Վահան Տերյան

ԳԻՇԵՐ ԵՎ ՀՈՒՇԵՐ

բանաստեղծություններ

Երևան — 2012

ԳՄԴ 84Հ1

Տերյան, Վահան

Գիշեր և հուշեր։ [Բանաստեղծություններ] / Վ. Տերյան։ Կազմ., խմբ. և ծանոթագր. Էդ. Ջրբաշյանը։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Յավրուհրատ, 2012.— 50 էջ։

Հրատարակությունն ընդգրկում է Վահան Տերյանի բանաստեղծությունների «Գիշեր և հուշեր» շարքը (1908֊1911)։ Այս շարքում Տերյանն ավելի է մոտեցել իրական կյանքին, ռեալիստական շեշտերով բացահայտել քնարական հերոսի տառապանքը, նրա՝ մեծ սիրո անընդհատ որոնումը («Վերջալույսին», «Միայնություն», «Ուշացած սեր», «Աշնան» և այլն):

Հրատարակության հիմքում Տերյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն է (1912), կազմած իր՝ հեղինակի ձեռքով։

ԳՄԴ 84Հ1

eISBN 978֊9939֊0֊0626֊0

© Յավրուհրատ, 2012 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Վահան Տերյան, 1885֊1920

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գիշեր և հուշեր

Ճամփաբաժան

Մոռացված ուղի

Աշուն

Փողոցի երգը

«Սև գիշե՛ր, և հուշե՜ր...»

«Հնչում է անվերջ...»

Ինքնօրորում

«Անվերջ գիշերի...»

Վերջալուսին

Միայնություն

Հոգնածություն

Օտարուհուն

Աշնան գիշեր

Կույր լինելու ցանկություն

«Մարդոց ժխորը...»

«Գիշեր է և լռություն...»

Մահ

Հայրենիքում

Ցնորք

Հանդիպում

Անդարձություն

Տխուր երգ

Resignation

«Իմ սիրտը միշտ...»

«Մարել ես արդեն...»

«Մեղքի մթին քարայրից...»

Գիշեր

Դավաճան հուշեր

Մեդուզա

Աշնան առավոտու երգը

Մեղմություն

Հուշեր

Ուշացած սեր

Աշնան

«Հեկեկում է անվերջ...»

Անդարձություն

«Դու գալիս ես մութ...»

Իմ երգերին

«Դանդաղ սահում են...»

Թախիծ

«Տարիներն արագ...»

Ծանոթագրություններ

ԳԻՇԵՐ ԵՎ ՀՈՒՇԵՐ[1]

1908֊1911

Свой подвиг ты свершила прежде тела,

Безумная душа!

Е. Баратынский

1. ՃԱՄՓԱԲԱԺԱՆ

Կանգնած եմ նորից ահեղ անտառում

Ճանապարհների բաժանումի մոտ.

Հանգչում են վերջին կրակներն աղոտ,

Ու մութն է կրկին իջնում ու փռվում...

Անցած օրերըս շարքերով դալուկ

Շողում են ահա և անհետանում.

Չըգիտեմ կյանքը ինձ ո՞ւր է տանում.—

Ամեն ինչ հարց է, մթին հանելուկ։

Ծեծում են կուրծքըս քամիները բիրտ,

Հազար ձայներով անտառն է խոսում,

Ես ուղիների լաբիրինթոսում,

Եվ ողջը օտար, ողջը խստասիրտ։

Կանգնած եմ նորից ահեղ անտառում

Մութ ուղիների բաժանումի մոտ.

Պարզված է սիրտըս հեռուն ու հեռուն,

Այրում է հոգիս, անհուն մի կարոտ...

2. ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՈՒՂԻ

Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին

Ծաղիկների մեջ, լուսեղեն այգում

Շրջում է և ինձ կանչում է կրկին —

Ցերեկը տրտում, գիշերը անքուն

Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին։

Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ,

Երբ նրա կանչի հրաշքին հլու՝

Ես թողնում էի օրերըս մենակ

Եվ այս աշխարհից սլանում հեռու...

Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ...

Գինովցած մի այլ կյանքի խնդությամբ՝

Թողնում էի այս վայրերը թառամ,

Սլանում, որպես լուսեղեն մի ամպ,

Եվ փարում նրան, փայփայում նրան,

Գինովցած մի այլ կյանքի խնդությամբ։

Հիմա չգիտեմ այն լուսե ուղին,

Բայց զգում եմ դեռ, զգում եմ՝ ի՛նչպես

Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին

Կանչում է ինձ միշտ, կանչում է, բայց ես

Արդեն չըգիտեմ այն լուսե ուղին...

3. ԱՇՈՒՆ

Մեգ է, անձրև ու մշուշ

Իմ այգում մերկ.

Դառը թախիծ ու վերհուշ —

Անվախճան երգ։

Հողմն է լալիս թփերում

Մերկ ու վտիտ.

Ցուրտ է, խավար է հեռուն

Եվ անժպիտ։

Սիրտըս թախծոտ ու խոցոտ,

Հոգիս հիվանդ —

Ո՞վ արևոտ ու բոցոտ

Կըվառե խանդ։

Տունըս ավեր ու խավար,

Օրըս անլույս,

Ո՞վ կըվառե ոսկեվառ

Երազ ու հույս....

4. ՓՈՂՈՑԻ ԵՐԳԸ

Պատուհանիս տակ լալիս է կրկին

Թափառիկ երգչի երգը ցավագին,—

Տխուր այդ երգը վաղուց եմ լսել,

Կարծես թե ես եմ այդ երգը հյուսել,

Կարծես թե ես եմ լալիս այդ երգում,

Կարծես թե քեզ եմ կարոտով երգում...

1909

5. * * *

Սև գիշե՛ր, և հուշե՜ր, և խոհե՜ր անհամար,

Մոռացված երազներ՝ շուշաններ թառամած.

Խնդություն հեռացած և անցած և անդարձ,—

Տրտմություն մենավո՜ր, միաձա՜յն, միալա՜ր...

Մշուշներն են սահում... Սոսավում է ուռին...

Իմ օրեր անհատնում, անխնդում և անտուն.

Ցնորքնե՛ր լուսավառ, ընդունայն, ապարդյուն,

Մոռացված է հավետ արևոտ ձեր ուղին...

Սև խոհեր անսպառ, անհամա՜ր, անհամա՜ր,

Սև գիշեր, և հուշեր և հուշեր ընդունայն,

Երազներ իմ անդարձ — ծաղիկներ իմ գարնան.

Ի՛նչ կանչով ձեզ կանչեմ, ի՛նչպես լամ ձեզ համար։

6. * * *

Հնչում է անվերջ աշնան թախիծով

Դաշնամուրն այնտեղ, պատի հետևում.

Հարազատ է ինձ այդ երգը հեծող —

Իմ անանց ցավով մեկն էլ է ցավում։

Աշնան տխրահեծ անձրևի նըման,

Անձրևի նըման լալիս են անվերջ

Այն հնչյունները մեղմ ու միաձայն՝

Պատի հետևում և իմ հոգու մեջ...

7. ԻՆՔՆՕՐՈՐՈՒՄ

Գիշեր է իջել. լռել են բոլոր

Աղմուկները չար, խոսքերը պատիր,

Ջրերը մեղմիվ երգում են օրոր,

— Սիրտ իմ, հանդարտի՛ր...

Հանգչում է վաղուց անտուն ու մոլոր

Թափառականը մեն ու տարագիր,

Աստղերը խմբով երգում են օրոր,

— Սիրտ իմ, հանդարտի՛ր...

Լաց վերջին լացըդ, սիրտ իմ մենավոր,

Վերջին արցունքըդ — հեկեկա՝ թափի՛ր,—

Երազ երգ ու սեր, օրո՜ր ու օրո՜ր,

— Սիրտ իմ, հանդարտի՛ր...

1911

8. * * *

Անվերջ գիշերի մռայլ վիհերում

Իմ մենակ սիրտն է ցավագին ճչում.

Ես մոլորվել եմ այս մութ աշխարհում,

Եվ ինձ խավարից ոչ ոք չի կանչում։

Գիշերն է փռել իր թևերը մութ,

Գիշերն է գերել իմ սիրտը ցաված.—

Որտե՞ղ որոնեմ երջանկության սուտ

Եվ ինչպե՞ս գտնեմ վերադարձի լաց։

Հողմն է հեկեկում անունջ վիհերում,

Օ, անհուն գիշեր, քեզ ո՞վ է փռել.

Ինչո՞ւ է շուրջըս աշխարհը լռում,

Ո՞վ է իմ հոգու լույսերը մարել...

1909

9. ՎԵՐՋԱԼՈՒՍԻՆ

Բարակ ամպերը մաղում են ոսկի,

Ջրերը անուշ հեքիաթ են ասում.

Կարոտ է սիրտըս մտերիմ խոսքի,

Հոգնատանջ հոգիս բախտ է երազում...

Լռին դաշտերի հանգիստը խոսուն

Մի հեզ տխրության լույս է ըստվերում.

Խաղաղ ջրերի վճիտ ալմասում

Դողում է ոսկե ամպերի հեռուն։

Եվ իմ սրտի մեջ, այն խավարում էլ,

Մի քաղցր վիշտ է մեղմաբար խոսում.

Մեկը այնտեղ իր հեռուն է վառել,

Որպես երկինքը ջրի ալմասում։

Քո քաղցր վիշտը, սիրտ իմ մենավոր,

Քո վիշտն է փռված անհուն աշխարհում,

Քո սերն է վառված, և պայծառ և խոր,

Քո խենթ կարոտն է ամեն տեղ լռում...

10. ՄԻԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Տաղտկահնչյուն ու միաձայն օրերն իրենց երգն են երգում.—

Միայնությո՜ւն, դու ես անձայն ցավըս օրրում քո օրրերգում։

Եվ անցյալի խաբեական ցընորքներն են մեղմ օրորվում,

Նոքա անդա՜րձ, նոքա չըկա՜ն, նոքա մեռա՜ն հեռու հեռվում։

Վհատումն է հոգիս գրկել, անհուսությունն անհուն փռվել,—

Ի՞նչ խոսքերով, ինչպե՞ս երգել և ի՞նչ սրտով հիմա սիրել։

Էլ ի՞նչ հույսով սիրտըս հուզեմ, ի՞նչ երազով ամոքեմ ինձ

Եվ ո՞ր կողմից բախտ սպասեմ — անվախճան երգ — վիշտ ու թախիծ։

Անցե՛ք, հուշեր իմ ապարդյուն, դարձե՛ք ընդմիշտ մոռացված էջ,

Անհուն փռվիր, սև լռություն, միայնությո՜ւն իմ հոգու մեջ։

11. ՀՈԳՆԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ես մի ճամփորդ եմ մթնում մոլորված,

Ու հոգնած սիրտըս դարձել է խոնարհ.—

Չեմ ուզում կանչել ցնորքըս մեռած,

Երազել գալիք օրերի համար։

Ես չար հոսանքով մղված եմ հեռուն,

Եվ անվերադարձ փակված է ուղին.

Մի որբ մանուկ է հոգիս մոլորուն,

Մատնված մութին և մառախուղին։

Մի անմայր մանուկ, հեկեկանքներից

Հոգնած ու բեկված — ննջել է ուզում.

Մի՛ վրդովեք դուք, մի՛ տանջեք նորից,

Մի՛ տանջեք նորից — հանգչել է ուզում...

12. ՕՏԱՐՈՒՀՈՒՆ

Դառնություն է լցված ու թախիծ

Քեզ օտար պոետի երգերում.—

Ո՞ր կողմից եկար դու, որտեղի՞ց

Նետեցիր քո նետերն իմ հեռուն։

Մթամած օրերիս տանջանքում

Արեգակ տենչացի, և ահա,

Քո խավարն է փռված իմ հոգում,

Քո գգվանքը, և չար և ագահ...

Ճչում եմ՝ հեռացիր, բայց արդեն

Քմծիծաղն է ծաղկում քո դեմքին.

Ո՞վ ես դու, որ անզոր եմ քո դեմ

Եվ գերի դիվային քո կամքին...

Դառնություն է լցված և թախիծ

Քեզ օտար պոետի երգերում.—

Ո՞ր կողմից դու եկար, որտեղի՞ց

Նետեցիր քո նետերն իմ հեռուն...

13. ԱՇՆԱՆ ԳԻՇԵՐ

Չըգիտեմ՝ որտեղի՛ց է գալիս

Ջութակի հեկեկանքը տրտում

Եվ լալիս է անվերջ ու լալիս

Եվ անվերջ ծավալվում իմ սրտում։

Անհույս է այդ երգը, որպես մութ

Գիշերըս, գիշերըս աշունքվա.—

Կարծես՝ սուգ են անում և անգութ

Եվ դառը լալիս են իմ վրա...

Այնքան վիշտ կա անհույս այդ երգում,

Այնքան դառը տանջանք ու թախիծ,

Եվ անվերջ, հավիտյան է երգում,

Հեկեկում այդ երգը այնտեղից...

Եվ ձուլված է արդեն իմ հոգուն,

Իմ բոլոր օրերին է ձուլված.

Տրտմություն է իմ շուրջն ու բեկում,

Իմ հոգում է անվերջ սուգ ու լաց...

Ա՜խ, բոլոր կողմերում է թախիծ,

Ամե՜ն տեղ է փռված տրտմություն.

Եվ արդյոք՝ որտեղի՞ց, որտեղի՞ց

Սպասեմ ավետիք ու խնդում...

14. ԿՈՒՅՐ ԼԻՆԵԼՈՒ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ես գիտեմ հիմա.— ամենքի նըման

Մի սովորական աղջիկ էիր դու.

Ես էի պճնել փայլով դյութական

Գորշ պատկերը քո կյանքի և հոգու։

Ես էի լցրել տխրությամբ սիրուն

Քո փոքրիկ սրտի դատարկը անգույն,

Լուսավառել իմ ըղձերի հեռուն

Չնչին օրերիդ մանրահոգ կյանքում։

Ու գիտեմ հիմա.— մի սովորական

Աղջիկ էիր դու, նըման ամենքին.—

Ա՜խ, երանի չէ՞ր բյուր և բյուր անգամ,

Որ կույր ու անգետ լինեի կրկին։

15. * * *

Մարդոց ժխորը թողնեմ հեռանամ,

Լիք֊լցված սրտով նստեմ միայնակ,

Գրկեմ վարդերըս դալուկ, դժգունակ,—

Մեռնող վարդերըս փայփայեմ ու լամ։

Այս ցուրտ հյուսիսի թախծալի աշնան

Անձրևոտ օրվա մութ երկնքի տակ,

Ամայի դաշտում նստեմ միայնակ,—

Մեռնող հուշերըս փայփայեմ ու լամ...

Անծիր աշխարհի դժկամ ու դաժան

Ուղիների մեջ իմ սերը կորած

Էլ չըորոնեմ։ Մթնում մոլորված՝

Դառը խոհերըս գրկեմ, հեկեկամ,

Անվե՛րջ հեկեկամ...

16. * * *

Գիշեր է և լռություն,

Լռություն է իմ հոգում,

Ոչ անուրջ կա ապարդյուն,

Ոչ սեգ ըղձանք ու խոկում...

Ցուրտ է աշխարհն ու աղոտ.

Աշո՜ւն, անձրև՜ ու մշուշ,

Սևավոր են ու ցավոտ,

Եվ մտածում և վերհուշ...

Դուրս եմ գալիս ես փողոց,

Շրջում անվերջ ու տրտում.—

Բացված է մի թունոտ խոց,

Մի մութ շիրիմ իմ սրտում։

Մի կանչեք ինձ, հույսի նոր

Խոսքերով ինձ մի դյութեք,

Թող իմ կյանքը մենավոր

Պատե անանց մութ ու մեգ...

Համր է երկիրն ինձ համար,

Եվ ցուրտ և լուռ և ունայն,

Հոգիս անհույս ու խավար,

Սառը, որպես գերեզման...

Ոչ անուրջ կա ապարդյուն,

Ոչ սեգ ըղձանք ու խոկում.—

Գիշեր է և լռություն,

Լռություն է իմ հոգում...

17. ՄԱՀ

Մարիր լույսը մշուշոտ,

Սև հյուսերըդ արձակիր,

Դու իմ դահիճ, դու իմ քույր,

Դու իմ ընկեր տարագիր,

Էլ մի՛ կրկնիր, մոռացի՛ր

Խոսքերն անմիտ ու պատիր,—

Լուռ տանջանքով, խավարով

Փայփայիր ու փարատիր...

Փարվի՛ր, փարվի՛ր ինձ ամուր,

Մեղսոտ սիրով սիրիր ինձ,—

Մեխիր սուրըդ կուրծքըս բաց,

Թող թույն լինի և թախիծ։

Արդեն գիշեր, արդեն մութ,

Անանց խավար է արդեն,—

Եղիր հզոր և անգութ,

Չար ժպիտով ել իմ դեմ...

Երգի՛ր խավար և անկում,

Ինձ տանջի՛ր և ամոքի՛ր,—

Այրի՛ր սիրտըս, թող լինի

Այնտեղ ավեր ու մոխիր։

Ցուրտ համբույրով համբուրի՛ր,

Այրիր բոցով նրա ցուրտ —

Վերջին սիրով անպատիր,

Անվախճան ու անհագուրդ...

Իմ ցավագին աղոթքին

Ունկնդրի՛ր ու երևա՛,

Քո հաղթության ու սիրո

Կնիքը դիր իմ վրա...

18. ՀԱՅՐԵՆԻՔՈՒՄ

Դանդաղ է քայլում հոգնատանջ իմ ձին,

Եվ տաղտկալի է այս ուղին մոլոր.—

Չըհիշե՛լ, մերժե՛լ տենչերըս բոլոր

Եվ ցնորքներըս, որ ինձ խաբեցին։

Անհուսություն և անվերջ վհատում

Եվ դառնություն է լցված իմ հոգում.

Փռված է խավար, և մահ և անկում.—

Ավերվա՛ծ ես դու, հայրենական տուն...

Որքան էլ գիշերն ահավոր իջնի,

Եվ ուր էլ գնամ՝ գլուխ դնելու

Հարազատ մի հող ես չեմ գտնելու

Սև ճանապարհիս օրերում դժնի։

Տանջանք են ու խոց հուշերըս բոլոր,

Մըտքերըս ամեն — անամոք ցավեր.—

Խավար է շուրջըս և մահ և ավեր,

Մութով է լցված իմ ուղին մոլոր...

Ու քանի գնում՝ այնքան անհատնո՛ւմ,

Այնքան ցավո՛տ են խոհերըս անհույս.—

Դու չըկաս արդեն, դարձել ես զրույց,

Երազ ես դարձել — հայրենական տուն...

Ահ, այս ցուրտ երկրի անհայտում անհուն

Ընկնել և կորչել և ննջել հավետ,

Ոչնչանալ ու մոռացվել քեզ հետ,

Ավերված երազ — հայրենական տո՜ւն...

19. ՑՆՈՐՔ

Ինձ չես սիրում, ուրիշին,

Ուրիշին ես սիրում դու —

Եվ անզոր է ու չնչին

Քո դեմ տանջանքն իմ հոգու։

Դու անցնում ես ամեն օր,

Անցնում՝ ինձ չես նկատում —

Եվ դարձել եմ ես սովոր

Քամահրանքիդ անհատնում։

Քեզ խոնարհ՝ ամեն անգամ

Գլուխ եմ տալիս խոնարհ,

Բայց ես աղքատ եմ այնքան,

Այնքա՛ն թշվառ քեզ համար...

Ամենքինն ես, իմը չես,

Ամենքին ես սիրում դու.

Ա՜խ, ոսկով են գնում քեզ,

Անհաս ցնորք իմ հոգու...

20. ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Նուրբ ըստվերները փռվում են քնքուշ,

Կապույտ խավարն է երկինքը պատում.—

Անուշ վարդերից մնաց միայն փուշ

Եվ ցնորքներից վիշտ ու վհատում...

Ու մենք ուզեցինք դարձյալ հանդիպել,—

Ահա,— մեր հոգում խավար է և մահ.—

Էլ ի՞նչ երազի պատրանքով խաբվել

Եվ ի՞նչ խոսքերով զրուցել հիմա...

Քո արցունքները թափվում են ահա,

Եվ դառն է լացըդ հուսահատական,—

Քեզ ի՞նչ խոսքերով սփոփեմ հիմա,

Ի՞նչ արցունքներով հիմա հեկեկամ...

21. ԱՆԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք բաժանված ենք։ Օրերի փոշին

Դեռ չի աղոտել քո դեմքը գունատ.

Բայց ես օտար եմ արդեն այն հուշին,

Ուր վեհ էր երազն, ու բախտը ժլատ։

Սառն աչքերով եմ նայում ես հեռվում

Մեռած օրերիս ցնորքին հիմա.—

Ուրիշից լսած մի երգ է թվում,

Ու թեև քաղցր է, բայց իմը չէ նա։

Մենք մնաս բարով չասինք իրարու,—

«Ի՞նչ կարիք իզուր տանջվել ու տանջել»։

Մեզ կյանքը նետեց միմյանցից հեռու,

Եվ մենք չուզեցինք մեկ մեկու կանչել։

Տարիներն անցան, և հին օրերին

Նայում եմ ահա անտարբեր սրտով,

Եվ, որպես գերին հլու իր բեռին,

Տանում եմ կյանքի օրերն անվրդով։

Էլ ոչ մի կանչի ես ձայն չեմ տալիս,

Ու եթե հանկարծ խոսքերըդ հնչեն,

Եթե տեսնեմ քեզ վերադառնալիս,—

Քեզ ի՛նչպես կանչեմ.— ես այն չե՛մ, այն չե՛մ...

1911

22. ՏԽՈՒՐ ԵՐԳ

Ցուրտ անձրևն է միգում

Հեկեկում,

Տխրությունն է երգում

Իմ հոգում։

Ապագա և անցյալ և ներկա

Խառնըվել են իրար

Խավարել են օրերն արևկա

Եվ խելառ։

Վիճակիս լծի տակ

Օրերում

Ես շրջում եմ մենակ

Ու լռում։

Չեմ հիշում, մոռացել եմ արդեն

Այն խոսքերը բոլոր.—

Հիմա կույր, հիմա համր եմ քո դեմ

Ու մոլոր...

Ցուրտ անձրևն է միգում

Հեկեկում,—

Տխրությունն է երգում

Իմ հոգում...

23. RESIGNATION

Այսօր գթանք իրարու,—

Խեղճ լինենք ու չամաչենք,

Բախտ չըտենչանք ու հեռու

Տարիները չըհիշենք։

Լռենք միայն մի մեղմող

Լռությունով ու հանգչենք,—

Բանանք սրտներըս մեռնող,—

Որբ լինենք ու չամաչենք։

Սիրենք իրար ու ներենք,—

Չընախատենք մեկ մեկու,

Էլ չար սիրով չըսիրենք,

Անչար լինենք ես ու դու։

Այսօր գթանք իրարու,

Այսօր իրար չըտանջենք,

Լինենք անչար ու հլու,—

Հեկեկանք ու չամաչենք...

24. * * *

Իմ սիրտը միշտ

Մի անանուն

Ցավ է տանջում,

Անանց մի վիշտ

Խորը թաքուն

Եվ անհնչյուն։

Կա մի մորմոք,

Մի վիշտ անհուն,

Որ չի ննջում,

Կա անամոք

Մի տխրություն

Ամեն ինչում...

25. * * *

Մարել ես արդեն, մեռել ես հավետ,

Հեռավոր կյանքի երազների բոց,—

Խավարն է գրկել հոգիս ալեկոծ,

Եվ դեպի լույսը չըկա արահետ...

Անդարձ օրերի ցնորական երգ,

Դու վաղ ես լռել իմ ցաված հոգում.—

Ես ինձ եմ թաղում և չեմ հեկեկում.—

Տանջանքի գիշե՜ր — և չըկա եզերք։

Իջել են մթին խոհերը վրաս,

Սառն է հիմա իմ գիշերը անափ.—

Էլ չկա ոչ մի լուսեղեն տագնապ,

Եվ ոչ մի երազ, և ոչ մի երազ...

26. * * *

Մեղքի մթին քարայրից,

Ուր հսկում ես դու անքուն,—

Մութ ցանկությամբ դյութիր ինձ

Եվ փայփայիր ինձ թաքուն։

Սև գիշերով ինձ կանչիր

Ամայի խուց ու այնտեղ

Հեզ մարմինըս չար տանջիր

Գգվանքներում քո ահեղ։

Եվ մութ խորշում անձավի,

Ուր սարսափ է, ուր սոսկում,—

Արյունահոս թող ցավի

Իմ մարմինը քո գրկում։

Ես քեզ մերժել չեմ կարող,

Ես ամեն ինչ կըտամ քեզ.—

Սև խորհուրդը մեզ գերող

Ես գիտեմ, և դու գիտես...

27. ԳԻՇԵՐ

Երգում է քամին, լալիս է նորից,

Անհույս ու անվերջ մղկտում է նա.—

Այս մութ գիշերում այնքան կա թախիծ,

Այնքան տրտունջ ու գանգատ կա հիմա։

Իմ դուռն է ծեծում քամին խոլական,

Իմ պատերի տակ հեծում է անվերջ,

Մեղմիվ երգում է մեղեդին լալկան,

Ոռնում ամայի փողոցների մեջ։

Փախչում է հեռուն թռիչքով անտես,

Դառնում է անկարծ ճիչով խելագար,

Ահաբեկում է և կանչում է քեզ,

Հեծկլտում է խե՜ղճ, անզո՜ր ու տկա՜ր...

Եվ անպատմելի ցավով է լցված

Այդ երգը անանց հուսահատության.—

Մթին գիշերում իմ սիրտը խոցված,

Լացը հուսաբեկ ավերված իմ տան...

Երգում է քամին, լալիս է նորից,

Անհույս ու անվերջ մղկտում է նա.—

Այս մութ գիշերում այնքան կա թախիծ,

Այնքան տրտունջ ու գանգատ կա հիմա...

28. ԴԱՎԱՃԱՆ ՀՈՒՇԵՐ

Անվերջ գիշերիս անամոքական մենակության մեջ

Հետ կանչեցի քեզ, անդարձ օրերի ցնորոտ երկիր,—

Ուզեցի որ դու պայծառ ու մաքուր լույսերով անշեջ

Եվ խորհուրդներով դյութես վերըստին սիրտըս տարագիր։

Եվ իմ հոգու մեջ ես խենթ կանչեցի, ճչացի վհատ,

Երբ տեսա, ինչպես մեռած օրերի խումբը դժնդակ

Սահեց իմ առաջ, որպես անիծված կյանքի մի հեքիաթ —

Եվ երազածըս թվաց նենգալի, չար և այլանդակ։

Դառը մենության և անհուսության մթին վիհերում

Ես իմ թույլ սիրտը կամեցա քաղցր հուշով ամոքել,

Սակայն մթնել էր, դառն էր և դաժան անցյալի հեռուն.

— Լուսեղեն հուշեր, դավաճանել եք ինձ դուք է՛լ, դուք է՛լ։

29. ՄԵԴՈՒԶԱ

Անհուսության մեջ, խավար օրերում եկավ նա ինձ մոտ,

Նա ինձ մոտեցավ քնքուշ, փայփայող սիրո խոսքերով,—

Շարժումների մեջ և մութ աչքերում կար մի անծանոթ

Վայելքի խոստում՝ անանց հիացման գաղտնիքով գերող։

Ես հավատացի այն ժպիտներին և այն մեղսական

Փայփայանքները բախտ համարեցի իմ մենության մեջ.—

Շուրջըս գիշեր էր, մռայլ էր շուրջըս իմ հոգու նըման —

Եվ նա էր շողում երազի նըման խավարում անվերջ...

Խենթ հիացումով արբեցի նրա տանջող գգվանքում,

Եվ գիրկը նրա թվաց ինձ եդեմ, մեղքը — սրբազան...

Օ, դառը գիշեր, տանջանք ու թախիծ.— իր արնոտ գրկում

Փայփայում էր ինձ և հևհևում էր երկդեմ Մեդուզան։

30. ԱՇՆԱՆ ԱՌԱՎՈՏՈՒ ԵՐԳԸ

Այնպես անլույս է այսօր

Առավոտըս լուսացել,—

Սիրտըս հիվանդ ու անզոր

Անլուսությամբ է լցրել...

Մութ է հոգիս հոգնաբեկ,

Թախիծով լի և անհույս.—

Հրաշքով դու այսօր եկ,

Ժպտա՛, որպես արշալույս։

Հողմ ու անձրև շարունակ

Իմ լուսամուտն են ծեծում,—

Մի՛ թողնիր ինձ միայնակ

Անսահման այս կսկիծում...

31. ՄԵՂՄՈՒԹՅՈՒՆ

Այսօր եղիր քրոջ պես —

Անչար, մաքուր և գթոտ,—

Գրկենք իրար ու նստենք,

Նստենք մինչև առավոտ...

Այսօր եղիր որպես մայր —

Բարի, քնքուշ, նրբազգաց,—

Նստիր խաղաղ մահճիս մոտ,

Մութ գիշերին հետըս լաց...

Ամոքիր դու իմ ցաված

Սիրտը սիրով քո անբիծ,—

Այն մոռացվա՜ծ, մոռացվա՜ծ

Հեքիաթները պատմիր ինձ...

32. ՀՈՒՇԵՐ

Մենակության մեջ, գիշերում անքուն,

Հիշում եմ կրկին դաշտերը անծայր,

Արտերի ծովը ոսկեղեն, ծփուն —

Երեկոների հանգիստը պայծառ։

Եվ իջնում է մի անսահման թախիծ...

Հիշում եմ նորից օրերըս մեռած,

Տխրություններըս անուշ ու անբիծ

Եվ ընդմիշտ անդարձ անուրջ ու երազ։

Հիշում եմ խոսքեր, ակնարկներ անձայն,

Մի լուսե պատկեր — ցնորք աղջկա,

Այն ամենը, որ երազ էր միայն,

Այն ամենը, որ հավիտյան չըկա...

33. ՈՒՇԱՑԱԾ ՍԵՐ

Բուքն է լալիս. հողմ ու ձյուն,

Մառախուղ է և մշուշ.—

Ո՞վ է անվերջ հեծեծում,

Ո՞վ է կանչում այսպես ուշ։

Ո՞վ է շրջում անդադար,

Ու՞մ է կանչում հիմա նա.

Ես հեռու եմ, ես օտար,

Ասացե՛ք թող հեռանա...

Ասացե՛ք թող հեռանա,

Թող մոռանա ինձ հավետ,—

Անդարձություն է հիմա,—

Չըկա դարձի արահետ։

Մեկը կորած շիրմիս մոտ

Հեկեկում է և երգում.—

Ո՞ւմ լացն է այն, ո՞ւմ ցավոտ

Երգն է ճերմակ մրրկում...

Իմ շիրիմը հեռավոր,

Եվ մոռացված և մենակ,

Ո՞վ է հուզում մենավոր

Իր թախիծով շարունակ։

Օտար երկրի դաշտերում,

Ցուրտ գիշերում ձմեռվա

Ո՞վ է անքուն դեգերում,

Անվերջ սգում իմ վրա...

34. ԱՇՆԱՆ

Նորից անձրև՜, մշո՜ւշ, ա՜մպ,

Թախի՜ծ անհուն, տխրա՜նք հեզ,

Աշո՛ւն, քեզ ի՞նչ քնքշությամբ,

Ի՞նչ խոսքերով երգեմ քեզ...

Քո մշուշը, քո ոսկի

Տերևները հողմավար,

Դյութանքը քո մեղմ խոսքի,

Արցունքները քո գոհար...

Հարազատ են իմ հոգուն,

Վհատությանն իմ խոնարհ

Եվ թփերը դողդոջուն,

Եվ խոտերը գետնահար...

Եվ քո երգը թախծալի

Իմ սրտի երգն է, կարծես,

Աշո՛ւն, քաղցր ու բաղձալի,

Ի՞նչ խոսքերով երգեմ քեզ...

35. * * *

Հեկեկում է անվերջ,

Հեկեկում.

Մենավոր ու վհատ

Իմ հոգուն

Հարազատ —

Անհատնում, անպատում

Կսկիծով

Հեկեկում է տրտում,

Հեկեկում...

Մշուշոտ ու աղոտ օրերում

Գիշերները երկար ու անքուն

Փողոցում, դաշտերում, անտառում.—

Անամոք իմ հոգում,

Անանուն և անտուն և անքուն

Մղկտում է անվերջ,

Հեկեկո՛ւմ, հեկեկո՛ւմ, հեկեկո՛ւմ...

36. ԱՆԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Շրջում եմ դարձյալ պուրակում այն հին

Աշնան թախծալի երգով օրորված,

Հողմը փռում է տերևներ դեղին,

Որպես հուշերըս — երա՜զ ու մեռա՜ծ։

Մենակ եմ հիմա. և դու, ո՞վ գիտե,

Ո՞ր կողմերում ես — ժպիտով անուշ —

Նետում ծիծաղիդ կարկաչն արծաթե,

Վառում հայացքիդ դյութանքը քնքուշ...

Եվ գիտեմ, պիտի նորից հայտնվես,

Հիշես խոսքերը վաղուց մոռացված,—

Հըրաշքին պիտի հավատամ և ես

Ու կրծքիդ դնեմ գլուխըս հոգնած...

Բայց երբե՛ք, երբե՛ք էլ չի վառվելու

Ցնորքըս մեռած,— պատկերըդ հեռու...

37. * * *

Դու գալիս ես մութ գիշերապահին

Եվ լինում ես լուռ.

Ես չեմ հիշեցնում ցնորքներըդ հին,

Չեմ վրդովում քեզ խոսքերով տխուր։

Ես հասկանում եմ քո խենթ աչքերի

Հըրեղեն լեզուն,

Խոնարհ եմ լինում ես, որպես գերի,

Եվ տրտմության սև խոսքեր չեմ ասում։

Վառվում է մոմը դողդոջ փայլերով

Հեռու անկյունում,—

Ելնում ես անխոս, հպարտ քայլերով,

Մահապարտի պես այնտեղ ես գնում։

Եվ շշնջում է հագուստը թափվող

Վարագույրի մոտ,—

Փռվում է դառը ցնծության մի դող,

Ու ողջ աշխարհը դառնում է աղոտ...

Կանգնում ես դու մերկ, թագուհիդ՝ խոնար

Իսկ ես, քո գերին՝

Քո թագավորն ու դահիճն եմ խավար

Եվ սահման չկա չար տանջանքներին...

38. ԻՄ ԵՐԳԵՐԻՆ

Մարդոց երկրում անտարբեր,

Ցուրտ աշխարհում, արդյոք ո՞վ

Կընդունե ձեզ գգվանքով,

Իմ երազնե՛ր, իմ երգե՛ր...

Այս օրերում ապական,

Կյանքի անարգ խնջույքում —

Ո՞վ կըգգվե կուսական

Ձեր թախիծը իր հոգում։

Ո՞վ վշտաբեկ ու տրտում

Կարձագանքե ձեր խոսքին,—

Ձեր նվագը ցավագին

Ո՞վ կըպահե իր սրտում...

Ո՞ւմ համար եք դուք հնչում,

Մեղեդիներ սգավոր,—

Արդյոք ո՞վ կա հեռավոր,

Որ ձեր ցավով է տանջվում....

39. * * *

Դանդաղ սահում են օրերը դժկամ,—

Անձրև՜ ու քամի՜,— տրտո՜ւնջ ու թախի՜ծ.

Լույսերըս ոսկի ընկան ու հանգան —

Ցաված է սիրտըս,— փայփայեցե՛ք ինձ…

Լռել է հեռվում երգը ցնծության,—

Եվ գուցե չըկար իմ ծնված ժամից,

Գուցե ես ինքս եմ հնարել նրան,

Որ սուտ հուշերով մխիթարեմ ինձ...

Տխուր ամպերը կամար են կապել,—

Անձրև՜ ու քամի՜,— տրտո՜ւնջ ու թախի՜ծ.—

Դուք կարող եք գեթ սուտ սիրով խաբել,—

Հիվանդ է սիրտըս,— փայփայեցե՛ք ինձ...

40. ԹԱԽԻԾ

Ամայի փողոցում մեգ֊մշուշ,

Լռություն է մեռած.

Կարոտ է իմ սիրտը քո անուշ

Գգվանքին, իմ երա՛զ...

Հեռավոր կողմերից, հեռավոր,

Հայտնվի՛ր լուսավառ,—

Անհուն է գիշերըս ահավոր,

Եվ դժնի՛ և խավա՛ր։

Իմ սերը անարատ է ու խոր,

Իմ հոգին՝ հնազանդ,—

Ամոքիր իմ սիրտը մենավոր,

Իմ թախիծը հիվանդ։

Մահից չեմ վախենում, գալիքին

Նայում եմ հավատով,—

Կարոտ է սիրտըս քո հմայքին

Մաքուր ու հոգեթով։

Աղոթքըս պարզ է և նրբահյուս,—

Մեռնողի վերջին կա՛նչ.—

Հայտնվիր որպես լույս արշալույս,

Իմ հոգուն մահատանջ...

Ամայի փողոցում մեգ֊մշուշ,

Լռություն է մեռած.—

Հայտնվիր հըմայքով քո անուշ,

Իմ երա՛զ, իմ երա՛զ...

41. * * *

Տարիներն արագ, ամպերի նըման, անցնում են անհետ,—

Մոխիր է հիմա իմ հոգում անուշ երազների տեղ.

Բոլոր հուշերը, բոլոր խոսքերը մարել են այնտեղ,

Եվ այն, ինչ քաղցր էր, մաքուր էր, երազ,— ննջել է հավետ։

Երկար տարիներ իրարից բաժան, հեռու կողմերում,

Դու ինձ մոռացած, ես քեզ հիշելով, կյանք էինք մաշում

Դու ցնո՜րք, երա՜զ, անհաս թագուհի,— ես երկրի փոշում,

Ես մեռա՜ծ, կորա՜ծ, մոլորվա՜ծ հավետ հեռավոր֊հեռվում...

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Շարքի բանաստեղծությունները գրվել են 1908֊1911 թթ. ժամանակամիջոցում։ Նրա 41 գործերից նախապես պարբերական մամուլում տպագրվել են 9֊ը (№ 1, 2, 4, 7, 8, 21, 22, 25, 33), մյուսները առաջին անգամ հրապարակվել են 1912թ. «Բանաստեղծություններ» հատորում։

Այս շարքի համար բանաստեղծը, աշխատանքի տարբեր փուլերում, հղացել է մի քանի վերնագիր՝ «Սարսափի գիշերներ», «Տանջանքի գիշեր», «Հսկումի գիշեր»։ Ի վերջո՝ արդեն հատորի տպագրության ժամանակ, նա կանգ է առել «Գիշեր և հուշեր» վերնագրի վրա, որն իր երկու մասերով մատնանշում է շարքի թեմատիկ բովանդակության որոշ էական կողմեր և ուժեղ տպավորություն է թողնում հնչյունական իր կազմով։

Շարքի բնաբանը՝ Свой подвиг ты свершила прежде тела, Безумная душa! վերցված է XIX դարի առաջին կեսի ռուս նշանավոր բանաստեղծ Եվգենի Բարատինսկու На что вы, дни... բառերով սկսվող բանաստեղծությունից։ Ավելի վաղ՝ 1906֊1908 թթ. գրած «Փշե պսակ» անավարտ շարքի համար Տերյանն իբրև բնաբան նույնպես ընտրել է Բարատինսկու այդ տողերը։

Վահան Տերյան

Գիշեր և հուշեր

բանաստեղծություններ

Երևան — 2012