— ասաց Բալասան աղեն,— իմ հետ մնացած յուրաքանչյուր ժամը կարող է քո գործը ծովը ձգել. հանկարծ Արտեմ Սերգեյիչը կհաստատվի տանուտեր և քո ոտներդ սառը ջրումը կմնան. ես շտապեմ, որ բանը փոխեմ։

Վլադիմիր Նեստորիչն ուղիղ էր. եթե մի շաբաթ էլ ուշացած լիներ, Արտեմ Սերգեյիչը հաստատված էր։

Գավառապետն օգուտ էր քաղել Մելնիկովի գյուղում ուշանալուց և մյուս օրը փութացրել էր ընտրողականը ներկայացնել հաստատության։

Բալասան աղեն յուր աչքովը տեսավ դիվանատանը հաստատության հրամանը պատրաստ. մնում էր միայն ստորագրելու։

— Թող երկու չէ՝ չորս շաբաթով էլ ետ մնա հաստատությունը,— խոստացավ Մելնիկովի շնորհքով տեղ ստացած ատենադպիրը և հրամանը գործերի տակը դրվեց։

— Ուրեմն ի գո՛րծ,— վճռեց Վլադիմիր Նեստորիչը և ներկայացրեց քրեական ատենին յուր բերած թուղթը նրանց ստորագրողների հետ։

Բանն ի՞նչ էր։

Չորս տարի առաջ գավառի գյուղերից մեկից մի հայ աղջկա փախցնելու ժամանակ սպանվեց մի թուրք բեգ և կալանավորվեցին նորա երկու սպասավորները։ Վերջիններս խոստովանվեցան, որ յուրյանք մասնակցել են սպանված կալվածատեր բեգի հրամանավ։ Փաստաբան Ս. Ա. պարոնի ճարտարախոսության շնորհիվ թուրքերը դատապարտվեցին մի տարվա բանտարկության։ Նոքա յուրյանց ապաշխարանքը լրացրել էին։ Այժմ այդ մարդիկը, կաշառված Բալասան աղայից, թուղթ են տվել և անձամբ էլ եկել վկայում են, թե յուրյանց ուղարկողն և բեգի սպանվելու պատճառն եղել է Արտեմ Սերգեյիչը, որի եղբոր որդու համար, իբր թե, փախցնելուս են եղել աղջկանը։

Այն թղթովն առաջնորդեց Մելնիկովը թուրքերին դեպի քրեական դատախազը։

Վերջինս անմիջապես հեռագրեց յուր օգնականին՝ Գոմշակերովին կալանավորելու և դատի ենթարկելու։

Բալասան աղան այսքանով չբավականացավ. մի հեռագիր ևս քաշեց Թիֆլիս Արտեմ Սերգեյիչի տիրոջը և այս մանրամասնությունների հետ հայտնեց, թե յուր մոտ գրավոր փաստեր կան նորա ստորին գործակատարներից, որոնցով ապացուցում է, թե Արտեմ Սերգեյիչը խալվարն ութ մանեթով գնած գարին հաշվել է տիրոջ վերա 12 մանեթով. հետևաբար՝ ամեն մի խալվարի մեջ չորս մանեթ գողացել է տիրոջից։

Այժմ ինքը Մելնիկովն առաջարկում է յուր պատրաստականությունը երաշխավոր լինելու կապալառուին և փականքի տակ դնելու Գոմշակերյանցի շարժական և անշարժ կայքերը։

Երկու օր էր անցել այս անցքից, և ինչպես ասացինք սկզբումը, Օ. գյուղացիք սարսափով լսեցին Խուդոյի տանուտերության հրամանը և յուրյանց աչքովը տեսան չոլախ Հարությունին՝ կնքելուս Արտեմ Սերգեյիչի ունեցած֊չունեցածը։

ԺԷ.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆ

— Բալասան աղե՛ն։

— Օ՛հ, չպրծանք այդ զզվելի մարդից,— խոժոռ դեմք առած՝ բացականչություն արավ գավառապետը, Օ. գյուղի ընտրության օրից մի քանի օր անց, երբ որ թուրք յասավուլը ներս մտավ նորա առանձնասենյակը և հայտնեց Մելնիկովի գալուստը։

— Ասա՝ ներողություն էր խնդրում, հարկավոր գործեր է ստացել, ուրիշ ժամանակ շնորհ բերեք։

Յասավուլը քայլերն ուղղեց դեպի դուրս։

— Ի՞նչ եմ գժվել. էլ կպրծե՞մ. օրն էգուց յուր քսությունը գործ կդնի, ա՛յ անիծած դաժան հոգի, սպասի՛ր,— հրամայեց գավառապետն այս կարճ մտածողություններից ետ յասավուլին.— ասա՝ խնդրում էր։

Վերքին խոսքի հետ ինքը վեր կացավ և հառաջեց դեպի դուռը։

— Օ՛... օ՛... օ՜... Վլադիմիր Նեստորի՛չ, мое почтение! շատ ուրախ եմ,— զվարթ դեմքով ձեռքը ձգեց նաչալնիկը տուն մտնող թանկագին հյուրին,— այդ ո՞ր քամին պտըտեց ձեզ դեպի մեր աշխարհքը. հրամայեցե՛ք։

— Спасибо! — և Բալասան աղեն երեք անգամ պինդ սեղմեց գավառապետի ձեռքը։

— Չարժե՛։

— Ինձ համար շա՛տ և շա՛տ արժե, Գրիգոր Պետրովի՛չ, դուք ամեն ժամանակ իմ խնդիրներս կատարել եք, իսկ այս վերջին անգամն Օ. գյուղում ինձ մեծ բարեկամություն ցույց տվիք։

— Դե ի՛նչ անենք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, օրենքից թեև մի փոքր շեղվեցինք, բայց պատվական բարեկամի համար մի չնչին ծառայություն անելը մեր պարտքն էր։

— Ի՜նչ էլ հարմար տեղ էիք ընտրել և ժամանակ. մի ժամեն ճանապարհ, թուրքերի մեջ, երեկոյան դեմ, հա՛, հա՛, հա՛, ловко, брат, ловко, нечего сказать, да! որքա՜ն խելոքություն, ի՜նչ հեռատեսության. ո՛վ ընտրվեց, ո՛վ հաստատվեց, да! մեր նահանգումը ձեզ նման գործ հասկացող ոչ եղել է և ոչ կլինի, այդ ես միշտ տեղումն ասել և գրել եմ և այժմ նույնպես կգրեմ։

— Մի՛ նեղանաք, խնդրեմ, Վլադիմիր Նեստորի՛չ։

— Ինչպե՞ս, արժանավոր մարդի համա՞ր. այդ խորին պարտականություն է իմ կողմից. մենք գործի մարդիկ ենք, գործը պահանջում է լավ ու վատ ամեն բան տեղ հասցնել. թող որոշվին, թող ճանաչվին հավատարիմն ու ապերախտը, բարեմիտն ու վնասակարը. թող անպիտաններն արժանի պատիժը, իսկ արժանավորները վարձատրությունն ստանան։ Այդպե՞ս է, թե ոչ, Գրիգոր Պետրովի՛չ։

— Անկարծի՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, մենք ումնից հաց ենք ուտում, պետք է նորա շահերն աչքի առաջ ունենանք, բայց ամեն ժամանակ, տեղի֊անտեղի, աննշան և չնչին դեպքերի համար ձանձրություն տալը սորան կամ նորան՝ ավելորդ է։

— Սխա՛լ եք, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ես այդպես չեմ հասկանում, հավատարիմ ծառան հավատարիմ շան նման է, նա պետք է դունչը կոխի ամեն քունջ ու պուճախ (անկյուն), յուր սուր հոտոտելիքը լարի, պտռտի, քրքրի և ամեն գտածն յուր տիրոջը ներկայացնի. ես միշտ այդպես եմ անում, խտրություն չեմ դնում միջոցների մեջ, մեծի ու պստկի, հասկացողի ու ռամկի մեջ, ինչ տեղից, ինչ կասկածավոր հոտ առնում եմ՝ ձեռաց հասցնում եմ, և դուք տեսնում եք, որ ես սխալված չեմ. ամենքի մոտ պատիվ ունիմ, ամենքն ինձանից քաշվում են, կամքս կատարում են, ինչպես դուք արիք։ Իրա՛վ է, արածդ մի մեծ բան չէ, ձեզ համար միևնույն էր՝ Մարկոսը լիներ տանուտեր, թե Կիրակոսը, բայց դուք չգիտեք, թե Խուդոն որքան է ինձ պետք. ձեզ շատ քաջ հայտնի է, որ գյուղական հասարակությունն այնքան մեր չինովնիկիցն ահ չունի, ինչքան յուր տանուտերից, և բնական է. նորան է միշտ տեսնում, նորանից անմիջական կախումն ունի, նորա աչքին է շարունակ նայում, բոլոր յուր գործը նորա ձեռքովն է կատարելու, և իհարկե, նորա ազդեցությունն ավելի կլինի։ Դուք չգիտեք, թե գյուղերի մեջ ես որքա՞ն անձնական հաշիվներ ունիմ. մի տեղ փող ես տվել՝ դժվար է ստացվում, մյուս տեղ լավ կալվածք կա ձեռք քցելու, երրորդ տեղում մեկը ճանապարհիդ քար է գլորում, մի ուրիշի ռեխը չի, ուղղակի, քեզ դյուր գալիս, դրանց բոլորի առաջն առնելու է նույն տանուտերի ձեռքով։ Ես այսօր մեր գավառի տանուտերներից շատերին իմ ձեռքիս տակն ունիմ առած, ամեն տեղ իմ ցանկացածներն են ընտրվում։

— Բայց շատ էլ ժողովրդին ճնշել հարկավոր չէ, Վլադիմի՛ր Նեստորիչ, ես վախում եմ հասարակաց կարծիքից. էգուց, եթե օրենքը դատախազ չլինի, աշխարհքը կդղրդա, թե բարեկամի համար ժողովրդի շահերը ոտնատակ է տրվել, ժողովրդի ցանկացածը մի տեսակ գլորվել է՝ կանդիդատին ընտրել տալու համար, բաց քվեարկություն է եղել...

— Հա՛, հա՛, հա՛,— քրքջաց Մելնիկովը։

Դեռ ծիծաղի վերջավորության ծայրը ծորում էր, որ դուռը բացվեց և կիսաբաց արանքիցը երևեցավ գավառապետի կրտսեր օգնականի գլուխը։

Այս մարդը մի հին ծառայող էր, հիսուն տարին լրացրած մեկն էր երևում. նա յուր կյանքի մեծ մասն անց էր կացրել գավառների դիվաններում. չգիտեմ ո՛րտեղ, մի երկու տարի կարողացել է գրաճանաչ լինել և մտել է հին գավառական դիվանատները՝ որպես ստորին գրագիր, բավական տարիներ գրագրի ռոճկով կատարել է յուր մեծավորների տան սպասավորի և ծախսարարի պաշտոնը, վերջին արտոնությունն առավելապես վայելել է ամուսնացած մովրովների մոտ, յուր շողոքորթ աղվեսական ծամածռություններով, ստորաքարշ շարժումներով, կանացի մանր պահանջները ճշտությամբ հասկանալու համար նա միշտ տիկնոջ ներքին հանձնարարությանց պաշտոնյան է եղել։ Շատ գավառներում է նա պաշտոններ վարել և միշտ երկրորդական դերի մեջ. շատ գրագիրներ եկել, իրանից առաջ են անցել, բարձրացել են, ատենադպիր, օգնական են դարձել, յուր վերա իշխանավոր են կարգվել և ինքը միշտ քթի տակին ծիծաղելով՝ հայտնել է յուր ուրախությունը նրանց բարձրանալու մասին։

Քանի֊քանի անգամ նրան ծառայությունից արձակելու խնդիր է ծագել և միշտ նա հնարքը գտել է տեղումը մնալու և շատ էլ ուրախ է, որ յուր երեսնամյա պաշտոնավարության մեջ կրտսեր օգնականից չի բարձրացել։

Ահա հենց այս մարդն էր, որի գլուխն երևեցավ և կրկին ետ քաշվեցավ. խոհեմությունը թույլ չէր տալիս նրան առանց յուր մեծի հրամանին ներս գալու։

— Ну, вот, вот! Թող Վասիլ Վասիլիչը վճռի՝ ուղի՞ղ եմ ասում, թե սուտ,— էլի շարունակեց յուր ծիծաղը Մելնիկովը՝ հետն էլ չսպասելով տանտիրոջ կոչմանը, ինքը ձայն տվեց,— милости просим!

Վասիլ Վասիլիչը զգույշ մկան նման, ստորադրելոց բնորոշ հատկությամբ և ժպիտով՝ դեռ մի աչքով յուր մեծավորին էր նայում։

— Մտե՛ք,— կիսաիշխանական եղանակով հրամայեց գավառապետը, և օգնականը ներս եկավ, անվստահությամբ ձեռք տվեց Մելնիկովին ու նստեց դրան մոտ՝ հեռվումը դրված աթոռի եզրին. նա նման էր փշի վերա նստողի։

Սկզբումը Վլադիմիր Նեստորիչին հեշտ չեղավ կարծիք դուրս կորզել Վասիլ Վասիլիչի լեզվից, ամեն մի խոսքի հետ դեռ նախ գլուխը դարձնում էր նա դեպի յուր մեծավորը, և երբ բոլորովին ապահովեցավ, որ յուր խոսքերը չպիտի գրգռեն յուր իշխանավորի զայրույթը, սիրտ առավ, աթոռն առաջ քաշեց և սկսեց Մելնիկովին արդարացնել։

Նա միանգամայն համաձայն էր Բալասան աղայի հետ, թե պաշտոնյան մի մեքենա է, յուր սեփական կամքը չպետք է ունենա, պետք է աշխատի յուրաքանչյուր ազդեցիկ մարդի կամքովն ընթանալ և այլն, և այլն։

— Բայց ի՞նչ կասե հասարակաց կարծիքը, Վլադիմի՛ր Նեստորիչ,— ասաց գավառապետը։

— Քանի՞ կոպեկի կառնեմ հասարակաց դատաստանը. իմ բանն աջ է, թող ով կուզէ՝ հաչե, այնպես չէ՞, Վասի՛լ Վասիլիչ։

Օգնականը կմկմաց. նա հասկացավ յուր սխալը, յուր մեծավորը համաձայն չէր Մելնիկովի հետ, այժմ ի՞նչ պատասխան տա, որ երկու սրի արանքից դուրս պրծնի։

— Да не бось, брат! (եղբա՛յր, մի՛ վախիր) ասա՛ կարծիքդ, ես նեղացող չեմ, ես գիտեմ, որ դու վաղուց այդ թեորիային ես հետևում,— հրամայեց գավառապետը։

— Իմ կարծյոք՝ Վլադիմիր Նեստորիչի դատողությունը ճշմարիտ է,— կիսավստահ, վիզը ծռած արտասանեց Վասիլ Վասիլիչը.— հիմի չկա հասարակաց կարծիք, ամեն գլխից մի միտք է դուրս գալիս, մարդ ո՞ր մեկին լսի. նա, որ ետևիցդ քեզ դատապարտում է, երեսիդ շողոքորթում է և քո խնկարկուն է դառնում. խելոքությունը Վլադիմիր Նեստորիչի ասածին համաձայն վարվելն է։

— Այո՛, ա՛ռ, կե՛ր, քանդի՛ր, օգուտդ ճանաչի՛ր, մեծիդ կամքը լավ հասկացի՛ր, թող ով ինչ կամենում է՝ խոսի, միայն քո գրպանդ լիքը լինի, քո իշխանությունից պատիվներ ստանաս,— հաստատում էր Մելնիկովը։

— Մեզանից ամեն մեկը,— կրկնեց Վասիլիչը,— մի հասարակ գյուղացու որդի է, իհարկե, բացի ձեզանից, Գրիգոր Պետրովի՛չ,— սխալն ուղղեց նա.— իմ հայրս կապոցն ուսին գյուղերումը թափառում էր. Վլադիմիր Նեստորիչը մի գյուղացու որդի է. ամեն մեկս մի հնարքով դուրս ենք եկել մեր նախկին դրությունից. բայց ի՞նչ կդառնայինք, եթե մեր քսակը մոռանայինք և մեր իշխանությանը հակառակ գնայինք։

— Զուր ես կեղծավորում ինձ, Վասի՛լ Վասիլիչ,— ասաց նաչալնիկը.— ես ինքս էլ մի իշխանական ցեղից չեմ, բայց իհարկե, երկուսիցդ էլ առավել պատվելի տանից եմ և համալսարանական կրթությամբ։ Խոստովանում եմ՝ համալսարանի գաղափարները հետզհետե օդը ցնդեցին, շրջանն յուր ուժեղ թաթն իմ վերա էլ դրեց, ականջներս խլացրել եմ բարձր ձգտումների և ներքին ձայնի դեմ, ինքս էլ հավասարապես դատապարտելի եմ, բայց չես կարող ուրանալ հասարակաց դատաստանի ահավորությունը։

— Կարելի՞ է,— դուռն երեք անգամ բաղխելով՝ դրսևից գոչեց մի ձայն։

— Դե հիմա խոսի՛ր, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— գլխով դուռը ցույց տվեց գավառապետը և առաջ գնաց ու դուռն յուր ձեռքով բաց արավ։

Ներս եկավ մի մաքուր հագնված երիտասարդ, քաղաքավարությամբ ողջունեց ամենքին և ասաց.

— Չխանգարեցի՞։

— Ընդհակառակն, շա՛տ ուրախ եմ, հրամայեցե՛ք նստել,— աթոռ ցույց տվեց գավառապետը։

Օգնականն օգուտ քաղելով հարմար դեպքից՝ գլխարկն առավ և շտապ գլուխ տալով, առանց նկատվելու, դուրս ծլկվեց։

— Ինչպե՞ս եք, պարո՛ն Սմբատ,— քաղաքավարի հարցրեց Բալասան աղան։

— Շնորհակա՛լ եմ, պարոն Մելնիկյանց։

— Ի՞նչ եք անում, ընչո՞վ եք պարապած։

— Այժմ ես, պարոն Մելնիկյանց, մեր ժողովրդի ներքին կյանքն եմ ուսումնասիրում. անմխիթա՛ր է, վերին աստիճանի տգիտությո՛ւն, աղքատությո՛ւն...

— Այո՛, պարոն Սմբա՛տ, այո՛, ինչ պետք է լինի մեր ստորին դասակարգի վիճակը. ամեն կողմից ճնշումն, հարստահարություն, վաշխառուների ճիրանների մեջ սեղմված, տնտեսական դրությունն անապահով, ներքին և արտաքին ցեցերից կերված, կեղեքված, տգիտության մեջ թաղված, նայողի աչքիցն արյուն է կաթում։ Հինգ րոպե առաջ պարոն գավառապետի հետ այդ ցավերի մասին էինք խորհրդակցում, մոլորվել, մնացել ենք. այնպես չէ՞, պարոն Գրիգո՛ր։

— Ը՜մ... մ... մ...— արավ նաչալնիկն և ուսերը անխոս վեր քաշեց։ Այդ նշանակում էր՝ չգիտեմ ի՛նչ ասեմ աներես ստախոսությանդ համար։

— Հա՛, շա՛տ ցավալի է, շա՛տ, պարո՛ն Սմբատ. մի քանի օր առաջ մեր գյուղն էի գնացել,— շարունակեց Մելնիկովը,— տարին մի երկու անգամ սովորություն ունիմ գնալու. գնում եմ, ժողովում եմ հասարակությունը, յուրյանց պակասությունները հասկացնում, միջոցներ եմ առաջարկում նոցա վիճակի բարելավության համար, իմ կողմից հանձն եմ առնում ըստ կարյացս նյութապես օգնելու, ազգասեր և հասկացող մարդկանցից օգնություն խնդրելու և այլն, և այլն։ Դե, հարկավոր է, գիտեցողը չգիտեցողին պարտական է. հայրենասիրությունը մարդուս առաջին պարտականությունն է, ազգասեր մարդն ազգի շահերի համար յուր կյանքը պետք է զոհի, տգետ ընկած եղբոր համար յուր կարողությունը չպիտի խնայի։ Այս անգամ էլ գնացել էի հոգալու, որ մի տարրական դպրոց բանանք մեր գյուղումը. իմ կողմից, որքան ձեռքիցս կգար, հանձն առա նպաստել, շնորհակալ եմ պարոն գավառապետից, սա ևս յուր աջակցությունը չխնայեց. այն օրը տանուտերի ընտրություն ուներ, ինքն յուր գործը թողած՝ ինձ հետ միասին խրախուսում և հորդորում էր. գործի հաջողության համար էլ մի արժանավոր մարդի տանուտեր ընտրեց, որը բավական հասկացող և ուսման նշանակությունը ճանաչող անձն է։ Ես այսօր եկել եմ իմ շնորհակալությունս մատուցանել պարոն գավառապետին. ըստ որում, երեկ նոր տանուտերն ինձ մոտ էր, ավետեց, որ ինքը ժողովրդի մեծամասնության համաձայնությունն արդեն ստացել է։ Ես էլ ձեռքը սեղմեցի, մոտս ճաշի պահեցի և խոստացա յուր արածները լրագրում հրատարակել տալ. շատ ուրախացավ խեղճը, պատվական տղա է։

— Լսել եմ ձեր այդ հասկացող գյուղացու մասին, Գոմշակերյանց ծաղրալի ազգանուն ունի. ասում են՝ բավականին զարգացած մարդ է, ցանկանում էի հետը տեսնվել։

— Ո՛չ, ձեր ասածը չկամեցավ տանուտեր լինիլ, նա օտարության մեջ է. այս նոր տանուտերը նորա կանդիդատն էր, փոքր ի շատե կարդալ֊գրել էլ գիտե, շարունակ կարդում է իմ ուղարկած լրագիրները, ուրիշներին էլ տալիս է կարդալու. ես այժմ իմ չնչին ծառայությամբս կարող եմ պարծենալ, որ մեր Օ. գլուղը գավառի բոլոր գյուղերից առաջադեմ է. ձեզ էլ կխնդրեի մի անգամ իմ՝ այնտեղ եղած ժամանակը շնորհ բերել. շատ կհավանեիք և կուրախանայիք, այնպես չէ՞, պարոն գավառապե՛տ։

— Ը՜մ... մ... մ... այսի՛նքն... ը՜մ... մ... մ... ну да!

— Կարծեմ, պարոն Սմբա՛տ, դուք ևս իմ և պարոն գավառապետի հետ համաձայն եք, որ հարկավոր է շարունակ մտրակել ազգի ցեցերին, աստիճանամոլ և հացկատակ պաշտոնյաներին, ժողովրդի արյունարբու վաշխառուներին, դավաճաններին, մատնիչներին և այն բոլորին, որոնք անձնական շահի համար խեղդում են ժողովրդի մեջ ամենատեսակ բարի ձգտում։

— Ի՞նչ կարծիք։

— Միևնույն մտքի ենք ես և մեր Գրիգորը՝ պարոն գավառապետը,— խոսակցությունը հասարակաց դատաստանի մասին էր. մենք երկուքս նշանակություն էինք տալիս հասարակաց դատաստանին, բայց պարոն օգնականը... (վերջին խոսքի հետ Բալասան աղեն դարձավ դեպի Վասիլ Վասիլիչի նստած աթոռը և զարմացական դեմք ցույց տալով՝ հարցրեց գավառապետին) այս ե՞րբ գնաց, որ մենք չտեսանք։

— Նա գնաց, շտապում էր,— գլուխը շարժեց գավառապետը։

— Ինչևիցե,— շարունակեց Մելնիկովը,— պարոն օգնականը մեր հակառակն էր պնդում. նա ասում էր, որ ծառայողը մեքենա է յուր իշխանավորի նպատակներին, ասում էր, որ յուր օգտի համար մեղք չէ մարդուս հափշտակել, գողանալ, մատնություններ անել, ժողովրդի արյունը ծծել, ասում էր, որ հասարակաց դատաստանը հիմար բան է, հիմարների և իմաստակների ստեղծածն է, և թե՝ ողորմելի ու ծիծաղելի են այն մարդիկը, որ ազնվություն, սրբություն, պատիվ բանի տեղ կդնեն և յուրյանց քսակին կվնասեն, պնդում էր, որ բարձրանալու համար ոտնատակ տալու է ամենայն նվիրականություն, թե հազարավոր մարդիկ սպանել և վրայովն անց կենալ խղճի ընդդեմ չէ և կարևոր է՝ եթե մյուս կողմում քո նպատակիդ իրագործումն է։

— Հրեշի՜ խոսքեր,— բացականչեց Սմբատը։

— Մեղադրելի չէ, խեղճը տգետ, փտած, դիվանատների ստորին խավերի պտուղ է. ստորաքարշությունից ավելի ի՞նչ եք պահանջում։ Այդպիսիների կարծիքն ինձ համար հավասար է զրոյի։ Ուրիշ բան էր, եթե պարոն գավառապետի նման զարգացած մարդիկ ասեին. թքանք էր, եթե իմ բերանից դուրս գար. ձեր մասին՝ բերանս էլ չի զորիլ խոսելու, դուք միանգամայն թարմ ուժ եք, գնացել եք, մտավոր զարգացումն ստացել և եկել. պաշտոն, կոչումն, հաց, ամենայն ինչ մոռացել եք և հոգվով, մտքով ու մարմնով նվիրվել ազգային վերաշինության սուրբ գաղափարին։ Գլխով մատաղ կլինիմ ձեզպեսներին։

— Ամենքիս պարտքն է։

— Չե՞ք հավատում, հոգիս փառավորում է, երբ մեր նոր երիտասարդության ձգտումները դիտում եմ. ձեզ քաջ հայտնի է իմ պաշտոնս, որ պահանջում է ճշտակատարություն։ Բայց անիծվի՛մ ես իմ ազգովս, Վասակ կոչվի՛մ, եթե ես իմ ազգի զավակներին խեթ նայիմ. կարծիքներս լինում են միշտ նպաստավոր։

— Աննպաստ ոչինչ էլ չկա. այսօր ամեն մի բանագետ մարդու պարտքն է յուր գիտեցածը տգետ եղբորը հաղորդել. նույն ուղղությամբ կրթում է ամեն մի լուսավոր վարչություն յուր նոր սերնդին. ի՛նչ կարծիք ուրեմն, որ նա ուրախ կլինի, երբ յուր տված դաստիարակությունն արդյունաբեր է լինում։

— Իրա՛վ եք ասում, սիրելի պարոն Սմբա՛տ, բայց իմ փոխարեն ուրիշը կարող էր զանազան հայեցակետերից նայել ամենքի բռնած գործին և ըստ այնմ յուր անելիքը կարգադրել. այսօր, դիցուք, պարզ ուսումնասիրական նպատակավ դուք ժողովրդի կյանքն եք հետախուզում, մի՞թե դժվար էր ինձ ծուռը մեկնություններ տալ այդ ամենին։

— Հրեշների մեծն այդպես անպիտանները կլինին։

— Մի՛ զարմանաք, կլինին և կան, բայց ես նրանցից չեմ. ինձ համար հասարակաց դատաստանը սուրբ է, պարոն գավառապետը կարող է վկայել։ Սակայն այդ թողնենք, պարոն Սմբա՛տ, ամեն մարդի գործ յուր համար կվկայի, չկա ծածուկ, որ չհայտնվի. դուք այս ասացե՛ք, չէ՞ր կարելի ձեր կողմից մի բանով մասնակցեիք մեր ձեռնարկությանը. վատ չէր լինիլ, եթե լրագրության մեջ մի քանի տող գրվեր, ժողովուրդը կքաջալերվեր, և իմ չնչին ծառայություններս կարող էին ուրիշների բարի նախանձը շարժել։

— Ամենայն ուրախությամբ, պարոն Մելնիկյանց, ես շարունակ գրում եմ պարբերական թերթերում, այդ ևս անպատճառ կհաղորդեմ։ Սակայն ներեցե՛ք, ես ուշանում եմ, մեկին ժամադիր եմ։ Ես եկել էի պարոն գավառապետից մեր գավառի հայ ժողովրդի վիճակագրական տեղեկությունը խնդրելու, բայց մյուս անգամ կգամ. այժմ ցտեսություն։

Այս խոսքերով երիտասարդ Սմբատը հրաժարական տվեց յուր խոսակիցներին։

— Ա՛մմ...մա՜ լեզու, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— բացականչեց գավառապետը։

— Այդպես տխմարներին ուրիշ տեսակ չի կարելի, Գրիգոր Պետրովի՛չ. հասարակաց դատաստանը դորա նման հիմարների ստեղծածն է, դրանց զենքն է, պետք է դրանց փշրել յուրյանց զենքով։

— Սխալվում ես, սիրելի՛ս, ճշմարտությունը չի մեռնիլ. դուք ասացիք, որ ամեն գաղտնիք հայտնի կլինի։

— Իհարկե, եթե հիմարի պես կքնենք ու այդպեսներին լայն ասպարեզ կտանք։ Մի հարցնող լինի, թե ո՞վ ես. ինքն երեկվան մածնի աման լպստողն է, հայրը դիվանատանը գրագրություն անելով մի քանի կոպեկ հավաքեց,— աշխարհքի կույր ժամանակն էր,— լավ֊լավ կալվածքներ ետ ձգեց, որ այս տգետն անխնա փչացնի. բարեգործություններ է անում, ընկերներին է ուղարկում, գյուղերումն է վատնում, հենց կարծում է, թե շարունակ անսպառ աղբրի նման կբղխի. արդեն շատ չի քաշիլ, մեկ այգին իմ ճանկը կընկնի, յուր խնամատարի հետ ծրագիրը կազմել ենք վաղը մյուս օրը փողի կարիք պետք է ունենա և ինձ դիմի։ Խելքից պակա՛ս, դեռ մեծ֊մեծ է փրթփրթում, դեռ նոր է եկել, թող լիառատ ցրվի. հետո ուշքի կգա, այդպես մնալ չի. շատերին ենք տեսել՝ բարձր իդեա՛, վսեմ գաղափա՛ր, ազգային զգացմունք, ազնվություն, ճշմարտություն և այդպիսի անհամար բառեր թութակի պես կրկնելուս, անգիր արած փչելուս. բայց ո՞ւր են. եկել են, խառնվել մեր մեջ, կյանքի հոսանքին ենթարկվել և մեզանից ավելի նյութապաշտ ու շնական դարձել։ Այդպեսներից մեկն էր և իմ խելոք փոքր եղբայրս՝ Արտեմը. չգիտեմ՝ լսե՞լ եք, որ նա սկզբումը Պետրոս էր, յուր ծննդականումն էլ գրված էր Պետրոս Մեսրոպով. այդ անունովն էլ գիմնազիումն էր շարունակում։ Գնում է այնտեղ, ինչպե՞ս է լինում, ո՞վ է խելքին փչում, աշխատում է անունը փոխել Արշավիր Մեսրովբյանց։ Ես, իհարկե, նեղացա, երբ ստացա յուր նամակը, բայց հիմա՞ր էի, որ խոսեմ կամ դեմք ցույց տամ. դեռ հավանություն տվի և խրախուսեցի։ Վերջը, երբ եկավ այստեղ, ծառայություն մտցրինք, մի տարուց, տեսնեմ, տրտնջում է յուր արած հիմարության վրա, թե շատ անհաճո և դժվարալուր է ականջի համար Արշավիր Մեսրոպովիչ Մեսրովբյանց կոչումը, և կամենում է կրկին փոխել։ Նստել ենք, մի քանի օր մտածել և հազիվ կարողացել ենք Արշավիրը փոխել Արտեմ Նեստորիչ Մելնիկով։

— Հապա էլ ինչի՞ էր սկզբումը հիմարանում, որ վերջն այդպես պետք է աներ,— հարցրեց գավառապետը։

— Դեռ այդ ոչինչ, ծիծաղելին պսակվելուց հետո մարդ ու կնոջ գործերն էին. նշանվելու օրից մտել էր հարսնացվի տամարը, որ Իսկուհի անունը փոխել տա Վասիլիսա և նորա հոր՝ Արշակի անունն էլ շինել տա Ալեքսեյ։ Քանի նշանած էին, աղաչանքներով էր ուզում համոզել, բայց պսակվելուց հետո բանը մեծացավ, փոքր մնաց՝ ահագին անբավականություն էր դուրս գալիս։ Ոչինչ բանով հարսս թույլ չտվեց յուր անվան փոփոխությունը. Իսկուհի մկրտվել եմ, ասում էր, Իսկուհի էլ գերեզման եմ մտնելու։ Վերջը մի տեսակ ընտանեկան խորհրդով այդ կրակը հանգստացրել ենք, վճռել ենք, որ ամենքին էլ վարժեցնենք հարսիս տիկին կոչել. և, ինչպես տեսնում ես, հարսս յուր կարգի կանանց մեջ միակ բացառությունն է, որ տիկին բառով է վերակոչվում։

— Ես այդ չգիտեի. ինչպես երևում է՝ եղբայրդ սկզբումը շատ եռանդոտ է եղել։

— Ի՞նչ եռանդ, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ինչպես ասում են, գլուխը հոպոպներով լիքն էր. օհ, Боже мой (Աստվա՛ծ իմ), ի՜նչ նամակներ էր գրում, ի՜նչ փոթորիկներ էր բարձրացնում, ի՜նչ ցնորամիտ առաջարկություններ էր անում ինձ այնտեղից, смешно (ծիծաղելի է), ասում եմ՝ настоящий фанфарон (կատարյալ թեթևսոլիկ), то есть (այսինքն) օրական հինգ նամակ էր գրում։

— Թե ի՞նչ, որպես թե...

— Գլխիս գայլի ավետարաններ էր կարդում,— շարունակեց Մելնիկովը,— թե լսում եմ, որ ինձ համար ուղարկած 150 մանեթը դու ժողովել ես մի չքավոր ուսանողի անունով, մի հայաբնակ քաղաքում, այն էլ կրկնապատիկն է եղել, կեսը քեզ համար ես վերցրել, մյուս կեսն ինձ ես ուղարկել և գրել ես, թե մի մասը քո արդար վաստակից և մյուս մասը մեր հայրենական կալվածքի եկամտից ես ստացել, թե ինձ տեղեկություններ են հասնում, որ դու վատ ճանապարհի վերա ես կանգնած, կաշառակեր ես, ճնշող, հարստահարող ես, մատնիչ ես, անարժաններից կաշառք առնելով՝ ժողովրդի վերա մոլորեցուցիչներ ես կարգում՝ արժանավոր ղեկավարների փոխարեն, թե վատ և անբարեբարո անձանց շրջանումն ես, ուղղվի՛ր, ասում է, մեր տան անվանը թքանք մի՛ լինիր, և հազար ու մի սրանց նման կույր պառավի քարոզներ։

Ես, իհարկե, քթիս տակին ժպտում էի միայն։

Մեկ էլ դա ինձանից փող է խնդրում և ճանապարհ ընկնում, գալիս է. և ի՞նչ. լսում եմ, որ ամեն տեղ, ծանոթի և օտարի մոտ իմ ստվերի դեմ է կռվում, հայհոյում։

— Գետինը մտնի՛ Բալասանը, փչվի՛ Բալասանը, ես կգնամ, եթե իմ խորհուրդս չլսի և յուր չարություններից ետ չկենա, ազնիվ մարդ չդառնա, ես նրան բարև չեմ տալ։ Որ քաղաքը մտել է՝ զուռնա փչելով իմ օձիքից է ձավար ժողովել (բամբասել)։

— Հա՞, այդ չեմ լսել, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— զարմացական նշաններ արավ գավառապետը։

— Ականջ դի՛ր, Պետրովի՛չ, դա այդ քամիներովն է գալիս. ես այստեղ դորա համար յուր ասած անբարեբարոների շրջանում յուր նախկին պաշտոնն եմ ստեղծում։ Քեզ քաջ հայտնի է, որ նորա պաշտոնը առաջին անգամը մեր պարոնի մտնելով բացվեցավ այն դիվանատանը. ճիշտ է, ծրագիրը կար, բայց բացվելն ես փութացնել տվի բարեկամների եռանդալից աշխատությամբ։

Եկավ, իջավ, առաջին եղբայրական համբույրի հետ առաջին խոսքն եղավ ինձ կշտամբելը.— ես քեզանից վշտացած եմ, մեր ազգի անունը խայտառակել ես։

— Թշնամու խոսքեր են,— ասում եմ,— ահա եկել ես, բարի աչքովդ տե՛ս և ստուգի՛ր, հետո պատրաստ եմ խոսքդ լսելու։

— Հետաքրքիր է, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, խնդրեմ պատմե՛ք։

— Այո՛, դեռ հագուստը չփոխած՝ ես սկսեցի հիմիկվա հիմարին ծախած խոսքերս նորան էլ շռայլել,— բարձր ձգտումներ, ազնվություն, ժողովուրդ, ուսում, ստորին խավեր՝ սովորական ոճերով ու նախադասություններով դորա քաղցած ուղեղը լցրի։

Այդ հիմարը ձեռաց խոսքերս հալած յուղի տեղ ընդունեց, վեր թռավ, նորից գրկեց ինձ ու սկսեց դատապարտել իմ մասին սուտ֊սուտ լուրեր տարածողներին՝ իրեն վրդովողներին։ Մյուս օրն առանց երկար մտածելու՝ գրեց այնտեղ յուր ընկերներին, որ իբր թե, ինձ վերա ասվածները բոլորը չարալեզուների մտացածին զրպարտանքներ են։

— Попался несчастный (թակարդն է ընկել թշվառը)։

— Попался և այն ինչպե՜ս։ Դա, իհարկե, փող չուներ. սկզբներումը թույլ ևս չէի տալիս խնդրելու։ Ամեն առավոտ քնած ժամանակը մտնում էի սենյակն և իմ ձեռքով կարմիր տասանոց թղթադրամը քսակը դնում։ Առաջին անգամը միայն զարմացավ, թե հրաշքով յուր քսակումը փող է երևեցել։ Միամտացրի, որ ես եմ դրել՝ ձեռքին մսխելու և ծխախոտի համար։— Օ՛հ, ասաց, մարդկային հրեշավոր տգիտության մեծն այդ անպիտան բույսը գործածելն է. ես ոչ ծխում եմ և ոչ ծխողներին սիրում։

— Հիմա բերանիցը չի ձգում այդ ցանցառը՞։

— Համբերի՛ր։ Մի օր՝ ատամս ցավում է, ասաց. ծխախոտը ձեռքովս վառեցի և առաջարկեցի ծխել, ծուխն ատամի տակին պահել։ Թեև մեծ դժվարությամբ, բայց համաձայնեց։ Իմ բախտից ծուխը զորավոր ազդեցություն գործեց։ Այդ իմ պարզամիտս սկսավ օվսաննաներ կարդալ հրաշագործ ծխախոտի մասին։ Ես, իհարկե, այդքանն էի ցանկանում. նոր վարժվող ձիու մտրուկի նման սկսեցի փոքր առ փոքր վարժեցնել. ձրի ծխախոտ՝ բարձր տեսակից, քսակումն անվաստակ փող. մեկի փոխարեն հինգն էր ծծում և փքուն֊փքուն բառեր ցրիվ տալով քամիներ անում։

Պետք է տեսնեիք, Գրիգոր Պետրովի՛չ, ինչ ոստոստյուններ էր անում, երբ պաշտոնի անուն էի տալիս.— ինչպե՞ս, ինքը պետք է մտնի նեխած մթնոլորտի մեջ, սևահոգիների շրջա՞նը։ Լսել չէր ուզում, ականջները փակում էր, անկյունից անկյուն էր փախչում. մանավանդ կատաղում էր, երբ յուր ծառայակիցների անունն էր լսում։

— Անմե՜ղ երեխա։

— Կա՛ց, ասում եմ մտքումս։ Սկսում եմ դրա օրաթոշակը պակասեցնել, տասանոցի փոխարեն հընգանոց, հետզհետե երեքանոց, միանոց, և մի օր էլ՝ բան չկա։ Մոռացա ասել, օր այդ ցանցառն յուր հաշիվները չէր հասկանում, և ի՞նչ հարկ կար, քանի որ յուր ասածով և իմ հաստատածով՝ փողը ձեռքի աղտոտություն է, չարժեր ուշադրություն անել. անմիտը տեսնում էր, որ տասանոցի մանրորդը քսակումը չէ և չէր էլ հետաքրքրվում, թե ո՞ւր է։

— Ինչպե՞ս թե քսակումը չէ,— հարցրեց գավառապետը։

— Ո՞րտեղից կլիներ, միշտ ես հանում էի. երեկոյան անկողին մտնելուս քսակն անհոգ շպրտում էր սեղանի վերա. ես քնելուց հետո ներս էի գնում, դատարկում և մի կարմիր տասանոց փոխարենը զետեղում, դուրս գալիս։ Եղբա՛յր, այդ խելքի պտուկը ոչ մի օր չհետաքրքրվեց, թե յուր փողերն ո՞ւր են։

Մի օր էլ, ինչպես ասացի, ո՛չ ծխախոտ կա և ո՛չ փող։ Ձայն է տալիս ծառային և բարկանում.— ինչո՞ւ այստեղ ծխախոտ չկա։

— Որովհետև մեծ աղայի մոտ փող չկա, ուր գնենք, ասում է նախապատրաստված ծառան և ավելացնում է.— այսօր իմ ձեռոք հարևանից մի մանեթ խնդրեց։

— Ինչպե՞ս, աչքերը չռելով զարմացմամբ հարցնում է ծառային, դու ասում ես, որ եղբայրս փող չունի՞։

— Ո՞րտեղից պետք է ունենա խեղճ մեծ աղան, խազինա (դրամ) հո չէ՞ կտրում, կրկնում է սատանա ծառան.— քանի դուք եկել եք, օրըստօրե պարտքի տակ է ընկնում, սրանից, նրանից վերցնում, ձեզ էր տալիս և հիմա ամենքը մերժում են։

— Ուրե՛մն, ես մեծ ծանրություն եմ եղել քեզ համար, ասում է ինձ այդ օրվան մեր սովորականից աղքատիկ ճաշի վերա։

— Ընդհակառակն, պատասխանում եմ, քո եկած օրից ուրախությանս սահման չկա, թշնամյացս լեզուները պապանձվել են, ինքդ աջ ու ձախ հարց ու փորձ ես անում և ստուգում, որ հակառակորդների մեքենաներ էին իմ դեմ յուրյանց տարածած լուրերը։

— Այդ թո՛ղ, եղբա՛յր, վշտացած ընդհատում է ինձ, ես լսում եմ, որ դու պարտքեր ես անում իմ հաճույքներիս համար։

— Չարժե, ասում եմ, դորա վերա խոսել։ Թեպետ քանի մի օր է՝ անպիտանները զլանում են ինձ պարտք տալ և այն, անկասկած, չարակամներիս դրդմամբ, բայց ես առաջիկա ծննդյան տոներին իմ պաշտոնատեղից հարյուր մանեթ պարգև պիտի ստանամ, ամենքին կվճարեմ և քեզ համար էլ փոքր ինչ ծախսելու փող կխնայեմ. դժվարն երկու շաբաթի չափ է. համբերի՛ր, մի տեսակ կառավարվի՛ր՝ հետո։

— Ասում ես՝ կառավարվի՛ր, ներս է գալիս պարոն եղբայրս մյուս օրն ինձ մոտ.— ի՞նչ անեմ, ծխախոտ չունեմ, թերատ թափածներս երեկոյան ժողովեցի, կառավարվեցի, իսկ այսօր գժվածի պես ծխել եմ ցանկանում և չունեմ։

— Համբերենք, ասում եմ, ես ևս չունեմ, անպիտան վաճառողն էլ մի քանի մանեթ պարտականությանս պատճառավ ապառիկ տալը մերժում է։

— Եվ մի՞թե որևիցե գործ չեմ կարող ես կատարել, հարցնում է ինձ հուսահատության գագաթնակետումը, մի ծխախոտի գի՞ն ևս չեմ կարող վաստակել։

— Մի տեղ միայն կա պաշտոնի մտնելու, ասում եմ, բայց փտած մթնոլորտի մեջ չէի ցանկանալ քո մաքուր և լուսավոր միտքդ պղտորել։

Հետո առաջարկում եմ խելքի բուն սիրելույս յուր համար նախապատրաստած տեղը, ուր եթե խոսք կտա չտոգորվիլ շրջապատողների փչացած բնավորություններով, ապա ինքը վաղվանից կարող է շարունակել։

— Երեխա՞ եմ, ինչ է, վիրավորված պատասխանեց եղբայրս,— փորձանաց բովի մեջ է զտվում ոսկին ուրիշ խառնուրդներից։— Եվ որ գլխավորն է, շարունակում է նա, ես հույս ունիմ անձնական ազնվությունով օրինակ հանդիսանալ այդ սևամաղձ և սևահոգիներին՝ դառնալու դեպի յուրյանց կորցրած ճշմարտության ճանապարհը։

— Եվ որ գլխավո՛րն է, կրկնում եմ յուր խոսքերը, ես առավելապես ցանկանում եմ քո այնտեղ մտնելդ, որպեսզի և այնտեղի մասին փարատես քո թյուր կարծիքներդ՝ ինչպես արիր իմ վերաբերությամբ, իսկ մեր մեծը, ի պատիվ իմ, քո երեք ամսականդ այս գլխից է խոստանում վճարել՝ իբրև նոր մարդի։

— Մտնե՛լ, անպատճա՛ռ մտնել, շեշտեց եղբայրս, ճիշտ է, ես աննպաստ գաղափարներ եմ կազմել ձեր պաշտոնակիցների և մանավանդ ձեր գլխավորի դեմ, խոշոր֊խոշոր հանցանքներ եմ լսել, բայց այսօրվանից սկսում եմ համոզվել իմ ակամա սխալանացս վերա։

— Այո՛, այո՛, հաստատում եմ ես և մյուս օրը ոտնամուտը շնորհավորում 225 կլորիկ մանեթներով՝ իբրև թե մեր գանձապետից ստացած և ի հաշիվ յուր ստորագրած։

— Մնացյալն ավելորդ է,— ընդհատեց Վլադիմիր Նեստորիչի երկար ու ձիգ պատմությունը գավառապետը,— այնուհետև ես քո եղբորդ քեզանից լավ եմ ուսումնասիրել, թե նա ի՞նչ պտուղ է. այժմ նա անպիտանությունով քեզանից ամեն բանում երկու աստիճան առաջ է գնացել. դու ողորմություն ես. վաղն Աստված հեռու տանի, քո թշնամին չընկնի նրա որոգայթների մեջ։

— Ճի՛շտ եղբորս նման է այժմյան գնացող մեր ցանցառ Սմբատը. միամիտ ողորմելի. դեռ քամիք են գլխումը բզզում, վզզում. դեռ նոր է շնորհ բերել, դեռ հայրենական դառը վաստակը ջուրը գցելու օրերն են։ Թող անի, թող ժողովուրդ ուսումնասիրե. դեռ սպասենք մի քանի ժամանակ. եթե դա էլ չմտավ փորձանաց բովի մեջ՝ իմ եղբոր նման ոսկի դուրս գալու, այն ժամանակը մենք կմաքրենք մեր աշխարհքն այդպիսի ցավերից. կամ այնպես կանենք, որ ինքը կխրտնի, պոչը տնկած՝ մին կփախչի, կամ վաղի մեղավորի նման, որ չէր կամենում դժոխք մտնել, գլխին վեր հատելով կգլորենք անդունդ և կամ կկակղի, կուտի, և, ինչպես առածն ասում է, եկել է մեր մեշեն (անտառը), կսովորի մեր փեշեն (արհեստը)։

— Ը՛հ, օ՛ֆ,— փնչացրեց Մելնիկովը,— այդպեսների ոխերիմն եմ. դրանք մեր անունը մեռցնողն են. դրանցից մեկն էլ մեր գյուղումը կա. թող ես դավաճան անուն տանեմ, միայն թե այդ երկաթի ձվաներ ածող նոր֊նոր հավերի արմատը կտրեմ։

— Ո՞ւմ մասին է խոսքդ,— հարցրեց գավառապետը,— մի Գոմշակերյան ունեինք, գլուխը խաշեցիր։

— Նրանից ավելի վտանգավոր Սիսակն է, Գրիգոր Պետրովի՛չ. եթե չեմ մեռնիլ, նա էլ Արտոյի հացը կուտի։

Վլադիմիր Նեստորիչի շարունակությանը վերջ տվեց գավառապետի ամուսինը, որ տուն եկավ, ողջունեց և նորա թևը մտնելով ասաց.

— Հերիք է, շատ խոսելով կատիկդ չորացավ. ձեր ձայնը չէր թողնում իմ գառնուկին օրորոցումը հանգստանալ. հիմա գնանք, մի կթղա օղիով թաց անենք կոկորդդ։

ԺԸ.
ՏԱՆՈՒՏԵՐ ԽՈՒԴՈՆ

Տանուտեր Խուդոն երկու֊երեք շաբաթ է՝ պաշտոնի մեջ է յուր ընկեր սուդիաների հետ. նա ամենքին ծակն է կոխել. բարակ կարմիր թբլխի փայտի ճիպոտը ձեռքն է առել, տանուտերական մեդալը պարանոցից կախել, շղթայն երևցնում է, իսկ մեդալը դեղնագույն ուղտի բրդից չուխայի վերնածոցումը թաքցրած՝ գյուղի էս գլխից մտնում, մյուս ծայրից դուրս է գալիս։

Խուդոյի առաջին գործն եղավ դատարանը կարգի բերել։ Գեղավարական օրինագրքի կանոններին համաձայն, տանուտերը դատարանի վճիռների կատար ածողն է միայն, իսկ նա յուր քամակին կանգնած հովանավորողի ուժով ամենից առաջ յուր բռան մեջ ժողովեց դատավորներին։

Խուդոն բազմած է մի հողահատակ շինության մեջ՝ սեղանի ճակատին. նորա աջ կողմից շատ մոտ նստած է գրագիր վանեցին. սեղանի աջ և ձախ երկայնությամբը դատավորներն են երկայն իշոտնուկ ասած նստարանի վերա կկզած. սեղանի վերա անկարգ, անկանոն սփռված են մի քանի թղթեր, երկու մատյան և կիսաբաց գյուղական օրինատետրը։

Մինչև այսօր դատարան նստում էին գործից ազատ օրերը, իսկ հիմա տանուտեր Խուդոյի նոր տնօրենությամբ շաբաթն երեք անգամ դատարան կա և միշտ բողոքավորներն անպակաս են։

Այս դատարանն է, որ լիքն է գյուղացիներով։

— Ով գանգատ ունի, առաջ գա,— ձայն է տալիս գրագիրը. և ահա մոտենում է մեկն և յուր տրտունջը հայտնում։

— Դու մեղավո՛ր ես, կամ գլուխը քա՛րն է տվել քո հակառակորդը,— գոռում է Խուդոն և խելքի կտրած վճիռը դնում ու հրամայում գյուղական գրագրին գրել և առաջարկել դատավորներին ստորագրելու։

Դատավորներն անխոս և հլու հպատակ են Խուդոյին։ Սկզբներումը գրագիրը ծածուկ, աշկարա մի քանի անգամ օրենքի տառը հիշեցնելով Խուդոյին, հասկացրեց յուր ապօրինի վճիռները, բայց նա շան տեղ չդրեց յուր մենտորին։

— Շատ մի՛ դուրս տալ,— ասում է տանուտերը,— առաջնորդը ես եմ, բակլեն խաշած եմ ցանում. ես քեզ հրամայում եմ պիսըլությունդ անես, ինձ խելք չսովորցնես, թե չէ պոչդ կխուզեմ, լակոտներդ կատվի պես ռեխդ տված՝ բոբիկ ոտով մինչև Վան մին կփախցնեմ։

Վանեցին ծոծրակը քորեց ու ձայնը փորը քցեց։

— Տեր ոտք մեր գլխեն առավել կհասկնա, արդարություն ձեր բերանով կհաղթանակե,— շողոքորթեց նա և տազ արեց։

Խուդոն միայն դատարանումը չէ վճիռ կտրում. ո՛ր փողոցումը կուզես, ի՛նչ քունջ ու պուճախում ասես, նա է բուսնում. էնքան լինի, որ լսեց, թե մի տան մեջ երկու եղբայր իրար սառը խոսքեր են ասում, մարդ ու կին մի ընտանեկան խնդրում անհամաձայն են գտնվում, մեկի անասունը հարևանի բակն է մտել, մեր շունը ձեր կտերը հաչացել է՝ վերջացավ. հանկարծ կամ փայտը հեռվից վրեդ թափ տալով ինքն է անձամբ հարձակվում կատաղի գայլի աչքերով, կամ թե գզիրն ու յասավուլն երկուսը միասին եկան, առանց այլևայլության քեզ քարշ տվին տանուտերի դիմաց, և այն ժամանակը վա՜յ քո օրին. խոհեմությունը պահանջում է լռել, ապա թե ոչ, կակուղ թբլխին թիկունքիդ շամփրի նման երկար շերտեր կթողու։

Սակավ մարդիկ մնացին գյուղումը, որոնց փողը չմտավ կարճ միջոցում Խուդոյի գրպանը. արդար ես, թե մեղավոր, միևնույն է, դու էլ, քո հակառակորդն էլ պարտական եք տալ. հերթը քոնն է, թե ուրիշինը, քո գործը չէ քննելը. դու լռիկ֊մնջիկ մի մարդի օրավարձ տո՛ւր, կամ գնա՛ արքունի կոռ ու բեգյառը քաշելու. կարևորություն և պահանջ կա, կամ ոչ՝ քո հարցնելիքը չէ. տանուտերը հրամայում է ձիդ հեծնել, սայլդ լծել, կամ հետևակ գնալ մի տեղից մյուս տեղը զինվորական պաշար տեղափոխելու, թուղթ տանելու, մեծավորի ուղեկցելու և այլն։

Ի՞նչ անելու է, առավել լավ է 40֊50 կոպեկ վճարել, քարեքար, սարեսար չընկնել, քան թե գզիր֊յասավուլի անպատկառ հայհոյանքներին և տանուտերի մահակներին ենթարկվիլ, քան թե պատիվդ ոտնատակ անել և բանտումը մի օր փակվիլ։

Մի քանի հոգի միայն ազատ էին պրծել Խուդոյի հալածանքներից. չհաշված դատավորներին, յուր մերձավորներին ու վանեցի գրագրին՝ նոքա էին Մելիք֊Բադալն ու Սիսակը։

— Դրանք բռնումս հուպ տված են, դեռ դրանց համար պահած ա, չեմ շտապում,— ախ էր քաշում մի երեկո վանեցու մոտ Խուդոն.— փորս եփ ա գալիս, որ չեմ կարում ճանգս քցել Գոմշակերի թոռանը — մեր աղա Արտեմ Սերգևիլիչին։ Ասենք՝ հոգին հանել ենք, ունեցած֊չունեցածք փեչատի (կնիքի) տակ ենք դրել, բայց ինքը Նախչվանում ընկած՝ օխտն օրվա ճամփա հեռու ա, ինքը պտի ձեռս ընկնի, որ օրը մեջ ծակը կոխեմ (բանտարկեմ), խեղդեմ, հոգին կատիկը (կոկորդը) թռցնեմ։

— Դուք այնքան բարի գտնված եք, սակայն, որ Գոմշակերյանի եղբայր մանրավաճառ Պետրոս շարունակ ձեր ստվերին դեմ կտրտնջա, յուր եղբոր վրեժ ձեզնե առնել կսպառնա և դուք ազատ թույլ կուտաք զնա յուր փոքրիկ խանութով գյուղ կեղեքել,— համեստ պատասխանեց գրագիրը։

— Շաբաթ չի անցկենալ, որ ես նրան շտրաֆի տակ չքցեմ, կոռ ու բեգյառ չառնեմ. էլ ի՞նչ անեմ, մարդը գիլդի (մաքս) ա տալիս, առ ու տուր ա անում, հո չե՞մ կարող դուքանը փակել,— զարմացավ տանուտերը։

— Սակայն օրինազանց միշտ կարելի է պատժել, եթե ձեր բարեսրտություն թույլատրե զձեզ։

— Ախար ի՞նչ դռնով,— մտամոլոր հարցրեց Խուդոն։

— Բավական է, եթե մի հատ երիզ քակած ծխախոտի փաթեթ գտանք խանութին մեջ, այդ ինքնին մաքսանենգություն է։

— Պետոն էն շունն ա, որ բաց արած պապիրոսի պաշկեք պահի՞։

— Մենք երեկ մեր ձեռքով չորս֊հինգ հատ քակեցինք և ետքի կողմը թաքուցինք, երբ ինք տաճկին փշատ կվաճառեր,— աչքով արեց Գնթունին։

— Հա՞, բաս թող լիսը բացվի,— ուրախությունից ճխաց տանուտեր Խուդոն։

——————

Լույս չբացվեց, սև ու մութ բացվեց Արտեմ Սերգեյիչի եղբայր Պետոյի գլխին։

Կիսագազը ձեռքին՝ չիթը չափում էր հաճախորդի համար, որ տանուտեր Խուդոն յուր դատավորներով, գրագրով ու գզիր֊յասավուլով տուն մտավ, առաջ գնաց դեպի Գնթունու աչքի պոչով ցույց տված ապրանքի շարքը, քրքրեց ծխախոտները, ջոկեց նրանց միջից տասնի չափ բաց արած փաթեթներ և բարձր ձայնով ասաց.

— Թագավորի խազինին խեթ մտիկ տվողին օրենքը պատժում ա. դու պաչկեքանցից (փաթեթներից) հատով պապիրոսներ ես ծախել. էս օրվանից դուքանդ փեչատում եմ, մինչև աքցիզնի չինովնիկի (մաքսապետի) և սլեստչու (քննիչի) գալը։

— Պապիրոսի պաչկեքն իրավունք ունիս փեչատելու և պրատակոլ (արձանագրություն) անելու,— մեջ խառնվեց հաճախորդը,— բայց դուքանի վրա փեչատ դնելու՝ ոչ։

— Ընչանք ե՞րբ Ֆահրադի փուշ դառնաս, առաջիս ցցվես, դուզ ճամփիս քար շաղ տաս,— բորբոքված հարձակվեց տանուտեր Խուդոն ճշմարտախոս մարդի վերա, և ձեռքի թբլխի կակուղ ճիպոտն այնպես անզգուշաբար վրա բերեց նորա կրծքին կախած ոսկե մեդալին, որ ճիպոտի ծայրը երեսախառն դիպավ աչքի աղբյուրականը և արյունը չռռաց՝ ինչպես շատրվանի խողովակից։

— Ա՛յ մարդիկ, վկա կացե՛ք,— դարձավ վիրավորը դեպի խանութի առաջին ժողոված հասարակությունը,— Մելիք֊Բադալն օր ծերության՝ ոսկե մեդալը դոշին՝ հարամկերի աման լպստող Խուդոյի ձեռքով ծեծ կերավ. փոշիմանողի (զղջացողի) մերը տղա բերի։

— Ձեռիցդ եկածը չխնայե՛ս,— հեռացող Մելիքի քամակից ճիպոտը ճոճեց տանուտեր Խուդոն և Գոմշակերենց Պետոյի դուքանը փեչատեց։

Հաճախորդը Մելիք֊Բադալն էր։

ԺԹ.
ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱԲԱՆՆԵՐ

Երեկո է. տանուտեր Խուդոյի վերնահարկումը բոլորակ բարձին թիկնած է մեծ տախտի երկայնությամբ մի կարճահասակ, թխադեմ և շիլ պարոն. նա օտարական հյուր է։ Անծանոթի հագուստը մի խառնուրդ է հին և նոր տարազի. գավառական քաղաքի թերուս եվրոպական դերձակի կարած սև սերթուկի տակին երևում է հայաստանցի նորահարսի պտղունցով բամբակած կինամոնագույն արխալուղը. նորի գլխին դրած ռուս մուժիկի մահուդյա գդակին հակասում են տախտի առաջին դրված սև, սեկի կոշիկներն ու ոտքերի Խորասանու նշանկար գուլբեքը. նորա մեջքը պնդող արծաթապատ փոկե գոտին անհամերաշխ է կապտագույն կիսազինվորական անդրավարտիքին. մի խոսքով՝ պարոնի մեջ ակնհայտնի նկատվում էր համեստ արհեստավորի շրջանից տեղական աղաների կամ ծառայողների դասակարգին հասնելու զգալի ձգտումն։

Օտարականը միայն չէր. նա երբեմն֊երբեմն գլխի ծանր շարժումներով, կամ բացասական նշաններով յուր հավանությունը կամ տհաճությունն էր արտահայտում յուր ոտքերի մոտ տախտին նստած խոսակցին։

— Ա՛յս րոպեին,— ասաց հյուրը և վեր կացավ, մոտեցավ սենեկի մյուս անկյունումը դրած ճանապարհորդական խուրջին կոչված պայուսակին և հանեց նորա միջից մի կապոց։

Հիմա նա անծանոթ անձնավորություն չէ. յուր կաղ ոտքն իրեն մատնեց. նա հանրահռչակ փաստաբան չոլախ Հարություն գյուղական ադվակատն է։

Պարոն Հարությունն յուր կապոցով եկավ նստեց տեղը, քակեց փաթեթը և տախտի վերա փռեց նորա միջի առարկայքր, որ ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ մի քանի թերթ հասարակ թուղթ, մի֊երկու կարած գործնական մատյաններ և մի հաստ ու կարճ գույնզգույն շերտավոր կազմած գիրք։

— Սա՛ կխոսի, սա՛, տանուտեր Խուդո՛,— ինքնապարծությամբ երեք անգամ ձեռքով զարկեց փակած գրքին չոլախ Հարությունը և բաց արավ գիրքը.— տեսնենք դեռ ի՞նչ է ասում զակոնը մեդալավորին ծեծելու համար, հետո մեր չանգալները քցենք չորս կողմից։

— Բաց ասեմ, ոչ ամաչեմ, պարոն Հարությո՛ւն, ծեծել եմ, սուտ չի. հենց տվի ճիպոտով, որ ծծի վրա կախ ընկած ոսկի մեդալի զնգոցը քո Մելիք֊Բադալի կնկա ականջը հասավ գլուխը խմորի թունդիրը կոխած ժամանակ, աչքի արյունը օխտը գազ շկըկի էր տալիս. ափսո՜ս, որ մի անգամից պիպիկը չպլխաց (չպատռվեց), որ լուսավորվեր (կուրանար) վերջանար,— չթաքցրեց տանուտեր Խուդոն։

— Да, брат! դժվար է, զակոնը շատ ստրոգի (խիստ) է,— ծանր֊ծանր գլուխը շարժեց փաստաբանը։— Բայց այնումդ մի քցիլ, տանուտե՛ր, ես ողջ լինեմ քեզ համար. հինգ այնչափ էլ ծեծած լինեիր, կմարսեիր, էնքան լինի՝ էս գյուղից լոնդի Բարանովի ոտը կտրես, իմ կլիենտներս (ծխերս) նրա ճանգը չքցես։

— Էդ ի՛մ շլնքին, էնպես ոտը կտրեմ էս գեղիցը, որ շվաքը չերևա. էն վախտը քանի կարաս ծոցդ տռզացրու թուղթ փողի ծալքերով. ա՛յ, հենց հմի որտեղ որ ա, մի գմպռճիկ կարմրախետ ձուկը թոռդ կընկնի։ Հոգս մի՛ անի, դու քանի կուզես՝ հուպ տո՛ւր, նրա խոսքերից սիրտդ չպակասի, տեղը կա. ինչքան փող պետք գա, մեր Բալասան աղի քիսեն սաղ ըլնի, մի թղթի կտոր ա, կգրիլ տանք ու փողերը քո ջեբը կլցնենք։

— Սողոմն էստեղ ա,— ներս մտավ և հայտնեց գզիրը։

— Կանչի՛ր,— հրամայեց տանուտերը։

Չոլախ Հարությունը շտապեց կրկին թիկնել բարձի վերա և հոնքերը ժողոված, քիթը կախած և աչքի բիբերը սեղմած՝ առաստաղին նայել. կարծես խորիմաստ փիլիսոփայությունով ուզում էր տան թանձր ծածկի միջով թափանցել երկնից համաստեղության գաղտնիքը զննելու. նա արժան անգամ չհրամայեց գեթ մի ակնարկ ձգել ներս մտնող գյուղացի երիտասարդի խոնարհ երկրպագությանը. նա, ինչպես ասում են, վերացել էր և յուր ոտքի տակը չէր տեսնում։

— Ադա՛, փուչ կենդանի Սողո՛մ,— ցածր և ակնածական ձայնով ու հնչումով ասաց ներս եկողին տանուտերը,— էդ ի՞նչ հալի (դրությամբ) ես տուն գալիս մի պատվավոր աղա մարդի առաջ. կարծես թթի ղշերին վախացնելու համար թթենոնց վրա դրած հին շորերից ճղքան վրա հագցրած ույուղ ըլնիս. չես կարում մի քիչ շնորհքով, շենքով հագնվի՞լ։

— Գլխի՛դ մեռնիմ, տանուտե՛ր, քեզ հայտնի չի՞ իմ աֆալը (դրությունը). հենց կարողանանք պստիկներին չուչիկ ու փուփու (հագուստ և կերակուր) հասցնիլ, որ մեր գլխի հոգսն էլ քաշե՞նք։

— Ընչի՞, դեռ եկամուտդ չես ծախե՞լ։

— Ի՞նչքան մասիլ (բերք) ունիմ ինձ, որ ի՛նչ փուշ հանի իմ մատիցը. ջհանդամի էն գլխին կորած երկու տախտակ բաղ ունինք, որ դեռ հավողը ջուր չընկած-չչալած (թերահաս), որը ծտերն են կտցահարում, որը թուրքն ու շունն ա տանում. մի կալատեղի չափ հող ունինք, էնքան չի բերում, որ եկող տարվա սերմացու վեր ունինք, դառը քրտնքով, ատամներս հուպ տալով՝ մի տեսակ ծերը ծերին անջախ ենք հասցնում, էլ ո՞րտեղից հագուստի քամակիցն ընկնիմ։

— Հիմի որ ես քեզ հարստացնեմ, էս գյուղի առաջավոր մարդկանց շարքումը կարգին համփա շինեմ, ինձ ի՞նչ ես տալիս, ձեռս պաչո՞ւմ ես։

— Ձեռդ չի՝ ոտդ կլիզեմ. բայց դու հո Աստված չե՞ս, որ բռնով հողը վերցնես, ոսկի շինես, գոգս լցնես. մեր ճակատին ըսենց ա գրված, էսպես էլ պետք ա ըլնենք։

— Հանաք չեմ անում, էս արևը, Սողո՛մ, մեղքս գալիս ես. ես ուզում եմ քեզ ձեռիս տակն առնեմ։ Ասում ա՝ «մի առվով որ մի ժամանակ ջուր ա գնացել, էլի կերթա»։ Քո լիսահոգի հերդ էս գեղի սներից մինն էր, առաջին համփեն էր. բայց քեզ պարտական են քո մոտ բարեկամներդ, որ դու որբ մնացիր, նրանք քեզ զրկեցին ու ահագին կարողությունը փորերը քաշեցին։

— Էլածն էլել, անց ա կացել, տանուտե՛ր, էլ հին դարմանը քամուն տալն ի՞նչ կանենք։

— Էս կանենք, որ ես կընկնեմ էս փիլիսոփա աղա մարդի ոտները (տանուտերն աչքով ցույց տվեց չոլախ Հարությունին), կխնդրեմ, կպաղատեմ, ձեռդ սրա փեշը կտամ, Պետրոսենց Գալոյի աժդահա (ահագին) բաղը, որ վեր ա կոխել ուտում, ետ խլիլ կտամ ու իր տիրոնջը կարժանացնեմ։

— Ի՞նչ ես հրամանք անում, տանուտե՛ր, երկնքիցը կեծակ (կայծակ) կտրաքի գլխիս. Գալ֊ափունի դառը քրտինքն ինձ ո՞վ հալալ կանի։ Էսօրվա պես միտս ա գալիս, ես տասը֊տասնումեկ տարեկան հոտաղ երեխա էի, որ ողորմածիկ քեռիս հորս պարտքի տեղակ ծախեց. դեռ նոր երկու տարեն տնկած բաղ էր, թփերն էլ հետը պոկեիր, մի քթոց հավող չէր հավաքվիլ։ Խեղճ Գալ֊ափուն ջանը քանդեց, բեջարեց (մշակեց), բաղ հասցրեց, որ ես էսօր գնամ նրա հասած տղամարդ մլքի գլխին ցցվեմ, թե մի ժամանակ մերն ա էլե՞լ. Աստված մի՛ արասցե, իր մոր կաթի պես իրան անուշ ըլնի։

— Ադա՛, շաշ հայվարա՛ (տգետ), օրենքն ա հասցնում, դու հո զոռով չե՞ս խլում, քո հերենական կայանքն ես ետ առնում, հո ուրիշի մլքին չե՞ս տեր կանգնում։

— Չէ՛, տանուտեր ջա՛ն, իմ խելքս ջուր չի խմում էդ տեսակ օրենքից. ոնց որ տեսնում եմ, դու ուրիշ հրամանք ունիս անելու. պտի ասես՝ հիմի հանաք ես անում հետս կամ իշի տեղ ես դնում. բայց չէ՞ որ մենք էլ հացակեր ենք։

— Չէ՛, իմ որդոնց արևը, ո՛չ հանաք կա խոսքերումս, ո՛չ չանաք (չհանաք). թե չես ավատում, թող աղա Հարությունը գլխումդ մի֊մին հալի, հասկացնի. փառք Աստծու, ինքն ա Երևանա հողի (նահանգի) առաջին զակոնագետ (օրենսգետ) ադվակատը։

Վերջին խոսքերը Խուդոն բարձրաձայն շեշտում էր։

Չոլախ Հարությունն, առանց գծագրությունը փոխելու, մի հայացք ձգեց Սողոմի երեսին, մի արհամարհական ժպիտ խաղացրեց շրթունքի վերա և աչքի կոպով ոտից գլուխ դիտում էր յուր դիմացը կանգնած մոլորված մարդանման կենդանվույն։

— Աղա՛ Հարություն,— սկսեց Խուդոն,— սա իմ ասած տղեն ա, ինքը շատ պատվական հոգի (անձն) ա։ Երեք տարի ա՝ պսակված ա, երեք երեխա ունի, իր հոր ապրանքն ուրիշներն վեր են կոխել, ուտում ու իր քորփեքը (մանկունքը) թունդիրն ածես, էրես՝ շորահոտ չի գալ։ Ես սրան խորհուրդ եմ տալիս քո փեշը բռնիլ, մի քանի ամսից իր հոր մլքին տիրանալ. սա հենց կարծում ա, թե իր վրա ծիծաղում եմ. խնդրեմ, սա խեղճ գեղըցի անգետների մինն ա, հրամանքդ սրան գլխի քցես բանի էությունը։

Փիլիսոփա փաստաբանն ինքնագոհ ժպիտով սկսեց մատները խաղացնել առաջին ընկած շերտավոր օրինագրքի կազմի վերա և հետևյալ պատասխանը տվեց.

— Կերևի մեր եղբայրը մի պրոստոյ մուժիկ (հասարակ ռամիկ) է, զակոնի ստատիեքանցից (օրենքի հոդվածներից) տեղեկություն չունի, ապա թե ոչ խելոք մարդն իր դախոդից (օգտից) չէր փախչիլ. զակոնն ինքն է պաշտպանում որբերին ու նեսովերշենոլետնիքանցը (անչափահաս)։ Ես, իհարկե, կարիք չունիմ գլխացավանքի մեջ մտնել, ժամանակս էլ չի ներում էդպես պուստոյ (չնչին) գործերը վերցնել, գիշեր֊ցերեկ պարապած եմ, գիշերները պրոշենիքըն ու զայավլենիքըն (խնդիրք և զեկուցում) եմ պատրաստում, ցերեկը սըդերումն եմ զաշչիշչատ անում (դատարաններումը պաշտպանել). բայց որ ինքդ, տանուտեր Խուդավերդի՛, ինձանից սովետ (խորհուրդ) ես հարցնում՝ կասեմ, գիտեցողը չգիտեցողին պարտական է։ Ես տեսնում եմ, որ դու բարեսիրտ տանուտեր ես, չես ուզում, որ քո ժողովրդի մեջ անիրավություններ կատարվին։ Լսի՛ր ուրեմն, եթե, ինչպես ականջովս ընկավ ձեր խոսելու ժամանակը, այս եղբայրը 10 տարեկան մանուկ է եղել, երբ քեռու ձեռքով սրա այգին ծախվել է, սա կարող է այժմ յուր հայրենական անշարժ կալվածքը ետ ստանալ։ Հարկավոր է մետրիչսկի սվիդետելստվո (ծննդական վկայական) ձեռք բերել. դժվար չի, կոնսիստորի չլեններին (անդամներին) կամ սեկրետարին (ատենադպիրին) մի քանի շահի կամ մի գլուխ շաքար ուտացրիր, 30 տարեկանը տասը կշինեն։ Երբ որ այդ վկայականը ձեռքիդ ունեցար, կայքիդ էլ կտիրանաս, ծախված օրից մինչև այսօրվա դախոդին (եկամուտն) էլ հետը. թե որ չանեմ, աջ ձեռս կկտրեմ, սդի մեջտեղը չլենների առաջին դեն կձգեմ ու դուս կգամ, որ իմ ոտս սդի դռնովը մյուս անգամ ներս չմտնի։

— Էդ ասա է՛, աղա Հարություն, մի լավ հասկացրո՛ւ էս անպոզ անասունին, արի ու սրա պեսներին լավություն ցանկացի. ծամում ես, բերաններն ես դնում, չեն ուզում կուլ տալ, կամենում են, որ մատով ներքև խցկենք,— արդարացավ տանուտերը։

— Ա՛յ ձեր գլխին մեռնեմ,— ուսերը վեր քաշեց Սողոմը,— ախա՛ր մին, որ մեր բաղը հորս պարտքի տեղակ ա ծախվել. մեկ էլ, որ նաչար (անճար) Գալ֊ափուն իր մատների միսը կերել ա, ընչանք հասցրել ա. էդ ո՞ր զակոնը կարա հալալ աշխատանքին խեթ աչքով մտիկ տալ։

— Այդ բոլորը ոչի՛նչ, սիրելի եղբայր Սողոմոն. նախ՝ այդ պարոն Գալուստը զակոնի ստատիայի դեմ է գնացել, մեղավոր է. նորան ասած էր, որ իրավունք չունի նեսովերշենոլետնի մանուկի ապրանքին մոտ գնալու. ի՞նչ ասնովանիա (հիմունք) ուներ չլսելու, և երկրորդ, որ նա քո այգու դախոդն է կերել. ուրեմն դու իրավունք ունիս առանց մեծ փող մսխելու՝ կայքին տիրանալ։

— Գալ֊ափուն օրենքն ի՞նչ էր հասկանում։

— Է՛... սիրելի՛ս, ամեն մի թագավորի հպատակ պարտական է օրենքը գիտենալ. դու այդ խոսքով մեղանչեցիր. մեկ անգամ բերանիցդ հանեցիր, մյուս անգամ դուրս չթողնես ուրիշի մոտ, թե չէ փորձանքի մեջ կընկնես. քեզ խղճում եմ, մեր տանուտերի բարեկամն ես, թե չէ իսկույն պրոտոկոլ կկազմեի և դու կկորչեիր։

— Բաշխի՛ր, աղա Հարությո՛ւն, չլսելու դի՛ր, գլուխը քարը տվեց,— միջնորդեց տանուտերը և դարձավ Սողոմին.— տո, ավանա՛կ, իշի քուռա՛կ, դու թագավորի ադվակատի մոտ թագավորի օրենքին չես հավանո՞ւմ. հիմի վեր կենա՞մ կաշի֊մաշիդ պլոկեմ։

— Բաշխի՛, աղա ջա՞ն, ես մեղա Աստծու,— վիզը թեքեց Սողոմը։

— Այդ ոչի՛նչ, ես անհիշաչար հայ մարդ եմ. դու այժմ կարճ կապի՛ր. եթե չես ցանկանում քո սեփական այգիդ ետ ստանալ, քո կամքդ է, գնա՛, իսկ եթե հոժար ես, կարող ես մի քանի մարկա (դրոշմանիշ) առնելով՝ իմ ձեռքովս կարճ միջոցից մի պատվական այգու տեր դառնալ։

Տղան ծործորակը քերեց, նա մտածմանց մեջ ընկավ՝ աչքերն աննպատակ հառելով հիմար ոչխարի նման։

— Դե ի՞նչ ես կմկմում, գյադա (տղա), մորքրօղլի՝ (մորաքեռ որդի), աղա Հարությունին պավերնի (երաշխավոր) շինո՞ւմ ես, որ քեզ ձեռաց էս գեղի համփեքանց շարքումը խառնի. թե չէ՝ ասեմ ախտը (արձանագրություն) գրի, ընչանք Սիբիր մին քշի,— կիսահեգնորեն, կիսասպառնալից հարցրեց տանուտերը Սողոմին։

— Քո կամքն ա։

— Դե արի՛, բալա՛մ, արի՛ աղա Հարությունի ոտը պաչի, հարցրո՛ւ ինչքան մարկի փող կհարկավորի, գնա բե՛ր, թող էգուց էս մարդն երեսին խաչ հանի ու գործիդ ձեռք տա։

— Առայժմ դեռ 20 մանեթից ավել պետք չունինք, հարկավոր է առաջ միրովոյ սդումը (հաշտարար ատյան) պոշլին (մաքս) տամ, թղթի փող տամ, հետո երբ գործն օկրուժնոյ սուդը (նահանգական դատարան) կմտնի, այնտեղ էլ մի չնչին բանով գլուխ կբերենք,— ապահովացրեց փաստաբանը։

Սողոմը նորից գլուխը քերեց և վախվախելով տանուտերի աչքերին նայեց։

— Հասկացա,— գլուխը շարժեց տանուտերը,— մեր Սողոմը պատրաստ փող չունի։ Վնաս չունի, որդի՛,— սիրտ տվեց նա,— առավոտը Տաճատ վարժապետին 40 մանեթի մի վեքսիլ (մուրհակ) գրել տուր մեր Բալասան աղի անումով, զավերնի անիլ տուր, բեր փեչատը դնենք, ես աղա Հարությունին յոլա կտանեմ, մնացածն էլ գործիդ համար կհարկավորի, թող ինձ մոտ մնա, ուտեմ էլ՝ կորած տեղ չի, մի օր քեզ պետք կգամ։

Մի քանի անգամ էլ ծռմռատվեց Սողոմը, փեշերքն ուղղեց, թևքով քիթը սրբեց, աջ նայեց, ձախ նայեց, թակարդում բռնված աղվեսի նման ոտքի մեկն առաջ դրեց, մյուսը ետ, վերջը մի հազաց ու համաձայնեց տանուտերի առաջարկությանը. խոստացավ մյուս օրը գնալ աղա Հարությունի հետ հաշտարար֊նոտարի մոտ նրան երաշխավորական տալու՝ Գալուստ Պետրոսյանցից յուր հայրենական այգին ետ պահանջելու մասին։

Բայց, քար ընկնի Սողոմի գլխին, տանուտերի տանից դուրս եկավ և ուղղակի Գալ֊ափունի դուռը բաղխեց, ամեն ինչ մանրամասնորեն նորան հայտնեց։

— Խիղճս տանջում է, ասում է, չեմ կարող թաքցնել, գազանների ճանգն եմ ընկել, ձեռներից չեմ կարող ազատվիլ, հավատացնում էր, բայց դու, Գալ֊ափո՛ւ, ինչ գիտես՝ էն արա՛։

— Ի՞նչ անեմ,— մտածեց Գալոն Սողոմի գնալուց հետո և տրեխները հագավ, շտապեց Մելիք֊Բադալենց տունը։

Այս անգամ Գալոյի գործը լավ հաջողեց։

Մելիք֊Բադալին հյուր էր գավառական մյուս փաստաբանը — չոլախ Հարությունի ախոյան լոնդի Պողոս Բարանովը։

Նրան հրավիրել էր ինքը Մելիքը՝ յուր ծեծվելու վրեժը պահանջելու տանուտերից։

Նորա առաջին էլ թափված էին նույն օրինագիրքը, նույն թղթերն ու գործերն, ինչ տեսանք չոլախ Հարությունի մոտ։

Արդեն Մելիքի բողոքագիրը պատրաստ էր, որ Գալ֊ափուն մտավ և ամեն բան մի ըստ միոջե հայտնեց։

— Ես էդ քո չոլախ շանն էն օրը քցեմ, էնպես փախցնեմ սդիցը, որ մկան ծակը հարյուր թումանով առնի. էդ քո Սողոմոնիդ էլ տկլորացնեմ, վերջին շապիկը թողնեմ, սուդեբնի իզդերժկեքն էլ (դատարանական ծախքերը) վզին բարձեմ և չթույլ տամ պարոն Գալուստի այգու մոտովն անցնելու. այս րոպեին տասնից ավել այդպիսի գործեր ունիմ այդ անպիտան չոլախի դեմ,— պարծեցավ Բարանովը։

— Ընդուր են ասել՝ փեշաքյարը (արհեստավորը) փեշաքյարին թշնամի ա,— նկատեց Մելիք֊Բադալը։— Լիսը որ բացվեց, ձի կնստենք, պարոն Պողոսի հետ կերթանք սրան պավերնի կշինենք, ինչ ծախս էլ կհասնի, կտանք,— կարգադրեց ինքը Մելիքն ու Գալոյին ճանապարհ դրեց։

— Եղբա՛յր սիրելի, քսան անգամ այդ անպիտանին առաջարկել եմ, որ ազնիվ խոսք տանք միմյանց, ույեզդի (գավառ) բոլոր գյուղերը վիճակ ձգենք մեր մեջ, ես նորա բաժինը ոտք չդնեմ, նա իմը. բայց չի լսում. ո՛ր գյուղը գնում եմ, լսում եմ, որ եկել է՝ խառնշտորել, չեղած տեղից իսկեր (պահանջեր) ստեղծել ու վերցրել։

— Դե՛, էդ հո՛ քո օգուտն ա, մեկդ գործ սկսողի կողմից կըլնիք պավերնի, մեկելդ՝ դիմացի մարդի, ինչպես որ մեր Գալոյի գործումը, եթե չոլախ Հարությունը Սողոմին չհամոզեր, դու նորանից շահմունք կունենայի՞ր,— հարցրեց Մելիքը։

— Ավելի օգտակար չէ՞ր լինիլ, եթե գործն էլ ստեղծեինք, երկու կողմիցն էլ ստանայինք։

— Հետո ինչպե՞ս էիր վերջացնում, ո՞ւմ օգտին։

— Վերջ ի վերջո օգուտը մերը կլիներ, իսկ գործի տերերը կամ կհաշտվեին, կամ միանգամայն կքանդվեին, այնպես ետ կկանգնեին։

— Տեր այդ ադվակատությունն ու տերտերությունը մին ա,— ընչացքի տակից ժպտալով ասաց Մելիք֊Բադալը,— մեռելից էլ եք առնում, կենդանուցն էլ։

— Պարոն Պողոս,— ասաց մյուս օրը Մելիք֊Բադալը,— էսօր իմ ու Գալոյի քեզ ընկերանալը ետ մնաց, խիստ հարկավոր գործ ա պատահել. դու հրամանքդ գնա՛, մենք մի երկ՚օրից կգանք քեզ մոտ, թղթերը շինել կտանք։

— Ձեր խաբեբա հե՛րն անիծած,— ձեռքը թափ տվեց Մելիք֊Բադալը Բարանովի քամակից.— սատկած իշան եք գտել նալները քաշել եք, խեղճ գեղըցոնց արյունն եք ծծել. թե չեմ մեռնիլ, երկուսիդ ոտն էլ էս մհալիցը կկտրեմ ու էնպես ադվակատների կերթամ, որ գործս շինեն, ոչ թե ինձ աղքատացնեն։

Ի.
ԽՈՓԸ ՔԱՐԻՆ ԱՌԱՎ

Ամեն տան ճրագները հանգել են. Օ. գյուղի փողոցներում ոտքը խաղաղվել է. պառավները մի հանգ քնել են ու զարթնել, դուրս գնացել, իրանց հովին տվել ու տուն մտել։ Այդ միջոցումը մի տան վերնահարկի պատշգամբի վրա մի յափնջում կոլոլված մարդ մոտենում է լուսամտին և ետ քաշվում։ Պատշգամբը երկու դուռն ունի. նոցանից մեկը տանում է տան մեծ սենյակը, մյուսը՝ նույն սենեկի հետ ներսի դռնով կապ ունեցող կանանց բաժինը, ուր միաժամանակ կերակուր եփելու փոքր թոնիրն է սարքած։ Շարժումներից երևում է, որ գիշերաշրջիկն այս տան համար օտար էր. նա սովորական դռնովը չէր բարձրացել պատշգամբը, նա ուղղակի փողոցից պատովն էր վեր ելել։

Ահա կանանց սենեկի դուռը բացվեց, մի նորահաս աղջիկ դուրս եկավ, քարշեց յափնջին ու երկուսը միասին մոտեցան պատին։

Պատշգամբի պատի տակին մի ծառի մեծ կոճղ տարիներով ընկած է և նստարանի տեղ է պետք գալիս։

Այս տեսակցությունն առաջինը չէր երկու ժամադիրների մեջ։

Այն օրից, երբ Օ. գյուղացիք աշնան բերքը ժողոված՝ տուն հավաքվեցան, կոճղի պաշտոնը մեծացավ. այս տարի գիշերն էլ անշունչ փայտի կտորը չհանգստացավ. խաղաղությունը տիրելուն պես այդ երկու հոգին մինը կանացի սենյակից էր դուրս գալիս, մյուսը պատիցն էր վեր բարձրանում և կոճղի վերա նստած՝ փսփսոցի մեջ էին մտնում։

Աքաղաղն առաջին անգամ թևը թափ էր տալիս և դեռ նոքա նստած էին լինում։ Ինչպես երևում էր, սենեկի մեջ քնած երկու ուրիշ անդամներից մեկին անհայտ չէր անքուն պևերի (դևերի) այս արարքը։ Սակավ չէր պատահիլ, որ մի միջահասակ կին զգուշությամբ բաց կաներ կանացի սենեկի դուռը, գլուխը կհաներ, իսկ մարմնով ներսը կմնար, որպեսզի յուր շապկանց լինելը չնկատվի, և ներս կկանչեր կոճղի վրա նստողներից մեկին, իսկ մեկելին քաղցր հանդիմանությամբ խորհուրդ կտար բավականանալ և գնալ քնելու։

— Հենց հիմի գնում եմ, հենց հիմի գալիս եմ,— լսում էր միամիտ կինը երկուսից միասին և մի կնճիռով յուր տհաճությունը հայտնում ու գնում անկողին մտնում։ Խառն երազները չէին թողնում մտատանջ կնոջը երկար քնել. էլի շուտով զարթնում էր, ձեռքով շոշափում յուր աջ կողմի դատարկ անկողինը, ճրըրալով վեր կենում, նոր խոստումն առնում իրեն դիվադադար անողներից և նորից պառկում։

Երկու նստողները մեր լավ բարեկամներն են. Սամփսոնն ու Սոնան էին նոքա։

Այն օրից, որ Գալ֊ափուն ու Բարսեղը այգու ծառի տակին արևելյան խնդիրը վերջացրին, Բարսեղը թեթև աչքով էր նայել և չէր բարկացել երեկոները շատ ուշ երբեմնապես Սամփսոնին յուր պատշգամբումը տեսնելուս։

— Ադա՛, դեռ ջուրը չհասած, ոտքերդ հանեցիր,— նկատողություն արեց առաջին երեկոյին Բարսեղը Սամփսոնին։ Բայց երբ ամաչկոտ փեսացուն կարմրեց ու գլուխը քարշ ձգեց, Բարսեղն յուր մի նկատողությամբ ամենայն փակ դուռը բաց արեց։

— Դու մեղավոր չես, որդի՛, աշխարհքն ա շուռ անցել, փչացել. մեր ժամանակը պտեիր, որ աթարոցով ետ ածեի, փեսեն աներանց շեմքից քթեթի (նորահարսին հագցնելու շորերը) հետ պետք է տուն մտներ։ Բայց հիմի ամեն ինչ փոխվել ա, տեսնում ես՝ նշան էլ չես դրած, մի դարդակ խոսք ենք տվել, արևի շողքի պես, պուպուզ, տուն ես ընկել. վնաս չունի, ջահել եք, քեֆ քաշեցե՛ք, հիմիկվա սերը քաղցր կլինի։

— Քիչ մնաց՝ մկան ծակը հարյուր թումանով էր առնում, երբ ոտիդ շփլթուն (ձայնը) առավ, ուզում էր գող կատվի պես փանջարովն իրան վեր քցի. համա էլ ո՛րտեղ, դուռը բաց արիր, հոգեառի պես գլխավերևը ցցվեցիր, մեր լեղին էլ ջուր շինեցիր,— շողոքորթեց կինը մարդին։

— Բաս էդ անզգամ Սոնին չե՞ս ասում, որ քունջն ա մտել, պանրագող մկան նման գլուխը կախ քցել, աչքերը պլզացրել, սաքի թե շատ ամանչում ա։ Դե, շա՛ն աղջիկ, հրե՛ս, ա՛ռ ոտներն աչքդ կոխի՛, ոտով գլխով քեզ բաշխեցի,— կիսակատակ տալով՝ բռնեց Բարսեղը Սամփսոնի կուռը և հրեց դեպի աղջիկը։

— Գնա՛, Սամփսո՛ն, գնա անորդ ձեռը պաչի՛, որ քեզ իզին (իրավունք) ա տալիս մի֊մին գալ֊գնալ. ես ղմիշ չէի անում սիրտդ կոտրել, բայց հենց որ երևացիր, մահվան դող տվի. մտքումս ասում էի՝ հիմի Սոնի հերը տուն կգա, քեզ քարհալած, ինձ ու Սոնիս էլ սալջարդ կանի, բայց լավ սհաթի ռաստ եկար (հանդիպեցար), բախտդ կտրուկ ա։

Ուղիղ էր Մարգարտի ասածը. եթե Բարսեղն էս րոպեին Սամփսոնենց սեղանի վրիցը չի վերկացած լիներ, եթե նա Գալ֊ափունի հետ երկարակոթ դդումը ջան ասելով վայելած չլիներ, էսպես թեթև չէր անցկենալ փեսացվի առաջին հանդիպումը։

Սատանա էր Սամփսոնը. հենց որ նկատեց, թե հոր ու աներոջ քեֆը տեղն եկավ, ինքը դռնի դո՛ւրս՝ ու կատվի նման վեր շուլալվեց (բարձրացավ) նշանածենց պատիցը։

— Դե գնացե՛ք գյազմի վրա (պատշգամբ) մի քիչ ասուլիս արեք, թող հերդ թեք ընկնի, քնի,— ձեռքով դուռը ցույց տվեց Մարգարիտը փեսացվին ու աղջկանը։

Այդ օրից Սամփսոնի համար Սոնենց տունը ջրի ճանապարհ էր դարձել, նորա ոտքը բացվել էր։

Այդ օրից Սամփսոնն յուր ընկերների համար ուրբաթախոս չէ. կատակներն ամենքից վաղ ինքն էր սկսում. պատմում էր, որ նշանածի մոտիցն է գալիս, որ զոքանչի ձվաձեղը սիրտը բռնել է և այլն։ Այդպիսի միջոցները միշտ հիշում էին յուրյանց ընկեր թշնամու գնդակին զոհ գնացած խեղճ Դոնդարենց Ասոյին, հայհոյում էին, ուխտում էին վրեժխնդիր լինել նրան սպանող Դվակոթենց Հայրոյից, որ շատ ժամանակ չէր՝ Բալասան աղի երաշխավորությամբ արձակվել էր բանտից։

Բայց ահա մի քանի օր է, որ Սամփսոնը ոչ ցորեկն է գյուղամիջին երևում և ոչ գիշերներն ընկերական խմբակին է այցելում։

Չարաղետ նշանի երեկոյից հետո էր այս։

Մի քանի անգամ Սամփսոնի ընկերները բաղխեցին նրանց դուռը, հորը հարցրին, մորից տեղեկություն խնդրեցին, բայց միշտ մի տեսակ անորոշ պատասխանով վերադարձան։

— Տղե՛ք, մեր գլխինը լաչակ ա, թե որ մեր ընկերի հավարին չհասնենք (օգնել), մենք խոսք ենք տվել մեր գլուխը Սամփսոնի ուղուրին ետ դնել, պռոշտով էլ պայման ենք կապել. էսօր մեզ ամոթ ա, որ թողանք նրա թշնամիքն ուրախանան. մենք պտի կաշիներիցս դուս գանք, նրանց տունը կրակողին գտնենք, շամփուրը քաշենք, խորովենք ու ով որ էլ նրա սրտի մուրազն ուզում ա խափանել, Սամփսոնի նշանածին կամենում ա տիրանալ, պտի բռնենք, կամ խոսք առնենք, որ ետ քաշվի, կամ թե չէ՝ շլնքիցը մի սև ղազիլ (մազե առասան) պետք ա կապենք, ձեռները կպրի մեջ հինա դնենք ու արևը մեր մտցնենք։

Սամփսոնի ընկերները կատակ չէին անում. նրանք գտան տունը կրակ տվողներին. տանուտեր Խուդոյի տղա Կարապետն յուր բերանով պարծեցել էր, որ ինքն է կրակ տվել Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակի հետ և թե՝ շատ չի քաշիլ, ինքը Սոնային էլ կտիրանա։

Սամփսոնի տրտմության պատճառն իսկապես ոչ նշանի հետ մնալն և ոչ հրդեհն էր։

Յուր աները մյուս օրն յուր բերանովն էր հրամայել, որ սիրտը չկոտրի, գա ու գնա, Սոնի հետ խոշ ու բեշ անի։ Բարսեղը Գալ֊ափունի հետ էլ խորհուրդ էր արել, որ մենծ տերտերի խոսքերը պարանի տեղ չդնի, մի կերպով գյուղի մյուս քահանային համոզի, մեկի ծուխը դառնա, նրանց ձեռովը մի իրիկուն նշանը տա, մեկել օրը հարսանիքը նստացնի, պսակի, դուշմանին (թշնամուն) տրաքացնի, իրավորին ուրախացնի։

Եվ աշխատում էր Գալոն, և շարունակում էր յուր երեկոյան այցելությունները Սամփսոնը. բայց շատ չանցավ՝ հոր ու որդու ոտքը միանգամից քարին առավ։

Գալոյի երեսին ամեն դուռը փակվեց, գյուղի երկու տերտերները կտրական կերպիվ մերժեցին նորա խնդիրը, պարզ ասացին, որ մեծ տերտերը երկու տարի յուրյանց երկուսի հետ էլ խռով էր, խռով էլ պաշտոն էր կատարում, հետները չէր խոսում, իր լեզվովն էր պատվիրել նրանց, որ չհամարձակին էդ նշանի գործի մեջ խառնվիլ, ապա թե ոչ, սպառնացել էր մեկին Սևանի խոնավ խցերի մեջ փտացնել տալ, մյուսին Խորվիրապի Լուսավորչի վիրապի մուտքի դռնապանն անել։

— Եթե բանն էդտեղն ընկավ, Սամփսոն ջա՛ն,— դեմ ու դեմ երեսին ասաց մի երեկո Բարսեղը,— էսօրվանից իմ տունը քեզ համար պաս էլավ. իմ աղջկա անունն ես չեմ թողալ աշխարհքովը մին ըլնի։ Երկու շաբաթ ձեզ ժամանակ, գնացե՛ք, քարեքար դիպե՛ք, թե կարացիք մաղի գլուխը մի բան քցել (հաջողացնել), էս քո տունը, էս քո նշանածը, արի դուրս քաշի տա՛ր, մորդ կաթի պես քեզ հալալ։ Թե չէ՝ դուք ձեզ համար, ես ինձ համար, զոռով բան չի գլուխ գալ. ճակատներիդ ինչ գրած ա, էն պտի կատարվի։

Ահա հենց այս սառը պայմանն էր, որ Գալոյի տունը սգի մեջ էր դրել. հայրը մոլորված չգիտեր՝ ինչ աներ, որդին երեք օր ցորեկը մթնասենյակից դուրս չէր գալիս, իսկ գիշերը Բարսեղենց պատի տակից չէր հեռանում։ Ինչպես ասում են՝ Սամփսոնի խոփը քարին դեմ եղավ։

— Է՛հ,— վճռեց մի երեկո էլ Սամփսոնը,— ջուրն ընկնողն անձրևից չի վախիլ. էս էլ մի կյանք չի, որ քաշում եմ. ասում ա՝ պղինձը վեր ընկավ, չկոտրվեց, բայց ձենը վեր էլավ։ Աշխարհքին հայտնի ա, որ ես Բարսեղի փեսացուն եմ. հիմի ես թողամ իմ նշանածն ուրիշի ճանգն ընկնի ու ապրի՞մ. թող որտեղ բարակի, էնտեղ կտրվի։

Այս խոսքերով նա կապեց յուր երկսայրի դաշույնն ու քայլերն ուղղեց դեպի յուր սովորական պատի ճանապարհը։

— Ուրիշներն անծանոթ տեղից աղջիկ են դուս քաշում, փախցնում, իրանց մուրազին հասնում, իմ Սոնին մի խոսք ասեմ, հետս Հնդստան կերթա, գնամ բերանիցը խոսք առնեմ, էգուց իրիկուն ձին նստեմ, թարքս քաշեմ, գործակալի առաջին հետը չոքեմ, պսակվեմ ու օրով֊ցերեկով կուռը բռնած՝ գեղը մտնեմ, տեսնեմ ո՞վ չի ասիլ բարաքյալլահ (կեցցես)։

— Կա՛ց, Սամփսոն, մեռանք քեզ ման գալով,— Բարսեղենց պատի տակին շրջապատեցին նրան երեք֊չորս հոգի։

Մեղավոր չէր Սամփսոնը, որ գլուխը երևակայություններով լիքը, միտքն օդի մեջ պտտելուս, նա առաջին անգամից չճանաչեց յուր ընկերների ձայնը և դաշույնը պատենիցը հանեց ու կամենում էր յուր ճանապարհը կտրողների վերա հարձակվել։

— Ադա՛, մենք ենք, Սամփսո՛ն. Սոնայիդ արևը կսիրես, գժությունդ ետ դի՛ր։

Սիրեկանի անունը նորա կռները թուլացրին, նա ուշքի եկավ և ճանաչեց իրեն շրջապատողներին։

Ընկերներն ամեն բան պարզեցին նրան, խոստացան յուրյանց աջակցությունը, պատրաստականություն հայտնեցին Բալասան աղայի դուռը կուպր քսել, տունը կրակել, տանուտերի այգին արմատահան անել, նորա ախոյան Կարապետին էն աշխարհքն ուղարկել։ Բայց Սամփսոնը մերժեց բոլորը։

— Իմ խնդիրքս ձեզանից էս ա, իմ ազիզ ախպերնե՛ր,— ասաց նա,— որ էս տանիցը դուք մի քանի օր հեռու ման գաք, պետք եկած վախտը ես ձեզ կկանչեմ։

Ընկերները հեռացան սրտները կոտրած. իսկ Սամփսոնը բարձրացավ պատովն և ոտքերի ծայրով մոտեցավ լուսամտին ու ներս նայեց։

Ոչինչ ձայն, ոչինչ շշուկ. ամենքը խաղաղ քնի մեջ են։

Բայց ահա ներսի մթության մեջ, կրակ կտրած պատանուն քաջ ծանոթ կետից, ուր նորա աչքերն էին հառած, մի ստվեր սպիտակին տվեց։

Սամփսոնի սիրտը ժամացույցի ճոճանակի նման սկսեց ճկճկալ. նորա բերանն անգիտակցաբար ետ բացվեցավ, ձեռքն ու ոտքը բարակ ծղոտի նման, ինչպես մի խիստ քամուց, կանգնած տեղը դողդողում էին. նա մխված մնացել է տեղը, նորա ուշքն էլ իրան չի ղեկավարում, նորա աչքերը սևացան. մի րոպե՝ և նա գետնովն է դիպչելու և աղմուկ բարձրացնելու։

Հիրավի նա ընկավ, բայց մի գրկի մեջ. նորա ընկնելու ձայնը չվեր էլավ։

Սառել էր Սամփսոնի անձը, սակայն սկսեց տաքանալ, ջերմությունը սկիզբն առավ ճակատիցը. այն ի՞նչ կրակ էր, որ ճակատի ուղիղ միջակետից մի ակնթարթում տարածվեցավ բոլոր ջղերի մեջ։

Այդ յուր նման քունը կտրվածի համբույրն էր, որ դյութական բալզամի ազդեցությունը գործեց։

Այդ Սոնան ինքն էր. մի քանի գիշեր է, մինչ հայրը ճանապարհ էր ցույց տվել յուր ապագա թագ ու պսակին, Սոնան անքուն սատանա էր դառել, մտնում էր անկողին, գլուխը բարձի տակը կոխում ու հեկեկանքների մեջ խեղդվում, որ հայրը չլսի յուր հառաչը, որ մայրը չկշտամբի յուր հանդգնությունը։

Հայրն ուշք չէր դարձնում, բայց մոր սրտազգաց աչքերից չէր փախչում զավակի երեսի թախիծը. նկատում էր յուր սիրելու զգալի կերպիվ փոփոխությունը, գունատությունը, խոր ընկած աչքերը և յուր վիշտն յուր սրտումն էր խեղդում, ոչ մարդին, ոչ Սոնային էր մի բան ասում. ամուսնուցը վախենում էր. իրեն խստիվ պատվիրած էր Սամփսոնին ներս չթողնել, աղջկանն էլ խնայում էր։

Զգում էր Սոնայի սիրտը. նա անհամբեր սպասում էր ամեն երեկո, նա մինչև անգամ զարմանում էր, որ երեք գիշեր իր սրտի սիրելին կարողացել է համբերել ու պատը չբարձրանալ։

Մի քանի անգամ նա ծնողաց խոր քնի մեջ մտած ժամանակ դուրս էր գալիս պատշգամբը, աչքերն ուղղում էր յուրյանց հարևան տան մթության մեջ նշմարվող լուսամուտին, ժամերով կանգնում էր և նորից տուն մտնում։

Գիշերն այս գործողությունը անընդհատ կրկնվում էր։ Հենց այս րոպեներից մեկն էր, երբ Սոնան չթողեց վայր ընկնել յուր գրկի մեջ ապաստարան գտած ուշագնացին։

— Ո՛չ,— պատասխանեց աղջիկը Սամփսոնի վճռական քայլի դեմ,— էդ ճամփեն ամեն սհաթ մեր առաջին ա. հորդ ասա թող էլի դես ու դեն դիպչի, բալքի մի հնարքով պսակի հրաման բերի. թե չէ, որ բանն էդտեղ հասնի, հինգ օր առաջ, հինգ օր ետ, ես քոնն եմ, դու իմը, քեզանից սավահի ուրիշներն իմ նաշս (դագաղս) մենակ իրավունք ունին էս տանիցը դուս տանելու։

— Բաս ես ո՞նց համբերեմ, անունիդ մատա՛ղ. երեք օր ա ես ոչ կենդան եմ, ոչ մեռած. մի օր որ քեզ չեմ գրկում, հենց իմանաս մահն ա շլինքս փաթաթվում։

— Հո՜ղս մահի գլխին, ո՞ւր եմ թողում, որ տեղս բռնի. ընչանք բանի գլուխը գալը հորն ու մորս քնելուց հետո քեզ կառնեմ, կմտնեմ մեր գոմի օդեն ու վզիցդ պոկ չեմ գալ՝ ընչանք աքլորի երեք բերան կանչելը. թե որ մեր աքլորն էլ շուտ կկանչի, կխեղդեմ։

Այդպես էլ անում էին սիրահարները. հավերը պատրաստվում էին թառից իջնել, որ Սամփսոնը հեռանում էր իր սիրելուց։

ԻԱ.
ՄԻԿԻՏԱՆ ՍԱՔՈՅԻ ԵՐԿՎՈՐՅԱԿԸ

Նոյեմբերի մառախլապատ և ցուրտ երեկոներից մեկն է. աղքատ ու հարուստ կուչ են եկել իրանց տներումը. չքավորները վաղուց յուրյանց ունեցած չուլ ու փալասի տակն են հավաքել կիսամերկ երեխաներին, իսկ իրանք՝ մարդ ու կին կողքերից աջ ու ձախ պառկած՝ յուրյանց մարմնի բնական տաքությամբն ու արտաշնշությամբը մի փոքր ջերմություն են ավելացնում անմեղ արարածների մեջ, մինչև որ քունը նրանց աչքերը փակում է. իսկ հարուստները կերել են Աստուծո տված ընթրիքը և քուրսու շրջակայքում տաք թոնրի բոլորքը հաստ ու փափուկ անկողինների մեջ հանգստանում։

Միայն Սամփսոնն էր, որ տեղը մտած՝ սուտ խռմփացնում էր և երբ հոր ու մոր քչփչոցն իսպառ դադարեց, հագավ շորերն ու ծածուկ յուր ծանոթ պատը բարձրացավ։

Ի՞նչ է այս. Սամփսոնի աչքերը սևացան. նա սարսափեց, մնաց կանգնած Բարսեղենց պատշգամբի վերա և չէր վստահանում մոտենալ նվիրական պատուհանին ու որոշյալ նշանը տալ. նա սկսեց աչքերը տրորել՝ ճիշտ քնից նոր զարթածի նման, որի աչքերը առավոտյան արեգակի ճառագայթներից ինքնաբերաբար ծածկվում են և շփվելով միայն փոքր առ փոքր ընտելանում են լուսին։

— Երազում հո չե՞մ,— մտածեց Սամփսոնը և նորից աչքերը ճմռեց։

— Ի՞նչ երազ, ճրագ է՝ որ կա,— ինքն իրեն պատասխանեց նա մտքումն և ամենայն զգուշությամբ անցավ Բարսեղենց կանացի սենյակը, մոտեցավ մեծ լուսամտին ու աղոտ ապակուց ներս նայեց։

Սամփսոնը հանկարծ թափահարվեց, ամբողջ մարմնի մեջ ցնցումն անցկացավ և ծնկները ծալվեցին. նա չոքեց լուսամտի առաջին և սուր աչքերով դիտում էր տան ներսը։

Անտեղի չէր Սամփսոնի երկյուղը. Բարսեղենց տանը հյուրեր կային, այնպիսի վտանգավոր մարդիկ, որոնց դեմ ինքը պետք է ընկճվեր, կամ նրանց կործաներ։ Եվ նա դաշույնը հանեց. երկու քայլ, և սենյակի ներսն արյունհեղություն էր կատարվելու, բայց նա այդ չարավ, խելոքություն համարեց սպասել։

Այժմ նա նստեց լուսամտի տակին։

Նորա բախտից պատուհանի մի աչքը կոտրված էր, թուղթն էր բռնել ապակու տեղը. դաշույնի ծայրով զգուշությամբ խազեց թուղթը։ Մի փոքրիկ ծակ բավական էր ականջը դեմ տալու և ներսի խոսակցությունը լսելու։ Նա թղթի խազածը մատով լայնացրեց և ականջը դեմ տվեց։

Այժմ գործում են նորա տեսանելիքն ու լսելիքը. ներսի գործողությունները բոլորը կատարվում են նորա ներկայությամբ։

Հյուրերից մեկը ետ բաց արավ յուր լայնաքղանց վերնահագուստը, ձեռքը գրպանը տարավ, հանեց մի թղթի փաթեթ և պարզեց քուրսու վերա։ Մի բաղդադի մետաքսյա թաշկինակի ծալքից փայլին տվեց ոսկյա մանյակը, իսկ տակից դուրս եկած մատանու կարմիր հակնթյա գոհարի շողշողյունը ծակեց ուղղակի մեր դժբախտ երիտասարդի սիրտն ու աչքերը։

— Ահա՛, էս մեր նշանը, Բարսե՛ղ. կամ վե՛ր կալ, ասա՛ Աստված շնհավոր անի, կամ տուր գլխներովս ու մեզ երեսի վրա ետ դարձրու,— ոսկի շարքը ձեռքին բարձրացրած՝ շխշխկացրեց երկարահանդերձը։

— Ա՛յ ձեզ մատաղ, ախար էդ ո՞նց կըլնի, բաս հայ֊քրիստոնեություն չկա՞, բաս հախ միայն Տերը (աստված) կրակ չի՞ շաղ տալ մեր գլխին. ախար մեջտեղն արյուն կա, չհաս ա։

— Քո ի՞նչ բանն է, Բարսե՛ղ,— ընդհատեց խոսողին հոգևորականը.— օրենք դնող֊քանդողը մենք ենք, հասցնողն էլ՝ վանքցիք. ես ասում եմ՝ չհաս չի, նրանք էլ հրամայում են։

— Ախար, տերտեր ջա՛ն, կամ դու ո՞նց կասես, կամ նրանք ինչպե՞ս իրանց հոգին կսևացնեն։

— Մեր աղի քյալլեն (գագաթ) ողջ կենա, վանքցոնց կհրամայի, ձեռաց պսակի հրամանը կառնի,— պարծեցավ մյուս խոսակիցը։

Կարծեմ հիմա հասկանալի է թանկագին հյուրերի ով լինիլը. առաջինը Օ. գյուղի ավագ երեցն էր, մեզ հայտնի տեր֊Սուքիասը, մյուսը՝ ինքը տանուտեր Խուդոն։

Տանուտերի կապերը Բալասան աղայի հետ մեզ քաջ ծանոթ են. բավական է իմանալ, որ տերտերի ավագ քահանայությունը, խառա փիլոնը և թավշյա կամիլավկան Մելնիկովի միջնորդությանց արդյունքն էր, և ահա մենք կտեսնենք, որ Վլադիմիր Նեստորիչը մի ձեռքով բռնած ունի Օ. գյուղի հոգևորական և աշխարհական իշխանությանց ներկայացուցիչներին՝ կարևոր ժամանակն յուր օգտին պետք ածելու համար։ Սակայն խոստովանվում էր Բալասան աղեն, որ հաճախակի տերտերի հմտությանց դեմ ինքը տեղի է տալիս։

— Հիմի հասկացա՞ր, Բարսե՛ղ, որդյա՛կս, թե աղջիկդ սրա տղին տալով՝ ինչպե՛ս մարդի շվաքի տակն ես մտնում. ուրիշները փող կմսխեին ու էսպես չհաս չէին կարող գլուխ բերել. իսկ հիմի ոչ տանուտերի և ոչ քո քսակից մի կոպեկ չի գնալ. Բալասան աղեն կամեցավ թե չէ, էն օրը պսակի՛ր։

— Ախպե՛ր, ես ոչ աղջիկ ունիմ Խուդոյի տղին տալու, ոչ կաշառքներ մսխելու հոգս քաշեմ. ես մի անգամ հաստատ խոսք եմ տվել Գալոյի տղին, Աստված իրան արժանի անի։ Էլ ես ձեզ ասեմ, որ դեռ նշան չենք դրել, բայց գյադեն (տղան) կապը կտրած շան նման ամեն գիշեր ներս ա ընկնում։ Դե, ղորթ ա, քչփչոցից ավել բան չկա միջներին. համա ձեզ լայաղ (վայել) չի ուրիշի շունչը շնչին առած աղջկանն ուզել. մերը երդում֊կրակն ա ընկնում, միայն ես չեմ հավատում, որ մի հատ էլ ա աղունիկների պես իրար գուրգուրած, կտուց֊կտցի քսած չըլնին։

— Հեր օրհնա՛ծ, հմի ազափ տղեքը որբևերի կնիկ են առնում, չեն ամաչում, քո պաչած աղջիկը տանուտերի տղի կատիկին դեմ կառնի՞։

— Տերտերը ուղիղ ա ասում, մեզ հաճո ա,— հաստատեց տանուտերը։

— Շատ էլ ձեզ հաճո ա, բայց իմ սրտովը չի. ես Գալոյի Սամփսոնից աղջիկ չեմ հանիլ։

— Կփոշիմանես, Բարսե՛ղ,— սպառնաց Խուդոն։

— Աստված ինքը ո՛չ փոշիմանություն տա, շատ անեք՝ բաղերս պտի քանդել տաք, հնձանս պտի կրակեք, ոնց որ խեղճ Գալոյի գլուխը բերիք. գնացեք, արեք։ Գալոյի տղեն աղջկանս իմ մլքերի սիրու չի ուզում, նա տկլոր դուս կտանի, մենք էլ շատվոր չենք, մի տեսակ օրերս կմթնացնենք, ընչանք Սամփսոնի ձեռի հողին կարժանանանք։

— Շատ ես սիրո՞ւմ Սամփսոնին,— խորամանկ հարց տվեց տեր֊Սուքիասը։

— Աչքիս լսի պես։

— Նա էլ քո աղջկանը չի՛ կարող առնել։

— Ումնի՞ց կվախենա։

— Ոչովից։

— Դու չես պսակիլ, գործակալին իրան կկանչեմ։

— Տեսնե՛նք։

— Բաս, աջի՛դ մեռնիմ, վե՛ր կացեք, ոնց որ եկել եք, գնացե՛ք, հավաքեցե՛ք ձեր բերած նշաններն ու ուրիշի դռնովը ներս մտե՛ք. ես իմ փեսեն ունիմ, Սամփսոնի կտրած ղունգը հազար տղի հետ չեմ փոխիլ։

— Վե՛ր կաց գնանք, տանուտե՛ր,— ասաց տերտերը,— պարզ երևում է, որ սա էլ բանի մեջ խառն է, ապա թե ոչ՝ մարդասպանին, արենկերին ո՞վ է գժվել աղջիկ տա։

— Ի՞նչ ես ասում, տերտե՛ր։

— Հանի՛, տանուտե՛ր։

Տանուտերը ծոցիցը հանեց մի թերթ քառածալ թուղթ։

— Էդ ի՞նչ թուղթ ա,— շփոթված հարցրեց Բարսեղը։

— Առ կարդա՛ ու իմացի՛ր,— առաջարկեց տերտերը։

— Ես որ կարդալ իմանայի, օրինավոր մարդ կլինեի։

— Ուրեմն լսի՛ր։

Քահանան սկսեց բարձրաձայն կարդալ.— Մենք մեր աչքովը տեսանք, որ Ասո Դոնդարովի սպանողը Սամփսոն Գալուստովն էր և ոչ թե Հայրապետ Դվակոթովը։ Հայրապետն այդ օրը գյուղումը չէր, նա բամբակ էր տարել Երևան ծախելու։ Մենք մեր ասածն երդումով կհաստատենք։

— Էդ գիր տվողներն ո՞վ են,— գունատված հարցրեց Բարսեղը։

— Ով իր աչքովը տեսել ա ու էստեղ ձեռք քաշել, գլավնու փեչատովն էլ զավերնի արել (տանուտերական կնքով վավերացնել) պարծեցավ Խուդոն.— տեսնո՞ւմ ես, հիսուն հոգուց ավել են. էն օրը դատարանումն ինձ խեղդում էին, ես Սամփսոնին խեղճ էի գալիս, չէի ուզում հաստատեմ, նրանք դատարանը գլխներն էին առել, քիչ էր մնացել՝ խեղճ գրագրին ոտնատակ էին տալիս, որ զավերնին մի քիչ ետացրեց։— Թե չես հաստատիլ, ասում էին, մենք կտանենք նաչալնիկի իրան փեչատը դնիլ կտանք, քեզ վրա էլ գանգատ կանենք, թե Գալոյից կաշառք ա կերել։ Ես էլ վախեցա ու ձեռք դրի։

— Ա՛յ ձեր տունը մահ մտնի,— վիզը թեքեց Բարսեղը,— դուք ո՞նց եք անմեղ մարդի արյունն ընկնում, խեղճ Գալոյի տունը քանդում. հերիք չէր տունը կրակեցիք, տասը տարեն տնկած բաղն եք ետ խլում, հիմի էլ աչքի սև ու սպիտակը մի տղեն ա, ուզում եք նրա վային նստել ձեր չար մտքերի համա՞ր։ Տերտե՛ր, քո անտոնական կարգին կապված ըլնեմ, թե սուտ ասեմ. էն գիշերն աքլորն երեք բերան կանչել էր, որ Սամփսոնն աղջկանս հետ մեր գյազմումը (պատշգամբում) փսփսում էր։

— Էդ ա, որ Աստված էլ գլխին բարկացավ, աչքը հանեց, է՛. նա ի՞նչ իրավունքով դեռ նշան չտված՝ ուրիշի աղջկա անունը կոտրում էր։ Աղջիկը որ կա, անկտրիլ ձմերուկ ա, ձեռք տալ չի ըլնիլ,— նեղացած ընդհատեց տանուտերը։

— Ախպե՛ր, նշանս ո՞րն ա, մեջը չհասության չկա, երեխեքն իրար սիրել են, մի օր պսակվելու են. իր ապրանքն ա, թող էնքան գզգզվին, որ բեզարեն։

— Դե թող ըստուց հետո գզգզվին,— սպառնաց տանուտերը.— քանի օր ա՝ էս թուղթը ծոցումս պահում եմ, լապորտ (հայտարարություն) չեմ գրում նաչալնիկին, Սամփսոնին խեղճ եմ գալիս. բայց որ բանն էստեղը հասավ, ի՞նչ ես խորհուրգ տալիս, տերտե՛ր։

— Ի՞նչ պետք է խորհուրդ տամ, ինչ որ անցյալ օրը Բալասան աղեն քեզ հրամայեց, պարտական ես անել։

— Քեզ հավատացնում եմ, Բարսե՛ղ,— ասաց Խուդոն,— մեր աղեն Սամփսոնի համար շատ ցավեց, բայց վերջը խորհուրդ տվեց, որ բանի եղելությունը քեզ գլխի քցեմ, նշանը վերցնեմ, գամ քեզ մոտ, էս թուղթն էլ ցույց տամ. թե նշանս վերկալնես, մի հնարքով Սամփսոնին ազատենք, թե չէ՝ օրն֊էգուց կռները կապեմ քամակիցը, երկու ղարավուլի (պահապանի) առաջն անեմ, ղրկեմ նաչալնիկին։

— Դու էլ կանես, է՛լի։

— Լիսը դեռ չբացված։

— Էլ լուսանալուն ընչի՞ ես սպասում,— առաջարկեց տերտերը,— քո տեղակ լինեմ՝ այս րոպեիս բռնել կտամ. չե՞ս տեսնում, մեր պարոն Բարսեղը ձեռաց կփախցնի։— Եվ քահանան վեր կենալ ձևացրեց։

Հանկարծ մյուս սենեկի դուռը բացվեց և Բարսեղի կնոջ գլուխն երևեցավ։

Նա ձեռքով նշանացի խնդրեց տերտերից նստել, իսկ ամուսնույն ներս կանչեց։

— Գնա՛, գնա՛, տես խնամի Մարգարիտն ի՞նչ ա ասում,— դարձավ քահանան դեպի Բարսեղը,— դա տասը քեզ չափ խելք ունի, դրա խոսքին լսի՛ր, մենք կսպասենք։

— Տունդ քանդվի՛, դուռդ շարվի, ա՛յ մարդ, մենք կորած ենք, էնտեղ արնքի (արյան) բանատեղ ա դառնում. գնա՛ մի տես քո գյազմի վրա ի՞նչ կա. լա՛վ, որ թխկոցի ձեն լսեցի, դուրս էլա աչքովս տեսա ու եկա, էն ճարը կտրածի աղջկանը ղրկեցի։

Կնոջ կցկտուր խոսքերից Բարսեղը ոչինչ չհասկացած՝ կամեցավ անձամբ հասու լինել պատշգամբի վերա կատարված եղելությանը. բայց էլ կարիք չմնաց գնալու. ահա Սոնան բաց դաշույնը մի ձեռքին, մյուսով ներս է քաշում սարի պես տղամարդին՝ Սամփսոնին։

Նա Սամփսոն չէր, երկու տարեկան թոթովախոս երեխա էր, որի ձեռքը բռնած՝ կարող ես ցանկացած տեղդ քարշ տալ. մանուկը ոչ ույժ ունի քեզ դիմադրելու և ոչ լեզու՝ յուր տհաճությունն արտահայտելու. նա միայն լացով է հասկացնում յուր կամքը։ Մեր Սամփսոնը ներկա րոպեին այդ միակ հատկությունից էլ զուրկ էր. ոչինչ դիմադրություն, ոչինչ լաց կամ խոսք. և ի՞նչ էր զգում խեղճը, որ սրտի ցավ հայտնել կարողանար. Սամփսոնը մի անբան, տնային անասունի, քան բանականի էր նման. քթի ծակերից պարբերաբար դուրս փչած շնչի տուրևառության հեծկլտանքն էին միայն կյանքի նշույլներ տալիս։

— Էս ի՞նչ ա,— ուզում էր ձայն արձակել Բարսեղը, բայց Սոնան ընդհատեց. նա ձեռքը բարձրացնելով՝ հասկացրեց հորը լռել, իսկ ինքն յուր քարշ տված էակին, կամ ավելի հարմար ասենք, առարկային, նստացրեց մի անկյունում։

— Ձեն ու ձուն չհանե՛ս, տեղիցդ չշարժվի՛ս, թե չէ ասածս ձեռաց կկատարեմ,— հրամայեց աղջիկը իբրև մի մայր, որ պատվիրում է երեխային լռել, ապա թե ոչ՝ հայրիկին կասի, նրան սյունիցը կկապի, մինչև երեկո քաղցած կպահի։

— Ափու ջա՛ն (հայրիկ),— չոքեց Սոնան հոր առաջին.— ոտիդ տակին մատաղ, գնա՛ էդ մարդկանցը խոսք տուր, բելգյահը (նշանը) վեր կալ։

Սամփսոնն իրան թափ տվեց. մինչև այդ րոպեն նորա բաց աչքերն ու բերանը ոչ մի կենդանության արտահայտություն չէին երևեցնում. մի ապուշ էր, մի անշունչ արձան էր, որի հայացքն յուր հրամայողի երեսից չէր հեռանում. իսկ այժմ նորա գլուխը բարձրացավ, դիրքն ուղղություն ստացավ, բերանը փակվեց ու աչքերի մեջ բարկության ու կատաղության կայծեր ցայտեցին։

— Չըլնիմ, չիմանամ՝ ձեն ու ծպտուն հանես,— խանչալը Սամփսոնի վերա շարժեց Սոնան,— թե չէ, ըհը՛...— և նա ծռեց դաշույնի սուր ծայրը դեպի յուր կուրծքը։

Երկչոտ երեխայի վերա ազդեցին մոր սպառնալիքը և նա հանդարտվեց։

— Էդպե՛ս, սո՛ւս կաց. դու իմ արածներս հետո կհասկանաս, ժաժ մի՛ գալ. տեղդ ծանր նստի՛ր,— կրկնեց աղջիկն յուր պատվերը Սամփսոնին ու դարձավ դեպի հայրը։

— Գնա՛, ափո՛ւ, ասա՛ էդ մարդկանցը, որ իմ աղջիկը յուր հոժար կամքովը Խուդոյի հարսն ա դառնում, բայց նա երկու խնդիրք ունի ձեզանից. առաջինը, որ էստեղ ևեթ Սամփսոնի թուղթը ճղեք, նրան չդիպչեք. մեկելը, որ մի շաբաթ խոստովանք պահեք, գեղը չավ չանեք (չհռչակեք)։ Ասա՛, թե որ մի անլիզու երեխի բերանից էլ էս խաբարը դուս ա եկել, թե ձեր բելգյահը մեր տանն ա, իմ ոտը ձեր շեմքովն անց չի կենալ, ժամիցը՝ սեղանի տակիցը ետ կդառնամ ու չեմ պսակվիլ։

Սուր էր այդ րոպեին Սոնայի ձայնը. նորա ամեն մի խոսքը լսողի անձը սարսափեցնում էր, ճրագի տակին նորա կերպարանքը վսեմ և սքանչելի էր, դողդոջուն ձայնը խիստ ազդու էր։

— Ասա՛,— շարունակեց գռեհիկ գյուղականի ամաչկոտ աղջիկը,— որ բաղդադի աղլուխն ու մատանիքը թողան էստեղ, ոսկիքը ետ տանեն։

— Դե՛, էն գինու գավը տո՛ւր, ա՛յ կնիկ,— անգիտակցաբար ասաց Բարսեղը Մարգարտին,— տանեմ մի֊մին թաս աչքալիսեք լակացնեմ (խմեցնեմ) ու ճամփու քցեմ։

— Մի կաթիլ էլ չի՛ կարելի,— վերցրած գավը մոր ձեռքիցը խլեց Սոնան,— ասա՝ աղջկանս կամքն ա, որ էս իրիկուն նշանը թողալուց ավելի ձեր բերանը ոչինչ չպիտի մտնի։

— Ախար էդ ինչպե՞ս կըլնի, ա՛յ աղջիկ, բա՛ս նշան կտան ու աչքալիս չեն խմի՞լ։

— Ա՛յ էսպես,— ասաց Սոնան և դաշույնը ձեռքին շտապեց բաց անել միջին դուռը և ուզում էր դուրս ընկնել մյուս սենյակը։

— Կա՛ց, ճար կտրածի աղջի՛կ,— առաջ ընկավ մայրն և արգելեց։— Գնա՛, տնաքանդի՛ մարդ, գնա ասա՛, էլ ի՞նչ ես ուշացնում։

Մարգարիտը դուռը կիսաբաց արավ և մարդին դուրս հրեց հյուրերի մոտ։

— Ծիծն ուտեմ խելոք բալուկի, դու էլ գնա՛, դռան արանքը մի քիչ ծերպ արա՛ (դուռը կիսաբաց արա), թող մեր տանուտերի հարսնացուն իր բարի աչքովը տեսնի, որ տերտերն իր ազիզ խաթեր համար հարյուր կտոր է անում նրա առաջվա նշանածին գործի տակ քցող թուղթը. ասա՝ քանի ես կենոք կենդանի եմ, ոչով չի կարող Սամփսոնի մազին դիպչել։

Տերտերն յուր խոսքը կատարեց. Բարսեղը դեռ նոր էր դուռը բաց արել և երեսը դեպի նոր խնամին դարձրել, տեր֊Սուքիասը ձեռքի թուղթն արդեն պատառոտել էր և ցրիվ տվել հատակին։

— Դե՛հ, տանուտեր Խուդո՛, վե՛ր կաց,— տեղիցը կանգնելով ասաց տերտերը,— հարսդ համ խելո՛ք է, համ բարի՛. թե քո Կարապետին բախտավորացրեց, Սամփսոնին էլ Սիբիրից ազատեց։

Հյուրերը մետաքսյա թաշկինակն ու մատանին թողին քուրսու վերա իբրև նշան և իրանք գիշեր բարի մաղթելով՝ հրաժեշտ տվին։

— Հենց իմանաս, տերտե՛ր, միկիտան Սաքոյի հետ մի հոգի, մի մարմին ըլնիս,— ասաց նրան փողոցումը տանուտեր Խուդոն։

— Ի՞նչ միկիտան Սաքո։

— Էն, որի պատմությունը դու անցյալ շաբաթ մի գրքում կարդացիր ձեր տանը։

— Դու ի՞նչ գիտես, թե մենք երկուսս մի հորից, մի մորից չենք։

— Հանաք չեմ անում, դու միկիտան Սաքոյի խելքը բանացրիր։

— Ի՞նչպես։

— Ախար էն սհաթը ո՞րտեղից միտքդ եկավ Բարսեղին ետ դարձնել դուռը բաց անելու ու ինքդ վրադարին (հապճեպով) իսկական թուղթը ջեբդ կոխեցիր, մի ուրիշ անպետքը հանեցիր ու պատռտորեցիր, նրանց էլ ավատացրիր, թե հենց Սամփսոնի թուղթն էր, որ ոչնչացրիր։

— Դե՛, փառք Աստուծո, քո բերանովը վկայեցիր, որ միկիտան Սաքոյի հետ մի հոգի, մի մարմին ենք, մի հոր որդի ենք, էլ ո՞ւր ես իմ խելքի վերա զարմանում,— պատասխանեց բազմակողմանի դիտումներով կատարյալ միկիտան Սաքոն, քան նորա երկվորյակ տեր֊Սուքիասը։

ԻԲ.
ԽՈՍՔԸ ՇՈՒՏ ՎԵՐԿԵՆԱԼԸ ՉԻ, ԽՈՍՔՆ ԱՍՏԾՈ ՀԱՋՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆ Է

Շատ ժամանակ չէ, որ փոքր֊ինչ հեշտացել է Խրամի մուտքը։ 15-20 տարի առաջ դևերի անցք էր ներկայացնում նա։

Ասածս Օ. գյուղի միակ ճանապարհն է, որ հաղորդակցություն ունի գլխավոր կենտրոնների հետ։ Խրամ կամ Ձորամուտք կոչելն յուր հիմնական պատճառն ունի. բնությունը սեղմելով մեր աշխարհի անուշահամ գետակներից մեկը անդնդախոր ձորի անմատչելի ժայռերի մեջ, չի կամեցել իսպառ զրկել կենդանի էակներին յուր ամենաանհրաժեշտ բարիքներից մեկը վայելելուց։

Ձորը, որի մեջ անսահման հավիտենականությունից հոսում է կատաղի գետակը, նմանում է մի կիսագալար տարածված վիշապ օձի, որի գլուխն ավելի է մեծ, քան թե ամբողջ մարմինը, որի տուտը և մարմինը փռված է ընդարձակ դաշտի մեջ, իսկ գլուխը հասցրել է յուր գալարումը մինչև մեծանիստ լեռները, որի բերանի ճեղքվածքը, թեև համեմատորեն ոչ այնքան լայնարձակ, բայց սուր֊սուր ժանիքը, ծնոտների երկու կողմից դուրս ցցված, սարսափ են ներշնչում տեսնողին։ Ահագնատեսիլ խորդուբորդ քարափներն են գետակ վիշապի ատամները, կապույտ ու պարզորակ ջուրն է նորա երկայն և բարակ լեզուն։

Երեսունի չափ հայ գյուղորայք շարահարված են գետատտի շրջակայքումը՝ սկսած ճիշտ այնտեղից, ուր չքանում են ժայռերը, ուր դադարում է կարկաչաձայն խողխոջումը և անհայտանում են փրփրադեզ ալիքները, ուր ականջ խլացնող շատախոս կաչաղակը պապանձվում, հանդարտվում և քնած, մեռած՝ առաջ է հոսում ավազի և տղմերի միջով, ընդարձակ տափարակի վերայով, ողջույն տալու և միախառնվելու տասնապատիկ իրանից մեծ գետին՝ հայ աշխարհի մայր — հինավուրց Արաքսին։ Բայց մեր գետակն ըղձատոչոր է լինում՝ հենց ժայռերի պաշտպանությունից զրկված տեղումը, ինչպես ասում են՝ նորա մուրազը փորումն է մնում, փափագին չի հասնում. քաղցած գայլերի նման հարձակումն են գործում նույն տեղում յուր վերա բնակվող գյուղերը և առուներով գետակի վերջին կաթիլն էլ հափշտակում։ Մեր գետակը շատ արդյունաբեր է, նորա ջուրը քաղցրահամ է, նորա ամեն մի կաթիլը ոսկի և արծաթ է։

Որչափ դյուրամատչելի է դառնում մեր գետակը դաշտային տափարակի վերա, դորա հակառակը՝ հեշտությամբ մուտք չի տալիս իրանից օգտվելու լեռնոտ վայրերում, ուր, ինչպես ասացինք, խոր անդնդում՝ սանդարամետների կացարանից շատ մոտ է վազում։

Երկու կոփածո կամուրջ միայն հաջողեցրել են նախնիքը կանգնել այն գետակի վերա. բնությունը հիսուն վերստաչափ տարածության մեջ պատառել է ընդամենն երկու խրամ կամ ձորամուտք, որպեսզի չընդհատվի գետակի երկու ափունքներին բնակվողների հարևանությունը։

Թեպետ երթևեկը չի դադարում այդ ճանապարհով, սակայն աժան չի նստում անցվորականին նորանից օգտվելը. անիվը դարերով կռվել է և վերջերս միայն հաջողացրել է գլորվիլ երկու հիշյալ խրամներից մեկի կամրջովը, իսկ մյուսովը դեռ ոչ մի հեծյալ, ոչ մի քաջ ձիավոր սիրտ չի արել ձի նստած անցնելու։

Վերջինս Օ. գյուղի մուտքն է, Օ. գյուղի խրամն է։

Այս կողմից մտնես, հանդեպից գաս՝ միևնույն է, խոնարհի՛ր, իջի՛ր ձիուդ սանձը ձեռքդ ա՛ռ և զգուշությամբ քաշելով ձորը մտիր, ձորից վեր բարձրացիր։

Գեղեցիկ է նայել ճանապարհորդներին՝ միմյանց հետևից ձիանքը քաշելուս. ուղտի շարքի են նմանում նոքա իրար հետևից կապած, այն զանազանությամբ, որ ուղտերի ոտնաձայնը չի լսվում, իսկ այստեղ ձիանց պայտերի և քարքարուտների շարունակ կռիվը միանալով գետակի գոչգոչյունին, մի խառնաձայն շաչյուն և շառաչյուն է բարձրանում. արժե, մանավանդ սաստիկ մութ գիշեր ժամանակը՝ խաղաղ եղանակին, նստել մեր անբախտ Արտեմ Սերգեյիչի պատշգամբի վերա և դիտել հեռվից կայծերի բազմությունը, որ օձաձև ցոլում են պայտերի և քարերի միմյանց ընդհարվելուց։

Ահա այս դժոխային ճանապարհով Օ. գյուղի խրամով իջան դեպի ձորն երեք հոգի և մոտեցան կամրջին։

Նոքա սառած մնացին կամրջի ականջին մխված, երբ նկատեցին ձորի մյուս երեսից խրամի նեղ անցքը մուտ գործելուս տասնի չափ ճանապարհորդների։

— Վա՛հ,— բացականչեց անգիտակցորեն երեք ուղեկիցներից մեկը։

— Էլ ի՞նչ վահ։

— Գնա՞նք։

— Ուզենանք էլ՝ չենք կարող գնալ, տեսնենք՝ էս փոթորիկն ո՞ւմ գլխին ա տրաքելու. չես տեսնո՞ւմ՝ քանի հոգով են գալիս։

— Քանի նրանք մեզ չեն նկատել, եկեք մտնենք կամրջի կամարի տակը, թող գան անց կենան, կորչին, մեզ չտեսնեն,— ասաց երրորդը։

— Ո՞ւմ աչքիցն ես պոզ տալիս (շեղվիլ) փախչում. տե՛ս, ինչպես է գայլի ժանիքը ետ բաց արել, փառ֊փառ ծիծաղում. նա, երևի, մեր մեջ յուր որսը գտել է և պատմում է յուր առաջից եկողներին,— ասաց առաջինը։

— Բաս ի՞նչ անենք։

— Սպասենք, թող գան անց կենան, հետո կմտածենք։

Վերջին խորհրդածությունն ավելորդ էր. ուզեին կամ ոչ, պարտավոր էին կանգ առնել՝ մինչև դիմացի ճանապարհորդների գալ և անցնելը. ամենալայն անցքը, ուր կարելի էր կանգնել և եկողին տեղ տալ, կամրջի երկու ականջների մոտի հետ բացված փոքրիկ հրապարակներն էին։ Այստեղ են սպասում միշտ անցվորները՝ միմյանց ճանապարհ տալու։

Դիմացի եկող ճանապարհորդները մոտեցան։

— Բարի լույս, Մելիք֊Բադա՛լ,— հանդուգն ժպտով, գլխի արհամարհական շարժումով ողջույն տվեց նրանցից մեկը։

Բարև տվողը քարավանի մեջ երրորդ տեղն էր բռնում. նրանից առաջ ուրիշ երկուսը բավականացան լռությամբ ձեռքերը մոտեցնել պաշտոնական գլխարկի եզրին և անց կենալ. քաղաքավարության պահանջն էր այս։ Մելիք֊Բադալն յուր երկու ընկերների հետ պատկառանքով գլխարկները հանած՝ վաղուց սպասում էր դիմացի եկավորներին։

— Հը՛, Գալ֊ափո՛ւ, քեֆդ ո՞նց ա, էս ո՞ւր բարով. ա՛յ տղա, Սիսակ, դո՞ւ դեպի ուր, էս ի՞նչ խորհուրդ եք կապել, էլի մի աղուն կունենաք աղալու,— հարցերն իրար քամակից շարեց նախկին ողջունողը մեր երեք մոլորածներին։

— Ոչինչ, աղա՛,— դառն հեգնությամբ, բայց համեստորեն պատասխանեց Մելիք֊Բադալը.— գնում ենք մեր քյասիբությունին (կարիքը հոգալու). երեխեքը տկլոր են, մի քանի գազ խամ կտավ պտի առնենք, բընդ֊մընդորենք (վատ կարել), շլինքները քցենք. ի՞նչ աղուն պտի աղանք. աղունն աղում ա ջաղացի մեծ քարը, ատամները սուր, ինքը հաստ, օր ու գիշեր ծամում ա ծամում ու չի կշտանում։

— Ցորենի ջանն էլ է հանում, նրան ո՞վ է ասում՝ գա ընկնի քարի տակը, որ ճխլվի,— պատասխանեց աղա կոչվածը, և երևի մեծապես գոհ յուր սուր և կծու պատասխանից, սկսեց կչկչալ ձուածան հավի պես՝ ավելի բարձր, քան գետի կարկաչյունը։

Քարածերպերը շատ հեռու տարան նորա ծիծաղի արձագանքը։

— Կարծեմ, հարկավոր է, Վասիլ Վասիլի՛չ,— հարցրեց աղեն ռուսերեն յուր առաջից գնացող գավառապետի օգնականին։

— Ինչպես կամենաք, Վլադիմիր Նեստորիչ,— պատասխանեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Մահմա՛տ, էստե՞ղ ես,— դարձավ գավառապետի օգնականը դեպի Սարի արջ կոչված, քամակից եկող յասավուլը և ցուցամատով մի նշան տվեց։

Յասավուլն երևի լավ գիտեր յուր տիրոջ նշանները. նա կանգ առավ կամրջի ականջին, կանգնեցրեց յուր համապաշտոն երկու ուրիշ յասավուլներին և երեք ղազախներին ու ինքը մոտեցավ Մելիք֊Բադալին և գլխով վերադարձ ցույց տվեց։

— Եկե՛ք, տղե՛ք,— ասաց Մելիքն, և ետ դառան։

— Գալ֊ափո՛ւ, տղիդ ե՞րբ ես պսակում,— առանց ետ նայելու ձայն տվեց Բալասան աղեն.— շո՛ւտ արա, մի հարսանիք ուտացրո՛ւ, իհարկե, անշնորհք չես լինի, կհրավիրես։

— Բարո՛վ էն օրը հասնինք, հեշտ է,— սառը պատասխան տվեց Գալոն։

— Գնում ես գործակալի մոտ, է՛լի... հա՛... հա՛... հա՛...— նորից պարանոցը ետ թեքելով կչկչաց Մելնիկովը։

Գալոն լռեց։

— Լավ եք միտք արել. Գալ֊ափուն պսակի հրամանը կխնդրի, Մելիք֊Բադալը միջնորդ կընկնի աթոռահարկը քիչ առնելու, Սիսակն էլ թղթերն ու խնդիրները կգրի, եթե, բան է, գործակալը հրաման տալու չլինի. էդպես բաներում Սիսակը վարժ է, գրիչը սուր է, օրական հարյուր խնդիր սուտ և ուղիղ կշարադրի, ձեռք կդնի, կտա, մեկի տունը կշինի, մյուսինը կքանդի. ապրի ինքը, լավ տեղերում է յուր գիտությունը գործ դնում,— թունալից ժպիտով շարահարեց Մելնիկովն այս խոսքերը։

— Ես ո՛չ վանեցի եմ, ո՛չ վանեցու խորհրդակից և ընկեր,— կարճ կտրեց Սիսակը։

— Շատ չի քաշիլ, կտեսնենք։

Մեծ դժվարությամբ դուրս եկան վերջին խոսքերը Բալասան աղայի բերանից. արյունը գլուխը տվեց, ատամները կցվեցան բարկությունից. վերջին բառը երկար դողդոջումով ու ծորումով ձգվում էր նորա ատամների կրճտումի հետ։

Լավ, որ խրամի նեղությունը տեղ չտվեց Բալասան աղային ետ դառնալու և այդ սրտովը Սիսակի վերա հարձակվելու, ապա թե ոչ, եթե կարողանար և Սամփսոնի էլ ույժն ունենար, Սիսակին նա միջից երկու կես կաներ։

Մեր Սոնայի սիրահար Սամփսոնի համար չէ խոսքս. Սուրբ գրքի հերոս, առյուծի բերան ճղող, տիկին Դալիլայի ձեռքի խաղալիք Սամփսոնն եմ ասում։

Ճանապարհորդները խրամը դուրս եկան։

Ձորամուտքի բերանին ամենքը ձի հեծան։

Թանկագին հյուրերն իջան Բալասան աղայի տանը։

ԻԳ.
ԲԱՐԵՐԱՐԸ

Օ. գյուղը դղրդում է, վայնասունը տանում է, յասավուլ, ղազախ ընկել են փողոցներն և պատահողի վերա մտրակները ճոճում։

Մեկից խոտ են պահանջում, մյուսից գինի, օղի, հավ, ձու, յուղ, բրինձ և ամենայն բարիք, ընչով գրաստների հետ իրանք էլ կարող են բարեկենդան անել։

Տանուտերը գզրի ձեռքով գյուղական իշխաններ է հրավիրում Բալասան աղայի տունը։ Կանչվեցին և Գալ֊ափուն ու Մելիք֊Բադալը։

Մելնիկովի դահլիճում ատյան բացվեց։

Նստած են քննիչը, Վասիլ Վասիլիչը և ինքը Վլադիմիր Նեստորիչը։ Սրա կողքին է և տեր֊Սուքիասը։

Գյուղի իշխանները ոտքի վրա են։

Սպասում են։

— Սամփսոնը չի երևում,— ներս եկավ և բանավոր զեկուցումն արավ տանուտերը։

Բալասան աղեն թարգմանեց Վասիլ Վասիլիչին։

— Գետնի տակից հանեցե՛ք, բերե՛ք, թե չէ գյուղը կրակ կտամ,— ոտքը հատակին զարկեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Ի՞նչ ես կարծում, ո՞րտեղ կլինի թաք կացած,— քչփչում է Մելնիկովն յուր կողքին նստածի ականջին։

— Հագիս չպետք է լիներ այս, գետնի տակիցը դուրս քաշեի, գլուխդ վկա։

Խոսակիցը ցույց տվեց Բալասան աղային յուր լայն քղանցքը։

— Եթե տեղը գիտես, Խուդոյին աչքով արա՛, թող գնա բերի։

— Ուրեմն ընչո՞ւ է տանուտեր, եթե այդքան էլ գլխի չի ընկնում. ձուկն ինքն իրան ա թոռն ընկել, դա աչքի առաջին թողած, չոլերն (անապատ) է չափում. միայն մեր Խուդոյի բանն աջ է, Բարսեղն էլ խաբել չի կարող, գողն և գողակիցն ի միում պատժի կան։

— Ի՞նչ ես ասում, տերտե՛ր, պարզ խոսի՛ր։

— Ասում եմ, որ Սամփսոնն այս րոպեիս Բարսեղի տանն է։

— Է՛հ։

— Կարգս վկա՛։

— Ընչի՞ց գիտես, տերտե՛ր, չէ՞ որ Խուդոն ասում էր, թե յուր տղայի նշանը վերցրել է Բարսեղը, ես էլ կարգադրել եմ, հենց հիմի գործակալը կգա, քննություն կանի, խորթություն կմտցնի չհասի մեջ և գործը կվերջանա։

— Հենց էդ է, որ շան աղջիկը զալում (խորամանկ) էր, նշանը վերցրեց, առաջինն՝ իր խելքով՝ Սամփսոնի մահապարտական թերթը պատռել տալու դիտմամբ, և երկրորդ՝ մի շաբաթ ժամանակ նշանակելով, որ միջոց գտնեն, գործակալից մի հնարքով իրավունք խնդրեն պսակելու։ Բայց ի՜նչ մարդի պոչ էին սառցին կապում. նրանց ցերեկը ման եկած տեղերն ես գիշերն եմ հազար անգամ ոտնատակ տվել. հասարակ թուղթը պատռեցի, իսկականը պահեցի, գործակալի հայտարարությունը պատրաստեցի և ձեր քամակից մարդ ղրկեցի չուշանալ.— երկաթը տաք֊տաք կծեծեն։

— Փառավորի՛ս, լավ ես մտածել, էդ վկայություններն այսօր մեզ շատ պետք են. աշխատելու է որպես և իցե Դոնդարենց Ասոյի սպանությունը Դվակոթենց Հայրոյից հեռացնել, Սամփսոնի վզովը փաթաթել, Բարսեղի աղջկանն էլ պսակել մեր Խուդոյի տղի վրա։

— Էդ երկու գործն էլ վերջացած համարի։ Էնքան լինի՝ Սամփսոնը փոքր կասկածանքի տակ ընկնի, Բարսեղն իր ձեռքովը դուս կքաշի աղջկանը. կտա Խուդոյի տղին, եթե, ինչպես ասում ես, խորթությունը հաստատվի։

— Բայց ինչի՞ց գիտես, որ Սամփսոնը Բարսեղի տանն է. քննիչը տասն անգամ սպառնաց թաքցնողին խստիվ պատժել. մի՞թե Բարսեղը գիտությամբ լռեց։

— Բարսեղն անասունների մեկն է. աղջիկն յուր նմաններին օրական տասն անգամ կտանի ջուրն ու ծարավ ետ կբերի. նա յուր հորն ու մորն էլ է խաբել։

Եթե մինչև Խուդոյի նշանը վերցնելու օրը Սամփսոնը միայն գիշերներն էր գնում Բարսեղի տունը, այնուհետև ցերեկներն էլ նրանց գոմից չի դուրս գալիս, ես հսկել եմ տվել և ստուգել։ Այդ էր պատճառը, որ ձեր գալը փութացրի. ի՛նչ լավ տեղն էլ պատահել եք. ինչպես ասած է՝ կաղը կամրջի վրա եք բռնել. աղջկա խորհրդով Գալոն Մելիքին ու Սիսակին առած՝ գործակալին էր գնում։

— Էդ թո՛ղ, տերտե՛ր, հիմի ասում ես Խուդոյին ուղարկենք Բարսեղի գոմը պտռելո՞ւ,— հարցրեց Մելնիկովը։

— Կարիք չկա, ես ամեն բան կարգադրեցի. հենց հիմի տանուտերի օգնականը կբերի, բերանս քեզ հետ էր խոսում, աչքերս նրան էր բան հասկացնում։

Ուղիղ էր տեր֊Սուքիասի խոսքը. երկու ղազախի հսկողությամբ տանուտերի օգնականը ներս բերեց Սամփսոնին։

— Ո՞րտեղ էր,— հարցրեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Բարսեղի գոմումը,— պատասխան տվեց տանուտերի օգնականը։

— Կանչել Բարսեղ Ալեքովին և Գալո Պետրոսովին,— հրամայեց Վասիլ Վասիլիչը։

— Մենք ենք,— առաջ եկան ժողովրդականների միջից Գալոն և Բարսեղը։

— Դու ի՞նչ իրավունքով տանդ թաքցնում ես մարդասպանին,— հարց տվեց քննիչը Բարսեղին։

— Ի՞նչ մարդասպան, աղա՛։

— Սամփսոն Գալոևին՝ քո փեսային։

— Մեկ, աղա՛ ջան, որ Սամփսոնն իմ փեսեն չի. մի դարդակ խոսք էինք տվել, էն էլ տերտերին ու տանուտերին հայտնի ա, որ խոսքս ետ առա. մեկ էլ, որ մի շաբաթից ավել ա, ես Գալոյին ու իր տղին էլ ասել եմ, որ սրանից հետո իրանց կորածն ինձանում չպտռեն. հիմի էլ զարմանում եմ, թե ինչպե՞ս էլավ, որ Սամփսոնն իմ գոմիցը դուս եկավ։

— Թողեք՝ ես պատմեմ,— խնդրեց Սամփսոնը։

Նրան իրավունք տրվեց խոսելու։

— Սուտ չի, որ Բարսեղ ափերը մի քանի օր ա, ինձ տուն չի թողնում. բայց էն էլ ճշմարիտ ա, որ քանի դուս արած չէի, մենակ գիշերն էի գնում, ընդուց հետո ցերեկն էլ եմ նշանածիս հետ սհաթներով գոմումը ջան ասում, ջան լսում. Աստվածանից թաքուն չի, աղա՛, էս բազմությունն էլ թող իմանա։ Ոչ իմ հերն էր գիտում, թե քանի օր ա իր տղեն ո՛ւր ա կորչում, ոչ Բարսեղն ու իր կնիկն էին իմանում, թե իրանց աղջիկն ընչի՛ ա շուտ֊շուտ վերև֊ներքև անում բակը։

— Այժմ ասա՛ ինձ, Սամփսո՛ն Գալուստով,— հրամայեց քննիչը.— հաստատ վկայություններով դու մեղադրվում ես Ասատուր Դոնդարովի սպանության գործումը. հանձն առնո՞ւմ ես, դո՞ւ ես սպանել, քեզ հանցավոր ճանաչո՞ւմ ես։

Քննիչը ցույց տվեց Սամփսոնին հրաշքով կենդանացած տեր֊Սուքիասի ձեռքով պատառված վկայագիրը՝ մի քանի ուրիշ թղթերի հետ։

— Աստված էլ գիտի, աղա՛, որ ես էդ բանիցն անտեղյակ եմ. ընչանք էսօր ինձ կախ տային, էլ պետք ա ձեն ածեի, թե անմեղ եմ. բայց էսօր նշանածս, չգիտեմ՝ ո՛ր մեղքիս համար, կտրական ինձ ասաց, որ իր հոր հրամանն ա կատարելու, տանուտեր Խուդոյի տղին ա առնելու։ Թե որ էդպես ա, էլ ապրելն ի՞նչ կանեմ, լավն էն ա՝ մի անգամ հա ասեմ ու պրծնեմ. հրամելի՛ք, աղա՛, Դոնդարենց Ասոյին ե՛ս եմ սպանել։

Ուղիղ էր ասում Սամփսոնը. Սոնան այդ հնարքն էր մտածել իր սիրեկանի ազատության համար։

— Ես քո սիրային հարաբերությունների հետ գործ չունիմ,— խոժոռվեց քննիչը,— դու ինձ կարճ պատասխան տո՛ւր, սպանե՞լ ես Ասատըրին, թե՞ ոչ։

— Սաքի չէ էլ ասեմ, պրծնելու չեմ, ճղճղատված թուղթը նորացել ա, վկայքն էլ պատրաստ են. ազատվեմ էլ՝ աչքս բաց չպտի կարողանամ նշանածիս ուրիշի կնիկ դառած տեսնել. մահը՝ հա՛ էսօր, հա՛ էգուց. լավն էն ա՝ կասեմ սպանել եմ, ու էսօրվանից կազատվիմ էս քանդվելու աշխարհքից. հա՛, աղա՛, հենց ես եմ սպանել իմ ձեռքովս։

— Օրենքի առաջին երկդիմի խոսելն ավելորդ է. կարճ ասա՛, Սամփսո՛ն Գալուստով. մի քանի դոկումենտներով հաստատվում է Ասատուր Դոնդարովի սպանությանը քո ձեռքով կատարված. ճանաչո՞ւմ ես քեզ հանցավոր այն գործում։

— Արդեն ինքն յուր բերանովը խոստովանեց, էլ ի՞նչ կարիք կա նոր հարցմունքների,— ընդմիջեց քննիչին Մելնիկովը ռուսերեն։

— Սխալվում եք, հեգնաբար և պատճառաբանյալ խոսքերն ապացույց չեն կարող լինել,— պատասխանեց նրան քննիչը և շարունակեց բազմակողմանի հարցերի դիմել։

Մելնիկովի և յուրայնոց հուսախաբությունը աստիճանաբար ավելանում էր, յուրյանց քաջ հայտնի էր վանեցու ձեռքով պատրաստված գրավոր ապացույցների անզորությունը, իսկ Սամփսոնը համառվել, մնացել էր։

— Ես իմ ասելիքներս վերջացրի,— վճռաբար շեշտեց նա քննիչին,— նշանածից զրկվելուց՝ Սիբիր գնալը շատ կուզեմ։

— Ես ստիպված եմ ուրեմն քեզ բանտարկել և վկաներին հարցնել,— հասկացրեց քննիչը Սամփսոնին։

Դժվար էր ենթադրել, թե ինչ խորախորհուրդ միտք հղացավ այն րոպեում տեր֊Սուքիասի ուղեղում, որ հական թոթափել՝ մոտ կանչեց Բարսեղին, ինչ֊որ քչփչաց նրա ականջին և հաղորդեց Մելնիկովին։

— Կարելի՞ է խոսք խնդրել,— հարցրեց հանկարծ քննիչից Բալասան աղեն։

— Կարող եք։

— Կխնդրեի թույլ տալ ինձ երկու րոպե առանձին տեսակցել Սամփսոնի հոր հետ, իսկ մինչև այն ժամանակը՝ դադարեցնեիք հարցմունքները։

— Գալ֊ափո՛ւ,— մի կողմը քաշած՝ իրավունք ստանալուց հետո ասաց Բալասան աղեն,— Սամփսոնը դեռ երեխա է, նա չգիտե, որ ես իրան իմ Նեսկոյի չափ սիրում եմ, Նեսկոս մեռնի, թե սուտ եմ ասում. դու ականջովդ լսեցիր, որ Սամփսոնն իր բերանովը խոստովանվեց. քննիչին այդքանը բավական էր, նա ի՞նչ կհարցնի, թե սիրածի սառը պատասխանի պատճառով է ուզում կորչիլ։ Էս րոպեին քննիչը տղիդ կռները կկապի, կղրկի բերդը. բայց այդ ինձ համար մեծ ցավ է, դու էլ մեղք ես. եթե դու ինձ հաստատ խոսք կտաս, որ տղիդ Բարսեղի աղջկանից ձեռք քաշել տաս, ես երաշխավոր կլինիմ, չեմ թողնիլ բռնի, վերջը մի տեսակ բոլորովին կազատենք։

— Ոտներիդ մեռնիմ, աղա ջա՛ն, իմ տան ճրագը մի՛ հանգցրեք. վերև Աստված, ներքևը դու. ըստուց հետո Բարսեղի աղջիկը քաշովը մին ոսկի էլ աժենա, մեզ պետք չի, Աստված իրա հետ, ում կուզի՝ թող տանի տա։

— Ես քեզ հավատում եմ, Գա՛լ֊ափու, դու լավ մարդ ես. միամիտ կա՛ց, քո տղեն կազատվի,— ապահովացրեց Մելնիկովը։— Բայց պետք է աշխատել, որ քննիչը չթշնամանա հետը. շատ զուր է Սամփսոնը նրան բարկացնում. մին հա է ասում, մին չէ, էդ իրան վնասում է. ամենից լավն էն է, մի անգամ վճռաբար ասի՝ ես եմ սպանել ու ծերին կապ տա. ես էստեղ չե՞մ, չեմ էլ թողալ բռնեն. փա՛ռք Աստծու, աչքիդ առաջին ազատ ման է գալիս Դվակոթենց Հայրոն. տեղիցը վեր կենողը ձեն էր տալիս, որ նա է սպանել, բայց ես գնացի, երաշխավոր կանգնեցի և բերդիցը հանեցի։

— Աստված կյանքդ երկար անի։

— Դե տեսա՞ր, որ ձեռքիցս գալիս է. քո խելքդ ո՞րտեղ է. թոկից փախածին որ տեր եմ կանգնում, քո գառը մինուճար տղին դեն կշպրտե՞մ։

— Հիմի ի՞նչ ես հրամանք անում։

— Պետք է խոսք հասկացնես Սամփսոնին, որ քննիչին կտրական պատասխան տա, հա՛ ասի ու պրծնի։

— Բայց որ հա՛ ասի, մեջը թաղվի ու իմ տունը քանդի՞։

— Անգե՛տ, ես մարդ չե՞մ, ես որդի չունե՞մ, ես խղճմտանքից զո՞ւրկ եմ, ես կուզե՞մ, որ քո տղի մազը թեքվի. Նեսկոյիս թաղեմ, թե որ էս սհաթը չազատեմ։ Ա՛յ, թե չես հավատում, քո առաջին հարցնեմ քննիչից օրենքը։

— Պարո՛ն քննիչ,— դարձավ Մելնիկովը,— եթե Սամփսոն Գալուստովը հանձն առնի մեղադրանքը, կարելի՞ է սրան ազատել բանտարկությունից կամ պատժից։

— 3000 մանեթ գրավականը կազատե սրան ժամանակավորապես, իսկ վերջը կամ տաժանակիր աշխատանքի կդատապարտվի, կամ գուցեև ազատվի։

— Հիմի ո՛նց է, Գա՛լ֊ափու, խոսքս խո՞սք է, թե ոչ, կարո՞ղ եմ ազատել, թե չէ։

— Ի՞նչ ուզես, աղա ջա՛ն, որ ձեռիցդ չգա։

— Դե ինձ լսի՛ր, համոզի՛ տղիդ, որ ասածս կատարի, հա՛ ասի։

— Սամփսոն ջա՛ն, արևիդ մատաղ, ձեռդ աղի փեշը քցի, սրան լսի,— վիզը ծռած խնդրում էր հայրը։

— Ինչ ես կամենում, աղա՛, որ անեմ. ուզում ես որ Բարսեղի աղջկանիցը ձե՞ռք քաշեմ։

— Ոչինչ չեմ ուզում,— լրջորեն պատասխանեց նրան Բալասան աղեն,— քո հոր խաթեր ես պատրաստ եմ 3000 մանեթը տալ, քեզ ազատել, թե որ դու մի անգամ վերջնական խոսքն ասես։

— Շատ զուր ես ասում, աղա՛, սլեստչին պարզն ասաց՝ մարդասպանի տեղը Սիբիրն ա։

— Դու ջահել ես, Սամփսո՛ն, գլուխդ քարովն ես տալիս. քո հորն եմ խեղճ գալիս. մի սխալմունք ա, արել ես, կամ չես արել, կորածը կորել է. սաղին էլ հետը կորցնելով՝ ձեռքներս բան չի ընկնիլ. իմ պարտքն է քեզ օգնելը, ես երաշխավոր կլինիմ քո փոխարեն։

— Չփոշիմանես, աղա՛։

— Սամփսոն ջա՛ն, հորդ ծերությունին խեղճ արի, աղին լսի, Աստված իր բալեն պահի, թող քեզ օգնի, թող զամին (երաշխավոր) կանգնի. իմ դուռը մի՛ փակիլ,— աղաչում էր Գալոն։

— Սպասի՛ր, Սամփսո՛ն,— առաջ եկավ տեր֊Սուքիասը՝ նախապես ակնարկ ձգելով Մելնիկովի աչքերին,— եթե Բարսեղի աղջիկը քեզանից չհանվի, աղին իրավունք կտա՞ս, որ զամին կանգնի, քեզ ազատի։

— Դու է՞լ, տերտե՛ր,— հեգնաբար պատասխանեց Սամփսոնը,— չըլնի՞ թե ուզում ես սաղացած թուղթը նորից պատռտել, բելգյահը ետ վերցնել։

— Հա՛, որդի՛, հա՛, էս ձեռովս քանդածը նորից մեկել ձեռովս կշինեմ, էս աջովը քեզ կպսակեմ. աջս ինձ խռով կենա, թե սուտ եմ ասում, էս բազմության մոտ եմ խոստանում. թաք ըլնի դու հորդ խղճաս, թողաս աղեն երաշխավոր դառնա։

— Ոնց որ տեսնում եմ՝ տանուտեր Խուդոն էլ ուրախ կլինի, որ ես էս փորձանքից ազատվիմ ու Բարսեղի փեսեն դառնամ, չէ՞, տերտե՛ր, ամենքդ ինձ ձեր որդոնց պես սիրում եք.— դառն ժպիտով գլուխը շարժում էր Սամփսոնը։

— Հա՛, Սամփսո՛ն, հա՛, թեպետ դու ծաղրում ես, բայց հենց էդպես ա, որ կա. ի՛նձ լսիր, հորդ ծերությունին խնայի՛ր, դու թող մեր աղեն զամին ըլնի. խոսք եմ տալիս, որ ինքս քո խաչ֊ախպերը դառնամ, Բարսեղի աղջիկն իմ ձեռովը դուս քաշեմ, քեզ տամ,— մեջ մտավ Խուդոն՝ տեր֊Սուքիասի և Մելնիկովի աչքերի հայացքից թելադրված։

— Էլ ի՞նչ ես ուզում, ա՛յ որդի, Սամփսո՛ն, բաս ես մեղք չե՞մ, բաս քո մերը խեղճ չի՞, ընչի՞ ես ուզում մեզ ողջ֊ողջ գերեզման դնել. թող աղեն զամին ըլնի, քեզ ազատի,— լալով աղերսում է Գալ֊ափուն։

— Թող քո ասածն ըլի, միամիտ իմ հե՛ր,— խորին հառաչանքով գլուխը տարուբերում էր երկար ժամանակ Սամփսոնը։

— Ասա՛ վերջին խոսքդ, Սամփսո՛ն Գալուստով,— կրկնեց քննիչը։

— Թող Բալասան աղեն իմ տեղակ զամին ըլնի։

— Ուրեմն խոստովանո՞ւմ ես հանցանքդ։

— Հը, հը՛, հը՛...

— Ամոթ է, Սամփսոն, քննիչին էդպես չեն պատասխանիլ,— հանդիմանեց նորան Բալասան աղեն.— ի՞նչ ես վախում կամ կասկածանք անում. ես ողջ կենամ քեզ համար, սարի պես քամակիդ կանգնած եմ. Նեսկոս մեռնի, թե սուտ եմ ասում, ասա սպանել եմ ու վերջացրո՛ւ, թող էն անմեղ Հայրոն էլ ազատվի պրծնի։

— Ընչունքի դու՝ քո հրամանքդ կամենում ես, որ ես իմ լեզվովս ասած ըլնեմ, թե ես եմ սպանել, նոր զամին կենաս, աչքիս վրա, քո թանկագին խաթեր համար կասեմ։

— Սլեստչի աղա՛, խնդրեմ գրես, որ Ասատուր Դոնդարովին ես իմ ձեռքովս եմ գյուլլախորով (գնդակահար) արել, հավի պես թրպրտացրել, վեր քցել. Հայրո Դվակոթովը մեղավոր չի. Բալասան աղեն ասում ա՝ Հայրոն խեղճ ա, անմեղ ա, խնդրում եմ Բալասան աղի խոսքը կատարես, Հայրոյին ազատես, իսկ ինձ բխովես (շղթայես), բերդը տանես ու Սիբիր ղրկես։

— Դուք կարող եք ձեր երկդիմի խոսքերով արդարանալ կամ դատապարտվիլ դատարանում, բայց ես գրավոր ապացույցների ճշտության վերա հիմնված՝ օրենքի անունով ձեզ բանտարկում եմ,— վճռեց քննիչը և պատվիրեց կապել Սամփսոնի կռները։

— Ես կցանկանայի նշանակյալ փողը վճարել և երաշխավոր լինել մեղադրվածի համար, եթե օրենքն այսօր թույլ կտա,— հարց առաջարկեց Մելնիկովը։

Այս միջոցումը տանուտեր Խուդոն ներկայացրեց քննիչին մի նամակ՝ Սիսակի ձեռքով գրված, որ ըստ յուր ասության, մի քանի օր առաջ բռնել էր։

Նամակը գրված էր Սիսակի կողմից փաստաբան Բարանովին, որին մանրամասն պատմելով Ասատուր Դոնդարյանցի սպանության գործը, խորհուրդ է հարցնում նրանից, թե ինչպե՞ս պետք է վարվել այն դեպքում, եթե գործով մեղադրված և Մելնիկովի երաշխավորությամբ ազատ թողված Հայրապետ Դվակոթյանցն արդարանա և նորա փոխարեն մի ուրիշը հաստատ վկայություններով հանցավոր ճանաչվի. հնարավորություն կա՞ արդյոք հաստատ մարդասպանին արդարացնել, իսկ մի անգամ մեղադրված Հայրապետին կրկին դատապարտության ենթարկել տալ։

Նամակի մեջ Սիսակն ինքը խոստովանում է Դվակոթյանցի անմեղությունը, բայց նորա ազդեցիկ պաշտպանին բարոյապես կործանելու համար ցանկանում է անմեղ մարդի կորուստը։

Նամակում հիշված էր Մելիք֊Բադալի և Պետրոսենց Գալոյի անունները՝ սրանք էլ, իբր թե կամակից են Սիսակին և խոստանում են Բարանովին 300 մանեթ, եթե նա կարող լինի Սամփսոնին ազատել, իսկ անպարտ Դվակոթյանցին մեղքի տակ ձգել։

— Մեր գյուղի տունը, սլեստչի աղա՛, էդ նոր ուսումնականներն են քանդում,— նամակը ներկայացնելով բողոքեց Խուդոն.— թե մի բարերարություն անես, էս տեսակ խարդախների ու խառնակիչների արմատը մեր գյուղիցը կտրես, գեղովի քեզ կյանք ու արև կխնդրենք։

Քննիչը նամակը լավ զննելուց հետո հրամայեց կանչել Սիսակին։

Մարդ ուղարկելու կարիք չմնաց, դուռը բացվեց և լերդապատառ տուն ընկավ Սիսակը՝ մի կապոց կռնատակին մեծ խնամքով հուպ տված։

ԻԴ.
ԵՐԵՍՓՈԽԱՆ

Որպեսզի իմանանք, թե ո՞ւր էր մինչև հիմա Սիսակը, ինչո՞ւ ներկա չէր նա քննությանը, ի՞նչ կապոց էր նորա կռնատակին սեղմածը, մենք պետք է մի փոքր հառաջ գնանք։

Սիսակն ավելորդ էր համարել առանց հրավիրանքի ներկա լինել քննությանը. նա ձիուց իջավ, քաշվեց յուր տունը, վստահ լինելով, թե հենց որտեղ որ է, յասավուլը կամ գզիրը դուռը բաց կանի և իրան կպահանջի։

Սակայն որքա՜ն զարմացավ Սիսակը, որ քիչ միջոցից ժամհարը ներս մտավ և հայտնեց, որ գործակալ հայր սուրբն եկել է, իրան խնդրում է։

— Ո՞րտեղ է իջել, ե՞րբ և ընչի՞ համար է եկել, ո՞վ կա հետը, ո՞ր կողմիցն է գալիս,— մի քանի հարց միասին առաջարկեց Սիսակը։

— Իջած է երեցփոխի տանը,— կարճ պատասխանեց ժամկոչը։

— Բարի՛ լինի, հայր սո՛ւրբ, որտեղից և ընչի՞ համար,— կրկնեց Սիսակը ժամհարին տված հարցերը գործակալին։

— Իմ վանքից՝ ուղղակի մեր երեսփոխան ծերունի Ղազարին հյուր,— ժպտաց գործակալը։

— Բայց ի՞նչ առիթով։

— Օրհնա՛ծ հոգի, ամբողջ գավառումը մի հատ երեսփոխան ունինք, որի սիրտն յուր մեծ դռնից ավելի լայն է բաց բոլոր հոգևորականներիս համար, և դու զարմանո՞ւմ ես, որ առանց օրինավոր պատճառի սիրտս ուզեց մի երկու օր ուրախ անցկացնել Ղազար հայրիկի և բարեկամաց հետ միասին։

— Ղազար բիձեն մեր գյուղի հայր Աբրահամն է, հա՛յր սուրբ, բայց դուք, կարծեմ, առանց օրինավոր պատճառի չէիք նեղություն կրիլ։

— Շատ մի՛ շտապիլ, Սիսա՛կ, դեռ նստի մի փոքր գոտիներս պնդացնենք, հետո կխոսենք. չե՞ս տեսնում՝ Ղազար հայրիկը քանի տեսակ խորտիկ է դիզել սփռոցի վերա. բարեպաշտ մարդը կարծում է, թե լեռնից իջածներ ենք՝ աշխարհք չտեսած։

— Թողություն կանեք, աջի՛դ մեռնեմ, ձեր տունն ա, ավել֊պակասը բաշխեցե՛ք, «աղ ու հաց՝ սիրտը բաց», վնաս չունի, մի քիչ նհար (նախաճաշիկ) արեք, իրիկունը գյուղի իշխաններն էլ կհավաքվին՝ մի լավ քեֆ կանենք,— ներողություն էր խնդրում երեցփոխ Ղազար բիձեն։— Մեկ էլ շատ լավ էլավ, որ շնորհք բերիր,— ավելացրեց նա.— էն ա՝ տարին վերջանալու մոտ ա, էգուց հասարակությունը կհավաքեմ, եկեղեցու հաշիվները մաքրենք, ինձ էլ ազատեցեք, էս ա՝ մի ոտս գերեզմանումն ա, ծերացել եմ, էլ չեմ կարողանում առաջվա պես պարտքս կատարել, հոգուս մեղք ա ըլնում։

— Իրավունք ունիս, Ղազա՛ր հայրիկ, երեսփոխանությունը շատ աժան չի նստում քեզ. դու այսօր հայ նախկին երեսփոխանի բուն տիպարն ես. վեց տարի է՝ ես գործակալ եմ, մի քանի շրջաններ էլ ուրիշ ժամանակներ եմ կատարել և այսօր միայն քեզ եմ գտնում երեսփոխան, բառի էական նշանակությամբ,— կերակուրը թողած ճառաբանում էր գործակալ հայրը։— Դու, իհարկե, չգիտես երեսփոխան բառի բուն նշանակությունը, բայց մեր Սիսակին հայտնի է. այդ խոսքը ոչ թե իսկապես երեցի, քահանայի փոխարեն է նշանակում, ինչպես շատերը կարծում են. իմ հասկացողությամբ՝ դա ավելի լայն նշանակություն ունի. երեսփոխան՝ ասել է ամբողջ հասարակության — համայնքի երեսի կամ անձի փոխարեն. հայ ժողովուրդն ընտրելով յուր անդամներից մի հարգելի և վստահելի անձնավորություն իր Աստուծո տանը տնտես և կառավարիչ, նա կարգել է նույն մարդուն յուր ամբողջության երեսի իրավունքի տերը՝ Աստուծո անունով ժամանակ֊անժամանակ շնորհ բերող հոգևորականներին, անծանոթ պանդխտին, մեծին, փոքրին, տնանկին, անտուն֊անտեր չքավորին պատսպարելու և ճանապարհ դնելու։

— Իմ կարծյոք այդպիսիները շատ սակավ են, հայ պատվակա՛ն, կամ ավելի լավ է ասել, գաղափարական են, բայց, իհարկե, բացառություններ միշտ կարող են լինել, ինչպես մեր Ղազար բիձեն,— ընդհատեց Սիսակը։

— Այսօր, սիրելի Սիսա՛կ, քո խոսքն ուղիղ է, արդեն իմ կյանքի արևն էլ թեքվել է դեպի մուտքը. գլուխս Մասյաց կատարից ճերմակ է և ես մեծ հուսահատության մեջ եմ, որ մի ժամանակվան իրականը այժմ բացառություններ և գաղափարական են համարում, և մի օր, գուցե, իսկական երեսփոխանի հետքը չմնա։ Կարող եմ քեզ հավատացնել, որ քանի կեղծ քաղաքականությունը ներս չէր մտել հայ աշխարհքը, քանի սակավապետությունն առաքինություն էր և քանի շռայլ ունայնասիրությունը քաղաքավարության և հյուրասիրության աստիճանաչափ չէր ընդունված, մեր բոլոր երեսփոխաններն իմ նկարագրածներից էին, որոց վերջին ներկայացուցիչը, մեր ծերունի Ղազարը, դեռ առկայծում է։ Շատ լավ հիշում եմ, թե ինչպես ի հնումն տարին մի անգամ երեսփոխանը իմ առաջին, բոլոր հասարակության աչքի առաջ, կպարզեր յուր հաշիվները։

— Եվ իհարկե գրավո՞ր,— հարցրեց Սիսակը։

— Ի՞նչ ես ասում, որդյա՛կ, ո՞ւր էր գիր, ո՞ւր էր գրիչ։

Ահա մի հրապարակում ամբողջ գյուղական համայնքը հավաքված լռությամբ լսում էր յուր երեցփոխի բանավոր հայտարարությունը.

— Գանձանակից, մոմավաճառությունից, լուսագնից և այլ եկամուտներից ընդամենն եղել է այսչափ գումար. ծախսված է այսչափ, տակը մնում է այսչափ. խնամի Պետրոսի վրա պարտք կա առանց մուրհակի այսքան, ուստա Գրիգորի վրա՝ այսքան, մահտեսի Առաքելի վրա՝ այսքան. մեկի ժամանակը լրանում է Աստվածածնի պասի չորեքշաբթի օրը, մյուսինը՝ Նավասարդի շաբաթ օրը, երրորդինը՝ Անառակի կյուրակե օրը և այլն. մեկի տոկոսը ստացել եմ, մյուսից ցորեն պետք է ստանամ, երրորդին խղճացել, առանց տոկոսի եմ տվել. այժմ եկեղեցին ունի զուտ փող այսքան և այլն, և այլն։

— Աստված որդիքդ պահի, հոգվով մխիթարվիս, սուրբ եկեղեցին քո մինը հազար անի, քո փչացրածն Աստված ինքը լրացնի,— լսում և մխիթարվում էր երեցփոխը։ Մանավանդ սահման չէր լինում նորա ուրախությանը, եթե համայնքն անուշադիր էր գտնվում դեպի նորա առաջարկությունը, կրկին թողնում էր նրան պաշտոնի մեջ և ես, իբրև գործակալ, կամ տերտերը, մեր անարժան բերանով, մի պահպանիչով վերահաստատում էինք նոր երեսփոխանությունը։

— Ես երևակայում եմ, թե ո՜ր աստիճան հոգեպես վարձատրված էր համարում իրան այդպիսի բարեպաշտ երեսփոխանը, հայր սո՛ւրբ,— ասաց Սիսակը։

— Վարձը, որ երեսփոխանն ստանում էր ձրի կատարած ծառայությունների համար, շատ վսեմ էր, շատ մխիթարական էր. այդ նրա հոգեկան ուրախությունն էր, այն քաղցր համակրանքն էր, որ գյուղի մեծ ու փոքրը, իշխանն ու աղքատը նրան հարգում էին, նրան սիրում էին, նրան ընդունում էին։ Երեսփոխանն իրավունք ուներ քահանայի հետ միասին, շատ անգամ միայնակ, ել ու մուտ անել ազատորեն յուր երաշխավորող ժողովրդի հարկի տակ, խորհուրդ ստանալ, խորհուրդ տալ, կարիք ունեցողի կարիքն իմանալ, դարմանելու հոգսը քաշել, նրանց ուրախությանն ուրախակից, նրանց տրտմությանը տրտմակից և վշտերին կարեկից լինել։

— Բնական էր ուրեմն, որ հասարակության այնպիսի պատկառելի անդամակիցը համահավասար սիրելի կլիներ ամենքին,— եզրակացություն արեց Սիսակը։

— Համ սիրում էին, համ խոսքը գետինը չէին քցում,— միջամտեց Ղազար բիձեն,— մենք ի՞նչ մութավելի (երեցփոխ) ենք, մութավելին իմ լսի բաժին հերս էր. ես նրա ոտքի հողին չեմ արժան, մի մազ պտի ըլնեի՝ նրա փեշիցը կախ, գլուխը ետ դրած էր էս գեղի համար. 30 տարի մութավելություն էր արել, քանի դուս էր գալիս՝ նոր ընտրում էին. ինքն էլ ուրախությունով ընդունում էր ու իր դուռն ավելի լեն բաց անում։ Ես ջահել էի, լավ հիշում եմ. հորս երեսը ծիծաղ չէր գալ, եթե մի օր մեջ տար ու մեր մեծ օդումը, տանը և օթախումը երկու֊երեք վարդապետ, օտար տերտեր, ճամփորդ, ուզվոր, մուրացկան չըլնեին, մեր սեղանի վրա ղարիբ֊ղուրբաթ (պանդուխտ) չնստեր, մեր հացի պռունգը Աստծու ղոնաղը (հյուրը) չկտրեր, մեր մարագի ծաղիկը ծերին չորացրած յոնջա (առվույտ) խոտը դիզումը հանգիստ մնար։— Ա՛յ ճար կտրածի մարդ,— մի֊մի անգամ թոնթորում էր ողորմածիկ մերս,— ախար ո՛չ ջաններումս ջան մնաց, ո՛չ տաշտերումս հաց. հիմի էլ թող ուրիշներն անեն, մենք հո էս գեղին տնով֊տեղով ճորտ չե՞նք գրված. ընչանք ե՞րբ, հերիք չի՞։— Ձե՛նդ, ձե՛նդ, ա՛յ Եվայի աղջիկ,— բարկանում էր հերս,— ուզում ես ինձ ճամփից հանե՞ս. ընչի՞, մենք էս գեղըցի չե՞նք, մեր երթկի մուխը գեղի մխի հետ չի խառնվում, երկինք բարձրանո՞ւմ. գեղը որ կա, մի մենծ տուն ա. տերտերն էն տան հոգևոր գլուխն ա, տանուտերն ու երեցփոխը տերտերի մեծ որդիքն են. մինը պտի էն տան անդամների աշխարհային հոգսերը քաշի, նրանց ապրուստին, նիստ ու կացին, լավ ու վատին գլուխ քաշի, մեկելը նրանց Աստծու հրամանները կատարելու ճամփեքը պատրաստի։ Տերտեր, տանուտեր, մութավելի, գզիր, ջրբաժան, ժամհար — բոլորս էլ մեծ գերդաստանի ծառերն ենք, նրա ընտրածներն ենք. մեր տունն էլ, մենք էլ, մեր ունեցած֊չունեցածն էլ մեր գեղինը, մեր հասարակությունինն ա, էդ մի պարտք ա, պտի կատարենք։ Էսօր ես եմ, էգուց դու ես, երկու տարուց՝ Պողոսը, հինգ տարուց՝ Պետրոսը. մենք մին֊մնու համար ենք. մի ձեռը ծափ չի կարող տալ, ունեցողը չունեցողին, հարուստն աղքատին, զորեղը անզորին պարտական է. էսօր ինչ իմն ա՝ քոնն ա, ինչ որ քոնն ա՝ Նրանն ա, ով որ ինքը տվել ա, ինքը ստեղծել ա, ինքը ամենքիս էլ մի աչքով իր աթոռից մտիկ ա տալիս։ Ա՛յ, սրանք էին իմ հոր պատասխանները իր տան տիկնոջը։

— Դե ասա՛ դու էլ քո հոր ճանապարհն ես բռնել, էլի՛,— ընդհատեց Սիսակը։

— Մեղա՛ Աստծու, կիսին էլ արժան չեմ,— գլուխը շարժեց երեցփոխը.— իմ հոր սիրտը կվերցնե՞ր, որ հայր սուրբս գար, վեր գար ու հիմի մենակ քեզ հետ նստեր էս աղքատ սեղանի վրա, հաց անուշ աներ. սրա պես թանկագին ղոնաղի պատիվը բարձրացնելու համար պտի սրա չորս կողմը շարված ըլնեին գեղիս առաջավոր իշխաններն ու սիպտկամիրուք հալիվորները։ Գալիս էին, նստում, վայելում, ժամանակ անցկացնում եկող պատվելի ղոնաղի հետ ու վեր կենում, գնում։

— Ո՞վ գիտե, մի դատարկ շնորհակալություն էլ չէին անում,— հետաքրքրությամբ հարցրեց Սիսակը։

— Ի՞նչ շնորհակալություն. մարդ իր տանն իրանից շնորհակալություն կանի՞. շնորհակալ էին ըլնում Աստվածանից, որ էսպես ազիզ ղոնաղ էր ղրկել մեզ համար։

— Այժմ համեմատեցե՛ք, հայր սո՛ւրբ, ներկա երեսփոխաններին մեր Ղազար բիձի լուսահոգի ծնողի և յուր հետ. քանի՞սը կգտնեք սրանց օրինակին հետևողներ, սրանց պես հավատարիմ ավանդապահներ։

— Ի՞նչ եք ասում, սիրելի Սիսա՛կ,— հոգվոց հանեց գործակալը.— այժմյան երեսփոխանությունը խայտառակություն, նախատինք է մեր ազգի համար։

— Եթե ձեզ նեղություն չի լինի, մի ընդհանուր պատկեր ներկայացնեիք, շատ հետաքրքրական է. դուք քաջ գիտակ եք և փորձված,— խնդրեց Սիսակը։

— Ցավալի է, բայց ասեմ. այժմ մարդիկ երեսփոխ են դառնում ոչ իրանց դռները, այլ գրպանները լայնացնելու համար. եկեղեցին նրանք ստանում են իբրև մի եկամտի աղբյուր՝ սեփական քսակը լցնելու. ոչ միայն գործակալին կամ օտարական հոգևորականին է սառն ընդունելություն անում երեցփոխը, այլ չքավոր մուրացկանի դեմ էլ աչքերը փակում է. դժվարը ոտքը եկեղեցու շեմքով ներս դնելն է. չարչարվի՛, թե պետք է կարողանաս նրանից հաշիվ պահանջել կամ արձակել, ո՛չ ժողովրդի պահանջը, ո՛չ հոգևոր իշխանության հրամանները չեն ազդում նրա վերա, մինչև ույժ չես գործ դնում։ Անունը կա, որ կոնսիստորիայի կնքով ժապավինած տոմար ենք տալիս՝ տարեկան եկամուտը մանրամասնորեն նշանակելու, բայց երբ կամիս՝ պահանջի՛ր, մեր այժմյան երեսփոխանը քեզ ներկայացնում է մաքուր և անգրիլ տետրակը նույնությամբ, ինչպես ստացել է։

— Չե՞ք պահանջում։

— Բերան ցավացրո՛ւ՝ որքան կուզես, ամենամեծ շնորհքը, որ նա քեզ անում է, այդ մի կտոր թղթի երեսի անկարգ, անկանոն խզմզած, իբր թե, հաշիվն է՝ այս բովանդակությամբ.— Հինգ մկրտությունից, երեք պսակից, երկու ննջեցելքից լուսգին՝ այսքան, գանձանակից՝ այսքան և այլն։ Եթե դիցուք տարեկան եկամուտ ցույց տվեց երեսուն մանեթ, դու ինքդ պետք է ենթադրես, որ եկեղեցին մի քանի կոպեկներ, ծախքը դուրս գալուց հետո անշուշտ, պարտ է մնացածը մեր հավատարիմ երեսփոխանին, որ յուր բարեպաշտական զգացմունքների թելադրությամբ՝ առատաձեռն սրտով ընծայում է եկեղեցվույն, ինչպես ինքն առանց կարմրելու ասում է՝ «յուր հոր խերին»։

— Ուրեմն նա յուր հափշտակությունները ծածկելու համար խոհեմություն գործ դրած կլինի եկեղեցական զարդ ու անոթներ ավելացնել, մի քանի նորոգություններ անել, որտեղից միջոց ունենա գողանալու։

— Գոհ ենք, եթե գրով ու ցուցակով իրան հանձնված խաչ ու սփռոցներից յուր դստեր համար օժիտացու, յուր որդու նշանի համար մատանի չդուրս տանի։

— Բայց մի՞թե եկեղեցին ոչինչ գումար չի ունենում։

— Շատ էլ ունի, բայց ումնի՞ց ի՛նչ ես պահանջելու. ժողովուրդը մի առ մի հայտնում է գումարի քանակությունը, գիտե էլ, թե ո՛վ ո՛րքան է կլանել, բայց ոչ երեսփոխանն է խոստովանում և ոչ նորա հետ միասին մաքրազարդողներն են հանձն առնում. և ի՞նչ ես կարծում, ո՞ւյք են ընդհանրապես երեսփոխանի պաշտպանները։

— Գրավ կդնեմ, եթե գյուղական իշխանները չլինին։

— Այո՛, տանուտերը, դատավորները, առաջավորները և հարուստները։ Բողոքում է նոցա անիրավությանց դեմ հասարակությունը, փաստերով տեղն ու տեղը ցույց են տալիս, բայց անօգուտ. գրավոր և ոչ մի ապացույց չկա. ստիպվում ես կամ լռել և քո ձեռքով տված տոմարիդ մեջ բավականանալ երեսփոխի ցույց տված կեղծ հաշիվներն արձանագրելով և կամ դիմում ես կողմնակի միջոցների։

— Ինչպե՞ս։

— Ինձ հաջողվել է մի քանի տեղ բանալ այդ զեղծումները, նեղը ձգել խարդախ երեսփոխանին և մի գրավոր մուրհակ ստանալով իրանից՝ մի քանի ամսից հետո օրենքով պահանջել։ Սակայն ի՞նչ օգուտ, որ նախ՝ ամեն տեղ և ամեն ժամանակ չի հաջողվում, և երկրորդ՝ մեկ խարդախին պատժում ես՝ մյուսի որկորին կերակուր տալու համար. ում ձեռքն ընկնում է, նա է ուտում։

— Միակ միջոցն ուրեմն երեսփոխանությունը քահանաներին հանձնելն է։

— Այդ էլ եմ արել, սիրելի՛ս, բայց շատ տեղ իրանք քահանայքն ու ինքը բարեկրոն գործակալը աջակցում են անխիղճ երեսփոխանին նորա մութը գործերի մեջ և որկրամոլ հարսի նման մածնի սերը նախապես երեսիցը քաշում, անհագաբար լպստում ու հետո տակի մնացած շիճուկը դնում սկեսոր կամ հյուրերի առաջը։ Է՛հ, սիրելի Սիսա՛կ, սիրտս արյան ծով է դար...— ուզում էր շարունակել գործակալը, սակայն Ղազար բիձեն, որ շատ ժամանակ չէր՝ բացակա էր, կրկին ներս մտավ, ձեռքին մի կախան խաղող և ասաց.— ջանս դուրս գա քեզ համար, հայր սուրբ ջա՛ն, կերակուրը սառեց, ինքդ սոված մնացիր, գոնե քաղցր հավող էլ ա անուշ արա՛։

— Բայց, հայր սո՛ւրբ, մենք խնդրից շատ շեղվեցինք, դուք ինձ չասացիք ձեր շնորհ բերելու պատճառը,— հարցրեց Սիսակը գործակալից։

— Դորա համար էլ քեզ կանչել եմ,— ասաց նրան վարդապետը,— այսօր դու պետք է օգնես ինձ՝ կատարելով քարտուղարի պաշտոն. ես եկել եմ քննել մի չհասության գործ, համաձայն ձեր ավագ քահանայի ներկայացրած ճյուղագրության և բարձրագույն իշխանության կողմից ինձ հանձնարարած հրահանգի։

— Եվ ո՞ւյք են ամուսնացողքը։

— Տեր տանուտերի որդի Կարապետը՝ Բարսեղ Ալեքյանի դստեր հետ. ինչպես քահանայն հայտարարում է, մեջը թեև խորթություն կա, բայց տերտերն յուր վրայից պատասխանատվությունն իսպառ հեռացնելու համար խնդրում է գրածները քննությամբ և երդումով հաստատել։

— Վա՛յ, նրա տունը քանդվի, ի՛նչ տերտեր ա,— բացականչեց Ղազար բիձեն։

Սիսակը, որովհետև գիտեր իրողությունը և սպասում էր այդ օրին, չվհատվեց, այլ բարձրաձայն քահ֊քահ խնդաց։

Խե՜ղճ Սիսակ, քթերից դուրս եկավ ծիծաղը. նրա աչքը դիպվածով առավ սենեկի լուսամտի կոտրված ապակու փոխարեն կպցրած թղթին և նա այնպես ծլունգ եղավ նստած տեղիցը, որ նորից վայր ընկավ տախտի վերա։

— Ի՞նչ է այն,— ծղրտաց Սիսակը և վեր ցատկեց, մոտեցավ լուսամուտին։

— Եղեռնագործությո՜ւն, հայր սո՛ւրբ,— գոչեց նա և, չկարողանալով անչափ վրդովմունքից խոսել, սիրտը բաբախելով մատով գործակալի ուշադրությունը հրավիրեց դեպի թուղթը։

Վարդապետը շտապով մոտ գնաց պատուհանին և խորագետ աչքերով ակնոցի օգնությամբ սկսեց որոշել գրվածքը, բայց բան գլխի չընկավ. թուղթը թափանցիկ էր, լույս տալու համար դաղ արած ձեթ էր քսած։

— Ի՞նչ է այս, Սիսա՛կ, ես ոչինչ չեմ հասկանում։

— Աղաչում եմ, հայր սո՛ւրբ, օգնեցե՛ք ինձ, իմ ձեռքերս դողում են, նեղություն կրեցե՛ք զգուշությամբ դուրս պոկել այս եղեռնային փաստը։

Գրչահատի ծայրով գործակալն առանց դժվարության քակեց լուսամտից ալյուրի շաղախով ամրացրած թուղթը։

— Այժմ ասա՛ ինձ, Ղազար բիձա՛, ո՞րտեղից է այս թուղթը կպել ձեր պատուհանին,— հարցրեց Սիսակը։

Երեցփոխը ոչինչ բացատրություն չկարողացավ տալ. իսկ նորա կինը պարզն ասաց, որ ոչ միայն այդ մի թերթը, դորա նման շատերը միասին ինքն ստացել է Տաճատ վարժապետի կնոջից, որոնցից մի քանիսով թղթած ունի մյուս սենեկի ապակի չունեցող պատուհանները. մյուս ավելորդները դեռ թափած են յուրյանց տան խորշումը։

Եվ արդարև, տան տիկինը գոգը լցրած ներկայացրեց բավականին թղթի կտորտանք և ցույց տվեց բոլոր պատուհանները։

— Ի՞նչ է այս, սիրելի Սիսա՛կ, այս ի՞նչ թղթեր են, բացատրի տեսնենք, ինչո՞ւ այդպես վրդովվեցիր,— զարմացմամբ հարցրեց վարդապետը։

— Ներեցե՛ք, հայր սո՛ւրբ, որ ձեզ ոչ միայն անպատասխան եմ թողնելու, այլև պետք է ձանձրություն պատճառեմ ձեզ՝ անձամբ կատարել քննությունն, առանց ուրիշ գրագրի մասնակցության. հանգամանքները փոխվեցին, ինձ այլևս ձեզ պիտանի լինելն անպատեհ է. շտապում եմ ձեռնհաս միջոցից օգուտ քաղելու։ Իմ խնդիրս այս է, որ դուք փութացնեիք ձեր քննությունը, իմ գնալուց մի քանի րոպե հետո գրեիք քննչին ետ թողուլ յուր գործը մինչև վաղը և դուք ձերը վերջացնեիք։

Գործակալի դրական պատասխանն առած՝ կապեց Սիսակն յուր թանկագին գյուտը թաշկինակի մեջ ու վազելով ընկավ Բալասան աղայի բակը։

— Ա՛յ, սլեստչի աղա՛, հրես մատաղն ինքն իր ոտովն ա եկել,— ուրախ֊ուրախ զեկուցումն արավ տանուտեր Խուդոն.— սա ինքն ա մեր գեղի փիլիսոփեն՝ պարոն Սիսակ Ժամհարյանցը, որին էս սհաթը դու քո հրամանքը ցանկանում էիր ծանոթանալ։

Տանուտերի խոսքերը միանգամայն անուշադիր մնացին Սիսակի կողմից. հաստատ կարելի է ասել, թե նա չլսեց անգամ յուր հաշվին արած կծու երգիծաբանությունները։

Առաջին անգամը նա շփոթվեց, երբ ամեն կողմից աչքերն յուր վերա սևեռվեցին. նա նման էր այս րոպեին որսի հոտով թակարդի մեջ ընկած բազեի, որի վերա հանկարծ դռները փակվեցին, ու դուրս թռչելու անցք չգտավ։

Նա մի երկու քայլ ետ գնաց, յուր շուրջը նայեց և մնաց կանգնած մեջտեղը։

— Նստեցե՛ք,— տեղ ցույց տվեց քննիչը Սիսակին։

— Տեր քննի՛չ,— մեքենաբար արտասանեց վերջինս և կրկին լռեց։

Ուրիշ ի՞նչ պետք է աներ, որ չլռեր։

Նորա լեզուն չէր շարժվում, հևոցը խեղդում էր նորա ձայնը կոկորդումը. նա նմանում էր մի գորովագութ մոր, որ յուր սիրելի մանուկը խլած լինի ավազակի ճանգից նույն րոպեին, երբ դաժան գազանի սուրը վերջ պետք է դներ անմեղ գառնուկի կյանքին։ Ի՞նչ գորովանոք նա կսեղմեր յուր սիրելի զավակին, ի՞նչ սրաթև արծվի արագությամբ կփախցներ յուր անգին գանձը՝ իրան հետապնդող մարդասպանից ազատելու։

— Նստեցե՛ք,— կրկնեց յուր առաջարկությունը քննիչը Սիսակին։

— Շնորհակա՛լ եմ,— ասաց նա զգաստանալով և քաշվեց մի կողմը։

— Դո՞ւք եք պարոն Սիսակ Ժամհարյանցը,— քաղաքավարությամբ հարց տվեց քննիչը։

— Այո՛։

— Մի քանի հարցմունքներ ունիմ ձեզ առաջարկելու, կարո՞ղ եք պատասխանել։

— Իրավունք ունիք, այժմ հանգիստ եմ։

— Դուք մեղադրվում եք սպանությունը ծածկելով, անմեղին զրպարտելով, իսկ մարդասպանին արդարության ձեռքից ազատելու ձգտումն անելու փաստերով։

— Ի՞նչ ապացույցներ ունիք։

— Ձեր սեփական ինքնաձեռագիր նամակը։

— Ես ոչինչ այդպիսի թղթեր չեմ գրել, իմ ձեռքս աշխարհին հայտնի է։

— Իհարկե, և դուք կճանաչեք։

— Անշո՛ւշտ։

— Առե՛ք։

Երկու֊երեք րոպեաչափ Սիսակն աչքերը նամակի վրայից չէր հեռացնում. բոլորի ուշադրությունը դեպի նա էր։ Ամենքը կարծում էին, թե նա կշփոթվի, բայց սխալվեցան։ Սիսակը ընչացքի տակին մի աննշան ժպիտ խաղացրեց և լուրջ դեմքով թուղթը ետ տվեց։

— Սպասում եմ պատասխանի,— կարճ հարցրեց քննիչը։

— Դուք ուղիղ եք։

— Ուրեմն ճանաչո՛ւմ եք ձեր հանցանքը։

— Պարոն քննի՛չ,— արհամարհական նայվածքով յուր շուրջը դիտելուց հետո բարձրաձայն շեշտելով խոսեց Սիսակը.— ամեն բանի կհավատայի, բայց այս աստիճան խարդավանք՝ թույլ չէի տալ ինձ երևակայելու. այս նամակն իմ սեփական գիրս է, բայց ոչ իմ ձեռքով գրած։

— Պարզ խոսեցե՛ք։

— Ավելի ոչինչ չեմ կարող ասել, միայն թե գիրն իմն է, գրողը ես չեմ. եթե, հիրավի, այս գրությունն ապացուցվի և մարդասպանը, որին, իբր թե, ես պաշտպանում եմ, խոստովանի յուր հանցանքը կամ ուրիշ վկայություններով նա դատապարտվի, ապա օրենքի հիմամբ իմ պատիժս հավիտենական աքսորն է. սակայն կրկին կարող եմ հավատացնել ձեզ, որ ես այս նամակի մասին տեղեկություն չունիմ։

— Իսկ ձեռքը խոստովանո՞ւմ եք, որ ձերն է։

— Ճի՛շտ և ամենաճի՛շտ։

— Ուրեմն դուք կամ հիվանդ եք, կամ ստում եք։

— Հայելու պես պարզ է ինձ համար գործը, գիտեմ էլ գրողը, բայց մարդը կատարելագործված է արվեստի մեջ դպրոցական նստարանից. կեցցե՛ գիտությունը։

— Դուք ուրիշի՞ն եք կամենում մեղադրել։

— Երբեք, ավելորդ ևս է, փաստեր առայժմ չկան, իսկ կեղծած է այն աստիճան ճշտությամբ, որ ես ինքս իմ խոսքերիս վրա տարակուսում եմ։

— Մի դրական պատասխան եմ պահանջում ձեզանից։

— Առայժմ խոսքերս հակասական պետք է լինին. գրողն ես չեմ, ձեռքն իմն է, այդ ձեզ համար, իհարկե, նշանակություն չունի. ես այժմեն շնորհավորում եմ իմ ոսոխների ժամանակավոր հաղթությունը. օրենքով հիմա դուք իրավունք ունիք ինձ բանտարկել, եթե կամենան իմ բարեկամներս. ես ընդդեմ չեմ, մինչև ծայրը մի տեղից գուցե կերևի։

— Կարո՞ղ եք երաշխավոր ներկայացնել։

— Ո՛չ կարող եմ և ո՛չ էլ կցանկանամ որևէ մարդի անբախտության պատճառ լինել. երաշխավորողին փրկություն չկա. մենք գյուղով, հասարակությունով մեր գործը լավ գիտենք. այս նստողներն ամենքն էլ շատ լավ հասկանում են ասությունս։

— Շատ իզուր եք կողմնակի բարուրանքներ բարդում, պարոն Սիսա՛կ,— մեջ խառնվեց Մելնիկովը,— եթե կամենաք՝ ես երաշխավոր կլինեմ։

— Սխալվում եք, աղա Բալասա՛ն, ա՛խ, ներեցե՛ք, Վլադիմիր Նեստորի՛չ, ձեր հաշիվների մեջ. դուք ձեր բարերար երաշխավորությամբը ոչինչ զգալի արդյունք չեք դուրս տանիլ. մի բան մի՛ մոռանաք, որ ես Երասխն ու Ախուրյանն էլ չեմ տեսած, ուրեմն և տաճկական սահմանը չեմ անցած։

— Ձեր խոսքերն և՛ անհասկանալի են, և՛ վիրավորական։

— Առաջինը կարող եմ պարզաբանել, իսկ երկրորդի համար ձեզ եմ թողնում մտածել։ Այո՛, պարո՛ն, ես վանեցի չեմ. հաջողած կլինեի անշուշտ թղթեր կեղծել, եթե հինգ տարի առաջ, դեռ վանեցին չեկած, դեռ ինքս դպրոցի ստորին դասատան աշակերտ, ամառը հայրենի օդը մի֊երկու ամիս ծծելու ժամանակս լսած լինեի մի մարդու, գործիք դառնայի նրան և վարժություններ անեի կեղծելու նրա մուրհակներն և ուրիշ թղթերը։ Այդ պարոնին դուք քաջ ճանաչում եք, պարոն Մելնիկո՛վ. նա մի հաստափոր աղայի անվանակից է. դուք ինքդ շատ լավ մարդ եք, բայց նա ողջ գավառի ցեցերի մեջ ցեցապետն է, ծծել է ժողովրդի արյունը և սարսափ է դարձել ամենքին։

— Խնդրեմ լռեցնել դրան,— դարձավ Բալասան աղեն դեպի քննիչը,— դա պատիվ է շոշափում։

— Այո՛, գերազնիվ տե՛ր, ձերին հետ մեր ալ պատիվը կշոշափե,— գլուխը շարժեց գրագիր վանեցին։

— Գրեցե՛ք, ավելացրե՛ք, պարո՛ն քննիչ,— շարունակեց Սիսակը,— որ ես ասում եմ և պնդում, թե իմ շեշտած ցեցապետը գող է, ավազակ է, մատնիչ է, ազգի դավաճան է, ժողովրդի արյունարբուն է, այս բոլոր թշվառությանց պատճառն է, այս խարդախ գործերի հեղինակն և մեղսակիցն է. ավելացրե՛ք, որ ես մերժում եմ ձեր ցույց տված նամակի ճշտությունը, որ ես փաստեր և հաստատ գրավոր ապացույցներ ունիմ, թե ո՛ր խարդախի ձեռքով կեղծված և ո՛ւմ թելադրությամբ կատարված են այս ամենը. և որպեսզի պարոն Մելնիկովը չթույլ տա ծաղր առնել ինձ՝ առաջարկելով յուր անզոր երաշխավորությունը, և չպարծենա յուր տարած հաղթանակով, ահա այս կապոցը թող վերականգնե ճշմարտությունը։

Սիսակը քակեց կապոցը և քննչի առաջին փռեց մի կույտ ճմլված, ճխլտված թղթեր։

Ամենքը լուռ են, ամենքի հետաքրքրությունը ավելացել է, բոլորի աչքերը հառված են դեպի այդ թղթի կտորները։

Հանդիսատեսներից մի մարդ միայն կորցրեց յուր գլուխը։

Քննության բոլոր ժամանակն այս պարոնը շատ ուրախ տրամադրության մեջ էր. նա թեպետ չէր խոսում, բայց տեր֊Սուքիասի և Մելնիկովի քամակին նստած՝ երբեմնապես մեկի կամ մյուսի ականջին, քաշվելով և անվստահությամբ, ինչ֊որ խոսքեր էր փսփսում։

Այժմ այս մարդը շփոթվեց և իրան կորցրեց։

— Ես չեմ թույլ տար, կբողոքեմ, դժոխք և սանդարամետք հօգնություն կկոչեմ. հափշտակությո՛ւն, ավազակությո՛ւն, կատաղի՛ք գեհենին,— տեղիցը կանգնած բացականչում էր մարդը ձեռքերն օդումը շարժելով և մեկ դռանը նայելով, մեկ քննիչի մոտ ընկած թղթերի կապոցին։

Հանկարծ երկու գործողություն միասին կատարվեցավ. այստեղ հարձակումն գործեց գլուխը կորցրած մարդն արկածալի փաթեթի վերա, իսկ այնտեղ հեռատես Վասիլ Վասիլիչի բազմափորձ հմտությունը դռան անցքը արգելեց։ Նորա մի հայացքը բավականին եղավ սարի արջ Մահմատին և ղազախներին դուռը կողպել տալու և չարաբաստիկ Գնթունու ձեռքից հետաքրքրության արժանի կապոցը խլելու։

Հուսահատ թշվառականը գրագիր վանեցին էր։

Նույն րոպեին ժամկոչը տուն մտավ և մի նամակ տվեց քննչին, տերտերին էլ ասաց, որ գործակալ հայր սուրբն եկել է և կանչում է։

— Դուք, տանուտե՛ր, և տեր հա՛յր, կարող եք գնալ հոգևոր իշխանության ներկայացուցչի հրամանները կատարելու, իսկ դուք, պարոն Սիսա՛կ, առայժմ ազատ եք,— վճռեց քննիչը։

— Իսկ ես կխնդրեի,— պատասխանեց Սիսակը,— այս րոպեիս, առանց ժամավաճառ լինելու, պարոն օգնականի ներկայությամբ փութալ և խուզարկել պատվելի Գնթունու տունը։ Այս թղթերի մնացորդը հարկավ դեռ շատ բաներ պետք է պարզե, եթե կարելի է, ես ևս կցանկանայի ձեզ հետ լինել։

— Բայց դուք ինձ չասացիք, թե այս ծրարը ձեր ձեռքն ինչպե՞ս անցկացավ։

— Թող տիկին Գնթունին յուր բերանով պատմե ձեզ եղելությունը։

Հասարակության պատվելիներն երկու խմբի բաժանվեցան. մինը տանուտերի և տեր֊Սուքիասի հետ դիմեցին երեսփոխի տունը, մյուսը՝ քննիչի, Վասիլ Վասիլիչի և Սիսակի հետ տանուտերի օգնականի առաջնորդությամբ մտան գրագիր վանեցու կացարանը։

Բալասան աղեն և այստեղից մերժվեցավ Սիսակի զեկուցման համաձայն։

——————

Գործակալի քննությունը երկար չտևեց. տանուտերի ժողոված տասներկու վկայքն այնպիսի անձինքներից էին, որոնք առանց ձիգ ու բարակ մտածմունքների, արտաքին աչքերի հետ խղճմտանք էլ փակեցին և մոտեցան խաչ ու ավետարանին։

Նրանք միաձայն հաստատեցին, որ Բարսեղի կինն երկրորդն է, որ Սոնան կնոջ հետ բերովի է, նորա առաջին ամուսնությունիցն է և ոչ Խուդոյի հարազատ քեռու թոռը, ինչպես որ ավագ երեց տեր֊Սուքիասի հայտարարության մեջ ճյուղագրված էր։

Վկաներից մեկը միայն սկզբումը դուրսը խորհրդակցել և համաձայնվել էր բոլորի հետ, բայց երբ խաչ ու ավետարանը տեսավ, ներքին ձայնի խայթից դողաց։

Ամենքն արդեն համբուրել էին սրբությունները և պնդերեսությամբ սպասում գործակալի հարցմունքներին, իսկ այս մարդը դեռ տատանում էր։

Սա հին երեցփոխ Նավոն էր։

— Շուտ արա՛, պարոն Նավասա՛րդ, ես շտապում եմ, համբուրի՛ր, որ գործ սկսենք,— հրամայեց գործակալը։

— Աջի՛դ մեռնեմ, դժար ա, կրակին մոտ գնացողը կերվի։

— Ո՛չ, որդի՛, ճշմարտությունը խոստովանելը հանցանք չէ. ինչ գիտես, ա՛յն ասա։

— Ճշմարիտ խոսողի տակին մի Արաբստանի ձի պտի, ոտներն օրզանգվումը, ղամշին ձեռին, ծառայե՛մ, որ ասելիքն ասի ու ընչանք Խուդաֆրին կրնգի ու մին պոկ գա։

— Ո՛չ, սիրելիս, դու հին մարդ ես, այդ պատճառով քեզ հեշտ է թվում. հեռագիրը թռչունից էլ արագ է,— կատակով պատասխան տվեց գործակալը։

— Ջուրն ընկնողն անձրևից չի վախիլ, պարո՛ն Նավո, գյահկիր (ետ մնացող) ձին քարվան չի կարող կտրիլ. ասում է՝ մեկը գնաց մի աշխարհք, տեսավ բոլորը կույր են, ինքն էլ աչքերը պինդ կապեց, որ նրանցից չզանազանվի,— մեջ խառնվեց տեր֊Սուքիասը։

— Բաս Գաբրիել հրեշտակի հրեղեն սո՞ւրը, տերտե՛ր։

— Տերտերը Գաբրիելի ճանապարհը կծռի, պարո՛ն Նավո։

— Է՛հ, քո ասածը թող ըլի,— հոգվոց հանեց Նավոն և այս խոսքերով մոտեցավ բազմոցին։

— Ո՛վ սուրբ խաչ ու ավետարան, մեռնե՛մ ձեր ոտքի տակին, սուտն ու ղորդը ձեզ էլ շատ լավ հայտնի ա. բայց ով որ առաջին անգամ էս սովորույթը մտցրեց մեր գեղը, չհասը հաս արեց, հասը չհասի փոխեց, դուք նրա պատիժը տաք։

— Ագռավի ձենը որ Աստված լսեր, Վարդավառին ձյուն կգար,— միմյանց մեջ փնթփնթացին տերտերն ու տանուտերը։

— Ուրեմն, հայր սո՛ւրբ, աշխարհքը խաղաղությունն ընկավ, խեր ու շառը կոտրվեց, բարեկամն ուրախացավ, թշնամին պատռվեց. մի մատը գիր տո՛ւր՝ պսակենք էգուց,— խնդրեց տանուտեր Խուդոն։

— Վաղը տերունական տոն է, պսակ չի լինիլ, մյուս օրն էլ պաս է, նույնպես անկարելի է. ես շտապում եմ մերձակա գյուղը, երկու օր այնտեղ կլինիմ, վերադարձին կհրամանագրեմ,— կարգադրեց գործակալն և ժողովն արձակեց։

ԻԵ.
ՆՈՐԵՆ ԴԵՊԻ ՎԱՆ

Գիշեր է. մի շատ մութն և ականակիր գիշեր, ձմեռվա այն աղջամղջուտ և ծանր գիշերներից մեկը, որի համար ժողովուրդը սովոր է ասել՝ մահ մանածողն աշխարհքի վրա թևերը փռել է։ Սուտ չէր, օդի թանձրությունը ամբողջ Օ. գյուղացվոց սրտի վրա փթանոցի նման ծանրացել, նստել է. կարծես ողջ գյուղը մի գերդաստան լինի և այդ ընտանիքի ամենասիրելի ու պիտանի անդամը հենց այսօր կյանքն ու արևը քեզ է տվել և բոլորի աչքիցն այնքան արտասունք է թափել, որ արտասունքի պարկերը դատարկվել են և աղբյուրակները չորացել. կարծես այնքան են գլխներին վեր հատել, որ սկավառակներում ուղեղի փոխարեն կապար է լցվել, կարծես այնքան են գոռացել, որ կոկորդում ձայների թելերը կտրատվել են, էլ չեն գործում, որ մարդիկ իրարու միտք հաղորդեն։

Բավականին գիշեր է անցել, բայց ոչ քնողն է քնել՝ ինչպես հարկն է, ոչ արթունն է բավականություն ստացել. քնածները անհանգիստ երազների մեջ են խորդում ու խեղդվում, արթունները ջարդված, վհատված ու լքված՝ հազիվ մի երկու խոսք լռիկ֊մնջիկ փոխանակում են միմյանց հետ։

Այս ամենը դժնդակ օրվան համատարած անախորժ լուրերն էին ազդել. ո՛վ հաղթվեց, ո՛վ տարավ, ո՛վ պետք է իսկապես ուրախանար ցորեկը կատարված դեպքերից,— ոչ ոք հաշիվ չկարողացավ տալ իրան. համայնքի մեծամասնությունը սրտաբեկ էր՝ անմեղ ու ազնիվ երիտասարդն իզուր տեղը դատապարտվել էր. տանուտերի վկաների խղճերը, ճիրաններն ու ժանիքները սրել էին և ծվատում ստախոս տերերի սրտերը. ինքը տանուտեր Խուդոն յուր մեծ հովանավորի հետ ավելի իրավունք ունեին տրտմելու, քան թե ուրախանալու. ի՛նչ արժեք ունի նրանց այս օրվան հաղթանակը՝ Սամփսոնի բանտարկությունը և չհասի հաս ապացուցելը. Սիսակի թղթերի կապոցը և Գնթունու տանից խուզարկությունից հետո դուրս եկած չարագուշակ փաստերը մեծ հեղաշրջություն պետք է տան տարիներով մտածած, կազմած և իրագործվելուն մի քայլ մնացած ծրագրին։

Ստույգ է, ո՛չ Բալասան աղեն, և ո՛չ յուրայինք գիտեն Սիսակի կապոցի և վանեցու գզրոցից դուրս հանած մի քանի թղթերի ու նամակների բովանդակությունը, բայց եթե նրանք յուրյանց համար աննպաստ և կասկածելի չլինեին, ինչո՞ւ ապա քննիչն յուր խուզարկությունը վերջանալուն պես տնօրինեց բանտարկել Տաճատ վարժապետին և ցանկություն հայտնեց փոխվել մի այլ տուն, ուր, իբր թե, ըստ յուր ասության, ոչ ոք իրան չխանգարե պարապելու։

Մեծ տեղիք ուներ Վլադիմիր Նեստորիչը քննչի յուր տանից փոխվելուց և գործակալի նոր թողած իջևանը՝ երեցփոխ Ղազար բիձի տունը գնալուց հետո կրճտել ատամները мальчишка (տհաս երեխա) քննիչի վերա և Վասիլ Վասիլիչի մոտ սպառնալ, որ հինգ օր չի քաշիլ, այս նահանգից նրա ոտքը ինքը կտրել կտա։

Ի՞նչ ուներ Վասիլ Վասիլիչը Մելնիկովի օրինավոր վրեժխնդրական հուզմունքի դեմ՝ բացի հավանություն տալուց և քննչի դեմ արդար բարկությամբ տհաճություն արտահայտելուց. երեկվան երեխայքն այսօր եկել են և տարիներով ծառայության մեջ կյանք մաշած գործողների վարկը ոտնատակ տալիս։

— Իմ կարծյոք, ի պատիվ Ձեր, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— ասաց Վասիլ Վասիլիչը,— քննիչը պարտական էր բազմության առջև Ձեզ սառը խոսք ասել, հանդգնողի բերած անպետք թղթի կտորտանքը կրակն ածել և յուր ասած անպատկառ խոսքերի համար նրան անմիջապես բանտարկել տալ, այլ ոչ թե մի աչքի պոչով րոպեական զննությունից հետո նրա հետևիցն ընկնել, գնալ, երկար տարվան արժանավոր գրագրի տունը խուզարկել և վերջը նրան էլ բանտարկել, за что, про что?

Այո՛, Բալասան աղի խորհրդապահ Գնթունին էլ բանտարկված էր և այդ հանգամանքը մի հաստ ջրաղացքարի պես նստել էր Մելնիկովի սրտի վերա։

Բանտարկված էր վանեցին միևնույն հարկի տակ, միևնույն տանը, ուր վարդապետից երկու ժամ առաջ մտել էր և գլուխը կախ, բայց խիղճը հանդարտ նստել Սոնայի անփորձության զոհ սիրելին՝ չգործած հանցանքը վիզն առնող Սամփսոնը։

Մտել էր Գնթունին իբրև կալանավոր Գյուլնազարենց խանութներից մեկի մեջ, որ շատ ժամանակ չէր՝ բանտի տեղ էր պետք գալիս. բայց նա չէր տեսնում Սամփսոնին. միևնույն հարկի տակն էր արդարև Սամփսոնը, բայց երկուսին անջատող միջապատ կար։

Հին մովրովության ժամանակները գյուղերումը բանտեր չկային. դատաստանը շատ բաղադրյալ չէր. ծանր հանցավորին մի երկու ժամով կոխում էին մի գոմ, կամ մի մարագ և դուռը վրեն փակում. իսկ թեթև, տանու գողերին գյուղական տանուտերը ծերունիների և քեդխուդեքանց բանավոր վճռի համաձայն մի քանի ապտակ էր հասցնում, կամ մի երկու ժամ ծառիցը կապում ու բաց թողնում։ Իսկ հաշտարար օրենքներից հետո՝ հասարակության տանուտերը գյուղական դատավորների համաձայնությամբ մի հարմար տուն է վարձում բանտի համար։

Օ. գյուղի հասարակության բանտը Գյուլնազարենց դատարկ երկու խանութներն էին։

Շատ տարապայման վճիռ էր կայացրել այս անգամ քննիչը, տանուտեր Խուդոյին էլ հետ էր կանգնեցրել պաշտոնավարությունից. այդքանն էլ բավական չէր. իր սեփական տանը հրամայել էր ինչպես կալանավոր մնալ այս գիշեր, իսկ տանուտերի օգնականին բացարձակապես պատվիրել էր երկու պահապան բանտի դռանը դնել, մեկն էլ տանուտերի փողոցումը շրջեցնել։

Գիշերից բավականին անցել էր. Մորփեոսի շաղ տված խաշխաշի փոշին արդեն յուր ազդեցությունն արել էր Օ. գյուղի բնակիչների վերա. թշվառ Գալ֊ափուն էլ իրանից ավելի անբախտ կնոջ հետ լացել, գլխները կոծել էին և շորերով նստած տեղը՝ նղղել, ննջացել. բայց քնի մրափեցնող Աստվածը կամ լավ չէր տեսել, կամ չտեսնելու էր տվել մի քանի հոգու, որոնց աչքերից քունն իսպառ փախել էր։

Ահա միաժամանակ բոլորովին զուգադիպությամբ երկու տանից դուրս եկան երկու հոգի. նրանցից մեկը դեպի աջ փողոցը թեքվեց, մյուսը՝ դեպի ձախ. նրանք իրար չեն տեսել. մութը խիստ է։ Մենք չենք կարող նշմարել երկու խորհրդավոր գիշերաշրջիկների դեմքն ու հագուստը, սակայն եթե նրանցից մեկին ճրագի լույսով մի տեղից տնտղեինք, կտեսնեինք, որ լայն ու երկայն դաշույնի կոթի վերա փայլում են երկու արծաթյա բևեռագլուխներ։ Մյուսի մասին ավելորդ է հետաքրքրվել, նա ոտով գլխով մեզանից աննկատելի մնաց։

Անհայտ անձնավորությունները զանազան խոտորնակ փողոցներից դուրս եկան Օ. գյուղի ծայրը և մեկը «Յոթն եղբոր» կոչված գերեզմանների կողմից, մյուսը կիր այրելու մեծ հնոցի տակից մոտեցան մի շինության. այսպես ասել՝ մեկը հյուսիսից և մյուսը հարավից հառաջեցին դեպի միևնույն շինությունը։ Ոչինչ տուն, ոչինչ ուրիշ շենքեր չկային այդ միահարկ, մի կարգի կառուցած սենյակների մոտ. նոքա շինված էին գյուղից դուրս Օ. գյուղի խրամը տանող ճանապարհի վերա։

Ահա հյուսիսային կողմից եկողն անցկացավ շենքի քամակը. նույնն արեց և հարավից եկողը, բայց սա չծռվեց դեպի շինության հետևի կողմը, այլ կկզեց հարավային պատի մոտ եղած ձիաքար մահարձանի տակին։

Հյուսիսայինը հանեց դաշույնը և սկսեց շենքի պատի վերա փոքրիկ ոտնատեղիներ փորել։

— Լա՛վ է,— մռմռաց նա և կատվի նման պատը չանգռելով վեր բարձրացավ շինության կտուրը և հյուսիսային բաշի վերա բացված ծխնելույզի ծակից գլուխը ներս խցկեց։

— Վարժապե՛տ, վարժապե՛տ,— շատ հազիվ ներս թափանցեց սենյակի մեջ անծանոթի խուլ ձայնը։

— Վասա՛կ եղբայր, դո՞ւ ես,— մի նույնպիսի բութ պատասխան եղավ ներքևից։

— Թե կարաս՝ վերև արի՛, աղեն բան ա ասել, պտի քեզ հասկացնեմ։

— Ինձ վեր ելլել անհարմար է, ազնի՛վ Վասակ, ծխնելույզի ձանձախարիթ (մուր) մեր հագուստ սևցնելով՝ վաղը մեզի կմատնե. եթե կուզես նե՝ ինքդ իջիր։

Վասակը, որ արդեն հասկացանք, Մելնիկովի քրոջ որդին էր, ոչինչ ընդդիմություն չարավ, քսվելով մտավ ծխահանի մեջ և դժվարությամբ իջավ շինության ներսը, որը, ինչպես տեսանք, բանտն էր։

— Պահապաններ չնկատեցի՞ն քեզի,— հարցրեց կալանավոր վանեցին։

— Մեռլի պես քնոտած են չարդախի ծածկի տակ. մին ուզեցա մոտենամ, ձեռս կոխեմ, ջիբներիցը բանտի բալնիքը հանեմ, բաց անեմ, դռնովը տուն գամ, մին էլ սիրտ չարի, ո՛վ գիտա՝ որի ջիբին ա։

— Որքան մենք լսեցինք, Գասպար առաջարկեց Շամոյին պահել բանալին։

Թողնենք Մելնիկովի երկու հավատարիմներին խորին խորհրդակցության մեջ, մենք անցնենք բանտի հարավային պատի մյուս կողմը և հետևենք մեկել անծանոթին։

Երկար ժամանակ անհայտ անձնավորությունը նստած էր դամբարանի մոտ. նա այլայլված էր. նա չէր կարողանում սրտի տրոփը հանգստացնել։

Երևում է, որ անծանոթը Վասակի նման քաջասիրտ չէր. մի տեսակ վստահություն, մի աներկյուղության ույժ կարծես պակասում էր յուր կյանքի մեջ առաջին անգամ այսպիսի համարձակ քայլ անող էակին։

Խավարի թանձրության մեջ նա մի քանի անգամ շուրջը նայեց, ամեն մի գերեզմանաքար, ամեն մի դիմացի այգիների ծառի կատար մի֊մի հսկաներ, մի֊մի՝ գլուխն երկնքում, ոտները գետնքում՝ ալք (քաջք) էին թվում նրա աչքին և նա դողում էր։

Հանկարծ դեպի գյուղի գլխի բլուրը ետ նայած ժամանակ ամպալից երկնքի պատռվածքի միջից սակավաթիվ աստղերի ցոլացրած աղոտ լույսով փայլին տվեց բլրի լանջի վերա դարերով առաջ շինված մատուռը։

Անծանոթը երեսը դեպի ավանդատունը դարձրեց և երեսին խաչակնքելով՝ մի երկու աղոթք մրմնջաց։

— Ո՛վ կոնդի (բլուրի) գլխից հուրհրատող սուրբ մատուռ, քե՛զ եմ ապավինել, դու էս տաք ջրին մի հով ջուր ածես, դու իմ սիրտս պնդացնես։

Անշուք տաճարը սուրբ Սարգսի նման ոգևորեց ջերմեռանդ հավատավորին։

Նա վեր կացավ և հառաջեց դեպի բանտի դուռը։

Զգույշ էին նորա քայլերը, բայց վստահ։ Նա մոտեցավ երկու քնած պահապաններին և շատ հետաքրքրությամբ դիտեց նրանց դեմքերը. երևի պահապաններից մեկին էր պտռտում նա, որ գտավ և ամենամեծ զգուշությամբ շարժեց՝ ականջումը փսփսալով նորա անունը.

— Շամո՛ ջան, Շամո՛,— կանչեց նա անլսելի կոչյունով։

— Ը՛... ը՛... ը՛...

— Վեր կա՛ց։

— Ո՞վ ես,— աչքերը ճմռելով, չիմացած՝ թե ուր է, հարց տվեց Շամոն։

— Հետս արի՛,— ասաց վերջինս և նորից անցկացավ բանտի հարավային պատի կողմը, նստեց նախկին դամբարանի վերա։

Շամոն անգիտակցաբար հետևեց։

— Աղջի Սոնա՛, դու գժվե՞լ ես. էս կես գիշերին, էս անվերիվերի (վայրի) անապատումն ի՞նչ բան ունիս,— ճանաչեց և հարցրեց պահապան Շամոն։

— Շամո ջա՛ն, անումիդ մեռնի քո Սոնեն, ինձ տուն տար Սամփսոնի մոտ։

— Աղջի՛, գետինը չե՞ս մտնում, ուզում ես աշխարհքի մեջ թուք անես քո հորն ու մորն է՛լ, ձեր ազգ ու ընտանուն է՛լ. էդ ի՞նչ ես արել, էդ ի՞նչ ես ասում։

— Արևիդ մատա՛ղ, Շամո ջա՛ն, թե մի մազի չափ սիրում ես քո քեռու աղջկանը, խնդիրքս կատարի, ես քեզ համար քեռու աղջիկ չեմ էլել, օխտը հալալ քվեր համ եմ տվել։

— Ախար դու ո՛վ, Սամփսոնն ո՛վ, դեռ մի դարդակ խոսք ա հորդ տվածը. էն էլ էսօր խալխի միջին ասել ա, որ ըստուց հետո քեզ գետը կքցի ու Սամփսոնին չի տալ։

— Ես էլ չեմ ուզում Սամփսոնին, Շամո ջա՜ն, բայց սրտումս դարդ կմնա, թե որ երկու խոսք ունիմ ասելու՝ չկարենամ իրան հասցնել։

— Դե ինձ ասա՛, ես Սամփսոնին կհասցնեմ։

— Չէ, քեզ մատա՛ղ, իմ լիզվովս պտի ասեմ, կենտ երկու բերան խոսք։

Շատ դիմադրեց Սոնի հորաքրոջ որդի Շամոն, բայց վերջը ստիպվեց բանալ բանտի դուռը և ներս թողնել Սոնային և դրսևից դուռը փակել։

Մի թույլ հազ միայն Սամփսոնի կողմից հայտնի արավ նորա արթնությունը։

Սոնան հառաջեց դեպի հազը, նախապես մեղմ արտասանելով մեզ քաջածանոթ Հնձանաբագի սուլման նշանաբանը։

— Ը՜ս... ս... ս...

— Ը՞ս... ս... ս...

Վերջին ըս հնչման վերա մի հարցական շեշտեց Սամփսոնը։

— Ը՜ս... ս... ս...— հետևեց դրական պատասխանը աղջկա կողմից։

Սամփսոնը վեր թռավ, կուռը բռնեց և նստացրեց յուր տակը փռած չոր եղեգնյա խսիրի վերա։

— Դու այստե՞ղ, հոգի ջա՛ն, և ի՞նչպես։

— Հորաքվերս տղա Շամոն տուն թողեց. լռի՛ր, թող հանգստանամ, տես իմ հալը,— ասաց Սոնան և բռնեց Սամփսոնի ձեռքը, պինդ սեղմեց յուր կրծքի վերա։

Մրրկածուփ լճի լեռնացած ալիքների նման ընդհարվում էին աղջկա սրտի կափարիչներն յուրյանց ափունքին։

Սամփսոնը հնազանդեց. նա լռեց։

— Աստվա՛ծ իմ, էս ինչ թպրտոց էր,— շշնջած Սամփսոնը և ականջը դեմ տվեց յուր թիկնած պատին։

Արդարև, պատի մյուս երեսին, բանտի մեկել կիսումը, մի թեթև թրխկոցից հետո լսվեցավ խոսակցություն։

— Լսիր։

Երկու սիրահարները բերանաբաց ականջ էին դնում։

— Դու կասես, Վասակ եղբա՛յր, թե քեզ մեր գերազնիվ պաշտպան Մելնիկյա՞ն ուղարկեց մեզ մոտ։

— Հա՛, հենց քեռիս ինքն իր բերնովը հրամայեց, որ գամ քեզնից իմանամ։

— Այո՛, ազնվափայլ տեր՝ Բալասան աղան կցանկա գիտել, թե ի՞նչ թղթեր էին ատելի Սիսակին բերածներ, որք տգետ ամուսնույս անփորձ հիմարութենեն անցեր էին երեսփոխան Ղազարի կնոջ ձեռք ու ան տեղեն դիպվածով մեր ոսոխի վրիժառության փաստեր դարձած. այո՛, կըսես մեր քաջ հովանավորին, թե ինչպես այն թղթեր, նմանապես և շատ ուրիշ աներկբայելի ապացույցներ խուզարկության ատեն այս երեկո անցան քննչի ձեռք. ես այժմ մի առ մի չեմ կրնար բացատրել, գրելու ձեռնհաս միջոց ալ չունինք. բայց փութա՛ հայտնել իրեն, որ եթե ան թղթերն այս գիշեր մի տեսակ չառնե քննչեն և չայրե, մոխիրն ալ հողմերու չհանձնե, զմեզ, զտանուտեր և ինքը զինքը մեծապես պիտի վնասե, մեր ոխերիմներ վաղ առավոտ կարդարանան և այս հիմար անձնադավ Սամփսոն, որ չըրածը բերանովն անտեղի խոստովանեցավ, պիտի ազատի, թշնամիք պիտի հրճվին և նույն ինքն նախկին տանուտեր ամբաստանյալ Հարություն Գոմշակերյանց պիտի անմեղ ելլե ու կրկին տանուտեր վերակոչվի։

— Ցավն էլ հենց էդ ա, որ շան տղի քննիչը քեռուս տանը չկացավ, դունչ ու պռունգը քեռուս վրա կիտեց ու վեր կացավ, գործակալի գնալուց հետո կորավ, մութավելի Ղազարի տանը քնեց։

— Սևահամբույր սանդարմե՛տք, յոթնգլխյան վիշա՛պք, տարտարոսի՛ն զավակներ, մենք կորած ենք,— այնպես խիստ ճչաց վանեցին, որ Շամոն դրսից լսեց և մոտ եկավ, դռանը խփեց ու հարցրեց.

— Ի՞նչ ես գոռում, վարժապե՛տ։

— Ոչի՛նչ, ազնիվ Շամի՛ր,— սառն հանդարտությամբ ներսից պատասխանեց Գնթունին.— անհանգիստ երազներ զմեզ արթնցուցին։

— Ալ քեզի մնալ անհնար է,— քրթմնջեց Վասակի ականջումս գրագիրը,— շուտ գնա՛ և հայտնե մեր բարերարին։ Թո՛ղ հնար մի գտնե։

Վասակը ծխնելույզի ծակովը վեր բարձրացավ։

— Նորեն դեպի Վան. կայք, կին, զավակ ամենայն տեղ դյուրին է ի ձեռս բերել, իսկ անձին ապահովություն, իսկ իրեն ես, իրեն գլուխ՝ գեր ի վերո է, քան զամեն. «զի՛նչ օգուտ է մարդո. եթե զաշխարհ ամենայն շահեսցի և զանձն յուր տուժեսցե»։ Դեռևս թարմ և կայտառ է մեր դեմք, սևաթույր մեր հերք զմեզ 25֊են ավելի հասակ չեն ընծայեր, թեպետ 35֊են և 40֊ին մեջ կխաղա. ամենուրեք կարելի է, դրամն ի քսակ, կրկին ամուսնանալ. բնություն գեղահրաշն Վասպուրականին աղջկունք առավել չքնաղ է կերտեր և բարեկազմ, քան զկապկանմանս Արարատա։ Բարեբախտ դեպք մի էր տաճիկ Սալիմ բեգին յուր 150 ռուբլի պարտք այսօր վճարելն, խոհեմություն էր մեր կողմեն խուզարկության ատեն 500 ռուբլիով լի քսակս ծոցս առնել. հապա 350 մանեթ գյուղական հա՞րկ, որ երեկ տանուտեր մեզ հանձնեց ծրարել գանձարանն առաքելու և մեր գրպան մնաց. հապա 175 ռուբլի տաճկահայ սովելոց անվամբ ժողոված նպաստ, որ գավառես ժողոված իմ քով, իբր, ավանդ էր։ 1175 մանեթով զկես տաճկահայք կարելի է գնել և բոլոր փաշաներ ու քյուրդերու շեյխեր յուր գործույն ծառայեցնել։ Ցնծա՛, անձն իմ, և ուրախ լե՛ր, բազմի՛ր բախտին քառաձի կառք և սլացի՛ր ուր երկիր առավել բեղմնալից կսպասե ճարպիկ և հմուտ վայելողի,— քչփչաց ինքն իրեն վանեցին և կապկի արագությամբ վառարանի ծխնելույզից դուրս մագլցեց, պատն իջավ ու քայլերն ուղղեց ոչ դեպի յուր տունը, այլ խրամը ցած գնաց և Տաճկաստանի ճանապարհը բռնեց։

Հա՛, մոռացանք, յուր տան հանդեպ հասած ժամանակ Գնթունու ներսից մի ձայն, կարծես, թելադրում է նրան ետ նայել, կին և որդի մի վայրկյան սլացան նրա հիշողության մեջ, բայց խոհեմ և կամքի տեր մարդը ժխտական մի շարժումով փշրեց սրտի շենքը և սառն ու դառն հեգնությամբ բավ համարեց ծաղրել յուր մարդկային թույլ հատկությունն ու առաջ ընթանալ։

— Ոնց որ երևում ա, ձենը կտրվեց,— շշնջաց Սոնան,— վանեցին կարծես բուխարու ծակովը Վասակի հետ դուս գնաց։

— Ջառը գնա, ջհանդամը, Սոնա ջա՛ն։

— Ինձ համար ուրախությունն էն ա, Սամփսոն ջա՛ն, որ դու էգուց կազատվիս նրա թղթերով։

— Քանի՞ կոպեկի կառնեմ, ընտեղ կազատվեմ, ընտեղ էլ ինձ կսպանեմ։

— Ի՞նչ ես ասում։

— Սուտ չեմ ասում, ինձ հո բռնիլ տվողը վանեցու շինած սուտ թուղթը չէր. քո էսօրվա գոմումն ասած խոսքն էր. դու չէի՞ր, որ ասացիր՝ պտի հորդ լսես, տանուտերի հարսը դառնաս։

— Դու էլ հալած եղի տե՞ղ ընդունեցիր խոսքերս. ես մախսուս (դիտմամբ) ասեցի, որ տանուտերի օգնականը լսի ու սլեստչու մոտ վկայի, ես տեսա նրան ներս գալուս։

— Սոնա ջա՛ն, ղո՞րթ։

— Սոնեն գլխովդ պտիտ գնա, ես եկել էի քեզ ասեմ, որ գլուխ առնես, թռչես. հույսս մեր Շամոն էր, որ մի հնարքով քեզ բաց թողար. բայց հիմիկեց դենը միամիտ եմ, լիսը կբացվի, դու էլ իմ գիրկը կընկնիս։

Դուռը բացվեց և պահապան Շամոն ներս մտավ։

— Ա՛յ աղջի, հերիք ա, արի գնա՛, է՛, հիմի հընկերս կզարթնի, գետինը կմտնենք։

— Ես էս ա գնում եմ, բայց դու հընկերիդ զարթնացրո՛ւ, վանեցու քամակիցն ընկեք. հենց իմանաս բուխարու երթկովը դուս փախավ,— ասաց Սոնան և յուր եկած ճանապարհովը վերադարձավ։

——————

Մեջ գիշերին գյուղը դղրդոցն ընկավ. պահապան Շամոն ու Գասպարը մի քանի հրացանի պայթյուններով ամբողջ գյուղը ոտքի հանեցին։

Վանեցին փախել է՝ տարածվեցավ գյուղը, բուխարու ծակովը դուրս է գնացել։

ԻԶ.
ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ

Հետևյալ առավոտն երեցփոխ Ղազար բիձու տանը քննչի հրամանավ՝ տանուտերի օգնականի ձեռքով՝ կրկին հավաքվեցին Օ. գյուղի առաջավորները. խոսք չկա, այնտեղ էր և Մելիք֊Բադալն և այսօր առաջին տեղն էր բռնել։ Երեկ նա մի անկյուն էր քաշվել և սպասում էր, թե մի րոպեից, մի ժամից իրան էլ կկանգնացնեն քննչի առաջ. բայց օրը մթնեց ու նրան ոչ ոք հարցմունք չարավ։

— Հա՞, Սիսակ ջա՛ն, ասում ես բանն ըտենց փոխվե՞ց, վանեցու տանիցն էդ լավ֊լավ թղթերը դուս եկա՞ն. մեռնե՛մ Աստծու ողորմությունին. հախը նհախին չի տալիս (արդարադատ է). ուրախությունից գիշերս քունս չի տանիլ. ղրկենք աշուղ Բալանուն բերել տանք, սազը քոքենք, մի քանի մեր սրտի բարեկամներ էլ կանչենք, սուփրեն բաց անենք, իմ ձեռով կոտորած՝ աղն ու տաքտեղն արած՝ գինին էլ վրեն լցրած բաստուրմեն մի կողմից շամփուրը քաշենք, տժտժացնենք, մի կողմից յալլա կանչենք, քեֆ անենք ու Բալանու ասած Քյոռօղլվի ու Շահ֊Իսմայիլի հեքիաթները լսենք, հետն էլ նոր֊նոր հայավար տաղեր ասենք, խոզի արնի պես կարմիր և նոր կտրած պոլըմբռյալի պես դեղին պսպղուն գինին վրեն կոնծենք. խեղճ Գալ֊ափունի ցավերն էլ մտիցը քցենք, ընչանք բարի լիսն ամեն հայ֊քրիստոնի հետ մեր վրա էլ ծագի, Աստծու ողորմության դուռը բացվի, գնանք մի տեսնենք, թե մեր վռըշիկ խաչագող Գնթունին ի՛նչ պատասխաններ պտի տա սլեստչուն։

Վերոգրյալ միջոցն առաջարկեց Մելիք֊Բադալը՝ գիշերվա երկայնության դեմ կռվելու և յուր անհամբերությունն անզգալի կացուցանելու համար, երբ նախընթաց երեկոյին մթնով շատ ուշ Սիսակն եկավ և վանեցու տանից խուզարկության ժամանակ դուրս եկած փաստերի մասին պատմեց։

— Չէ՛,— ասաց Սիսակը Մելիքին,— դու լավ կանես՝ սիրտդ հանգիստ թեք ընկնես, քնես, որ էգուց միտքդ բաց՝ լավ լսես քննչի հարցմունքներն ու վանեցու պատասխանները։

Լա՜վ էլ քնեց Մելիքը, շատ էլ վաղ եկավ երեցփոխի տունը, բայց վանեցու երեսը չկարողացավ տեսնել. նրա քամակից ընկնողներից մինն էլ իր տղեն էր, որ զենք ու զրահ կապած, գյուղի կտրիճ ջահելների շարքումը, ձիավորվել էր ու Վասիլ Վասիլիչի հետ վանեցու քամակիցն էր ընկել։

Ձմեռվան արևն երկու ձողաչափ բարձրացել էր, ինչպես ասում են՝ ով օխտն էշ ուներ, կերել, պրծել էր, որ Վասիլ Վասիլիչն իր պալտոյի մեջ ցրտից կուչ եկած, մի բռունցքը դառած, իր ձիավորներով տուն ընկավ քննչի մոտ և ասաց. էդ մարդը, ինչպես երևում է, սատանա էր, նա հիմի գետնի տակին բեհեղզեբուղի կողքին նստած իր քաջագործությունները կլինի պատմում, թե չէ ես Վասիլ Վասիլիչը լինիմ, մինչև Երասխի կամուրջը տեղ չթողնեմ՝ ոտնատակ տամ, գյուղեր չթողնեմ՝ փոթորիկ բարձրացնեմ և երկրի երեսին չգտնե՞մ, էդ անհնարին է։

— Եթե այդպես է՝ մեր գործը տեսնենք,— վճռեց քննիչը և ժողոված մարդկանց մոտ կարդաց վանեցու տանից դուրս եկած թղթերը՝ սկսելով հետևյալ նշանավոր հիշատակարանից։

Չմոռանանք ասել, որ ժողովին ներկա էր և Վլադիմիր Նեստորիչը, տանուտեր Խուդոն և երեկվան կալանավոր Սամփսոնը։

— «Առաջին թերթ, առաջին տարի, առաջին երես»,— բարձրաձայն գոչեց քննիչը և կարդաց.

«10 սեպտեմբերի 18... ամի, Վան։ Ըստ Խորենացւոյն՝ «սահմանք քաջաց զէնն իւրեանց, որքան հատանեն, այնքան ունին»։ Մեզի համար այս երկիր որչափ և սիրելի՝ իբրեւ մայրենի տնակ, բայց ապարդիւն. հողն առատ՝ դրամ սուղ, հարստութիւն՝ կենաց նպատակ, հայրենասիրութիւն՝ անոր ուղին հարթող պատրուակ, Հայրիկին յանձնարարական եւ ի դիւրահավան երկիրն Արարատեան»։

«13 սեպտ. յաջող ելք, բարի ճանապարհ, ողջամբ մնա, Այգեստան, մանկութեանս օրորան...»։

— Սոքա մեր գործերին չեն վերաբերում,— աչքի տակով մի երկու երես անցնելով ասաց քննիչը և կանգ առավ երրորդ երեսում։

«20 սեպտ. Աղէքսանդրօպօլ, Սհաթչոնց խան. Կարուց սրբազանի յանձնարարական մեզի մեծ յոյս տուաւ, բայց տեղւոյս պաղարիւն Յաջորդ Յ. վարդապետին յանդիմանութիւն եւ անհիւրասիրութիւն փոքր ինչ զմեզ կը խռովէ. եթէ բոլոր Էջմիածնականք ասոր նման խորագէտ և խոչընդոտ ըլլան մեզի՝ մեր ձեռնձգութիւնք կը դժուարին։ Որքան կը յիշեմ անսիրտ վարդապետին հայեացք և անոր կծու խօսքեր՝ կը քստմնիմ. ուխտավորին, կ՚ասէ, այս թղթեր պիտոյ չեն եւ ոչ մեզի դիմելու հարկ կայ. ահա Էջմիածին, գնացէ՛ք, ուխտներնիդ կատարեցէ՛ք եւ դարձէ՛ք։ Ձեր երկիր աւելի կարիք ունի ձեզ նմանների, կ՚ասէր, մեզ բաւական են մեր գործիչք։ Սակայն չգիտեմ, կը հասկնա՞յ վարդապետն, թէ մեզի համար նշանաւոր է ոչ գործ, այլ գործին անուամբ մեր քսակ»։

«21 սեպտ. Ի նանիր աշխատութիւնդ, հայր Յ., մենք քո իսկ քթիդ տակ գտանք մեզի հաւատ ընծայողք. կաթոլիկ քահանայի մը ծանօթացանք, զմեզ պապին երկրպագուներէ մին ներկայացուցինք, որ կ՚երթայ, իբր թէ, իւր կորուսեալ եղբայր որոնելու եւ անոր մոլեռանդութեան շնորհիւ հինգ ռուբլի — մոտ 100 ղուրուշ շահեցանք եւ մի ժամէն Աշտարակեցւոց ուղեկցութեամբ յուղի կ՚անկանիմք՝ նախապէս գնած եւ ծանօթացած գիւղական օրինագրքին հետ, որ զռամիկն շահելու կը նպաստէ մեզ. կ՚ասեն՝ կաթոլիկ հոգեւորականն եւս մեր կարծածին չափ տգէտին մէկ չի եղեր, նա եւս իւր հաշիւն ունեցած է, մեր անուամբ ժողովածին կէսն իրեն է պահեր. կեցցէ՛. գիտէ գործել»։

«22 սեպտ., Աբարան։ Այս գաւառ մեր երկրէ խաւար կ՚երեւի. կ՚արժէր այս կոյր աշխարհէն օգտուիլ. բայց Աշտարակեցի ուղեկիցքս Էջմիածնի շուրջ կը գերադասեն. հարկ է երթալ եւ այդ Աւետեաց երկրին քաղցրութիւն ճաշակել։ Շատ հիւրասէր են Աշտարակեցիք, մեզ եւ ոչ մի ասպարէզ թոյլ տուին հետի քայլելու, իւրեանց գաւակ կ՚առնեն մեզի։ Ափսո՛ս, որ նախապէս խմիչք ատող յայտնեցի զիս, իւրաքանչիւր քայլափոխին կարելի էր Աշտարակայ գինով զուարճանալ, ձիանց վերայ բարձած՝ անընդհատ ի վաճառ կը տանին Աշտարակեցիք գինի եւ օղի, ամեն բեռնակիր կ՚առաջարկէ վերադարձողներուն անուշ անել, ինչպէս իրանք կ՚ըսեն»։

Քննիչը մի երկու թերթ ևս շրջեց և կանգ առավ։

«25 սեպտ., Օ. գյուղ։ Այս է հանգիստ իմ, ի սմա բնակեցայց, զի հաճեցայ ընդ սա։ Մեր օթեւան փե՛ք յարմար է. Մելիք֊Բադալ թէպէտ հեգնաբան ոմն է, յաճախ զմեզ խաչագող կ՚անվանէ, բայց մենք չհասկնալ կը ձեւացնենք. թող ասէ, օր կու գայ՝ ծուխ իւր քթէն կը հանենք, առ այժմ երեսուն մանկանց ուսուցման վարձ եւ գիւղական գրագրի բեղմնալից պաշտօն մեր վարկ բարձրացոյց եւ այդ շատ է մեզ»։

Այնուհետև հիշատակարանի մեջ շարունակվում էր Օ. գյուղի մեջ վանեցու հաստատվիլը, ժողովրդի հետ յուր վարվելու եղանակը, աշխատությունը նախապաշարմունքների նշանակությունը բարձրացնելը, յուր ամուսնությունը և այլն։

Այս ամենը թռուցիկ հայացքի տակով անցկացրեց քննիչը և կարդաց.

«18... թվական. երկրորդ տարի. 5 փետրվարի. Օ. գյուղ։ Գործերնիս լավ կ՚երթայ. տանուտէր Կարապետի տգիտութիւն մեզի կը նպաստէ, ինքն կ՚առաջարկէ շատէ քչէ շահուիլ — ղարիբ ես, կ՚ասէ, օգտուի՛ր, ալ չգիտէ խղճուկ, թէ նոր ահա երկրորդ տարին կը սկսի մեր գալն, եւ այսօր մենք տոկոսով բաւականաչափ դրամ տուած ունինք»։

«20 փետրվարի։ Քաղաք գնացինք տնային պիտոյք գնելու. կտաւեղէնք ծրարած լրագիր զմեզ գնած կտաւէն առաւել ծառայեց. Տաճկահայքին մէջ քանի մ՚ յիմարք ձերբակալուած են եղած, երեկ յաջողեցանք անոնց խենթութիւն ազգային նահատակութեան անուամբ այստեղ համբաւել, Խորխորունի Խորէնին կողմանէ մի նամակ շարադրեցինք եւ ասոնց կարդացինք, որ իբր թէ ազգին անպարտ զոհերուն ընտանիք անսնունդ մնացած են, ազգայնոց ձեռնտուութիւն կը յուսացուի, Հայրիկին կողմանէ ալ Խորէնին նամակին մէջ շրջաբերականի մի մասն եղած յաւելինք, յորում Հայրիկ, իբր թէ, կ՚առաքէ իւր ճետեր ի սփիւռս աշխարհի՝ ազգասէր հայերու գթութեան փշրանք ժողովելու։ Մեր հանճարեղ գիւտին սկզբնական յաջողութիւն առաւել շահաւէտ ապառնի կ՚աւետէ։ 15 րուբլի հանգանակեցինք եւ Կարուց վերայով տեղ հասուցած քարոզեցինք։ Մասամբ իրաւ ըսինք, դրամ մեր քովէն ելավ. Յ. գիւղացի մաշադի Օրուջին տոկոսով տուինք՝ վեց ամիս ժամանակամիջոցով, քսան րուբլ հաշուած»։

«10 մայիսի։ Փա՛ռք ճակատագրոյն, մեր կարծածէն առաւել երջանիկ ենք եղած. ընդհանուր խլրտում մի կը յուզի այս կողմեր. Ա. Ընծայնոց զինքն գլխաւոր գործակալ կը քարոզէ ամենուրեք. այս աւուր իրմէ ստացած նամակիս մէջ ծրարեալ վկայագիր մը զիս Արարատեան լայնատարած դաշտին կեդրոններու միոյն վարչութեան մենաշնորհութիւնը կու տայ։ Հունձք բազումք են եւ մշակք սակաւք, կը գրէ սիրելին Ընծայնոց, հնձէ որքան ուշիմութիւնդ կը թելադրէ. ցորենին մի մաս սեպուհ շտեմարանիդ մէջ ամբարէ, միւս մաս մեզի բաժին հան, իսկ աննշան մասն ալ յարդին փոշուն հետ աչքեր խտտղելու համար խստաշունչ հողմոց բերան տալուն եւ տեղ հասուցանելուն մի յուլանար. երբեմնապէս քո գործունէութենէն բարձրաբարբառ հաշիւ տալ պարտք համարիր, նուէրք եւ դրամք, իբր թէ, մեր Յակոբոսին ձեռօք Կեդրոնական յանձնաժողովին ուղարկած նշանակէ. մի՛ մոռանար զՀայրիկ ցուցանել Ատենապետ կեդրոնին, անոր անուն միակ զօրավիգն է մեր քաջակորով շահադիտական ձեռնարկութեանց»։

«Խորամանկ Ընծայնոց շարունակ կ՚ատէր զՀայրիկ եւ կը հայհոյէր, իբրեւ անբարեբարոյ զինքն Վարագէն վանելոյ առթիւ. այսօր նա ելեր յանուն Հայրիկի զաշխարհ կը թնդեցնէ։ Վնաս չունի, մենք եւս չենք սիրեր զՀայրիկ, բայց ի պահանջել հարկին նոյնը կ՚ընենք»։

«7 յունիսի։ Ա. Ընծայնոց կը գրէ, թէ մի շահաւոր առեւտուր սկսած է ինքն մեր նախկին ընկերաց հետ. արագաձիգ ռուսական ձեւի հրացանք մեծ արժէք ունին ի Տաճկահայս, քիւրդեր հօտերով ոչխարք չեն խնայեր՝ մի հատ ձեռք բերելու։ Ես, կը գրէ Ընծայնոց, հարյուրէն աւելի ժողոված եւ Վանեցու տարազ մտած հայախօս քիւրդ Մստօյին ձեռօք Իգդիրի ճանապարհով ի Բագրեւանդ հասուցած եմ. այնտեղ մեր Արտակ Պալունին կը ստանայ եւ քիւրդերուն մէջ ի վաճառ կը հանէ։ Այստեղ երեկ, կ՚ասէ, մի հատ մը ինքս վաճառեցի 25 ռ. ճանապարհորդ բժշկի մը։ Այժմ, կ՚ասէ Ընծայնոց, հրացան եւ փամփուշտ խնդրել օգտաւէտագոյն կը դատեմ, քան դրամ, զի յանուն քիւրդերուն եւ տաճիկներուն ձեռք հարստահարեալ հայ եղբարց՝ հրացան եւ փամփուշտ խնդրելը տեղւոյս թեթեւամիտ դիւրահաւանաց գրգիռը կը շատցնէ եւ մեր ոտաց ներքոյ հողն առաւել ամուր կ՚ընէ»։

«30 յուլիսի։ Ա. Ընծայնոց կը կշտամբէ զմեզ ցարդ եւ ոչ մի հրացան չառաքելուս համար. երկիցս կը գրէ, Մստօն առ քեզ է ուղղուեր եւ ձեռնունայն վերադարձեր։ Հաւատարիմ աղբիւրներէ ինք լսեր է, թէ մեր կողմեր՝ մանաւանդ Ա. քաղաք՝ հայրենասիրական վառ եռանդ առաւել շատ կարելի է արծարծել, իսկ այնտեղ հրացանի եւ փամփշտի մեծ պաշար կայ եւ հեշտիւ ի ձեռս կուգայ»։

«Սիրե՛մ զքեզ, ըստ Հայրիկին, միամիտ իմ Ընծայնո՛ց, մենք արդէն քո առաջին նամակ ստացանք եւ անյապաղ գրեցինք ի Վան, կոչեցինք մեր եղբայր Մարտիրոս եւ 150 հրացան 10.000 փամփշտաց հետ առանց մի վճարքի Սարիղամիշու կողմով եղբօրս ձեռօք Կարին ուղարկեցինք. եթէ Բագրեւանդայ սովալլուկ քիւրդեր հայերու հօտեր կողոպտելով կարող են լաւ գին վճարել, Կարնոյ ճոխ տաճիկներ եւ բազմաթիւ քիւրդերու ազգապետք, որք անպակաս կը վխտան անդ, միմեանց ընդդեմ մրցելով՝ տասնապատիկ կը հատուցանեն»։

«20 օգոստոսի։ Մարտիրոս կը գրէ, թէ ինք երկու աւուր մէջ վաճառեց հրացաններ եւ կը խոստանայ իւր բաժին դրամ ի Վան տանել եւ փութով վերադառնալ. հոգ չէ, արժանի է մշակն վարձու իւրոյ. սակայն անիծեալ Սադայէ՛լ, օր աւուր տարակուսանք կ՚ալեծփէ ներսս. Մարտիրոս շատ ուշացաւ. արդեօք քիւրդեր կողոպտեցի՞ն, թէ հարազատ զհարազատն դաւաճանեց։ Վերջինս առաւել հաւանական կը թուի։ Մարտիրոս խոժոռեցաւ, երբ վաճառքէն քառորդ մասն միայն իրեն բաժին որոշեցի. ըստ իս, կը բաւեր. բազմահմուտ խոհարարին ձեռօք պատրաստած անուշահամ կերակուր ամեն ոք կարէր ուտել...»։

Այս տեղից սկսած քննիչը երկար չէր կանգ առնում երևելի հիշատակարանի վերա. նա հետևում էր գտնել յուր գործին վերաբերյալ հարակից դեպքեր։

Եվ ահա, բավական թերթ անցնելուց հետո, նա կարդաց.

«18... թուականի, երրորդ տարի, 20 սեպտեմբերի։ Բաղդին ժպիտ քաղցր է առ իս. գաւառիս հզօրագոյն աստիճանաւորներէն ամենազօրաւոր եւ ամենավտանգաւոր մեզ իւր գաղտնի խորհրդական ըրավ, իւր բարձր հովանաւորութիւն մեր վերայ ունիլ խոստացաւ. մենք այսուհետև իւր ծածկապահ դպիր եւ նօտարն ենք»։

«18... թուական, չորրորդ տարի...»։

Քննիչը բարվոք դատեց լռությամբ կարդալ և անցնել։ Նա երբեմնապես մի֊մի կես֊հեգնական, կես֊արհամարհական և կես֊հանդիմանական ակնարկ էր դարձնում դեպի Մելնիկովը և նրա ականջին փսփսում։

— Վերջապես, ներողություն եմ խնդրում, Վլադիմիր Նեստորի՛չ,— ասաց նա,— որ ես ստիպյալ եմ այս հիշատակարանից մի քանի կտորներ, որոնք ձեր պատիվն են շոշափում, իսկ մեր գործի շատ մութն և կարևոր կետերը լուսաբանում, իբրև քաղվածք արտագրել։

Նա կարդաց.

«18... թուական, հինգերորդ տարի. 25 հոկտեմբերի։ Այս գիշեր Մելնիկով յանձնեց մեզ կնքելու իւր համար շատ չգրուած մուրհակի դրոշմեալ թղթեր եւ բաւականին հասարակ գրելու թերթեր. մենք փոխեցինք նրա յանձնարարականով բազում մուրհակաց թուականներ»։

«... Այս անձ, որքան խարդախ, այնքան սնապարծ, ստախօս է, ցայսօր իւր շատ խոստումներէն եւ ոչ մին կատարեց, շարունակ կ՚ուզէ իւր ազդեցութեամբ մեզ ընկճած պահել, կը խոստանայ իւր հովանաւորութիւն՝ եթէ մեր գաղտնի գործեր յայտնուելու ըլլան. մենք ալ բառախաղերով իրեն հասկացուցինք մեր ոյժ։ Այլ եւս անագան (ուշ) է, ինք այժմ մեզմէ առաւել կախումն ունի, քան թէ մենք իրմէ, սպառնացինք զինքն յերեւան հանել, եթէ մեզի չարիք մը հասանել դիպի»։

Քննիչը նորից լռեց. մոտ երկու ժամ հիշատակարանից կտորներ էր արտագրում նա։

Սարսափելի է Բալասան աղայի և յուրայնոց դրությունը, երբ քննիչն ընդհանուր ուշադրություն հրավիրեց և կարդալով մի առ մի համեմատեց երեցփոխ Ղազար բիձի լուսամտից և վանեցու տանից հանած թղթերը։

Այստեղ պարզվեցան Մելնիկովի թելադրությամբ կատարված բոլոր չարիքները — Դվակոթենց Հայրոյի ձեռքով Դոնդարենց Ասոյի սպանությունը, Արտեմ Սերգեյիչ Գոմշակերյանցի անկումը, Սամփսոնի դեմ խմբագրված մեղադրականը, Սիսակի ձեռքը կեղծելու փաստերը, նրա կողմից շարադրված նամակը, Խուդոյի տանուտերության մանրամասնությունները, Սիսակին կործանելու ձգտումներն և այլն, և այլն։ Մի խոսքով այն ամեն ապացույցները, որոնցով քայքայվեցան Մելնիկովի ցանցերը, որոնցով պարզվեցան խաբեբա թափառաշրջիկների ձեռքերով ստեղծած շահադիտական նշանավոր ձեռնարկությունները։ Բոլոր սևագրությունները, ի՛նչ և ո՛ւմ համար վանեցին գրել էր, բոլոր թղթերը, որտեղ ձեռքեր կեղծելու փորձեր ու վարժություններ էր արել՝ պահված էին։

Քննիչը փակեց և կնքեց ճարպիկ վանեցու հիշատակարանը և բոլոր իրական գրավոր փաստերը։ Ընթերցողի համար էլ փակվում են պատմությանս ամենահետաքրքիր և տխուր էջերը։

——————

Մյուս օրը գավառական բանտն ուղարկվեցին երեք հոգի. նրանք էին՝ Մելնիկովի երաշխավորությամբ ազատ շրջող Ասատուր Դոնդարյանցի սպանության համար մեղադրված Հայրապետ Դվակոթյանցը, Բալասան աղայի քրոջ որդի Վասակը և տանուտեր Խուդոն։

Գլխավոր գործիչներից Օ. գյուղում մնացին ինքը՝ Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովը և ավագերեց տեր֊Սուքիասը։

Տերտերի համար բավական համարեց քննիչը գրել գործակալին, իսկ Բալասան աղայի համար ստիպվեցավ միայն հրավիրել գավառական բժշկին։

Ուրիշ անելիք անհնար էր. դեռ նոր էր քննիչն յուր որոշումը հայտնել վերոհիշյալներին բանտարկելու և Մելնիկովին դատախազի իրավանցը հանձնելու համար, որ Վլադիմիր Նեստորիչը ամենքի ուշքն յուր վրա դարձրեց։

Աթոռը չկարողացավ դիմանալ յուր վերա նստած երևելի Բալասան աղայի ծանրությանը, շրջվեց գետին, յուր հետ տարածելով հատակին վանեցու պաշտպանին։

Հարվածը խիստ էր. հանկարծական կաթվածքը թուլացրեց Մելնիկովի աջ կեսը՝ գլխից սկսած մինչև վերջը։

Շատ անտանելի կացություն էր. երեք տարի թշվառ մարդը հիվանդ մնաց, ինչպես ասում են՝ գետնին գերի, անկողնին աքացի տալով, այն էլ՝ մի ոտքով։

Շատ բժիշկներ եկան, մեծ֊մեծ այցավճարներ ստացան և դարձան, բայց ամենքը միաձայն անբժշկելիության վճիռ կարդացին։

Երեք տարի էր՝ շարունակ կցկտուր և անհասկանալի բացականչություններով, ինչպես երևում է, ցանկանում էր Բալասան աղեն մի քանի խոսք ասել և չէր կարողանում. լեզվի ձախ կողմով սկսված հնչյունը անհասկանալի թոթովանքի կամ լփլփոցի էր փոխվում ձախ կիսումը, ձախակողմյան առողջ ուղեղի հոգեկան թելադրությունը խառնաշփոթ զանգված էր դառնում՝ աջ կիսումը։

Երեք տարուց հետո իսպառ դադարեցան Վլադիմիր Նեստորիչ Մելնիկովի տառապանքները. Պարկյան քույրերը վերջապես խղճացին և նրա ցավալի կենաց թելը բավ համարեցին ետ տալ։ Մկրատը թեև բութ էր, բայց կտրեց։

——————

Ով ոք ցանկանում է փարատել անախորժ դեպքերի անախորժ տպավորություններն յուր սրտից, թո՛ղ շնորհ բերե, քննությունը վերջացնելուց մոտ մի ամիս հետո Գալ֊ափունենց հացատունը։

Պսակաճաշ է. տերտերը նոր վերջացրեց «Թագավոր գոլովը», նորափեսա Սամփսոնը կանգնեց տան վերի պատի տակին դրած բարձին, իսկ նորահարս Սոնային Գալ֊ափունի կին Զարմանը պարելով, դափ ու զուռնի ուղեկցությամբ, տարավ հարսի համար պատրաստած սենյակը։

Հարսանիքավորները լավ քեֆի մեջ են. խմվում է թագավորի (նորափեսի), թագուհու (նորահարսի) և խաչեղբայր Մելիք֊Բադալի կենացը։

Կառավարիչ կամ թամադա է Օ. գյուղի սիրելի և միահավան քվեից առավելությամբ ընտրած, խարդախ ճանապարհներով հաստատվելուց զրկված, բայց արդարությունը պարզվելուց հետո նորից հաստատված տանուտեր Արտեմ Սերգեյիչը։

— Ադա՛, ա՛ անշնորհք, տավարի հրեշտակ Գալ֊ափո՛ւ,— ձեն տվեց խաչեղբայր Մելիք֊Բադալը,— չե՞ս ամաչում, մեր ավագ երեցին համեցեք չես արե՞լ։

— Էստեղ չի, չարը՛դ տանեմ, աղա խաչախպեր Մելիք ջա՛ն,— տեր֊Սուքիաս հայրը Սևանումն ա, հիմի քեզ համար աղոթք ա անում, վեց ամսից հետո կգա ու քեզ կօրհնի։

— Խնդրում եմ՝ մեր ուրախության ժամանակ ավելորդ խոսակցությունները դադարին, «հին դարմանը քամուն չեն տալ».— մեջ խառնվեց Օ. գյուղի նոր վարժապետ և նոր գրագիր Սիսակը և յուր կողմից առաջարկեց Արտեմ Սերգեյիչի կենացը։

Երեկոյան զանգակները տալիս էին և Գալ֊ափունի տան ուրախությունը դեռ շարունակվում էր։

ՎԵՐՋ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Բաշիքյարթմա անել, նշանակում է մանկության օրերում տղա֊աղջիկ նշանելու խոսք տալ։

[2] Յասավուլ, կնշանակի գավառական ոստիկանության ստորին պաշտոնյա։

[3] Թռչուն է։

[4] Մողնին մի փոքրիկ գյուղ է Աշտարակու մոտ։

[5] Հոգնածությունից ոտքերը կարգին չդնել։

[6] Գյուղական ոստիկանության ստորին պաշտոնյա։

[7] Դիլիբոզ կոչվում է նժույգի մի տեսակը։

[8] Մի անիր այդ բանը։

[9] Հայտնի է ամենքիս, որ ծառայողներն իրավունք ունին կոկարդով գլխարկ ծածկելու և դեղին կոճակներով հագուստ հագնելու։ Այս բանից առիթ առած՝ շատ ստորին պաշտոնյաներ սկսում էին երկյուղ ներշնչել ժողովրդի մեջ և հարստահարել։

[10] Հին թումանը երեք մանեթ էր։

[11] Ղռաթն էր այն առասպելական նժույգ ձին, որով Քյոռօղլին քաջության անուն է տարել։

[12] Հաշիվը՝ կոպեկ֊կոպեկ, պարգևը՝ թուման֊թուման։

[13] Փայտի կոճղ, տանջանաց գործիք։

[14] Կաշառահաչ տալ, այսինքն՝ կաշառքի համար զանազան պատրվակներ ի գործ դնել։

[15] Քեզ ենք ապավինել։

[16] Կարոտություն չունինք։

[17] Ոչինչ չեն հասկանում։

[18] Բուսուն պահել, կնշանակի դարան մտնել։

[19] Կտավյա գոտիից պինդ ոլորած պարան՝ զարկելու համար։

[20] Լայնությունից շարժվել ու ձայն հանել։

[21] Բոլորակ գիծ, որ քաշում են երեխայքն և չորս կողմովը պտույտ գալիս կամ ընկույզ են շարում մեջը և վեգ խաղում։

[22] Այն վեգը, որով մյուսներին կամ ընկույզին խփում են։

[23] Աղվես կոչում են հարսանյաց կամ մի ուրախության համբավաբերին։

[24] Կրակ խառնելու փայտ։

[25] Խնդիր անեմ։

[26] Փխբ.՝ անչափ։

[27] Ծառ է։

[28] Փայտյա բոլորակ ափսե։

[29] Յուրաքանչյուր գյուղ յուր ավելորդ արհամարհական անունն ունի։ Փարբեցվոց կոչում են բրդաբերան ջամաղակեր։

[30] Խալֆա կոչում են վարժապետին։

[31] Հանգանակությամբ խնջույքներ անել։

[32] Ուլատիտիկ՝ մի բլուր է Աշտարակու մոտ։

[33] Ծեծված մսով կերակուր է։

[34] Հասարակ բեռնակիր ձի։

[35] Ձիարշավի ժամանակ ձեռքին բռնած հաստ փայտը, որ միմյանց վրա արձակում են։

[36] Երկու պատկից դրացիների միջին պատումը մի փոքրիկ ծակ էր դրիջակը, որտեղից միմյանց ճրագ կամ բաժին կտային։ Այժմ էլ չկա։

[37] Յուր գլխի հոգսը քաշի։

[38] Ամուրիների գլխավոր։

[39] Ասպարեզ, ձիու փախսը դադարած տեղը։

[40] Մի ցածր սեղան է, որ թոնիրը իջնելուց հետո դնում են թոնրի վերա, կապերտներով ծածկում և ոտքերը տակը դրած՝ նստում են։

[41] Խիստ քաղցած եմ։

[42] Գիտության ընթացքն ավարտեց։

[43] Լորի պոչ շինել՝ նշանակում է կարճացնել. հայտնի է, որ լորը պոչ չունի։

[44] Քայլերը լայն դնելով անցնել։

[45] Փայտյա երկար ափսե։ Բայց խոնչա գալ կամ բերել նշանակում է այդ ափսեներով կերակրեղեն կամ մրգեղեն ընծա ստանալ։

[46] Գինով և մեղրով կամ քաղցրով եփած ըմպելիք։

[47] Մսի ամբողջական կտորներ, դրված յուղի մեջ։

[48] Փոքրիկ կարաս։

[49] Դրնդեզ՝ կարծեմ պետք է լինի Տյառնընդառաջ բառի աղավաղումն։

[50] Բոված ցորենի ալյուրից քաղցր հեղուկով շաղախած խորիսխ։

[51] Տեփուր՝ բոլորակ, մեծ ափսե է։

[52] Ընտանիք, գերդաստան, գլխավորապես կանանց համար է ասվում։

[53] Երկու հարևան տների պատի մեջ մի փոքրիկ ծակ։

[54] Թող ների մեզ մեր համեստ խորհրդատուն, մենք ավելի կարևոր գործ ունինք կատարելու. որքան և ախորժելի լիներ յուր առաջարկությունը, մենք մեր դարանից դուրս չէինք կարող գալ։

[55] Մսով կերակուր է, որ քարի վրա ծեծում են։

[56] Կաթսայի քամակի կողմը։

[57] Վեց հազարյակի հաշիվներ տեսնելով։

[58] Շորշոփ դիպչել նշանակում է մի երևույթից վախենալ և նրա վատթար հետևանքին ենթարկվել։

[59] Փայտյա փականքի միջի մանր ատամները։

[60] 30 կոպեկ։

[61] Զրկողություն անելով (գռփելով, կողոպտելով) քսակը լցնել։

[62] Մեր կարիքը հոգանք։

[63] Հնձանի մեջ շինած գինու հորը։

[64] Մտրակով, ճիպոտով սաստիկ ծեծել։

[65] Համայնքի հետ միասին՝ սև օրն էլ զատիկ է։

[66] Ոչ շամփուրն այրվի, ոչ խորովածը։

[67] Երևանի խալվարը 30 փութ է, կամ 100 լիտր՝ ամեն մի լիտրը 12 ֆունտ հաշվելով։

[68] Գետնի տակին դարմանով պատած հորի մեջ ցորենը ապրում է մինչև երեսուն տարի և յուր հատկությունը կամ արժանավորությունը չի կորցնում։ Մի այդպիսի փաստ սրանից տասը տարի առաջ պատահեցավ Ծաղկոց ձորի գյուղերից մեկի մեջ. լավ չեմ հիշում Մաքրավա՞նք, թե Դդմաշեն գյուղումն էր։ Այդտեղի բնակիչները գաղթականներ են։ 40 տարի առաջ, նոր գաղթած տարիներից մեկում, մի մարդ մեռնելուս կտակում է յուր որդվոցը, որ մի հոր ցորեն կա թաղած։ Մահը վերա է հասնում և մեռնողի լեզվին կապ է դնում հորի տեղը հայտնելու։ Ժառանգներն երկու֊երեք տարի իզուր որոնում են գետնի մեջ, ցորենը չեն գտնում։ Տասը տարի սրանից առաջ այդ ընտանիքը նոր տան հիմք փորելուս գտնում են մի հոր լիքը ցորեն բոլորովին անարատ և մաքուր և շատ զարմանում են։ Ծերունիներից մինը հիշում է երեսուն տարի առաջ մեռնող մարդու խոսքերը։ Այսպիսով ապացուցվում է, որ 30 տարի առաջ կորած հորն է այս։

[69] Մաշադ ուխտ գնացած պարսիկ։

[70] Ռոզգին այն պատիժն է, որ մարդուն երեսի վրա տարածում են գետնին, հետույքը բաց անում և բարակ մահակներով ծեծում։

[71] Պետրոս Մատաթյանցը։

[72] 20 կոպեկ արծաթ։

[73] Խաչքավոր կնշանակի երկուստեք կնքահայրեր, որոնք փոխադարձաբար միմյանց կնքահայր են։

[74] Նախկին նվագարանն էր հնչեցնում, այսինքն՝ սովորական խոսքերն էր ասում։

[75] Աստվածընկալ մի վանք է Ապարանումը, որի անունով և մոտի գյուղն է կոչվում։

[76] Չափի միավոր է։

[77] Ձիու անունն է։

[78] Ինչպես այս գլխում, նույնպես և ամեն տեղ օտար լեզվով խոսակցությունները մենք գրել ենք գրական բարբառով։

[79] Ազատանիք, հեգնական բառ է։

[80] Բամբակ մաքրելու գործիք։

[81] Ջուհարդարը երկաթի ազնիվ տեսակն է. ասում են, որ ջուհարդարի պատճառած վերքն անբժշկելի է։

[82] Արդարությունն անպատիժ չի թողուլ մեղավորին։

[83] Զգացողություն։ Ուրես տալ՝ նշանակում է զգալ։

[84] Ախրին նստել՝ նշանակում է հոգին հանել, հախից գալ, տանջել։

[85] Տե՛ս «Կռվածաղիկ» վիպասանությանս մեջ։

[86] Զահր — թույն, զահր անել — փորձանքի մեջ ձգել, պատժել։

[87] Սաքոյի ձիու անունն է։

[88] Խաղողի վազի մատը։

[89] Այսպիսի օձաբներ այսօր շատ գյուղում կան, 100֊ավոր մի կանգնաչափ օձեր միմյանց գլխի թափված՝ հավաքվում են բնի կամ օջախի առաջին և ժամերով վայելում արևի տաքությունը։ Օջախի օձերը ոչ յուրյանց բնի առաջից կհեռանան և ոչ կկծեն։

Պերճ Պռոշյան

Երկեր

վեպեր

Երևան — 2017