Հովհաննես Թումանյան

ԲԱԼԼԱԴՆԵՐ

Երևան — 2012

ՀՏԴ 891.981֊1 Թումանյան
ԳՄԴ 84Հ֊5

Թումանյան, Հովհաննես

Բալլադներ / Հովհ. Թումանյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Յավրուհրատ, 2012.— 98 էջ: Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի լիակատար ժողովածու: Տասը հատորով / Հովհ. Թումանյան; Խմբ. կոլեգիա՝ Էդ. Մ. Ջրբաշյան (գլխ. խմբ.) և ուրիշ., ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ինս֊տ։ Հ. 2.— Եր.։ ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 1990.— Հ. 2։ Քառյակներ, բալլադներ, թարգմանություններ [բնագրերը պատրաստ. և ծանոթագր. Հ. Աբեղյանը, Ա. Չարենցը։ Հատորի խմբ.՝ Խ. Մ. Գյուլնազարյան].— 1990.— 637 էջ, 2 թ. նկ.։

Հրատարակությունն ընդգրկում է Հովհաննես Թումանյանի երկու տասնյակից ավելի բալլադներ՝ «Շունն ու կատուն», «Մի կաթիլ մեղրը», «Չարի վերջը», «Թագավորն ու չարչին», «Փարվանան», «Ախթամարը» և այլն։

ԳՄԴ 84Հ֊5

eISBN 978֊9939֊0֊0526֊3

© Յավրուհրատ, 2012

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։

Այս գիրքն արտոնված է միան անհատական սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Հովհաննես Թումանյան, 1869֊1923

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Շունն ու կատուն

Անբախտ վաճառականներ

Արև և Լուսին

Ախթամար

Օրորոցագող

Երկինք ու երկիր

Անիծած հարսը

Արծիվն ու Կաղնին

«Պողոս֊Պետրոս»

Որբը

Հոգեհան

Փարվանա

Լուսավորչի կանթեղը

Գառնիկ ախպեր

Չարի վերջը

Հսկան

Էսպես չի մնա

Արտուտի երգը

Մուկիկի մահը

Մի կաթիլ մեղրը

Աղավնու վանքը

Աղջկա սիրտը

Ծաղիկների երգը

Մոծակն ու մրջյունը

Թագավորն ու չարչին

ՇՈՒՆՆ ՈՒ ԿԱՏՈՒՆ

I

Ժամանակով Կատուն ճոն էր,

Շունն էլ գըլխին գըդակ չուներ,

Միայն, գիտեմ ոչ՝ որդիանց որդի,

Ճանկել էր մի գառան մորթի:

Եկավ մի օր, ձմեռվան մըտին,

Կատվի կուշտը տարավ մորթին:

— Բար՚ աջողում, ուստա Փիսո,

Գլուխըս մըրսեց, ի սեր ասծո,

Ա՛ռ էս մորթին ու ինձ համար

Մի գդակ կարի գըլխիս հարմար:

Վարձիդ համար միամիտ մընա՛,

Համա֊համա շատ չուշանա:

— Աչքիս վըրա, քեռի Քուչի,

Մի գըդակ ա, հո մի քուրք չի․

Քու թանկագին խաթեր համար

Ուրբաթ օրը համեցեք տար:

Փողի մասին ավելորդ ա,

Մեր մեջ խոսելն էլ ամոթ ա,

Ի՜նչ մեծ բան ա, տո՜, հե՛ր օրհնած,

Միա՜յն, միա՜յն մի գդակի վարձ:

Ուրբաթ օրը քեռի Քուչին՝

Ուստից առաջ՝ բաց֊բաց կուճին

Թափ֊թափ տալով՝ ծանդըր ու մեծ,

Ուստա Կատվի շեմքում կանգնեց.

— Ուստեն ո՞ւր ա... փափախս ո՞ւր ա...

— Մի քիչ կացի, հրես կերևա:

II

Ուստեն եկավ քուրքը հագին,

Շանը տեսավ, բեղի տակին

Իրեն֊իրեն քիչ փընթփընթաց,

Ու մուշտարու վըրա թընդաց.

— Ցուրտը տարա՞վ... վա՜հ, տընա՛շեն,

Չես թող անում մի շունչ քաշեն.

Հեշտ բան հո չի՞, հըլա նոր եմ

Ցըրցամ տըվել, թե որ կարեմ:

— Դե հե՛ր օրհնած, էտե՛նց ասա,

Էդ բարկանալդ էլ ընչի՞ս ա:

Փող եմ տըվել, վախտին կարի,

Թե չէ՝ ասա, էգուց արի:

Համ ասում ես, համ չես կարում,

Համ խոսում ես, վըրես գոռում,

Հա՛մ, հա՛մ, հա՛մ, հա՛մ,

Քանի, ախպեր, գընամ ու գամ...

Ասավ Քուչին ու նեղացած

Վերադարձավ գըլուխը բաց:

III

Մին էլ եկավ, դարձյալ չըկար.

Էս անգամը դիպան իրար.

Էլ անպատիվ, անկարգ խոսքեր,

Էլ հին ու նո՜ր, էլ հերն ու մե՜ր,

Էլ գող Փիսո՜, էլ քաչալ Շո՜ւն...

Բանը հասավ դիվանբաշուն:

Շունը մինչև գընաց, եկավ,

Ուստա Կատուն կոտըրն ընկավ,

Գըլուխն առավ ու մի գիշեր

Հայդե՛, կորավ. էն կորչիլն էր․․․

IV

Էն օրվանից մինչև օրս էլ

Շունն էս բանը չի մոռացել,

Մըտքում հըլա դեռ պահում ա,

Որտեղ Կատվին պատահում ա,

Վեր ա թըռչում, վըրա վազում,

Իրեն մորթին ետ ա ուզում.

Իսկ սևերես Կատուն հանկարծ

Ետ ա դառնում ու բարկացած

Փըշտացնում ա. մըթամ նոր եմ

Ցըրցամ տըվել, թե որ կարեմ:

1886

ԱՆԲԱԽՏ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՆԵՐ

Մի օր Չըղջիկն ու Ճայն եկան

Թե՝ ե՛կ դառնանք վաճառական:

Ասին ու խելք խելքի տըվին,

Հավան կացան, պայման դըրին.

Բայց՝ արի տես... որ փող չունեն։

Շատ միտք արին, թե ինչ անեն.

Վերջը եկան Փըշի մոտը,

Ընկան նըրա ձեռն ու ոտը,

Ու մուրհակով,

Շահով, կարգով,

Փող վեր առան բավականին,

Ինչքան պետք էր իրենց բանին։

Չիղջը մընաց, տընպահ դառավ,

Ճայը բոլոր փողերն առավ,

Առավ, նըստեց նավի միջին,

Հասավ Մըսըր, Չինումաչին,

Ֆարս, Հընդըստան,

Արաբըստան...

Է՛լ թանկագին քիրմանի շալ,

Է՛լ մարգարիտ, զըմրուխտ ու լալ,

Հընդու խուրմա, փըստա, բադամ,

Եվ... ո՜ր մեկի անունը տամ.

Ինչ որ տեսավ, աչքը սիրեց,

Առատ֊առատ նավը լըցրեց.

Նավը լըցրեց հազար բարով

Ու ետ՝ եկած ճանապարհով

Ուրախ֊ուրախ տուն էր գալի։

Ճամփին ծովում սարսափելի

Ալեկոծում, մըրրիկ ելավ,

Զարկեց, տարավ ապրանք ու նավ:

Միայն սովդաքյար Ճայը էնօր

Ազատվեցավ մերկ ու տըկլոր։

Ազատվեցավ — փառք իր ասծուն,

Բայց ի՞նչ սըրտով խեղճը գա տուն.

Գա՜ — ի՞նչ ասի պարտքատերին,

Ո՞նց երևա իր ընկերին...

Ընկերն էնտեղ՝ դուռը կըտրած,

Աչքը ճամփին, վիզը ծըռած,

Համրում է օրն օրի վըրա,

Թե՝ մեր Ճայը երբ պիտի գա...

Երկար նայեց,

Ճամփեն պահեց,

Շատ լավ ու վատ երազ տեսավ,

Մինչև պարտքի օրը հասավ,

Ու՝ մուրհակի թուղթը ձեռին,

Փուշը տընկվեց կըտեր ծերին.

— Է՛յ, բարեկամ, ի՞նչ բանի եք.

Էլ չեք ասում, թե պարտք ունեք...

Գործ բըռնեցիք, հորս ողորմի,

Ետ տվեք դե փողըս հիմի։

Թուղթ եք տըվել՝ վախտ իմացեք,

Ամոթ, աբուռ, ահ ունեցեք...

Թալան հո չի՞... մեղք եմ ես էլ...

Ախպե՛ր, էսպես բա՞ն եք տեսել.

Ոսկի տա մարդ իրեն ձեռով,

Չըկարենա առնի զոռո՞վ...

Սրանից հետո դե արի դու

Ու ձեռ մեկնի աղքատ մարդու...

Գոռգոռում էր ողջ թառակում,

Հայհոյում էր, խայտառակում.

Ամեն մարդ էլ, ով որ լըսում,

Հենց մի բերան էն էր ասում.

— Ա՛յ ամոթ ձեզ, Չըղջիկ ու Ճայ,

Ի՜նչ ենք լըսում.— վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ,

Անուններըդ վաճառական,

Ու էս տեսակ խայտառակ բա՞ն...

Վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ,

Չըղջիկ ու Ճայ...

Չըղջիկն էսպես միշտ լըսելիս

Սիրտը բերնով դուրս էր գալիս։

Բարկանում էր իրեն մըտքում,

Անիծում էր, չըքում, թըքում.

— Ա՛յ քու տունը քանդվի, ա՛ Ճայ,

Ա՛յ դու դառնաս գըրողի փայ,

Էս ի՞նչ բան էր, որ դու արիր,

Գլուխս էս ի՞նչ փորձանք բերիր...

Ու խընդրում էր ամեն անգամ.

— Մի նեղանար, Փուշ բարեկամ,

Շատ ես կացել,

Կա՛ց մի քիչ էլ.

Թուղթ ըստացա երեկ Ճայից,

Թե՝ դուրս եկա Արաբիայից.

Որտեղ որ է՝ շուտով կըգա,

Դեռ մի բան էլ ավել կըտա...

— Ես չեմ ուզում ավելն, ախպեր,

Կանխիկ համրած իմ փողը բեր.

Շահ եք գըրել,

Վախտ եք դըրել.

Ինչ գըրած ա, էն եմ ասում,

Ձեզնից ավել բան չեմ ուզում։

— Չէ՜, աղա Փուշ,

Թե վաղ, թե ուշ,

Փողն իր կարգին, շահն իր կարգին,

Իսկ պատիվըդ... ես իմ հոգին...

Ես հույս ունեմ... ասենք պարտք ենք...

Բայց չէ՞ ախար մենք էլ մարդ ենք...

Չէ՛, քու արածն ով մոռանա,

Իր աստվածն էլ նա կուրանա...

Խեղճը էսպես լեզու ածավ,

Շատ հույս տըվավ, շատ խոստացավ,

Շատ սուտ ասավ պարտքատերին,

Շատ ըսպասեց իր ընկերին.

Բայց ընկերը չըկա՜, չըկա՜։

— Էս ի՜նչ ցավ էր, աստված վըկա.

Ի՛նչ իմ բանն էր՝ մըտա մեջը,

Որ խայտառակ լինեմ վերջը...

Ի՞նչպես պըրծնեմ էս կըրակից,

Էս ահագին պարտքի տակից.

Էլ ի՞նչ ասեմ,

Ո՞նց ըսպասեմ.

Նա ե՞րբ կըգա, ի՞նչ իմանամ,

Ո՞ր ջուրն ընկնեմ... ո՞ւմ մոտ գընամ...

Շատ միտք առավ,

Դես դեն թըռավ,

Ինչ որ ուներ տանը, հագին,

Ողջ հավաքեց, տըվավ պարտքին,

Ցիփ մերկացավ,

Էլ չըպըրծավ։

Վերջը տեսավ, որ ճար չեղավ,

Թևեր առավ, ինքն էլ փախավ,

Փախավ, կորավ, որ էլ էնպես,

Դատարկ, սընանկ ու սևերես,

Ոչ պատահի պարտքատերին,

Ոչ երևա լույս աշխարհին։

Այնուհետև իր նամուսից,

Չըղջիկը՝ մերկ, փախած լուսից,

Ցերեկները դես֊դեն թաքչում,

Գիշերն է միշտ մըթնում թըռչում,

Որ չերևա իր թայ֊թուշին,

Ոչ պարտքատեր աղա֊Փուշին։

Ճայն էլ ծովում,

Ճըչում, ծըվում,

Ջուրն է մըտնում,

Դուրս է պըրծնում,

Թևին տալիս,

Ման է գալիս,

Թե մի գուցե բախտը բանի,

Կորուստն էլ ետ ջըրից հանի.

Իսկ Փուշն, արդեն հույսը հատած,

Ճանկ ու ատամ սուր պատրաստած,

Կողքովն ով որ անց է կենում՝

Քաշում է փեշն ու հարցընում,

Թե չե՞ն տեսել մեկն ու մեկին,

Էն լիրբ Ճային կամ Չըղջիկին.

Ու էն օրից մինչև օրս էլ

Մեկը մեկին դեռ չեն տեսել։

1886

ԱՐԵՎ ԵՎ ԼՈՒՍԻՆ

(Ժողովրդական ավանդություն)

Ասում են, իբրև, երկնում կապուտակ

Կա մի լուսեղեն սիրուն ապարանք.

Այնտեղ եթերքում, ամպերի գլխին

Ամուր, անսասան կանգնած է նա մին:

Նրա դռներին պահնորդ չէ հսկում,

Ոչ մոտից անցնող, ոչ ձայն է լսվում.

Միայն դյութական ամրոցի միջին

Տաշտըն առաջին չոքած է մի կին:

Խմոր է հունցում, և բազուկները

Վերև են քաշած մինչ արմունկները.

Խմոր է հունցում և անուշ երգում,

Որ փափկահնչյուն լռին եթերքում

Անոսր այերը թեթև տատանում,

Կամաց հեռանում է, անհետանում:

Ահա համրընթաց, ձյունափայլ, ճերմակ

Ամպերը կտրած միմյանց քամակ,

Ինչպես գնայուն լեռներ ահագին

Ունկնդիր են այն քաղցրալուր երգին:

Այն հրաշագեղ կինն երկնաբնակ

Ունի երկու հատ գեղեցիկ զավակ.

Եվ ահա կանչեց իր սիրուն զույգին,

Ձայն տվեց թե չէ՝ դուրս եկան կողքին:

Աղջիկ է մեծը, անունն՝ Արեգակ,

Նմանը չըկա երկնքում հրեշտակ.

Աչքերը սև֊սև, մազերը գանգուր,

Հոնքերը կեռ֊կեռ, ասես մի֊մի թուր.

Իսկ փոքրը՝ տղա, անունը Լուսնյակ,

Շարմաղ, ինչպես ձյուն, իրավ լուսունակ:

Ապա թե խոսեց մայրը լուսածին.

— Գնացե՛ք, որդիք, Արեգակ, Լուսին,

Մեկդ գիշերը, մյուսդ ցերեկը,

Լուսավորեցեք խավար աշխարհքը.

Դե՛հ, բավական է, գնացեք, որդիք,

Հերիք խավարում խարխափեն մարդիկ:

— Ես ցերեկը կերթամ, ասաց Լուսնյակը,

Լուսավորելու խավար աշխարհքը,

Եվ այնտեղ ինչ որ տեսնեմ, նկատեմ,

Կըգամ քեզ, մայրիկ, մին֊մին կըպատմեմ:

— Վա՜հ, չէ՜, ես պիտի գնամ ցերեկը,

Խոսեց վրդովված սիրուն Արեգը.

Միթե աղջիկը կըշրջի՞ գիշերը,

Որոշիր, խնդրեմ, մայրիկ, մեր դերը:

— Լսի՛ր, իմ Լուսին, չէ՞ խելոք ես դուն,

Հորդորեց մայրը յուր համառ որդուն,

Արեգն աղջիկ է, նա կըվախենա,

Դու քաջ տղա ես, գիշերը գնա:

Սակայն Լուսինը պպին էր կանգնել,

Սիրուն քրոջը չուզեց զիջանել.

Եվ այդ ժամանակ մայրը լուսածին

Բարկացած դարձավ համառ Լուսնյակին.—

— Բավական, Լուսին, պատանի դու վես,

Գնա՛ քո գործին, հեռացիր աչքես:

Ասաց, Լուսնյակի երեսին սիպտակ

Խմորոտ ձեռքով զարկեց մի ապտակ:

Խռովեց Լուսինն ու լացակնքած

Դուրս եկավ իսկույն իր գործին գնաց.

Բայց ապտակ կերած օրվանից դեսը

Խմորոտ է նրա քիթն ու երեսը:

Սակայն ամաչկոտ Արեգակն այժմ էլ

Մարդուց էր քաշվում ցերեկով շրջել.

Եվ ահա մայրըն Արևին տվեց

Մի բուռ ասեղ, այսպես պատվիրեց.

— Հողեղեն աչքեր թե որ նայեն քեզ,

Այս ասեղներով նրանց կըծակես:

Արևը շիկնած, մեծ ապարանքից

Դուրս եկավ երկինք, ամպի արանքից

Նայեց աշխարհքին, կենսատու շռայլ

Իջավ, լուսացավ երկիրը մռայլ,

Եվ զվարթացավ բնությունն ամեն:

Բայց մինչև այսօր ոչ մի հողեղեն

Չէ կարող նայել նրա լույս դեմքին,

Աչքեր է ծակում, ասեղ կա ձեռքին:

Մեկը ցերեկը, մյուսը գիշերը,

Ջոկ կատարելով իրանց դերերը,

Երկար ժամանակ իրար չըտեսան,

Սաստիկ կարոտով տանջվել սկսան:

Եվ տվեց աստված իրարից բաժան

Քույր ու եղբորը մի ժամ տեսության.

Այդ տեսակցության ժամին կարոտած

Քույրն ու եղբայրը գրկում են միմյանց.

Իսկ քույր ու եղբայր երբ որ գրկվում են,

Մարդիկ մի առ ժամ լույսից զրկվում են:

1887

ԱԽԹԱՄԱՐ

Ծիծաղախիտ Վանա ծովի

Փոքրիկ գյուղից առափնյա,

Ծովն է մըտնում գաղտագողի

Ամեն գիշեր մի տըղա։

Ծովն է մըտնում առանց նավակ,

Բազուկներով առնացի

Ջուրը ճողփում, լող է տալի

Դեպի կըղզին դիմացի։

Խավար կըղզուց պարզ ու պայծառ

Մի լույս կանչում է նըրան,

Մի վառ փարոս նըրա համար,

Չըմոլորի իր ճամփան։

Սիրուն Թամարն ամեն գիշեր

Այնտեղ կըրակ է անում,

Եվ ըսպասում է անհամբեր

Այնտեղ՝ մոտիկ դարանում։

Ծըփում է ծովն ալեծածան,

Ծըփում է սիրտը տըղի.

Գոռում է ծովն ահեղաձայն,

Նա կըռվում է կատաղի։

Եվ Թամարը սըրտատըրոփ

Արդեն լըսում է մոտիկ

Ջըրի ճողփյուն, ու ողջ մարմնով

Սիրուց այրվում է սաստիկ։

Լըռեց։ Ծովի խավար ափին

Կանգնեց սև֊սև մի ըստվեր...

Ահա և նա... իրար գըտան...

Կասկածավո՜ր լուռ գիշեր...

Միայն ալիքը Վանա ծովի

Մեղմ դիպչում են եզերքին.

Եվ հեղհեղուկ հեռանում են

Շըշունջներով անմեկին։

Նըրանք ասես փըսփըսում են...

Ու աստղերը կամարից

Ակնարկելով բամբասում են

Լիրբ, անամոթ Թամարից...

Բամբասում են կուսի սըրտում...

Ժամ է արդեն... ու կըրկին

Մինն ալեկոծ ծովն է մըտնում,

Մյուսն աղոթում եզերքին...

Բայց մի անգամ չարկամ մարդիկ

Նըրանց գաղտնիքն իմացան,

Լույսը հանգցրին սև ու սաստիկ

Մի մութ գիշեր դիվական։

Մոլորվեցավ խավար ծովում

Լողորդ տըղան սիրահար,

Ու բերում է հողմը, բերո՜ւմ

Հառաչանքներն — «Ա՜խ, Թամա՜ր...»

Մոտ է ձայնը. սև խավարում,

Ժայռերի տակ սեպացած,

Ուր ամեհի ծովն է գոռում,

Մերթ կորչում է խլացած,

Ու մերթ լըսվում ուժասպառ.

«Ա՜խ, Թամա՜ր...»

Առավոտյան ծովը ծըփաց,

Ափը ձըգեց մի դիակ,

Նըրա շուրթին, պաղ, կարկամած,

Ասես մեռած ժամանակ

Սառել էին երկու բառ.

«Ա՜խ, Թամա՜ր...»

Այն օրվանից սըրա համար

Կըղզին կոչվեց «Ախթամար»։

1891

ՕՐՈՐՈՑԱԳՈՂ

(Ժողովրդական առասպել)

Կես գիշերին մութ խրճիթում

Մայրը լսեց մի խորդյուն,

Եվ վեր թռավ ահը սըրտում,

Նայեց քնած յուր որդուն։

Մի արարած սև ու խավար

Նա նըկատեց սըրտադող,

Եվ ճանաչեց սարսափահար՝

Օրորոցի մի չար գող,

Որ զավակի բուկը բռնած

Խեղդում էր սև ճանկերում,

Եվ երեխան աչքերը բաց

Չարչարվում էր ու հևում։

Խելակորույս իսկույն ևեթ

Վրա թռավ կատաղի,

Եվ բռնվեցան իրարու հետ

Օրրանի մոտ երեխի։

Կես գիշերին մութ խըրճիթում

Կիսակենդան մանուկին

Իրարից խլել են աշխատում

Ծնող մայրն ու չար ոգին։

Կռիվ են տալիս. նախատում են,

Եվ կըրծում են և թըքում,

Իրար սեղմում և խեղդում են,

Ճանկռում, ծեծում, ապտակում։

Եվ մայրական անհուն սերը

Ուժ էր տալիս գերբնական...

Եվ ուժասպառ, հաղթված չարը

Թողեց օրրանը մանկան։

1893

ԵՐԿԻՆՔ ՈՒ ԵՐԿԻՐ

Իր խոր հայացքով երկինքը մի օր

Ներքև՝ մայր երկրի երեսին նայեց,

Տեսավ գեղեցիկ դաշտեր, սար ու ձոր,

Անտառներ, ծովեր... և սիրահարվեց։

Երկիրը՝ թմրած, տխուր, ցրտամեռ,

Հանկարծ սթափվեց գարունքվա կյանքով,

Վառվեցին սրտում հըրեղեն բոցեր,

Եվ շնչեց հազար ծաղկանց բուրմունքով...

Եվ պինդ սիրեցին էսպես իրարու

Իրարից բաժան, իրարից հեռու

Երկինք ու երկիր...

Բայց ե՞րբ է սերը արգելք հարցընում.

Հենց որ գալիս է գիշերը հասնում,

Երկինքն աստղազարդ, անհամբեր, ագահ,

Իր հազարավոր աչքերը բանում,

Հիացած նայում սիրուհու վըրա,

Մինչև լույս նայում և չի կշտանում։

Եվ աստղ֊աչքերը վառ֊վառ ցոլանում,

Ընկնում են երկրի կրծքերը ջրային,

Որ փրփըրում են, ուռչում, բարձրանում,

Ճգնում են հասնել վեր՝ սիրահարին։

Եվ սիրող երկինքն ավելի վառված,

Գիշերվա բոլոր զուքսով զարդարված,

Փռում է իրեն բոլոր փառքերը,

Իր բոլոր տենչերն, այրվող կրքերը,

Վառվում, բորբոքվում,

Փարում է, գգվում...

Եվ երբ չի հասնում իր անհաս սերին,

Լուռ֊լուռ ճպում է ցոլուն աչքերին,

Ցոլուն աչքերից գիշերվա մթնում

Երկրի երեսին ցողեր են ընկնում,—

Մարգարիտ ցողեր՝ արցունք երկնային...

Իսկ էդ ժամանակ երկիր֊սիրուհին

Հազար շրթունքով սարերի ծերից

Համբույր է տալիս թխպոտ ամպերին,

Անհուն ծովերից, անթիվ ծովերից

Հազար կրծքերով ձգտում է յարին։

Տանջվում է ուժգին, վառվում է սերը,

Հուզվում են, փրփրում նըրա ջրերը,

Սակայն չեն հասնում քնքուշ փափագին,

Ծանըր տնքում են, հեծում մոլեգին...

Ամպերի տակից,

Իր մթին գահից

Բոլորը տեսնում լուսինը անքուն

Եվ բանաստեղծին պատմում է թաքուն,

Թե ինչպես ծովը գիշերվա մթնում

Ուռցնում է իրեն կուրծքը տարփալի,

Երկինքը հազար աչքերով ժպտում,

Եվ գաղտնի սիրո համբույր է տալի.

Եվ իրար համար երգեր են ասում,

Իրար փայփայում, գգվում, արտասվում,

Ինչպես կենդանի, զգայուն մարդիկ...

Եվ բանաստեղծը տխրում է սաստիկ,

Նախանձում է նա, թե ինչո՞ւ չունի

Ինքն էլ էն տեսակ մի վեհ սիրուհի։

1894

ԱՆԻԾԱԾ ՀԱՐՍԸ

Վաղ ժամանակ մի հայ շենում

Մի հարգևոր հարսն է լինում։

Նըրա բերնից՝ կեսուր֊կեսառ

Չէին լըսել մի շունչ, մի բառ,

Չէին տեսել շուրթը մի օր...

Էսպես խոնարհ ու հարգևոր։

Մի օր մենակ օդում նըստած

Իր ճոխ մազերն արձակ թափած,

Ազատ, անփույթ սանրում, հյուսում,

Հետն էլ ձենով երգ էր ասում։

«Աշխարհքը բանտ,

Մեջը անբախտ

Ես մի գերի անխընդում.

Սիրուն շորեր,

Ջահիլ օրեր

Ի՜նչ եմ անում էս բանտում։

Էրնե՜կ ծըտին,

Ճյուղքի միջին

Ծըլվըլում է, թըրթըռում,

Թըռչում՝ սիրած

Ընկերն առած,

Ազա՜տ, կանաչ արտերում։

Ա՜խ, սև ըլի,

Չըքվի, փըլի

Ծընված օրը աղջկա,

Ցավ ու խընդում

Փակված սըրտում,

Ծիծաղ չըկա, ախ չըկա...»

Մին էլ հանկարծ բացվեց դուռը,

Ու ներս մըտավ ծեր կեսուրը։

— Հո՛, պո՛, պո՛, պո՛, կանչեց խեղճը,

Գետին պատռի՛, մըտնեմ մեջը...

— Հոպոպ դառնաս,

Անամոթ հարս։

Մի տե՛ս, մի տե՛ս,

Թե լըրբի պես

Գըլուխը բաց,

Ազատ նըստած՝

Ո՜նց է կանչում,

Չի ամաչում։

Լեզուդ լալկի,

Մազըդ թաղքի,

Գըլխիդ կըպչի

Սանրը միջի։

Ասավ֊չասավ,

Մին էլ տեսավ՝

Սանրը գըլխին

Հարսն առաջին

Հոպոպ դառավ,

Երդկից թըռավ,

Ու վերացավ,

Վե՜ր, հեռացավ։

Էն էր ու էն.

Խեղճն էն օրեն

Հանդերն ընկած՝

Հոպոպ մընաց.

Միշտ էլ էն հին

Սանրը գըլխին,

Չալի՜կ֊մալի՜կ,

Լեզուն լալիկ,

Անխոս ու լուռ,

Մոլո՜ր, տխուր։

Բայց երբ հանկարծ

Միտն է գալիս,

Որ գլխաբաց,

Երգ ասելիս՝

Իր կեսուրը

Բացեց դուռը,

Վեր է թըռչում

Սըրտատըրոփ

Ու դեռ ճըչում.

— Հո՛֊պո՛պ... Հո՛֊պո՛պ...

1898

ԱՐԾԻՎՆ ՈՒ ԿԱՂՆԻՆ

Եղավ՝ մի անգամ անտառի միջին

Արծիվն ու Կաղնին էսպես վիճեցին,

Թե ո՛րն իրենցից շատ տարի կապրի,

Ո՛րն է դիմացկուն ու պինդ ավելի:

Արծիվն ասավ՝ ես. Կաղնին էլ թե՝ ես:

Երկուսն էլ համառ ու հըպարտ էսպես՝

Մեծ֊մեծ պարծեցան, սաստիկ վիճեցին,

Վերջը էս տեսակ պայման կապեցին:

Ժամանակ դըրին հինգհարյուր տարի

Արքան հավքերի, արքան անտառի,

Որ թե որոշված էն օրին հասնեն,

Էն օրը մին էլ գան իրար տեսնեն:

Ու Արծիվն իսկույն Կաղնուց հեռացավ,

Հըզոր թևերը շարժեց, վերացավ

Դեպի ամպերը, դեպ ժայռերը,

Ուր անց է կացնում իր լավ օրերը:

Կաղնին էլ փըռեց ճյուղերն երկաթի,

Խո՜ր ու խոր մխեց ճանկերն արմատի

Ու էնպես հուժկու կանգնեց անտառում,

Որ վայր չընկնի էլ հինգհարյուր տարում:

Դարե՜ր անց կացան: Եվ ահա մի օր

Արծիվը եկավ ծերացած, անզոր,

Ծըվոցը կըտրած, տըկար, հևալով,

Թույլ֊թույլ թևերը հազիվ քարշ տալով

Տեղ հասավ մի կերպ, նայեց դես ու դեն,

Տեսավ, որ Կաղնին ընկել էր արդեն.

Ճյուղերը թեև դեռ թարմ ու կանաչ,

Ընկել էր ահեղ փոթորկի առաջ:

— Հե՜յ, կանչեց. գոռոզ, պարծենկո՛տ Կաղնի,

Դե լավ ճանաչիր ինձ ու քեզ հիմի.

Հինգհարյուր տարուց մի ժամ էլ դեռ կա,

Ընկել ես արդեն, անկոտրում հըսկա:

— Հինգհարյուր տարի ապրել եմ կանգնած,

Էդքան էլ կապրեմ դեռ էսպես թիկնած,

Մինչև լըրանա մի հազար տարին:

Պատասխան տըվավ ընկած վիթխարին։

1898

«ՊՈՂՈՍ֊ՊԵՏՐՈՍ»

Վաղո՜ւց, երբ մոտ էր երկրին երկինքը,

Ու լըսում էր դեռ մարդկանց Տերն — Ինքը,

Էն լավ ժամանակ երկու մանուկներ

Ունեին մի չար, մի անսիրտ խորթ մեր։

— Կորե՛ք, գընացեք, աշխատանք արեք,

Աշխատանք արեք ու եկեք կերեք.

Ի՞նչ եք վեր թափել անգործ ու անբան,

Հասած տըղերք եք հինգ֊վեց տարեկան...

Էսպես բարկացավ մի օր խորթ մերը,

Ճիպոտներ տըվավ, ղըրկեց հորթերը։

Անհանգիստ հորթե՜ր, ամառվան շոգ օր.

Կետ արին, փախան, ընկան սար ու ձոր։

Նըրանց ետևից՝ լալով, հևալով,

Փոքրիկ որբերը՝ քարեքար գալով

Վազ էին տալիս անտառի միջում,

Վազ էին տալիս ու իրար կանչում.

— Պողո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Պետրո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ...

Շատ որ ման եկան՝ խեղճերն հոգնեցին,

Եկան՝ խորթ մորը լալով պատմեցին.

— Նա՛նի, ա՛յ նանի, կորան հորթերը...

— Վա՛յ, գետինն անցնեք,— ճըչաց խորթ մերը,

Թող դուք կորչեիք հորթերի տեղակ,

Անտակ ձորի մեջ, անժաժ քարի տակ։

Մի արջ պատահեր, մի գազան, մի գել,

Որ չէի տեսել ձեր շուքը մեկ էլ...

Դե՛, ետ գընացեք, գնացեք, կորե՛ք,

Մինչև չըգըտնեք հորթերը բերեք՝

Աչքիս չերևաք, ա՛յ աչքիս փըշեր,

Թե չէ՝ կըսպանեմ ես ձեզ էս գիշեր...

Ու ճիպոտն էլ ետ իրենց թաթերին,

Հոգնած ու սոված, արցունքն այտերին

Փոքրիկ որբերը անտառի միջում

Գիշերվան կիսին լալիս են, կանչում.

— Պողո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Պետրո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ,

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ։

Անտեր հորթերը չըկան ու չըկան։

Ճարները կըտրած՝ խեղճերը եկան,

Լալով չոքեցին.

— Տե՛ր աստված, ասին,

Ի՜նչ կըլնի, գըթաս՝

Գոնե թևեր տաս,

Թևեր տաս՝ թըռչենք,

Թըռչենք ու կորչենք,

Որ էլ չտեսնի մեզ մեր խորթ մերը,

Մինչև որ գըտնենք կորած հորթերը...

Հենց ասին֊չասին անմեղ բերանով,

Աստված որոտաց իր գըթոտ ձայնով.

— Ահա ձեզ թևե՜ր, սիրուն երեխեք,

Թըռչուններ դառեք, թըռած ման եկեք,

Որ էլ չըտեսնի ձեզ ձեր խորթ մերը,

Մինչև որ գըտնեք կորած հորթերը։

Գիշերը քնեցեք ծառերի ճյուղին,

Ծեղն ու ծըղոտը արեք անկողին,

Ապրուստ էլ կերեք իմ լի սեղանից,

Երբ որ դադարգուն եղաք ձեր տանից...

Էսպես վերևից հենց կանչեց աստված,

Փոքրիկ որբերը փոխվեցին հանկարծ

Ու թևեր առան,

Թըռչուններ դառան։

Ու թևեր առած՝

Թըռչուններ դառած

Դեռ մինչև էսօր,

Ընկած սար ու ձոր,

Ծըվում են, մընչում,

Մեկմեկու կանչում.

— Պողո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Պետրո՛ս, գըտա՜ր։

— Չէ՜ է՜։

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ,

— Վա՛յ֊վա՛յ, վո՛ւյ֊վո՜ւյ։

1898

ՈՐԲԸ

(Հայ ժողովրդական ավանդություն)

— Սըհա՜կ... Սըհա՜կ... գիշերն ի բուն

Կանչում է Որբն աղեկըտուր,

Աշխարհքն այնինչ մըտած խոր քուն,

Ինքը մենակ ու շուրջը լուռ:

Աղջիկ էր նա մի ժամանակ,

Էնպես աշխո՜ւյժ ու գեղանի.

Թուրքը տեսավ, խելքը գընաց,

Ուզեց զոռով հարեմ տանի:

— Մի՛ վախենար, սիրուն քուրի՛կ,

Ես չեմ թողնի քեզ տանելու.

Քեզ կըթռցնեմ, ինչպես մըրրիկ,

Էս աշխարհքից հեռո՜ւ, հեռո՜ւ...

Էսպես ասավ քաջ Սըհակը,

Քըրոջն առավ փախա՜վ, գընաց,

Թողած իրենց հոր աշխարհքը,

Թուրքի դաժան լուծը թողած:

— Տե՛ս, էն ձյունոտ, բարձըր սարեր,

Որ ձըգվում են հեռվում ահա.

Էն սարերն էլ անցնենք թե չէ՝

Դենը, քուրի՛կ, էլ թուրք չըկա...

Հենց էս խոսքում՝ թուրքը հասավ,

Սև ձին քըշած՝ սարի տակից.

— Իմն է աղջիկն, իմն է, ասավ,

Ո՞ւր եք փախչում դուք իմ ճանկից...

— Մի՛ վախենար, սիրուն քուրի՛կ,

Կանգնած եմ ես չար թուրքի դեմ.

Փախի՜ր, գընա՜... ինչպես մըրրիկ՝

Ես էլ կըգամ քեզ կըհասնեմ...

Ու ետ դարձավ քաջ պատանին,

Զենքի շաչյուն, զարկ ու աղմուկ.

Զարկ են տալիս, զարկ են առնում

Հայի անահ կըտրիճն ու թուրք...

Աղջիկն արագ վազ է տալի,

Շունչը հատած փախչո՜ւմ, փախչո՜ւմ.

Մին էլ նայեց՝ թուրքն է գալի,

Փընչում է ձին, զենքը շաչում...

— Ա՜խ, ի՜նչ կըլնի թռչուն դառնամ...

Կանչեց ահից խեղճը հանկարծ,

Ու, բաց էին դըռներն երկնից,

Լըսեց նըրա ձենը աստված:

Դարձավ թըռչուն մի թևավոր,

Երկինքն ելավ, թըռա՜վ, պըրծա՜վ.

Մընա՜ց, մընա՜ց, մինչև էսօր

Քաջ ախպերը ետ չըդարձավ:

Էն օրվանից թըռչուն քույրը

Ցերեկն ահով կուչ է գալի,

Հենց հասնում է մութ գիշերը՝

— Սըհա՜կ... Սըհա՜կ... ձեն է տալի:

Ձեն է տալի գիշերն ի բուն

Կանչում տըխո՜ւր, աղեկըտո՜ւր,

Աշխարհքն այնինչ մըտած խոր քուն,

Ինքը մենակ ու շուրջը լուռ:

1899

ՀՈԳԵՀԱՆ

(Լեգենդա)

Փոցխովի ձորում ծաղկում էր Շամոն,

Կուսական գարուն ու սեր շընչելով,

Փոցխովի ձորում թոշնում էր Համոն,

Ծաղիկ աղջըկա սիրուց տանջվելով:

— Չէ՛, չեմ հավատում իսկի քո սերին,

Դու սուտ ես ասում, դու չես սիրում ինձ...

Ասում էր Շամոն սիրահար տըղին

Ու հեռո՜ւ֊հեռու հըրում իրանից:

Ու դարձյալ գընաց տըղան սիրակեզ.

Ո՞ր կըրակն ընկնեմ, Շամո, որ գըթաս.

Սիրտս չեմ կարող, թե հանեմ տեսնես —

Ի՞նչ անեմ ուրիշ, որ ինձ հավատաս:

— Տեսնո՞ւմ ես, ահա, ասավ աղջիկը,

Ցույց տալով լերան գագաթը ահեղ.

Ինձ դիր քո ուսին, սըրինգըդ փըչիր,

Ու վե՜ր, պարելով՝ տար մինչև այնտեղ:

Երբ որ կըհասնենք էն սարի գըլխին,

Այնժամ կիմանամ, որ սիրում ես ինձ,

Այնտեղ կըլինեմ ես քո սիրուհին,

Ու սիրով կապված կիջնենք այնտեղից:

Ու դըրավ ուսին սիրած աղջըկան,

Սրինգը հընչեց, ըսկըսեց պարը,

Ճանապարհ ընկավ սիրահար տըղան

Դեպի ամպամած լերան կատարը:

Գընում է, գընո՜ւմ սեպ ժայռերն ի վեր,

Ու պար է գալի, և անվերջ ածում.

— Դեռ շա՜տ է հեռու... որտե՜ղ ես դու դեռ...

Դու ինձ չես սիրում, դու սուտ ես ասում...

Ծալվում են հոգնած ծընկները տակին,

Քըրտինքը վազում ճակատից ներքև,

Բերանն է հասել — թըռչում է հոգին,

Աչքերը մթնում, շընչում հևիհև:

— Չէ՛, չեմ հավատում ես դեռ քո սերին,

Դեռ շատ է հեռու գագաթը լերան...—

Ասում է Շամոն նըստած ուսերին,

Ճըգնում է նորից ուժասպառ տըղան:

Արդեն ամպերի տակին է պարում:

Մոտիկ է արդեն գագաթը ձյունոտ,

Վերջին ուժերը հավաքում, լարում,

Դարձյալ մի պըտույտ, դարձյալ մի ոլորտ...

Մի քիչ էլ... քիչ էլ... վերջապես հասավ,

Վայր դըրավ ուսից սարի կատարին.

— Հոգիս հանեցիր, օ՜ֆ Շամո...— ասավ,

Ասավ ու ընկավ սըրինգը ձեռին:

— Այժմ քո սերին հավատում եմ ես,

Այս ժամից ահա քոնն եմ հավիտյան,

Ճըչաց աղջիկը, գըրկեց վերջապես,

Գըրկեց Համոյի... դիակն անկենդան:

Այժըմ էլ ժեռուտ սարի գագաթին

Դեռ ցույց են տալի մի հին գերեզման,

Պատմում, ափսոսում անբախտ իգիթին,

Ու սարի անունն ասում Հոգեհան...

1901

ՓԱՐՎԱՆԱ

I

Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր

Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,

Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝

Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,

Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,

Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան

Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:

Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.

Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում

Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել՝

Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:

Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա

Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,

Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա

Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:

Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.

Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,

Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ

Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:

— Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,

Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,

Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,

Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի...

II

Հագած, կապած զենք ու զըրահ,

Ձիանք հեծած ամեհի,

Ահա եկել հավաքվել են

Կըտրիճները Կովկասի,

Ծեր Փարվանա թագավորի

Ապարանքի հանդիման

Կազմ ու պատրաստ սպասում են

Մոտիկ ժամին մըրցության:

Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝

Եկած, կիտված Փարվանա,

Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի

Էն սիրունին տիրանա:

Հընչեց փողը: Ահա փունջ֊փունջ

Դըրանիկներ, նաժիշտներ,

Ահա աղջիկն իր նազելի

Ու թագավորն ալեհեր:

Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,

Աղջիկն անուշ մի լուսին,

Ամպ ու լուսին իրար փարված՝

Դուրս են գալի միասին:

Հառաչում է ողջ աշխարհքը.

Կըտրիճները, քարացած,

Երազների մեջ են ընկնում՝

Էս աշխարհքից վերացած:

— Նայի՛ր, դըստրի՛կ, իշխանազուն

Էս քաջերին լայնալանջ,

Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,

Պայքար մըտնեն քո առաջ.

Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,

Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի,

Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը,

Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի:

Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,

Հայտնի լինին քաջն ու վատ,

Ու երբ անցնեն մեր առջևից

Կըտրիճները պայազատ,

Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն

Անհաղթներից անհաղթին,

Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա

Անզուգական քո բախտին:

Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,

Նըշան տըվավ պայքարին,

Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝

Կարմիր խնձորն իր ձեռին:

— Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին

Հաղթի մի վես տըմարդի,

Բայց չի կարող լինել երբեք

Նա սիրելին իմ սըրտի...

— Է՛յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,

Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,—

Խըռնըվում են կըտրիճները,

Խընդրում կըրկին ու կըրկին:

— Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,

Անգին քարեր ու գոհա՞ր,

Ա՞ստղ ես ուզում, էլ երկընքից

Վար կըբերենք քեզ համար:

— Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ

Եվ կամ աստղը երկընքի,

Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում

Սեր֊ընկերից իմ կյանքի:

Ես նըրանից հուր եմ ուզում,

Անշեջ հուրը սըրբազան,

Ով կըբերի անշեջ հուրը,

Նա է ընտրած իմ փեսան...

Ասավ աղջիկն, իրար անցան

Կըտրիճները քաջարի,

Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ

Դեպի չորս կողմն աշխարհի:

Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն

Անշեջ հուրը աղջըկան.

Բայց... տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,

Նըրանք չըկան ու չըկան...

III

— Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան

Էն քաջերը սիրատենչ.

Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,

Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:

— Ո՛չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ

Ու կըբերեն էս տարի.

Կըռիվներով արյունըռուշտ

Լիքն է ճամփեն քաջերի:

Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն

Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.

Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն

Յոթգըլխանի դևերից:

Անց է կենում դարձյալ տարին:

Նայում է կույսն ամեն օր.

— Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝

Սարից թըռած ձիավոր:

Միշտ երազում ես տեսնում եմ

Էն հերոսին ապագա.

Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,

Լուսանում է... ու չըկա:

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,

Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.

Շատ֊շատ անգամ բերող հոգին

Ինքն է այրվում նըրա մեջ...

Անց է կենում դարձյալ տարին:

Նայում է կույսն ամեն օր.

Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում

Չի երևում ձիավոր:

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա

Էս աշխարհքում անշեջ հուր.

Թառամում է սիրտըս ահա,

Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր...

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,

Լուռ է արքան ալևոր,

Սև֊սև ցավերն իրեն սըրտում՝

Միտք է անում գըլխակոր:

IV

Էսպես անցան շատ տարիներ.

Տըխուր աղջիկն արքայի

Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր

Ճամփաներին ամայի,

Հույսը հատավ... ու լաց եղավ.

Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,

Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,

Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.

Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը...

Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք

Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,

Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:

Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ

Ցույց են տալի մինչ էսօր

Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն

Ու շենքերը փառավոր:

* * *

Ասում են, էն թիթեռները,

Որ գիշերվա խավարում,

Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,

Որտեղ լույս է հենց վառվում,

Հավաքվում են, շուրջը պատում,

Մեջն են ընկնում խելագար,

Ասում են, թե էն Փարվանա

Ջահիլներն են սիրավառ:

Ըշտապելուց թև են առել,

Դարձել թեթև թիթեռներ,

Ու տակավին հուր տեսնելիս՝

Մեջն են ընկնում անհամբեր.

Ջանք է անում ամեն մինը,

Շուտով տանի, տիրանա...

Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ

Կըտրիճները Փարվանա:

1902

ԼՈՒՍԱՎՈՐՉԻ ԿԱՆԹԵՂԸ

Կես գիշերին կանթեղը վառ

Կախ է ընկած երկընքից,

Լուսավորչի կանթեղն անմար

Հայոց մըթնած երկընքից:

Կախ է ընկած առանց պարան

Արագածի կատարին,

Ու սեղանից հըսկայական

Լույս է տալիս աշխարհին:

Լույս է տալիս երկա՜ր դարեր

Ու վառվում են միշտ անշեջ

Սուրբի մաքուր արցունքները

Յուղի տեղակ նըրա մեջ:

Ոչ մարդկային ձեռ կըհասնի

Էն ահավոր բարձունքին,

Եվ ոչ քամին կըհանգցընի՝

Վիշապ֊քամին ահագին:

Երբ պատում է մութ խավարը

Չընաշխարհիկ մեր երկրին,

Երբ տիրում է ահն ու վախը

Թույլ, կասկածոտ սըրտերին,

Ով անմեղ է, լիքը սիրով

Ու հավատով անսասան,

Ով նայում է վառ հույսերով

Դեպի Հայոց ապագան,—

Նա կըտեսնի էն մըշտավառ

Ջահը կախված երկընքից,

Ասես՝ աստծո աչքը պայծառ

Հըսկում է ցած երկընքից:

1902

ԳԱՌՆԻԿ ԱԽՊԵՐ

Երկու որբեր,

Քուր ու ախպեր,

Կորա՜ծ գընում են հեռու.

Արևը վառ,

Ճամփեն երկար,

Ոչ աղբյուր կա, ոչ առու:

Քույրը մեծ էր, ոնց որ լիներ

Կըհամբերեր արևին,

Բայց ախպերը փոքրիկ էր դեռ,

Չէր դիմանում ծարավին:

Գընում են, գընում, տեսնում են ճամփին

Կովի ոտնատեղ՝ մեջը լիքը ջուր:

«Քուրի՛կ ջան, քուրիկ, ես շատ եմ ծարավ,

Ի՜նչ կըլի թողնես խըմեմ մի պուճուր»:

— Չէ՛, ախպեր ջան, չէ՛, դու կով կըդառնաս,

Կովի կճղակի տեղից մի՛ խըմի.

Մի քիչ էլ կացի... քիչ էլ որ կենաս,

Առաջներըս պաղ աղբյուր կա հիմի:

Երկու որբեր,

Քուր ու ախպեր,

Գընո՜ւմ, գընում են հեռու.

Արևը վառ,

Ճամփեն երկար,

Ոչ աղբյուր կա, ոչ առու:

Գընում են, գընո՜ւմ, տեսնում են ճամփին

Ձիու ոտնատեղ՝ մեջը լիքը ջուր:

«Քուրի՛կ ջան, քուրիկ, ես շատ եմ ծարավ,

Ի՜նչ կըլի թողնես խըմեմ մի պուճուր»:

— Չէ՛, ախպեր ջան, չէ՛, դու ձի կըդառնաս,

Ձիու սըմբակի տեղից մի՛ խըմի,

Մի քիչ էլ կացի, քիչ էլ որ կենաս՝

Մոտիկ մի զուլալ աղբյուր կա հիմի:

Երկու որբեր,

Քուր ու ախպեր,

Գընո՜ւմ, գընում են հեռու.

Արևը վառ,

Ճամփեն երկար,

Ոչ աղբյուր կա, ոչ առու:

Գընում են, գընում. տեսնում են ճամփին

Գառան ոտնատեղ՝ մեջը լիքը ջուր:

Փոքրիկ ախպերը էլ չի համբերում,

Քըրոջից թաքուն խըմում է պուճուր:

Քույրը մին էլ ետ է նայում,

Որ մի գառը մղկըտալի

Իր ետևից տըխուր մայում

Ու մայելով վազ է տալի:

Խեղճ Մանուշը վայ է տալիս,

Վայ է տալիս, լալի՜ս, լալի՜ս.

Բայց էլ ի՞նչ աներ,

Բայց էլ ո՞նց աներ...

Երկու որբեր,

Քուր ու ախպեր,

Գառն ու աղջիկ մոլորված,

Հեռու երկրում

Տըխուր֊տըրտում

Գընո՜ւմ, գընում են կորած:

Սոված ու ծարավ գընում են, գընում.

Գընում են, գընո՜ւմ, չըգիտեն թե ուր.

Վերջապես մի հով անտառ են մըտնում,

Անտառի միջին մի զանգակ աղբյուր:

Կուշտ֊կուշտ խըմում են էն սառը ջրից,

Հետո Մանուշը ծառն է բարձրանում,

Գառնիկ ախպերն էլ ծառերի տակին

Մուշ֊մուշ արածում, արոճ է անում:

Իրիկվան պահին խըրխինջ ու քըրքիջ...

Լըցվում է հանկարծ անտառն աղմուկով.

Մոտիկ են գալի ձայները քիչ֊քիչ...

Մոտիկ են գալի ծիծաղով, երգով...

Եվ ահա ոսկի սանձերից բըռնած

Բերում են ջըրեն ձիանքն արքայի:

Ամեհի ձիանքն աղբյուրից խըրտնած՝

Ծառս֊ծառս են կանգնում ու մոտ չեն գալի:

Մըտիկ են տալի ծառայքը մեկ էլ,

Որ սիրուն մի ցոլք ջըրի մեջն ընկել,

Ու ջուրը քանի ալիք է տալի,

Նա էլ ջըրի հետ գընում է գալի:

Նայում են վերև: Ի՜նչ տեսնեն, աստվա՜ծ.

Մի հուր֊հրեղեն, մի շարմաղ աղջիկ,

Ծառի ճյուղերին նազելի նըստած՝

Նայում է ներքև լըռիկ ու մընջիկ.

Մի սիրո՜ւն աղջիկ արմանք ու զարմանք:

Զարմանք է պատում խեղճ ծառաներին.

Տեր աստված, արդյոք ի՞նչ հըրաշք է սա,

Վայրի անտառում իջած էս ծառին:

— Ո՞վ ես, չըքնաղ, տեսի՞լք ես դու,

Թե՞ հողեղեն արարած.

Թե տեսիլք ես՝ կաց մի քիչ էլ,

Թե աղջիկ ես՝ արի ցած:

Ցած ե՛կ տեսնենք՝ ի՞նչպես եղավ,

Որ ծագեցիր դու մեզ մոտ.

Ի՞նչ ցավ է քեզ արդյոք բերել

Մեր աշխարհքը անծանոթ:

— Մեզ որբության ցավն է բերել

Ձեր աշխարհքը անծանոթ:—

Ձայն է տալի ծառի վըրից

Մեր Մանուշը ամաչկոտ:—

Մենք տուն չունենք, ոչ ապավեն

Էս լայն֊արձակ աշխարհքում,

Մութն էլ հիմի շուտով կընկնի,

Վախենում ենք անտառում:

Ու ծառաները գառն ու աղջկան

Առնում են բերում պալատն արքայի:

«Ո՞վ ես դու, սիրուն,— հարցնում է արքան,—

Անբան գառան հետ ի՞նչ ես ման գալի»:

Կանգնում է աղջիկն էստեղ նորից նոր

Պատմում է, ինչ որ պատմեցի ես ձեզ.

Թե՝ ապրած կենաս, ահեղ թագավոր,

Մեր բանը, հապա՜, էսպես ու էսպես...

Թագավորն երբ որ լըսում է մին֊մին՝

Ե՛վ շատ ցավում է, և՛ շատ հավանում.

Անում է նըրան իրեն թագուհին,

Յոթն օր, յոթ գիշեր հարսանիք անում:

Ու փառքի միջում, շըքեղ դահլիճում,

Լիքն ու երջանիկ ապրում է Մանուշ.

Գառնիկ ախպերն էլ ճոխ պարտեզներում

Արոտ է անում ու խաղում անուշ:

Պալատումը կար նախանձոտ ու չար

Մի պառավ կընիկ, հընուց աղախին.

Նախանձում է սա, թե ոնց պիտի գա

Մի որբ՝ թագուհի դառնա մեր գըլխին:

Մի օր էլ գալի, գըլուխ է տալի,

Առաջը կանգնում, կեղծավոր գովում.

«Արի քեզ տանեմ, սիրուն թագուհի,

Չըփ֊չը՜փ լողացնեմ շարմաղ էն ծովում»:

Խաբում է, տանում, գցում ծովի մեջ,

Շորերը առնում, ետ բերում քաղաք,

Հագցընում իր սև, դարձվոր աղջըկան,

Պալատ ուղարկում թագուհու տեղակ:

Երեսը ծածկած թանձըր շըղարշով

Պալատ է մըտնում էն սուտ թագուհին,

Ու թագավորն էլ կասկած չի տանում,

Թե ով է եկել բազմել իր գահին:

Բայց ինչ են անում, ինչ որ չեն անում,

Չեն կարում էլ տուն բերեն Գառնիկին.

Մայում — էս ափից էն ափն է վազում,

Մայում — էն ափից ետ գալի կըրկին:

Ի՞նչ անենք սըրան, ո՞նց անենք սըրան.

Պառավն ու աղջիկ շատ միտք են անում.

Վերջը գալիս է դարձվոր թագուհին

Անկողին մըտնում, հիվանդ ձևանում:

Էլ թանկ ուտելիք, էլ ազնիվ մրգեր

Բերում են փըռում, խնդրում, աղերսում.

Մըտիկ չի տալի ոչ մեկի վըրա.

Վերջը Գառնիկի մըսիցն է ուզում...

«Բայց չէ որ, Մանուշ, քու եղբայրն է նա,

Ո՞նց ես նըրա միսն ուզում դու հիմա...»

— Ի՞նչ անեմ, ինձնից նա ազիզ հո չի՞.

Ես որ մեռնում եմ, թող նա էլ կորչի...

Ասում է, ճըչում. «Վա՜յ, մեռա՜, աման...»

Ու թագավորը տալիս է հրաման.

«Կըրակ վառեցեք,

Դանակ սըրեցեք,

Բերեք մորթեցեք

Ախպեր Գառնիկին,

Որ առողջ լինի

Իր քույրը տիկին»:

Թագավորն էսպես պատվեր է տալի,

Պատվեր է տալի ու դուրս է գալի,

Գընում է ծովափ սաստիկ սրտնեղած,

Թե ո՜րքան Մանուշն անգութ է եղած...

Մայում է, լալիս Գառնիկ֊Ախպերը,

Լացացնում է ժեռ ծովի ափերը,

Մի ափից բըռնած մյուս ափն է թըռչում,

Մարդկային լեզվով քըրոջը կանչում.

— Քուրիկ ջան, քուրիկ,

Կըրակ են վառում,

Կըրակ են վառում,

Դանակ են սըրում։

Քուրիկ ջան, քուրիկ,

Լըսի անդունդից,

Օգնության հասի,

Սպանում են ինձ։

Լըսում է արքան՝ տեղը քար կըտրած,

Եվ ալիքների միջիցը հանկարծ

Շատ ծանոթ մի ձայն՝ հեռո՜ւ, խո՜ւլ ու խոր

Կանչում է քնքուշ, կանչում է անզոր.

«Ախպեր ջան, ախպեր,

Անհեր ու անմեր,

Անքուր ու ու անտեր

Իմ Գառնիկ֊Ախպեր.

Դըժար է տեղըս,

Ձենըս չեն լըսում,

Ձենըս չեն լըսում,

Ձեռըս չի հասնում։

Ա՜խ, չար պառավը

Սև արավ օրըս,

Այժմ էլ կըսպանի

Գառնիկ֊Ախպորըս»։

Լըսում է արքան, պալատն է հասնում,

Պատռում է քողը թագուհու դեմքի.

Պատռում է, տեսնում... բայց ի՜նչ է տեսնում,

Ո՜վ է իր գահին եղել թագուհի...

— Եկե՜ք, ձկնորսնե՜ր, ուռկան ձըգեցե՜ք,

Հանեցեք ծովից մեր լավ Մանուշին.

Եկեք, դահիճնե՜ր, ծովը ձըգեցեք

Կախարդ պառավին ու էս հըրեշին։

Էսպես բարկացած գոռում է արքան,

Ժողովուրդն ամեն թընդում է ցավից,

Գալիս է կանգնում, ձըգում է ուռկան,

Անմեղ Մանուշին հանում է ծովից։

Հանում է ծովից, գահին բարձրացնում,—

Կրկին թագուհի ու տիկնանց տիկին.

Գառնիկ֊Ախպերն էլ անչափ խընդումից

Պատռում է իրեն ոչխարի մորթին,

Դուրս գալի, կանգնում սիրուն տղամարդ,

Ճակատը պայծառ, աչքերը վառ֊վառ,

Ոչխարի տըկար մայունի տեղակ

Մարդկային լեզվով ազատ ու ճարտար։

Իսկ չար պառավին, իրեն աղջըկան,

Որ խաբել էին աշխարհ բովանդակ,

Վըզներից կապում ջաղացի քարեր,

Ձըգում են ծովի անդունդը անտակ։

Երկու որբեր,

Քուր ու ախպեր,

Առած պատիվ, գահ ու թագ.

Աշխարհքն էլի

Խաղա՜ղ ու լի՜,

Չարը թաղված ծովի տակ։

1905

ՉԱՐԻ ՎԵՐՋԸ

Լինում է մի սար,

Էն սարում մի ծառ,

Էն ծառում փըչակ,

Փըչակում մի բուն,

Բընում երեք ձագ,

Ու վըրեն Կըկուն։

— Կո՛ւկու, կո՛ւկու, իմ կուկուներ,

Ե՞րբ պիտի դուք առնեք թևեր,

Թըռչե՜ք, գընաք,

Ուրախանաք...

Երգում էր մարիկ Կըկուն.

Մին էլ, ըհը՛, Աղվեսն եկավ.

— Էս սարը իմն է,

Էս ծառը իմն է,

Ծառում փըչակ կա,

Փըչակում՝ մի բուն,

Էս ո՞վ է եկել

Տիրացել թաքուն։

Ախ դու Կըկու, հիմա՛ր Կըկու,

Քանի՞ փոքրիկ ձագ ունես դու։

— Երեք հատ ձագ, աղա Աղվես։

— Երեք հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ։

Ու չե՞ս ասել, դու, անամոթ,

Մինը ծառա ղըրկես ինձ մոտ։

Ձըգի շուտով մի հատը ցած,

Թե չէ՝ կացինս հըրեն սըրած,

Գընամ բերեմ,

Ծառը կըտրեմ...

— Վա՜յ, չըկտրես,

Աստված սիրես,

Էս մինն ահա

Տար քեզ ծառա,

Միայն թե էդպես

Մի ջընջիլ մեզ

Բընով֊տեղով,

Ամբողջ ցեղով։

Խնդրեց մարիկ Կըկուն ու ձագերից մինը ձգեց ներքև։ Աղվեսը՝ հա՛փ, առավ գնաց։

— Վայ֊վա՜յ, դու֊դո՜ւ,

Իմ լավ կուկու.

Ո՞ր սև սարում,

Ո՞ր անտառում,

Ո՞ր թըփի տակ

Կորար մենակ...

Վայ֊վա՜յ, դու֊դո՜ւ,

Իմ խեղճ կուկու...

Լաց էր լինում մարիկ Կըկուն, մին էլ, ըհը՛, Աղվեսը ետ եկավ։

— Էս սարը իմն է,

Էս ծառը իմն է,

Ծառում փըչակ կա,

Փըչակում՝ մի բուն,

Էս ո՞վ է եկել

Տիրացել թաքուն։

Ախ դու Կըկու, հիմար Կըկու,

Քանի՞ փոքրիկ ձագ ունես դու:

— Երկու հատ ձագ, աղա Աղվես:

— Երկու հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ:

Ա՛խ, չարամիտ դու ավազակ,

Ի՜նչ խաբար է, երկո՜ւ հատ ձագ.

Ի՜նչ, ուզում էս էստեղ զոռով

Լըցնես ամբողջ կըկուներո՞վ...

Ձըգի շուտով մի հատը ցած,

Թե չէ՝ կացինս հըրեն սըրած,

Գընամ բերեմ,

Ծառը կըտրեմ...

— Վա՜յ, չըկտրես,

Աստված սիրես,

Էս էլ առ տար,

Ու թող դադար՝

Վերջինը գեթ

Մընա ինձ հետ...

Աղաչեց մարիկ Կըկուն ու երկրորդ ձագն էլ ձգեց ներքև։ Աղվեսը՝ հա՛փ, էս էլ առավ ու գնաց:

— Վայ֊վա՜յ, վույ֊վո՜ւյ,

Ընչի՞ համար

Եկա ես սար,

Բուն շինեցի,

Ձագ հանեցի...

Աղվեսն եկավ,

Տարավ, կերավ,

Երկու, երկու,

Կուկու... կուկու...

Լաց էր լինում մարիկ Կըկուն:

Էս միջոցին — ղա՜, ղա՜, ղա՜, Ագռավն անց էր կենում էն կողմերով: Լսեց Կըկվի լացի ձայնը:

— Էդպես տխուր ու զարհուրիկ

Ի՞նչ ես լալիս, Կըկու քուրիկ:

— Ինչպես չըլամ, ա՛ սանամեր.

Աղվեսն եկավ էն սըրտամեռ,

Գըլխիս էսպես փորձանք բերավ,

Ձագուկներըս տարավ, կերավ:

— Վո՜ւյ իմ աչքին, անխելք Կըկու,

Ինչպես իզուր խաբվել ես դու

Սուտ խոսքերից չար Աղվեսի:

Ո՜նց թե սարը իմն է՝ կասի:

Ո՞վ է տըվել էն լըրբին սար.

Սարն ամենքիս է հավասար...

Ո՞վ կըթողնի վեր կենա նա

Ամբողջ սարին գա տիրանա,

Անունը տա սըրած կացնի,

Սրան֊նրան սուտ վախեցնի,

Ու մինն էսօր, մյուսը — երեկ,

Ձագեր տանի, ուտի մեկ֊մեկ...

Սև գրողի էն տարածին

Ո՞վ է տըվել սըրած կացին:

Մին էլ որ գա ու սպառնա,

Մի՛ վախենա, քըշի գնա:

Էսպես ասավ Ագռավն ու թըռավ գընաց: Ահա կրկին Աղվեսն եկավ:

— Էս սարը իմն է,

Էս ծառը իմն է...

Հազիվ էր ասել, Կըկուն բնից գլուխը հանեց՝

— Սուտ ես ասում, դու խաբեբա,

Անխիղճ գազան, անկուշտ, ագահ:

Ո՞վ է տվել էստեղ քեզ սար,

Սարն ամենքիս է հավասար:

Ի՜նչ ես եկել սուտ տեր դարձել,

Ես էլ հիմար՝ ճիշտ եմ կարծել,

Ձագուկներըս տըվել եմ քեզ...

Կորի՛, գընա, դու չար Աղվես,

Հերիք ինչքան սուտ ես ասել.

Հիմի գիտեմ, չեմ վախում էլ.

Կացին չունես ծառը կըտրես:

— Ո՞վ ասավ քեզ:

— Ագռավն ասավ:

— Ագռա՞վը, լա՜վ:

Ու Ագռավի վրա բարկացած Աղվեսը պոչը քաշեց, հեռացավ: Գնաց մի դաշտում սուտմեռուկի տվավ, վեր ընկավ, իբրև թե սատկել է: Ագռավն էլ կարծեց՝ իրավ սատկել է, թռավ եկավ վրեն իջավ, որ աչքերը հանի: Աղվեսը՝ հա՛փ, հանկարծ բռնեց:

— Ղա՜֊ղա՜, ղա՜֊ղա՜,

Աղվես աղա...

— Ա՛յ դու կռավան չարալեզու,

Ո՜նց թե Կըկվին ասել ես դու,

Թե ես կացին չունեմ սըրած...

Կացին չունե՜մ... դե՜ հիմի կա՛ց...

— Վա՜յ, քեզ մեղա,

Աղվես աղա,

Ես եմ ասել, չեմ ուրանամ,

Ինձ քըրքըրի, ինձ կեր հում֊հում,

Տո՛ւր ինչ պատիժ սիրտըդ կուզի,

Բայց մի վերջին խոսքըս լըսի:

Ես էն սարում, հենց դեմ ու դեմ,

Էնպես մի թանկ պահուստ ունեմ,

Որ չես գըտնի դու քո օրում

Ոչ մի թառում կամ անտառում:

Ընչի՞ համար էն ահագին

Գանձը կորչի հողի տակին:

Արի գընանք, հանեմ տամ քեզ,

Էնքան ուտե՜ս, էնքան ուտե՜ս...

Թե չըլինի ու սուտ դուրս գամ,

Ես հո էստեղ միշտ կամ ու կամ...

— Գնա՛նք, ասավ Աղվեսը: Թե կըլինի, շատ լավ, թե չի լինի, էլի քեզ կուտեմ:

Գնացին:

Վերևից թռչելիս Ագռավը նկատել էր, որ մի թփում պառկած էր գյուղացու շունը: Աղվեսին տարավ, տարավ, դուրս բերավ ուղիղ էն թփի վրա:

— Ա՛յ, ասեց. էս թփումն է իմ պահուստը:

Աղվեսն ագահ վրա ընկավ թփին. շունը վեր թռավ, կոկորդից բռնեց ու դրեց տակին: Աղվեսը խեղդվելով սկսավ խռխռալ.

— Ա՜խ, ե՜ս... ա՜խ, ե՜ս...

Զգույշ Աղվես,

Փորձանքի մեջ

Ընկնեմ էսպե՜ս...

Ա՜խ, անիրա՜վ

Դու սև Ագռավ...

— Ինչքան էլ որ լինիս զգույշ,

Չարի համար թե վաղ, թե ուշ,

Էդ է պահված, Աղվես աղա,

Ղա՜, ղա՜, ղա՜, ղա՜...

Պատասխանեց Ագռավն ու թռավ:

1908

ՀՍԿԱՆ

(Կովկասյան առասպել)

Լավ չեմ հիշում, թե որ դարում,

Հին ժամանակ, մեր աշխարհում

Ասում են թե՝ կար մի իշխան.

Մի մեծ իշխան, էնքան ուժեղ,

Որ թե մարդիկ նըրա աչքում,

Թե՛ հասարակ ճանճ ու մըժեղ:

Ինչ որ աներ ու կամենար,

Օրենք էր էն երկրի համար.

Ո՞վ էր գըլխից ձեռ վեր կալած,

Ո՞վ դուրս կըգար նըրա դիմաց:

Ուներ անթիվ ու անքանակ

Ոչխարի հոտ, մարդի բանակ,

Կովի նախիր, խոզի բոլուկ,

Երամակներ ձիու, ջորու,

Էս բոլորը ցըրված, փըռված

Մինչև ծովի ափը հեռու:

Մինչև ուր որ քըշեր, տաներ,

Իր աշխարհքի սահմանն էն էր.

Ո՞վ էր գըլխից ձեռ վեր կալած,

Ո՞վ դուրս կըգար նըրա դիմաց:

Մի անգամ էլ էս իշխանը

Երբ նըստած էր իրեն տանը,

Լեղապատառ ներս ընկավ տուն

Իր հոտերի վերակացուն.

— Ապրած կենաս, մեր տեր իշխան,

Հապա՜, էսպես հրաշք մի բան.

Արածում էր ծովի ափին

Բազմությունը քո հոտերի,

Մին էլ տեսնենք՝ ծովի միջին

Մի վիթխարի մարդ է գալի:

Մի վիթխարի մարդ եմ ասում,

Որ մենք իր մոտ լու ենք չընչին,

Ծովը մինչև ծունկն է հասնում,

Իսկ գըլուխը ամպի միջին:

Եկավ, կանգնեց մեր հանդիման

Ու որոտաց ամպի նըման.

«Ո՞վ է, ասավ, էսպես բերում

Թողնում ապրանքն իմ հանդերում.

Կորե՛ք իսկույն, դուք մարդուկներ,

Ձեռըս քանի չի հասել դեռ...»։

Էն ժամանակ վեր կացա ես

Ու պատասխան տըվի էսպես.

«Էդ սևակնած, մութ ամպերում

Զուր ես էդքան բարձըր գոռում.

Ով էլ լինես, ուսկից էլ գաս,

Էս մի բանը լավ իմանաս,

Դու, երկնահաս, ահեղ հըսկա,

Մեծ իշխանի ապրանքն է սա,

Ո՞վ է գըլխից ձեռ վեր կալած,

Ո՞վ դուրս կըգա նըրա դիմաց»:

Բայց ինձ իսկի չըլսեց էլ

Էն անճոռնի աժդահակը,

Էն ամպերից ցած կըռացավ,

Ձեռը կոխեց ծովի տակը,

Դուրս հանեց մի ձուկն ահագին

Ու դեմ արավ արեգակին,

Որ խորովի...» — Հազիվ էսքան

Պատմեց հովիվն իշխանական

Ու վեր ընկավ, շունչը փչեց:

Խիստ զայրացավ իշխանը մեծ.

— Ո՞վ է, ասավ, համարձակվել

Իմ տերության սահմանն եկել

Ու էդպես էլ վըրես հաչում...

Ինձնից ուժեղ չեմ ճանաչում

Ես ոչ մի տեղ և ոչ մեկին...

Էսպես ասավ ու զայրագին

Հըրամայեց՝ զորքերը գան:

Հըրամայեց՝ զորքերն եկան.

— Կեցցե՛ մեր տեր, մեր թագավոր,

Անհաղթ, անմահ, ամենազոր...

— Ապրե՛ք, ասավ իշխանը սեգ,

Ելեք իսկույն ու գընացեք,

Մանուկ ու ծեր

Իմ առյուծներ,

Ո՞վ է, տեսեք, վըրես հաչում

Ու իմ ուժը չի ճանաչում:

Ցույց տըվեք դուք, որ ոչ մի տեղ

Չըկա ոչ ոք ինձնից ուժեղ...

Ասավ՝ զորքերն իրենց կարգին

Փող փըչեցին, թըմբուկ զարկին,

Շըրըխկոցով, զըրընգոցով

Ճամփա ընկան դեպի մեծ ծով:

Հասան, տեսան — ա՜յ քեզ հըսկա,

Գըլուխն էստեղ, ոտներ չըկա.

Գընա՜, գընա՜, թե որ գըտնես...

Երկար ու մին ձըգված էսպես,

Հըսկայական քընով քընած:

Էստեղ, էնտեղ դիրքեր բռնած՝

Դես չոքեցին, դեն պառկեցին,

Հա զարկեցին ու զարկեցին,

Տեսան տեղից ժաժ չի գալի,

Խըռըմփում է զարհուրելի,

Խըռըմփոցից, ինչ֊որ խոսում,

Մարդիկ իրար ձեն չեն լըսում:

Մոտ գընացին, էլի՜, էլի՜...

Դարձյալ տեղից ժաժ չի գալի:

Կամաց֊կամաց սիրտ առնելով,

Գոռգոռալով, հարայ տալով,

Դուրս թափվեցին թաքուստներից,

Ելան վըրեն, դեսից, դենից,

Որը ոտին,

Որը քըթին,

Որը լանջին,

Որն ականջին,

Փորի վըրա, միրքի միջում,

Ձի են քըշում, նիզակ ճոճում,

Զարկում, զարկում,

Ձըգում, թըքում,

Հայհոյում են էսպես, էնպես...

Մին էլ հըսկան էն սարի պես

Վըրա նստեց — մե՜ծ, ահարկու.

Ինչ պատահեց — ոչ տեսնես դու:

Հազարներով մարդն ու իր ձին

Տակովն եղան, կոտորվեցին.

Որն էլ գըլխից, քըթից, լանջից,

Կամ ուսերից, կամ ականջից

Ներքև ընկավ՝ թե մարդ, թե ձի,

Նըրա օրն էլ դու իմացի:

Շատ զարմացավ հըրեշ հըսկան,

Թե, տեր աստված, արդյոք էսքան

Մանըր֊մունըր ինչ բաներ են,

Որ եկել են թափվել վըրեն:

Տեսավ, ինչ որ կենդանի կան՝

Վազ են տալի, թե ետ գընան.

Բուռն արավ իր բըռնովը մեծ,

Իրար խառնեց, ողջ հավաքեց

Գըրպանն ածավ

Ու վեր կացավ,

Լընգլընգալեն իրիկունը

Գընաց հասավ իրենց տունը:

Տանը իը պես մեծ, ահագին

Մի մեր ուներ, բարի մի կին:

Գընաց հըսկա մորը պատմեց

Թե իրեն հետ ինչ պատահեց,

Ու գըրպանից հանեց բոլոր՝

Ահից խելառ ձին֊ձիավոր:

Բարի կինը հենց որ տեսավ,

— Ամա՜ն, որդի, վա՜յ ինձ, ասավ.

Ի՞նչ ես անում էդ խեղճերին,

Բա չե ՞ս տեսնում, թե քո ձեռին

Ոնց են դողում: Ասենք մեծ ես,

Մի՞թե պիտի փոքրին տանջես:

Մեծ թե փոքըր, ինչ էլ լինի,

Ամեն ապրող շունչ կենդանի,

Որ ծընվել է արևի տակ,

Էս աշխարհքում միատեսակ,

Մինը պակաս, մյուսը ավել,

Ողջ էլ գիտեն խընդալ, ցավել,

Չըպարծենա երբեք ոչ ոք,

Թե ինքն անհաղթ մի բան է ջոկ.

Միշտ ուժեղից ուժեղը կա,

Իսկ ամենից ուժեղը՝ մահ...

Բա՛ց թող, որդիս,

Բա՛ց թող՝ գընան,

Ապրեն ազատ

Ուր կամենան:

Ու, հընազանդ մոր խըրատին,

Իսկույն հանեց հըսկա որդին

Իր գըրպանից ձին֊ձիավոր,

Իրար խառնած զորքը բոլոր,

Թողեց գընան՝

Ուր կամենան:

1908

ԷՍՊԵՍ ՉԻ ՄՆԱ

(Հին զրույց)

Լինում է թե չէ, ո՞վ գիտի հաստատ.

Եվ ի՞նչն է հաստատ աշխարքի վըրա...—

Աշխարքում հաստատ մի բան կա մենակ,

Այն է, որ հաստատ ոչ մի բան չկա։—

Լինում է՝ իբրև գյուղացի մի մարդ,

Աղքատ, օրական ապրուստի կարոտ։

Ունենում է սա մի խելոք տըղա,

Տանում է ծառա տալի մեկի մոտ։

Տարիք են անցնում։ Էս խելոք տըղեն

Էնպես է ազնիվ ու ժիր ծառայում,

Որ տերն էլ սըրա վարձը շատացնում,

Ինչպես իրենը՝ էնպես է նայում։

Հիշում է մի օր հայրը իր որդուն

Ու վեր է կենում գալի տեսություն.

— Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, հիմի էլ էնպես

Էլ մերկ ու տըկլոր, էլ քաղցած հո չե՞ս։

— Չէ՛, լավ եմ, հայրիկ, ապրուստս միշտ կա,

Բայց ի՞նչ անես որ... էսպես չի մընա...

Գընում է հայրը։ Տարիք են անցնում։

Առաջ է գընում տըղեն օրն օրին,

Վերջը բարձրանում, պալատն է հասնում,

Դառնում է ծառա մեծ թագավորին։

Հիշում է մի օր հայրը իր որդուն

Ու վեր է կենում գալի տեսություն.

— Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, էլ ի՞նչ ես ուզում,

Լողում ես առատ էս լիքը ծովում։

— Հա՛, լի եմ, հայրիկ, դու հանգիստ գընա,

Բայց ի՞նչ անես որ... էսպես չի մընա...

Գընում է հայրը։ Տարիք են անցնում։

Էնքան է սիրվում մեր խելոք ծառան,

Որ թագավորը բերում է սըրան

Իրեն տերության երկրորդն է անում։

Հիշում է մի օր հայրը իր որդուն

Ու վեր է կենում գալի տեսություն.

— Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, էլ ի՞նչ է մընում,

Քու խոսքովն են ողջ նըստում֊վեր կենում։

— Հա՛, մեծ եմ, հայրիկ, նազիր եմ ահա,

Բայց ի՞նչ անես որ... էսպես չի մընա...

Գընում է հայրը։ Տարիք են անցնում։

Էս բարի երկրի թագավորը ծեր

Մի օր անժառանգ ընկնում է մեռնում,

Գահն ու աշխարքը մընում են անտեր։

Ժողովք են կանչում երկրի մեծերին։

Ժողովք են գալի, խորհուրդ են անում,

Բերում են իրենց խելոք նազիրին

Առքով ու փառքով թագավոր դընում,

Ու մեր գյուղացին լըսում է մի օր՝

Դարձել է իրեն որդին թագավոր։

Գալիս է.— Որդի՜ս, էլ ի՞նչդ է պակաս,

Ամբողջ աշխարքում մի դու ես, որ կաս...

— Փառք աստծու, հայրիկ, ունեմ թագ ու գահ,

Բայց ի՞նչ անես որ... էսպես չի մընա...

Գընում է հայրը։ Տարիք են անցնում։

Իր գահին բազմած ինքնակալը նոր

Մահվան ու կյանքի վճիռ է անում՝

Բուռը հավաքած աշխարքը բոլոր։

Բուռըդ հավաքի աշխարքը թեկուզ,

Թողնելու ես ողջ դարձյալ աշխարքին։

Մեր թագավորն էլ մի անգամ էսպես

Մահիճ է ընկնում, ավանդում հոգին։

Լըսում է ծերուկ հայրը մի օր էլ,

Որ իր թագավոր որդին չըմնաց։

Ի՞նչ ասել կուզի — գալիս է վըրեն,

Էլ ի՜նչ մըղկըտոց, էլ ի՜նչ սուգ ու լաց...

Զորքով, աշխարքով, ծեսով, հանդեսով

Արքային վայել թաղում են անում,

Ու վեր են կենում՝ զըրույց անելով

Ամենքը իրենց տըներն են գնում։

Տարիք են անցնում։ Հայրը մի անգամ

Գալիս է որդու շիրիմի վրա։

Գալիս է, տեսնում՝ մարմար մահարձան,

Բայց վըրեն գրած... «Էսպես չի մընա...»

Գընում է հայրը։ Տարիք են անցել.

Ո՞վ կարա մեզնից հաշիվն իմանա...

Էն օրից էսօր անվերջ, դարեդար

Զրույցն ասում է — «Էսպես չի մընա...»

Ու չըկա շըքեղ արձանն արքայի,

Ոչ նրա քաղաքն աշխարքի վըրա,

Մերն է աշխարքը ու կյանքը հիմի,

Բայց մեր աշխարքն էլ... էսպես չի մընա...

1908

ԱՐՏՈՒՏԻ ԵՐԳԸ

(Ժողովրդական ավանդություն)

Մի մարդ տեսավ գարնան մարգում

Վեր ճախրելով,

Ճըռվողելով,

Ոնց էր արտուտն անուշ երգում։

«Սա որ, ասավ, էս վայրի տեղ

Երգ է ասում էսքան շքեղ,

Հապա թե մեր տանը լինի

Ի՜նչ դրախտի ձայն կըհանի»։

Ու ներշընչման տենդի միջին

Բռնեց մարգի սիրուն երգչին,

Տարավ փակեց նեղ վանդակում.

— Տեսեք, հիմի ոնց է երգում։

Բայց ի՜նչ. գերի, վանդակի մեջ.

Թըռչնակը լուռ նայում էր խեղճ

Հեռո՜ւ֊հեռո՜ւ ճոխ մարգերին.

Միտն էր բերում կյանքը նախկին,

Երբ որ ազատ,

Էն ցողապատ

Թարմ արոտում,

Թավիշ խոտում

Ման էր գալի,

Սորոլ տալի...

Միտն էր բերում,

Տըխրո՜ւմ, տըխրո՜ւմ,

Ու հառաչում,

Ցավոտ ճըչում

Մաշող կարոտն ազատության.

«Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն»։

— Գուցե սրա կուտն է աղքատ

Կամ թե փայտե վանդակն է վատ,

Որ իր զըվարթ երգը թողեց։

Միտք արավ տերն ու ողջ փոխեց.

Փայտե կոպիտ հին բանտի տեղ

Ոսկի վանդակ շինեց շըքեղ

Ու կերակուրն, էն օրից վեր,

Արավ շաքար ու թանկ մըրգեր։

Սակայն մարգի քընքուշ գերին

Մըտիկ չարավ թանկ մըրգերին։

Ոսկի բանտից՝ նեղ ու խավար,

Սըլանում էր միտքն անդադար

Դեպ վե՜ր, դեպ վե՜ր...

Ու հիշում էր,

Թե մայիսի

Արշալույսի

Ջինջ երկընքում

Ո՜նց էր երգում,

Խորո՜ւնկ, անվե՜րջ,

Լույս ծովի մեջ

Անփույթ լողում,

Խընդում, խաղում...

Միտն էր բերում,

Տըխրո՜ւմ, տըխրո՜ւմ,

Ու էն կյանքի հուր կարոտով,

Նեղ վանդակում, կոտրած սըրտով

Հընչում էր ողբն իր գերության.

«Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն...»

— Ո՞րն է սրա լավ վաթանը,

Որ չի կենում իր ճոխ տանը,

Ո՛չ մի ուրախ երգ է երգում

Էս ոսկեղեն թանկ վանդակում։

Ասավ տերը ու ետ տարավ՝

Թողեց հանդում։ Գերին թըռավ,

Կարոտալի մըտավ էն պերճ

Ծաղիկների, խոտերի մեջ։

Ապա վերև,

Դեպի արև

Ճախրեց, խընդաց.

Օդում թընդաց,

Հոսեց երգը... Սակայն նորեն

Էլ առաջվա երգը չէր էն...

Ու էն օրից

Ջինջ այերից

Զիլ, թրթռուն

Ինչ էլ երգի,—

Արև, գարուն,

Բույրը մարգի,—

Նըրա զըվարթ, հընչուն երգում

Դեռ լալիս է ու հեկեկում

Հիշատակը իր գերության

«Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն...»

1908

ՄՈՒԿԻԿԻ ՄԱՀԸ

Ծիտիկն ու Մուկիկն ախպերացան։ Գետի ափին բուն շինեցին, մտան մեջը։

Մի օր Ծիտը գնաց քուջուջ անելու, ետ եկավ, տեսավ Մուկիկը մեռել է։ Ծնկանը զարկեց.

— Վա՜յ, ախպեր ջան, վա՜յ...

Օխտը ճամփի մեջտեղ նստեց, հողը փորեց, տվավ գլխին.

— Վա՜յ, ախպեր ջան, վա՜յ...

Ձենի վրա Լորիկն եկավ.

— Ծիտիկ֊միտիկ, չալփետուրիկ,

Հողն ինչո՞ւ ես տալի գլխիդ։

— Թաո՜ւ, թաո՜ւ,— ասավ Ծիտը,—

Ես որ չտամ, ո՞վ տա հապա.

Մուկիկի պես ախպեր մեռավ,

Աշխարքն էսպես մնաց անտեր,

Ես որ հողը տամ իմ գլխին,

Մե՞ծ բան է...

— Ափսո՛ս, ափսո՛ս,— ասավ Լորը,—

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,—

Ասավ, իրեն էնքան զարկեց,

Թևը կոտրեց, կախ արավ։

Ծառը ասավ.

— Լորիկ քուրիկ, ճըտճըտուրիկ,

Ինչո՞ւ ես մի թևըդ կոտրել։

— Բա ի՞նչ անեմ, որ չըկոտրեմ։

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Աշխարքն էսպես մընաց անտեր.

Ծիտը գլխին հող է տալի,

Ես որ իմ մի թևը կոտրեմ՝

Մե՞ծ բան է...

— Ա՛խ֊վա՛խ, ա՛խ֊վա՛խ,— կանչեց ծառը,—

Մուկիկի պես մարդը մեռնի՞...

Գընաց եկավ, գընաց եկավ,

Իր ճյուղերը զարկեց իրար,

Ջարդեց, մընաց ճըղնակոտոր։

Քարերն ասին.

— Ծառիկ֊մառիկ, կանաչ թառիկ,

Ճյուղերդ ինչո՞ւ վեր թափեցիր։

— Վա՛հ, ձեր տունը աստված շինի,

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Աշխարքն էսպես մնաց անտեր.

Ծիտիկն էնտեղ հողը գըլխին,

Լորը իրեն թևը կոտրած,

Իմ ճյուղերը ես որ թափեմ՝

Մե՞ծ բան է...

— Հազար ափսո՛ս,— քարերն ասին.—

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Ու գոռալեն, գըռգըռալեն

Գըլորվեցին սարերն ի վար,

Թափվեցին ցած— ջըրերի մեջ։

Ջըրերն ասին.

— Ի՞նչ պատահեց, ա՛յ գիժ քարեր,

Չէ՞ դուք ձեր տեղն անժաժ էիք,

Ի՞նչ եք էդպես ցած գըլորվում։

— Էլ ի՞նչ անժաժ. բա չե՞ք ասիլ,

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Աշխարքն էսպես մընաց անտեր.

Ծիտիկն էնտեղ հողը գըլխին,

Լորիկն իրեն թևը կոտրած,

Ծառը մընաց ճըղնակոտոր,

Մենք մեր տեղից որ գըլորվենք՝

Մե՞ծ բան է...

— Վա՛շ֊վի՛շ, վա՛շ֊վի՛շ, ի՜նչ իմացանք,

Մուկիկի պես մարդն էլ մեռնի՞...

Ջըրերն ասին. խառնըվեցին,

Ու գընացին պըղտոր֊մըղտոր։

Էն կողմերից տըմտըմբալով

Պառավն եկավ։ Էս որ տեսավ.

— Ա՜յ գըլգըլան ջըրեր,— ասավ,—

Դուք պարզ էիք միշտ ու մարմանդ,

Ինչո՞ւ էսօր պըղտորվեցիք։

— Վա՜յ քու տանը քանդվի, պառա՛վ,

Բա չե՞ս լըսել՝ ինչ է եղել.

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Աշխարքն էսպես մընաց անտեր,

Ծիտը էնտեղ հողը գըլխին,

Լորը իրեն թևը կոտրած,

Ծառը եղավ ճըղնակոտոր,

Քարերը ցած գըլտոր֊մըլտոր,

Մենք պղտորվենք՝ մե՞ծ բան է...

— Հողն իմ գլխին,— պառավն ասավ,—

Մուկիկի պես մարդը մեռնի՞...

Զարկեց իրեն ու ծըվատեց,

Երեսն արավ արյունլըվիկ,

Մազաքըձուձ՝ գյուղը վազեց։

Գյուղում ասին.

— Պառավ տատիկ, ի՞նչ պատահեց.

Ինչո՞ւ երեսդ արյունլըվիկ։

— Վա՜յ, քոռանամ, մի՛ խոսեցնեք։

Մուկիկի պես մարդը մեռավ,

Աշխարքն էսպես մընաց անտեր.

Ծիտը էնտեղ հողը գըլխին,

Լորը իրեն թևը կոտրած,

Ծառը եղած ճըղնակոտոր,

Քարերը ցած գըլտոր֊մըլտոր,

Ես իմ երեսն արյունոտեմ՝

Մե՞ծ բան է...

— Ափսո՛ս, ափսո՛ս, հազար ափսոս,

Որ էն տեսակ մարդը մեռավ...

Ափսոսացին էն գյուղացիք,

Սև կապեցին, սուգ նստեցին.

— Վա՜յ, ո՞վ ասավ, ո՞վ ասավ...

— Հողագըլուխ Ծիտիկն ասավ,

Թևը կոտրած Լորիկն ասավ,

Ճըղնակոտոր Ծառիկն ասավ,

Գըլտոր֊մըլտոր Քարիկն ասավ,

Պըղտոր֊մըղտոր Ջրիկն ասավ,

Մազաքըձուձ Պառվիկն ասավ,

Մեր Մուկիկը մեռե՜լ է...

Էլ ո՞վ մընաց էս աշխարքում,

Էլ ի՞նչ ապրենք էս աշխարքում...

Էսպես ասին

Ու միասին

Լացով, կոծով,

Ճիչ֊գոռոցով

Հավաքվեցին ու գընացին,

Քարիցն ընկան, կոտորվեցին։

1909

ՄԻ ԿԱԹԻԼ ՄԵՂՐԸ

Մի գյուղացի իրենց գյուղում

Խանութ սարքել, բան էր ծախում։

Օրվան մի օր մոտիկ գյուղից,

Մահակն ուսին, շունն ետևից

Ներս է մտնում մի զըռ չոբան.

— Բարի օր քեզ, ա՛յ խանութպան,

Մեղրը չունե՞ս,

Մի քիչ տաս մեզ։

— Ունեմ, ունեմ, չոբան ախպեր.

Ամանդ ո՞ւր է, ամանըդ բեր,

Ինչ տեղից որ ինքդ կուզես,

Էս սըհաթին քաշեմ տամ քեզ։

Էսպես հանգիստ, էսպես սիրով,

Մեղրից անուշ լավ խոսքերով

Մեղր են քաշում. մին էլ հանկարծ

Մի կաթ մեղրը ծորում է ցած։

— Տը՜զզ, էն կողմից մի ճանճ գալի,

Էս կաթիլին վեր է գալի։

Ճանճի վըրա, թաքուն֊թաքուն,

Էս խանութի տիրոջ կատուն

Դուրս է ցատկում,

Թաթով զարկում...

Բայց հենց կատվի ցատկելու հետ

Հովվի շունը իսկույն ևեթ

Հաֆ է անում,

Վեր է կենում,

Խեղճ փիսիկին

Դընում տակին,

Ձեռաց խեղդում

Ու շըպըրտում։

— Խեղդե՜ց, խեղդե՜ց, վա՜յ, իմ կատուն,

Ա՛յ սատկես դու, շան որդու շուն,—

Բարկանում է խանութպանը

Ու ձեռն ընկած մոտիկ բանը

Տուր՝ թե կտաս շան ճակատին,

Շուռ է տալի կատվի կողքին։

— Վա՜յ, ձեզ մատա՜ղ, ասլան շունըս,

Իմ ապրո՜ւստըս, տե՜ղըս, տո՜ւնըս...

Տունըդ քանդվի, ա՜յ խանութպան,

Անխիղճ, լիրբ, չար, ֆըլան֊ֆըստան,

Ո՞նց թե դու իմ շանը զարկե՜ս,

Դե, զարկելը հիմի դու տես...

Գոռում է մեր աժդահակը,

Մեծագլուխ իր մահակը

Ետ է տանում ու ցած բերում,

Խանութպանին շեմքում փըռում։

— Ըսպանեցի՜ն... հա՜յ, օգնությո՜ւն...

Ու թաղից թաղ, ու տանից տուն

Ձեն է տալի մեկը մյուսին.

— Հա՜յ, օգնությո՜ւն... ըսպանեցի՜ն...

Վերի թաղից, ներքի թաղից,

Ճամփի վըրից, գործի տեղից,

Ճիչով, լալով,

Հարայ տալով,—

Էլ հերն ու մեր.

Քիր ու ախպեր,

Կին, երեխեք,

Ընկեր տըղեք,

Զոքանչ, աներ,

Քավոր, սանհեր,

Քեռի, փեսա...

Ինչ իմանաս էլ՝ ո՛վ է սա,

Գալիս են ու անվերջ գալիս,

Ով գալիս է՝ տուր թե տալիս.

— Տո՛, կոպիտ արջ, տո՛, վայրենի,

Էս տեսակ էլ բա՞ն կըլինի.

Դու առուտուր եկար անես,

Թե՞ իր շեմքում մարդ ըսպանես...

Մին ասում են — տասը զարկում,

Աղցան անում, մեջտեղ ձըգում,

Իր շան կողքին երկար ու մեկ։

— Դե՛, ձեր մեռելն եկեք տարեք։

Ու էստեղից բոթը գընում,

Գընում մոտիկ գյուղն է հասնում.

— Հե՜յ, օգնեցե՜ք,

Մեռած հո չեք,

Ըսպանեցին մեր գյուղացուն...

Ինչպես շընաճանճի մի բուն

Քանդես, թողնես,

Էն ճանճի պես

Ամբողջ գյուղով օրդու կապում,

«Բո՜ւհ» են անում, դուրս են թափում

Ամեն մինը առած մի բան.

Որը ձեռին մի հրացան,

Որը եղան, ցաքատ կամ սուր,

Որը թի, բահ, որը շամփուր,

Որը կացնով, որը փետով,

Որը ձիով, որը ոտով,

Որն անգըտակ, որը բոբիկ —

Դեպի դուշման գյուղը մոտիկ։

— Տո՛, էսպես էլ անիրավ գյո՜ւղ.

Ոչ խիղճ ունեն, ոչ ահ֊երկյուղ.

Մարդ գընում է առուտուրի,

Հավաքվում են՝ քաշում սըրի։

Թո՜ւ ձեր գեղին, միջի մարդին,

Ձեր նամուսին, ձեր ադաթին...

Գընա՜նք, զարկե՜նք,

Ջարդե՜նք, կրակե՜նք...

— Հա՜յ, հո՜ւյ, առա՜ջ, դե՜ ձեզ տեսնե՜մ...

Ու դուրս եկան իրարու դեմ,

Հա՛ զարկեցին ու զարկեցին,

Կոտորեցին, կըրակեցին,

Ինչքան ավել կոտորեցին,

Էնքան ավել կատաղեցին,

Ջարդեցին իրար,

Ջընջեցին իրար,

Կորան, գընացին

Գետնին հավասար։

Դու մի՛ ասիլ, մեկը մեկից

Էսքան մոտիկ, սահմանակից

Էս գյուղերը հարկ են տալի

Ամեն մինը մի արքայի։

Մի տերության թագավորը,

Երբ լսում է էս բոլորը,

Արձակում է հըրովարտակ

Ժողովըրդին իր հըպատակ.

— Հայտնի լինի մեր տերության,

Զինվոր, բանվոր, ազնըվական —

Ամեն շարքին

Ու աշխարհքին,

Որ անօրեն ու դավաճան

Մեր դրացի ազգը դաժան,

Երբ մենք քընած էինք սիրով,

Մեր սահմանը մըտավ զոռով,

Ու կոտորեց սուրը ձեռին

Մեր սիրելի զավակներին։

Արդ, սըրահար ու հըրակեզ

Մեր որդիքը կանչում են մեզ,

Եվ մենք, ընդդեմ մեր իսկ կամքին,

Պատվեր տըվինք մեր բանակին,

Թընդանոթով մեր ավերող

Ու աստուծով մեծակարող,

Հանուն արդար ու սուրբ ոխի

Մըտնի հողը մեր ոսոխի։

Մյուսը նույնպես իրեն հերթին

Գըրեց զորքին, ժողովըրդին.

— Մարդկանց առաջ և աստըծու,

Բողոքում ենք մեր դըրացու

Վարմունքի դեմ և չար, և նենգ,

Որ ոտքելով ամեն օրենք,

Բորբոքում է կռիվ ու վեճ

Հին հարևան ազգերի մեջ,

Քանդում սիրո դաշը կապած։

Արդ՝ ակամա մենք ըստիպված,

Հանուն պատվի, արդարության,

Հանուն թափված անմեղ արյան,

Հանուն ազատ մեր աշխարհքի,

Հանուն աստծու և իր փառքի —

Բարձրացնում ենք մեր ձայնն ահա

Ու մեր սուրը նորա վըրա։

Ու ըսկսեց կըռիվն ահեղ,

Շռինդ, որոտ էստեղ, էնտեղ։

Կըրակն ընկավ շեն ու քաղաք,

Արյուն, ավեր, ճիչ, աղաղակ,

Ամեն կողմից սարսափ ու բոթ,

Ամեն կողմից մեռելի հոտ...

Ամառ, ձըմեռ,

Ողջ տարիներ

Մըշակն անբան,

Դաշտերն անցան,

Ու, կըռիվը չըդադարած,

Սովը եկավ համատարած։

Սովը եկավ — սովի հետ ցավ,

Ծաղկած երկիրն ամայացավ...

Իսկ մնացած մարդիկ իրար

Հարցնում էին սարսափահար,

Թե ո՞րտեղից արդյոք ծագեց

Էս ընդհանուր աղետը մեծ։

1909

ԱՂԱՎՆՈՒ ՎԱՆՔԸ

(Ազգային ավանդություն)

Լենկթեմուրն եկավ, հուրն ու սուրն եկավ,

Անօրենն եկավ, եկա՜վ ու եկա՜վ.

Հավաքեց, կիտեց մեր ազգը Հայոց,

Փաթաթեց, պատեց, ինչպես վիշապ֊օձ,

Կանգնեց Սևանա ափին հովասուն,

Էնտեղ, ուր ուշքը ու միտքն աստըծուն՝

Անհունն է խորհում, մեռնեմ իր զորքին,

Օհաննա վանքը ծովի եզերքին։

Էն վանքում հայոց, ազգին պահապան,

Աղոթք էր անում ծերուկ հայր Օհան.

Աղոթք էր անում իր հոգու համար,

Իր ազգի համար, աշխարհքի համար։

Երբ տեսավ խաղաղ վանքիցը իրեն

Անօրեն մարդու էս գործն անօրեն,

Խըռովեց արդար ծերունու հոգին.

Ճերմակ միրուքով, իր ցուպը ձեռքին,

Դառնացած, դըժգոհ մարդուց ու կյանքից,

Աղոթքը կիսատ դուրս եկավ վանքից,

Իջավ Սևանա երեսը կապույտ,

Ու քըրթմընջալով, միամիտ, անփույթ,

Էն վետ֊վետ, ծըփուն ջըրերի վըրա

Ցամաք ոտներով գընում էր ահա։

Տեսավ հըրաշքը Լենկթեմուրն ափից,

Տեսավ, սասանեց տեղը սարսափից։

Կանչեց, աղաչեց իշխանը թաթար,

— Ե՛տ արի, ասավ, ե՛տ արի, արդա՛ր,

Ե՛տ արի, ասավ, ո՛վ դու աստծու մարդ։

Ետ եկավ մեր հայր Օհանը հանդարտ,

Իր ցուպը ձեռին, ջըրերի վըրով,

Ու առաջն ելավ թաթարը սիրով։

— Ի՞նչ ես ուզում դու, ո՛վ սուրբ ալևոր,

Գա՞նձ, իշխանությո՞ւն, թե կյանք փառավոր...

— Քո փառքն ու գանձը հարկավոր չեն ինձ,

Իմ ժողովուրդն եմ ուզում ես քեզնից։

Ուզում եմ թողնես՝ գընան ուր կուզեն,

Ու ազատ իրենց կյանքի ձենն ածեն

Էս լեն աշխարհքում, արևի տակին...

Ասավ սուրբ մարդը մեծ ավազակին։

— Ժողովուրդ կուզե՞ս... լա՛վ, լինի էդպես։

Էս վանքովը մին ժողովուրդ տամ քեզ,

Գընա ինձ համար աղոթք արա, ծե՛ր։

Ասավ Լենկթեմուրն ու տըվավ պատվեր,

Որ գերի հայոց ազգը մի թևից

Էն վանքը մըտնի սուրբի ետևից.

Ինչքան ժողովուրդ մըտնի էն վանքը,

Նրան է բաշխում էնքանի կյանքը։

Հրաման արավ իրեն զորքերին,

Ու բաց թողեցին հայ ազգի գերին։

Մըտնում է գերին, մըտնում մի ծերից,

Անցել է թիվը հարյուր հազարից,

Չի լըցվում սակայն հասարակ մի վանք...

Ապշում է թաթարն — արմա՜նք ու զարմանք։

— Թողե՜ք, կանչում է իրեն զորքերին,

Հորձանք է տալի նորից հայ գերին։

Գալիս է գերին, գալիս է նորից,

Անցել է թիվը հազար հազարից,

Չի լըցվում սակայն էն վանքը կըրկին,

Չի կանգնում հայի հոսանքն ահագին։

Երրորդ անգամ է կանչում զորքերին։

Գալիս է անցնում մընացած գերին։

Անցնում է գերին, անցնում շարեշար,

Էլ մարդ չըմնաց, գընա՜ց ինչ որ կար,

Դատարկ է սակայն վանքը տակավին...

Թեմուր զարհուրած դառնում է չորս դին.

— Զարթո՞ւն եմ արդյոք, թե երազ տեսա...

Հայտնեցեք ինձ շո՜ւտ, ի՞նչ հըրաշք է սա...

Գընում են տեսնում մարդիկն իր ղըրկած —

Մեր հայր Օհանը՝ աղոթքի չոքած,

Աչքերն երկընքին, միրուքն արցունքոտ.

Ով որ հայ ազգից մըտել է իր մոտ,

Իր սուրբ աղոթքով, կամքով Վերինի,

Փոխել է իսկույն, դարձրել աղավնի,

Բաց պատուհանից թողել ամենքին,

Թըռցրել դեպ իրենց լեռները կըրկին,

Ու հիմի վանքում էլ չըկա ոչ ոք,

Ինքն է աղոթում մենակ, ծընկաչոք։

1912

ԱՂՋԿԱ ՍԻՐՏԸ

(Արևելյան ավանդություն)

Հին արևելքում, մի հին քաղաքում

Ժուկով մի ջահել աղջիկ էր ծաղկում։

Հարուստ էր հերը զալում սիրունի,

Անհուն գանձի տեր ու շատ անվանի։

Բայց սիրո համար խեղճ ու շեն չըկան.

Մի աղքատ տըղա սիրեց աղջըկան,

Աղջիկն էլ նըրան սիրեց կաթոգին,

Եվ ուզում էին լինեն մարդ ու կին.

— Կա թե չըկա,

Նա է, որ նա...

— Չէ՛, որ չէ՛, կանչեց ծընողը փարթամ,

Իմ աղջիկն, ասավ, սև հողին կըտամ

Ու մերկ աղքատին աղջիկ չեմ տալ ես։

Ասավ ու կանգնեց էն լեռ քարի պես։

Բայց սիրո համար քար ու սար չըկան.

Սիրում էր գըժված տըղեն աղջըկան,

Աղջիկն էլ նըրան սիրում կաթոգին,

Եվ ուզում էին լինեն մարդ ու կին.

— Կա թե չըկա,

Նա է, որ նա...

Սաստիկ բարկացավ հարուստն անկոտրում,

Փակեց աղջըկան մեծ աշտարակում

Իր սիրած տըղից ու կյանքից հեռու.

— Թող էսպես, ասավ, մոռնան իրարու։

Բայց սիրո համար փակ ու բանտ չըկան.

Սիրում էր անվերջ տըղեն աղջըկան,

Աղջիկն էլ նըրան սիրում կաթոգին,

Եվ ուզում էին լինեն մարդ ու կին.

— Կա թե չըկա,

Նա է, որ նա...

Տեսավ իր ձեռքին ոչ մի ճար չըկար,

Համառ հարուստը հերսից խելագար,

Իրեն աննըման զավակը միջին,

Կըրակի մատնեց աշտարակն էն հին։

Բայց սերը որտեղ հըրդեհ է ձըգել,

Ի՞նչ անի էնտեղ հըրդեհը մեկ էլ։

Ու թեժ բոցերի սաստկության միջում

Աղջիկն՝ էրվելով ճըչում էր, կանչում.

— Կա թե չըկա,

Նա է, որ նա...

Ու էրվեց հիմքից աշտարակն ահեղ,

Էրվեց նըրա հետ էն սիրունն անմեղ.

Հող֊մոխիր դարձավ։ Իր սիրտը մենակ

Չէրվեց հըրաշքով ու սառ մոխրի տակ

Մընաց կենդանի... Էն մոխրի վըրեն

Արտասուք թափեց սիրահար տըղեն

Ու կորա՜վ, գնաց, հեռո՜ւ, շատ հեռու,

Իր օրը լալու, նըրան փընտրելու,

Մենա՜կ, օտա՜ր,

Անմըխիթար...

Ո՜վ քընքուշ գաղտնիք, ո՜վ սիրուն հըրաշք.

Էրված աղջըկա սիրտը մոխրի տակ,

Իրեն մոխրի տակ կենդանի էր դեռ —

Ոչ ոք չըգիտեր, ոչ ոք չըգիտեր...

Ժամանակ անցավ էս տըխուր դեպքից,

Արցունքով թըրջված էն մոխրի տակից,

Էն միշտ կենդանի սըրտից թըրթըռուն

Բուսավ խաշխաշի ծաղիկը սիրուն,

Կարմի՜ր, թեթև՜,

Բայց... սիրտը սև...

Սըգավոր տըղան հուսահատ, թըշվառ

Շըրջում էր մոլոր աշխարհից աշխար,

Չէր գըտնում սակայն կյանքում էլ նըրան,

Ամեն տեղ վիշտն էր սիրածի մահվան,

Որ հար, թե՛ զարթուն, թե՛ քընի միջում.

Տանջում էր նըրան, անդադար տանջում։

Բայց սիրո համար վերջ ու մահ չըկան,

Տըղի հառաչքը հասավ աղջըկան

Անմահ կյանքում

Էն աշխարհքում։

Հասավ, ու շարժված, կարոտ, կարեկից,

Թըռավ աղջիկը անմեռ աշխարհքից,

Սիրով ու բույրով, թարմ, անուշահոտ,

Երազով եկավ սիրած տըղի մոտ։

— Լըսիր, իմ սըգվոր, լսի՛ր ինձ, ասավ.

Իմ մոխրի տակից մի ծաղիկ բուսավ,

Ու էն ծաղկի մեջ իմ սիրտն է, որ կա,

Կարոտ, խենթ սիրտը ջահել աղջըկա —

Լիքը սիրով,

Երազներով...

Ուժ ունի իր մեջ նա կախարդական

Ու քաղցր արբեցում էնքա՜ն ու էնքա՜ն...

Քամիր ու խըմիր ուժը էն ծաղկի,

Նա քեզ կըփըրկի, նա քեզ կըփըրկի...

Մոռացնել կըտա իմ հուր սերն ու ինձ,

Հեռու կըտանի էդ կոպիտ կյանքից,

Ու կապրես անվիշտ և զըվարթ հոգով,

Կըխնդաս ընդմիշտ անթառամ կյանքով

Ազատ հեռվում,

Երազներում...

Ո՜վ սիրուն հըրաշք, ո՜վ քնքուշ գաղտնիք.

Տըղան էն օրից դարձավ երջանիկ։

Հարբած նվիրական էն ծաղկի ուժով,

Միշտ նոր կարոտով ու նոր աշխուժով,

Իրեն երբեմնի վիշտը մոռացած,

Էս կոշտ ու կոպիտ կյանքից հեռացած,

Ապրում էր ուրախ, ճոխ վայելքներով.

Լե՜ն ու լի սըրտով, անկաշկանդ սիրով

Ազատ հեռվո՜ւմ —

Երազներում...

1913

ԾԱՂԻԿՆԵՐԻ ԵՐԳԸ

(Հատված)

Մեծ գոլն ընկավ, ձընհալն ընկավ,

Հողը շընչեց, զեփյուռն եկավ,

Արևն ելավ վառ ճառագած,

Հարցմունք արավ հողին հակված.

Արևը

— Սիրուն աղջիկ, ի՞նչ ղըրկեմ քեզ։

Աղջիկը

— Ես ծաղիկներ կուզեմ պես֊պես։

Արևը

— Ա՛յ աղբյուրներ, ա՛յ գետակներ,

Սառցի ներքև քընա՞ծ եք դեռ.

Դո՛ւրս եկեք, դո՛ւրս,

Շո՜ւտ, դեպի լուս,

Նոր աշխուժով

Ու նոր ուժով

Կարկաչեցեք

Ու կանչեցեք

Հողում քընած սիրուններին՝

Ծաղիկներին ու ծիլերին։

Ջրերը

— Վո՛ւշ֊վո՛ւշ, վո՛ւշ֊վո՛ւշ,

Էս ի՛նչքան, ուշ...

Աղջի՛, աղջի՛, ծիլ֊ծաղիկներ,

Քանի՞ քընեք, վե՛ր կացեք, վե՜ր.

Խընկածաղիկ,

Ծընկածաղիկ,

Արևքուրիկ,

Շար֊շարուրիկ,

Հասմիկ, հափրուկ,

Ամանկոտրուկ,

Հորոտ֊մորոտ,

Աղավնարոտ,

Կոճղեզ, ճանդուկ

Քուրդ, ճարճատուկ,

Հարսնածաղիկ,

Ոսկեծաղիկ,

Խաշխաշ, ծըծուկ,

Վարդ, երիցուկ,

Մուշկ֊վաղմեռուկ,

Պուտ, վառվըռուկ,

Շըրվան, մըրվան,

Շուշան, ռեհան,

Ապրեմ֊չապրեմ,

Բուրեմ֊մարեմ...

Քանի՞ քընեք հողի միջին,

Եկեք էստեղ, սարի լանջին,

Առվի ափին, հովիտներում,

Ժայռի տակին, հովիտներում,

Կանաչ խոտով,

Անուշ հոտով

Ծիծաղեցեք

Ու ծաղկեցեք։

Ծաղիկները

— Բարև, բարև, կարմիր արև,

Ա՜խ, ի՜նչ լավ է դեպի վերև —

Ազա՜տ, լո՜ւյս, տա՜ք,

Կապո՜ւյտ, հըստա՜կ...

Արևը

— Սիրո՞ւմ եք ինձ...

Ծաղիկները

— Ա՜խ էնպես եմ սիրում,

էնպե՜ս,

Էլ առանց քեզ չեմ ապրիլ ես...

— Ես քեզ հետ եմ ուր որ գընաս...

— Ես կըտըխրեմ՝ որ հեռանաս...

Արևը

— Ապա եթե ձեզ համբուրե՞մ...

Ծաղիկները

— Ես հաճույքից կըկարմրեմ...

— Ես կըբուրեմ...

— Ես կըմարեմ...

Արևը

— Ա՛յ անուշներ.

Ա՛յ քընքուշներ,

Ապրեմ֊չապրեմ, բուրեմ֊մարեմ.

Բաժակներդ բացեք իմ դեմ,

Հազար գունի, հազար ձևի,

Պայծառ, ծավի ու ծարավի,

Լըցնեմ շողով,

Գոհար ցողով,

Ջերմ եթերով,

Նուրբ թըրթիռով,

Կյանքի հյութով,

Խունկի հոտով,

Ա՛յ անուշներ,

Ա՛յ քնքուշներ...

Աղջիկը

— Էս ի՜նչ անթիվ ծաղիկներ կան.

Ոսկի֊դեղին, կարմիր, դեղձան,

Մոռ, ծիրանի, ճերմակ, պուտ֊պուտ,

Ալ, նարընջի, մավի, կապուտ,

Բացվել, լըցվել, ծաղկել են վառ,

Ողջ ինձ համա՜ր, ողջ ինձ համա՜ր...

1913

ՄՈԾԱԿՆ ՈՒ ՄՐՋՅՈՒՆԸ

Գիժ Մոծակի պարի ժամին

Զարկեց հանկարծ աշնան քամին,

Ուժը խըլեց, ուշքը տարավ։

Գիժը մին էլ մըտիկ արավ,

Որ էն արև

Աշխարհքն արդեն պատած ողջ սև,

Լացով, թացով սուգ է անում,

Դողում, պաղում ու դալկանում...

Շուտիկ, շուշտիկ իրեն կինն էլ

Սուսիկ֊փուսիկ կողքից կորել,

Ով գիտի՝ ինչ ծակ էր գըտել,

Մինչև գարուն մեջը մըտել։

Սոված, սառած

Ու սալարած

Վեր թըռավ՝ վար, դես ընկավ, դեն,

Ժիր Մըրջյունի տաքուկ ու շեն

Բունը հիշեց, եկավ գընաց,

Դըռան առջև տըխուր տըզզաց.

— Բա՛ց արեք, բա՛ց...

Էս տարաժամ թըշվառ ձենից

Կոպիտ, թուխ֊թուխ,

Հաստագըլուխ

Մի պահապան զարթնեց քնից,

Ներսի մըթնում մի կերպ արավ,

Փակած դուռը նեղ ծերպ արավ,

Տեսավ՝ սևով, թևով զուգված՝

Դըռան առջև մինը տընկված,

Ոտները թել,

Ինքը մի գել։

— Հե՜յ, ո՞վ ես դու,

Ա՛խպերացու։

— Տը՜զ֊պը՜զզ, ասավ, Մոծակն եմ ես։

Բա չե՞ս ասիլ՝ էսպես, էսպես.

Ամառն ամբողջ,

Ուրախ, առողջ,

Պայծառ ու տաք

Արևի տակ

Կինըս աշխույժ սազ էր ածում,

Ես էլ անհոգ խընդում, ցընծում,

Տեսակ֊տեսակ պարեր պարում,

Սըրա նըրա թուշն համբուրում

Ու վայելում ամեն բանից,

Ամեն բարուց ու սեղանից,

Լիքը այգում,

Ճահճոտ մարգում,

Ճոխ տըներում,

Պալատներում...

Մի անգամ էլ, երբ որ էսպես

Պարում էի, մինը անտես

Էնպես զարկեց՝ ուշքըս անցավ։

Ուշքի որ գամ՝ ի՞նչ տեսնեմ լավ,—

Երկինքը թուխպ, երկիրը սև,

Դառը քամի, սառը անձրև,

Արար աշխարհ պաղել, փոխվել,

Կողքիցըս էլ կինս է փախել...

Էլ ի՞նչ ասեմ, ողջը մի֊մի

Էն ի՞նչ լեզու կարա պատմի

Կամ ի՞նչ բերան,

Չըտեսնըվա՜ծ, հըրաշք մի բան...

Հիմի էսպես՝ սոված, մենակ,

Մընացել եմ պատերի տակ,

Տեղ չի ունեմ, կեր չի ճարվում,

Ես էլ եմ հո շատ մըճըրվում.

Բայց ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գընամ էլ,

Երեսս էլի ձեզ եմ արել։

Աստծու սիրուն, մի՛ խընայեք,

Էս մի ձըմեռ շահեք, պահեք,

Մինչև նորից գարուն բացվի,

Աշխարհքն էլ ետ բարով լըցվի։

— Դե լա՛վ, դու կաց, ներս գընամ ես,

Տեսնենք ներսից ինչ կասեն քեզ։

Ասավ պահնորդն ու մեջեմեջ

Կոկ սենյակներն անցավ անվերջ,

Մինչև հասավ ներսի տունը,

Ուր ապրում էր մեծ Մըրջյունը՝

Առատ կյանքով,

Իր համայնքով։

Գընաց իրենց լեզվով հայտնեց,

Մըրջյունը լուռ լըսեց, մըթնեց,

Ու ետ դարձավ էսպես ասավ.

— Գիժ Մոծակի համա՞ր եմ ես

Ողջ ամառը արևակեզ՝

Էնքան ջանքով

Ու տանջանքով

Տուն տեղ դըրել, ճամփա հարթել,

Ամբար շինել, պաշար կիտել,

Որ ամառը ծույլ պըտըտի,

Ձմեռը գա նըստի ուտի՞...

Մեր ծույլերին ջարդել ենք մենք,

Ուրիշ ծույլի՞ բերենք պահենք...

Կերթաս կասես էդ անպետքին.

Բանի, գործի ժամանակին

Ով փոխանակ աշխատելու,

Ուշք ու միտքը տա խընդալու,

Պարապ շըրջի, երգի, պարի,

Սըրա նըրա թուշն համբուրի,

Էս կուռ վազի, էն կուռ ցատկի,

Վերջը էդպես պիտի սատկի։

1916

ԹԱԳԱՎՈՐՆ ՈՒ ՉԱՐՉԻՆ

(Ջուղայի գաղթից)

— Հե՜յ, լավ մանրո՜ւք,

Ասե՜ղ, հուլո՜ւնք,

Մատնի՜ք, մարջա՜ն,

Ապարանջա՜ն...

Հա՜վ, ձո՜ւ բերեք,

Առե՜ք, տարե՜ք,

Խունջիկ֊մունջիկ

Հարսն ու աղջի՜կ,

Էժա՜ն կըտամ,

Լա՜վը կըտամ...

Էսպես կանչելով՝ փողոցից փողոց,

Իբրև թե չարչի մի թափառական,

Չարչու կերպ մըտած, ինչպես վիշապ օձ,

Անցնում էր ինքը՝ Շահ֊Աբաս արքան։

— Հե՜յ, ո՞վ կուզի թել ու ասե՜ղ,

Դուրս եկե՛ք, դո՛ւրս, ինձ մո՜տ, էստե՜ղ...

— Չարչի ախպե՛ր, չարչի ախպե՛ր,

Ասեղ ունի՞ս, էս կողմը բեր։

Կանչեց մի կին՝ հայ գաղթական,

Ու մոտ գընաց չարչին կընկան։

— Օ՜, ի՜նչ ասեղ, իսկն օձի քիստ...

Թոփը մի հաց...

— Վո՜ւյ, թանկ է խիստ...

— Է՜, մի՛ խոսիր, քուրի՛կ, էդպես,

Շահի կյանքը թե կըսիրես։

— Ամա՜ն, հողեմ գլուխը Շահի,

Աստված Շահից հեռու պահի.

Արևդ ապրի, չարչի ախպեր,

Էդ անունը բերան մի՛ բեր։

— Վա՛հ, էսքան էլ չար լինի մա՜րդ.

Ի՞նչ է արել Շահը ձեզ վատ։

Գազան թուրքի սըրից փըրկել,

Չոր Ջուղայի քարից պոկել՝

Բերել է ձեզ առատ Փարիա,

Աչքն էլ քաղցըր միշտ ձեզ վըրա...

— Օ՜ֆ, հերիք է, չարչի ախպե՛ր,

Մի՛ խոսեցնիր ինձ դըրանից։

Երնեկ դըրա ոտը կոտրեր՝

Չըգար հաներ մեզ մեր տանից։

Եկավ վարար հեղեղի պես,

Զարկեց մեր շեն, մեր լի Ջուղան,

Ոչ աստըծուն նայեց, ոչ մեզ,

Սըրբեց բերավ ողջ տեղահան։

Թող արինք փակ մեր տուն ու ժամ,

Բանալիներն Արազն ածինք,

Սարի ուսից վերջին անգամ

Ետ նայեցինք ու կանչեցինք.

«Աստվածածի՜ն Վերին Կաթան,

Քեզ ամանաթ մեր սուրբ վաթան,

Ուր որ գընանք մեր վաթանից՝

Մեզ դարձըրու գերությունից»։

Աղաչեցինք աղերսելով,

Ետ շուռ եկանք ու անց կացանք.

Ծեծով, կոծով, հըրով, սըրով՝

Ծով Արազի ափը հասանք։

Արազը ծո՜վ, Արազն ելմա՜ն,

Դուրս է եկել իր ափերից.

«Անցե՜ք», եկավ մեզ հըրաման.

Շահն է հրաման տալիս վերից...

Ետևը սո՜ւր, առաջը ջո՜ւր,

Սո՜ւգ, վայնասո՜ւն, իրարանցո՜ւմ,

Բառաչում են մեծ ու պուճուր,

Իրար գըրկած՝ գետը լըցվում...

Էն սև օրը, որ մենք տեսանք,

Քո թըշնամին թող չըտեսնի...

Ա՜խ, ե՞րբ պիտի մին էլ տեսնենք՝

Մեր անեծքը երկինք հասնի...

Ու գալիս են չարչու գըլխին

Կիտվում պանդուխտ, գերի հայեր.

«Անե՜ծք Շահին, իրեն գահին»,—

Անիծում են երկինքն ի վեր։

Շուռ են գալիս իրենց բընում

Չարչու աչքերն ըսպառնալի,

Ձեռն ու ոտը դող են լինում,

Ու սևակնած հարց է տալի.

— Շահի առջև հապա էնօր

Գոռում էիք միաբերան,

Թե ապրում եք դուք բախտավոր

Ու օրհնում եք թախտն ու իրա՞ն...

— Սուտ էր, ախպե՛ր։ Դու մեզնից մեկն՝

Ի՜նչ թաքցընենք մենք քեզանից,

Բայց մեր սիրտը ո՞նց չըծածկենք

Էն մարդակեր չար գազանից։

Սուտ էր... Ու միշտ, քանի որ կա

Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,

Չի լինելու երկրի վըրա

Ո՛չ շիտակ խոսք, ոչ կյանք, ոչ սեր...

Մռընչաց չարչին, աբեն շըպըրտեց,

Դուրս ելավ տակից Շահ֊Աբասն ահեղ,

Նաջաղը ցոլաց, իջավ շեշտակի,

Գերի ծերունին փըռվեց տեղնուտեղ։

Փըռվեց... Ու միշտ, քանի որ կա

Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,

Չի լինելու երկրի վըրա

Ոչ շիտակ խոսք, ոչ կյանք, ոչ սեր։

1917

Հովհաննես Թումանյան

Բալլադներ

Երևան — 2012