Հովհաննես Թումանյան

ՊՈԵՄՆԵՐ

Երևան — 2012

ՀՏԴ 891.981֊1 Թումանյան
ԳՄԴ 84Հ֊5

Թումանյան, Հովհաննես

Պոեմներ / Հովհ. Թումանյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Յավրուհրատ, 2012.— 156 էջ: Հրատարակության հիմքում՝ Երկերի լիակատար ժողովածու: Տասը հատորով / Հովհ. Թումանյան; Խմբ. կոլեգիա՝ Էդ. Մ. Ջրբաշյան (գլխ. խմբ.) և ուրիշ., ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ինս֊տ։ Հ. 3.— Եր.։ ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 1989.— Հ. 3։ Պոեմներ / [բնագրերը պատրաստ. Ֆ. Ս. Հակոբյանը և Ա. Մ. Վարդանյանը։ Հատորի խմբ.՝ Հր. Կ. Հովհաննիսյան].— 1989.— 542 էջ, 6 թ. նկ.— ինչպես նաև — Երկերի լիակատար ժողովածու: Տասը հատորով / Հովհ. Թումանյան; Խմբ. կոլեգիա՝ Էդ. Մ. Ջրբաշյան (գլխ. խմբ.) և ուրիշ., ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ինս֊տ։ Հ. 4.— Եր.։ ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 1991.— Հ. 4։ Պոեմներ / [բնագրերը պատրաստ. Ֆ. Ս. Հակոբյանը և Լ. Ա. Թերլեմեզյանը, ծանոթագր. Էդ. Մ. Ջրբաշյանը։ Հատորի խմբ.՝ Հր. Կ. Հովհաննիսյան].— 1991.— 622 էջ, 9 թ. նկ.։

Հրատարակությունն ընդգրկում է Հովհաննես Թումանյանի գրական ժառանգության կարևոր հատվածներից մեկի՝ պոեմների մեծ մասը («Անուշը», «Լոռեցի Սաքոն», «Թմկաբերդի առումը», «Մարոն», «Դեպի Անհունը», «Պոետն ու Մուսան» և այլն)։

ԳՄԴ 84Հ֊5

eISBN 978֊9939֊0֊0543֊0

© Յավրուհրատ, 2012

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Հովհաննես Թումանյան, 1869֊1923

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Ալեք

Անուշ

Դեպի Անհունը

Թմկաբերդի առումը

Լոռեցի Սաքոն

Հառաչանք

Հին կռիվը

Մարոն

Մեհրի

Մերժած օրենք

Պոետն ու Մուսան

Ծանոթագրություններ

ԱԼԵՔ

I

Ի՜նչ փարթամ է Արմենիան,

Ի՜նչ սիրուն է, աննման.

Լեռներ չքնաղ, հովասուն

Կատարներով պսպղուն.

Ծեր ծմակներ ծառախիտ,

Ջրեր անուշ ու վճիտ.

Դաշտեր բերրի, արգավանդ.

Եվ լիություն երկնավանդ.

Երկինքը ջինջ, բաց կապույտ,

Ամպերն ազատ և անփույթ,

Թեթև, անհետ, իբրև անուրջ,

Պտտվում են նրա շուրջ.

Չնաշխարհիկ այն երկրին

Մարդիկ դրախտ կոչեցին։

Ոչ դրախտ է, ոչ եդեմ,

Բայց աստուծո, բախտի դեմ,

Չէ տրտնջում տեղացին,

Այլ յուր ամոթն երեսին,

Հարևանի հետ միշտ հաշտ

Ունենում է սար ու դաշտ։

Նա առողջ է և զվարթ,

Դեմքը կարմիր, ինչպես վարդ,

Բայց թե ուժը յուր բազկի

Չէ գործ դնում չար ճամփի.

Իրան դառը քրտինքով

Աշխատում է անվրդով։

Հենց եզերքն հորիզոնի

Վաղորդյան շառագունի,

Գոհանում է Արարչից —

Մաճկալը բռնած մաճից,

Երեսին խաչ է հանում,

Գնում իրան վարն անում,

Հովիվն էլ դեպ արոտը

Քշում տանում է հոտը.

Եվ խաղաղ էր նրա կյանքը,

Կարծես, աստծո օրհնանքը

Նրա վերա իջել էր։

Անդորրությամբ աճել էր

Այս ժողովուրդը բարի.

Սակայն ահա, այս տարի

Հայտնվեցավ թուրք Ալին,—

Մի պատուհա՜ս երկնային։

II

Ալին ծեծեց... Ալին տարավ...

Ալին այսօր թալան արավ.

Ալին երեկ մարդ սպանեց.

Ալին սարիցն ապրանք քշեց.

Կրակ տվեց սրա դեզը,

Խլեց նրա մի լուծ եզը.

Ալին հանդում քաղվոր ճանկեց,

Մի նորահարս առևանգեց.

Ալին ծեծեց... Ալին տարավ...

Ալին խլեց... Ալին կերավ...

III

«Ո՞վ է Ալին, այդ լիրբ թուրքը,

Հարցրեց մի օր քաջ Ալեքը.

Ի՞նչ է շինում մեր սարում նա,

Որ սպանի կամ գողանա»,—

Եվ սնաչից[1] կախ արած

Հրացանն առավ ու գնաց։

IV

«Ալե՜ք, Ալե՜ք, ո՞ւր ես գնում,

Վա՜յ իմ գլխին, ի՞նչ ես անում.

Այն գազանից հեռու կացիր,

Արի՛, որդի՛, արի, դարձի՛ր,

Գեթ խնայիր քո խեղճ նանին.

Քեզ կըսպանի այն հարամին։

Հարևաննե՜ր, ինձ օգնություն

Եկե՜ք, հասե՛ք, աստծու սիրուն.

Եկե՜ք, հասե՜ք, որդուս կալեք.

Փախա՜վ, գնա՜ց, Ալե՜ք, Ալե՜ք...»։

Խեղճ պառավը դողդողալով,

Յուր ծնկանն ու գլխին տալով,

Նայեց, մինչև Ալեքն անցավ

Դիմացի սարն, անհայտացավ։

V

Բայց տեսե՞լ ես այն լեռները,

Որոնց հպարտ կատարները,

Թանձր մեգով փաթաթված,

Ճերմակ ձյունով են միշտ պատած.

Գագաթներիցն այն ձյունապատ,

Պսպըղալով, ինչպես արծաթ,

Աղբյուրներիցը գոյացած

Վտակներըն իջնում են ցած

Եվ ոռոգում են լիառատ

Հովիտները դալարազարդ։

Երկնահամբույր այն լերանց

Օդը բուրմունք է ծաղկանց.

Հովիվ Ալեքն այն սարերում

Է մեծացել, միշտ ոչխարում։

Յուր սիրելի շների հետ

Դեպի լանջերն խոտավետ

Ամեն աստծո առավոտ

Ոչխարը տանում է արոտ.

Իրիկները մութն ընկնելիս

Բերում, ուրթումն[2] արխաջ[3] տալիս,

Նստում իրանց պարզ վրանում

Ու ղովտիցը[4] շհուն հանում,

Ածում, կանչում, զվարճանում,

Մինչև հոգնում է, քունը տանում։

Նա բարի է, խոնարհ և հեզ,

Իրան անմեղ գառների պես,

Բայց և... ահա այսօր

Հրացանն առավ ու գնաց, որ

Ղաչաղ թուրքին անե հարցում —

Ի՞նչ է շինում այդ սարերում։

VI

Վերջալույսի վառ շողերը

Կանաչ լերանց այն կողերը

Ոսկեզօծել են, և կիզում,

Բարի գիշեր են ասում։

Այս ժամերին այն սարերում,

Երբ տավարը կիթ են բերում

Հարայ[5]֊հրոց է միշտ լինում.

Սակայն այսօր թուրքի բինում[6],

Որ մարդկանցից էլ դատարկ է,

Ուրիշ աղմուկ, աղաղակ է.

Շուն չէ հաչում, կով բառանչում,

Կանայքն են միայն «հարա՜յ» կանչում։

VII

Իսկ այն ո՞վ է այս ժամանակ

Կանաչ հովտում պառկած մենակ,

Անփույթ փռել է ձեռքերը։

Ապա ո՞ւր են յուր զենքերը.

Եթե, իրավ, իգիթ է նա,

Թող վեր կենա, ճամփեն գնա,

Թե մի ճամփորդ է նա հոգնած,

Կամ թե հովիվ անուշ քնած։

Սակայն ահա, նայի՛ր, վերի

Մոտիկ բինից թուրք սարվորի

Կարմրազգեստ մի խումբ կանանց

Արագաքայլ գալիս է ցած.

Եկավ ահա, եկավ հասավ,

Եվ հենց արնոտ այն դին տեսավ,

Ճիչ արձակեց մի ցավալի,

«Վա՜յ իմ Ալի, իգիթ Ալի...»։

VIII

«Հավա՜ր, հասե՜ք, այն անիծված

Շուն էրմանին[7] դեսը գնաց,

Ա՜խ, թե թվանք ունենայի

Մի գնդակով կըսպանեի։

Այն Ալեքն էր, ճանաչեցի,

Դիմաց սարից նկատեցի,—

Վար տվեց երբ այն դալին[8],

Թվանքն առավ իգիթ Ալին,

Ու քիչ մնաց, պրծած բան էր,

Որ դուշմանին[9] պիտի սպաներ,

Բայց ընկերներն իսկույն կորան

Եվ էրմանին հաղթեց նորան։

Նրանց գլխին կընկա լաչակ[10],

Անունները դրած ղաչաղ[11],

Չամաչեցին գեթ փափախից[12],

Փախան անսիրտ հայի վախից...

Գնդակահար ընկավ Ալին,

Նրա խանչալն և այնալին[13],

Որ արծաթով էր պատած զուտ

Տարավ հաղթողըն այն անգութ,

Տարա՜վ, փախա՜վ... և դեսը գնաց...»։

Ձեռքն Ալեքի ճամփին մեկնած

Մղկըտալով բոթաբերը

Մինչ պատմում էր այս խոսքերը,

Տխուր ողբով յուր իգիթին

Գովաբանում և Ալեքին

Անիծում է թուրքի կինը,

Իսկ մարդիկըն իրանց դինը

Վըկա կանչում և երդվում են —

Թեկուզ Ալեքին չգտնեն,

Գեթ մի ուրիշ հայ սպանել.—

Ալնի ղսասը[14] միայն հանել։

IX

Վերջին շողերն արևի

Կատարներին ծառերի

Դողդողացին ու հանկարծ

Թռան ծայրերը լերանց։

Ժանգառքն[15] արդեն ընկնում է,

Քաջ Ալեքը գնում է.

Մութն ու լուռ է ծմակը,

Միայն նրա ոտի տակը

Չոր խաշամն[16] է խշխշում,

Երկչոտ երեն խլըշում

Արագ փախչում է դեպի

Մթին խորքերն անտառի։

Հավքերն էլ կամաց կամաց,

Րիգնաժամը վերջացրած,

Ճղների վրա թրթռում,

Թառ են լինում ու լռում։

Բայց ահա լուռ ծմակի

Միջին հանկարծ Ալեքի

Սուր ականջին հասավ մի

Քաղցրամրմունջ մեղեդի։

Սակավ ևս առաջ գնաց,

Եվ ահա նրա դիմաց

Դուրս եկավ մի ձիավոր,

Տեսքով պարթև, փառավոր,

Անզեն նստած վեհապանծ,

Անփույթ կերպով վար թողած

Լայն քղանցքը սև շորի

Կողքերից երիվարի.

Իսկ ալեխառն մորուքը

Ցրիվ բռնած ողջ կուրծքը

Անհոգ ձայնով ինքն իրան

Երգում էր մի շարական։

Տեսավ նրան Ալեքը,

Զվարթացավ, աջ ձեռքը

Բարձրացնելով դեպի վեր

Ձայն տվեց.— Օրհնյա ի Տեր։

— Աստված օրհնե քեզ, որդի.

Բայց չէ որ մի տղամարդի

Համար, անշուշտ, շատ են շատ

Ամեն զենքից երկու հատ։

— Ճիշտ է, տեր հայր, սակայն դուն

Չըգիտես, որ մինչև տուն

Ավարն հաղթողն է տանում.

Որ այնքան ձայն էր հանում[17]

Չարիքներովն անսովոր,

Այն թուրք Ալին հենց այսօր

Մամմադի դրախտը գնաց,

Իսկ զենքերն ինձ մնաց։

— Սիրուն ավար ես արել,

Բայց ավարիցդ առավել

Գործքդ է սիրուն, ես իմ հոգին,

Գովեց տերտերն Ալեքին։

— Փառավորիս դուն, տերտեր,

Լավ խոսեցիր. աջըդ բեր,

Մի համբուրեմ, որ մեղքիս

Թողություն էլ ես տալիս։

— Ապրես Ալեք, շատ ապրես,

Թող աստված զորացնե քեզ,

Որ Ալնի պես լիրբ թուրքին

Գիտես պատժել յուր կարգին:

Վկա է սուրբ օծումս,

Մի նշխար կա ծոցումս,

Իբրև պարգև կենարար

Քեզ եմ տալիս դրա համար։

Դուն ոչ թե մեղք ես արել,—

Մի սուրբ պարտք ես կատարել...

Անիրավ մարդու դիմաց

Վրեժխնդիր է և աստված։

Վրեժխնդի՜ր է և աստված,—

Ծեր անտառը որոտաց։

1889

ԱՆՈՒՇ

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

(Համբարձման գիշերը)

Բազմած լուսնի նուրբ շողերին,

Հովի թևին՝ թըռչելով՝

Փերիները սարի գըլխին

Հավաքվեցին գիշերով։

— Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի

Չըքնաղագեղ ոգիներ,

Եկե՜ք, ջահել սիրահարի

Սերը ողբանք վաղամեռ։

Օխտն աղբյուրից ջուր է առել

Կույս սափորով, լուռ ու մունջ,

Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել,

Կապել սիրո ծաղկեփունջ։

Ջուրն ու ծաղիկ աստղունք դըրել,

Խընդիրք արել աստղերին,

Փափագ սըրտով խընդիրք արել՝

Բարի ժըպտան իր սերին...

Ափսո՜ս, Անո՜ւշ, սարի ծաղիկ,

Ափսո՜ս իգիթ քու յարին.

Ափսո՜ս բոյիդ թելիկ֊մելիկ,

Ափսո՜ս էդ ծով աչքերին...

Ու նըրանց հետ՝ ցող֊արցունքով

Լըցված սըրտերն ու աչեր՝

Սարի ծաղկունք տըխուր սյուքով

Հառաչեցին էն գիշեր։

— Վուշ֊վո՜ւշ, Անո՜ւշ, վուշ֊վո՜ւշ, քուրի՜կ,

Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին...

Վուշ֊վո՜ւշ, Սարո՜, վուշ֊վո՜ւշ, իգի՜թ,

Վո՜ւշ քու սիրած սարերին...

— Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի

Չըքնաղագեղ ոգիներ...

Ու փերիներն էսպես տըխուր

Երգում էին ողջ գիշեր։

Կանչում էին հըրաշալի

Հընչյուններով դյութական,

Ու հենց շողաց ցոլքն արևի՝

Անտես, անհետ չըքացան։

Խոր սուզվեցին ակն աղբյուրի,

Մըտան կաղնին հաստաբուն,

Ու լեռնային վըտակների

Ալիքները պաղպաջուն։

ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԳ

I

Կանչում է կըրկին, կանչում անդադար

Էն չըքնաղ երկրի կարոտը անքուն,

Ու՝ թևերն ահա փըռած տիրաբար՝

Թըռչում է հոգիս, թըռչում դեպի տուն։

Ուր որ հայրենի օջախի առաջ

Վաղո՜ւց կարոտով ըսպասում են ինձ,

Ու ձըմռան երկար գիշերը նըստած՝

Խոսում են Լոռու հին֊հին քաջերից։

Դեպ էն սարերը, որ վես, վիթխարի,

Հարբած շարքերով բըռնած շուրջպարի,

Հըսկա՜ շուրջպարի բըռնած երկընքում,

Հըրճվում են, ասես էն մեծ հարսանքում

Պերճ Արագածի նազելի դըստեր,

Որ Դև֊Ալ, Դև֊Բեթ և այլ հըսկաներ,

Խոլ֊խոլ հըսկաներ հընոց աշխարհի,

Փախցըրին բերին անառիկ Լոռի։

II

Է՜յ հին ծանոթներ, է՜յ կանաչ սարեր,

Ահա ձեզ տեսա ու միտըս ընկան,

Առաջըս եկան երջանիկ օրեր,

Սիրելի դեմքեր, որ հիմի չըկան։

Անցել են, ոնց որ ծաղկունքը պես֊պես,

Որ անցած գարնան կային ձեր լանջում.

Անցե՜լ ձեր գըլխի հերվան ձյունի պես,

Բայց եկել եմ ես՝ նըրանց եմ կանչում։

Ողջո՜ւյն ձեզ, կյանքիս անդրանիկ հուշեր,

Որբացած հոգիս ողջունում է ձեզ,

Թըռչուն կարոտով փընտրում ձոր ու լեռ,

Դյութական ձայնով կանչում է հանդես։

Դո՛ւրս եկեք կըրկին շիրմից, խավարից,

Դո՛ւրս եկեք տեսնեմ, շոշափեմ, լըսեմ,

Կյանքով շընչեցե՜ք, ապրեցե՜ք նորից,

Լըցրե՛ք պոետի հաճույքը վըսեմ...

III

Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի,

Թավուտ ծըմակի լըռին խորքերից,

Մանուկ հասակիս հընչուն ծիծաղի

Արձագանքն ահա լըսում եմ նորից։

Թընդում է զըվարթ աղմուկը բինի,

Բարձրանում է ծուխն իմ ծանոթ ուրթից,

Ու բոլորն, ահա, նորից կենդանի

Ելնում են աշխույժ վաղորդյան մութից,

Ու թա՜րմ, ցողապատ լեռների լանջում...

Սո՜ւս... ակա՛նջ արա,— հովիվն է կանչում...

IV

— Աղջի՛, անաստված, նըստի՛ր վըրանում,

Ի՞նչ ես դուրս գալիս, խելքամաղ անում,

Աշուղ ես շինել, չեմ հանգըստանում,

Խաղեր կապելով,

Չոլեր չափելով,

Ոչխարըս անտեր,

Ընկել եմ հանդեր։

Ամա՜ն էրեցիր սիրտըս քու սիրով,

Ոտըս կապեցիր թել֊թել մազերով.

Էլ չեմ դիմանալ, կըփախցնեմ զոռով,

Ա՛յ սարի աղջիկ,

Ա՛յ սիրուն աղջիկ,

Ա՛յ դու կարմրաթուշ,

Թուխամազ Անուշ։

Քու հերն ու մերը թե որ ինձ չըտան,

Արին կըթափեմ ես գետի նըման.

Սարերը կընկնեմ, կորչեմ անգյուման,

Ա՛յ սև աչքերով,

Ա՛յ ծով աչքերով,

Ունքերըդ կամար

Աղջիկ, քեզ համար։

V

Երգում է Սարոն, ու չի կարենում

Աղջիկը հանգիստ նըստի վըրանում։

— Էն ո՞վ էր, նանի՛, որ կանչում էր մեզ,

Դու չե՞ս իմանում... ականջ արա, տե՜ս...

— Հերի՛ք է, Անո՛ւշ, ներս արի դագեն,

Քանի՛ դուրս թըռչես, նայես դես ու դեն,

Տեսնողն էլ կասի — ի՜նչ աղջիկ է սա...

Հազար մարդի մոտ կերթա, կըխոսա։

— Մըտի՛կ տուր, նանի՛, էն սարի լանջին,

Ի՜նչքան ավլուկ է տալիս կանանչին...

Նանի՛, թող գընամ քաղեմ ու հյուսեմ,

Էն սարի լանջին «ջան գյուլում» ասեմ։

— Հանգի՛ստ կաց, Անո՛ւշ, դու հասած աղջիկ՝

Ի՞նչ ունիս ջահել չոբանների մոտ,

Նըստիր վըրանում, քու գործին մըտիկ,

Պարկեշտ կաց, աղջի՛, ամոթ է, ամո՜թ։

— Ա՜խ, սիրտըս, նանի՛, չըգիտեմ ընչի,

Մին լաց է լինում սևակնա՜ծ, տըխո՜ւր,

Մին թև է առնում, ուզում է թըռչի,

Չըգիտեմ՝ թե ո՜ւր, չըգիտեմ՝ թե ուր...

Նա՛նի ջան, նա՛նի, ես ի՞նչպես անեմ,

Ի՞նչ անի անքուն, անհանգիստ բալեդ.

Նա՛նի ջան, նա՛նի, կուժը թող առնեմ,

Աղբյուրը գընամ աղջիկների հետ...

VI

Կըժերն ուսած՝ թըռվըռալով

Ջուրն են իջնում աղջիկներ,

Խընդում իրար ուսի տալով,

Երգը զընգում սարն ի վեր։

— Ամպի տակից ջուր է գալի,

Դոշ է տալի, փըրփըրում.

Էն ո՞ւմ յարն է նըստած լալի

Հոնգուր֊հոնգուր էն սարում։

Ա՜յ պաղ ջըրեր, զուլալ ջըրեր,

Որ գալիս եք սարերից,

Գալիս՝ անցնում հանդ ու չոլեր,

Յարս էլ խըմե՞ց էդ ջըրից։

Յարաբ խըմե՞ց, յարաբ հովցա՞վ։

Վառված սիրտը էն յարի,

Յարաբ հովցա՞վ, յարաբ անցա՞վ

Անքուն ցավը ջիգյարի...

— Աղջի՛, քու յարն եկավ անցավ

Վառված, տարված քու սիրով,

Էրված ջիգյարն՝ եկավ անցավ,

Չըհովացավ պաղ ջըրով...

Ամպի տակից ջուր է գալի,

Դոշ է տալի, փըրփըրում.

Ա՜խ, իմ ազիզ յարն է լալի

Հոնգուր֊հոնգուր էն սարում։

VII

Ու պառավ նանի սըրտի մեջ հանկարծ

Ձեն տըվավ թաքուն մի խավար կասկած.

— Էն ե՜րբ էր՝ Անուշն իր կուժը առավ,

Աղբյուրը գընաց ու ետ չըդառավ...

Ամպերն եկել են սարերը պատել,

Ձորերը լըցվել, իրար փաթաթվել,

Հազար չար ու շառ, հազար հարամի,

Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի...

Ու ելավ տեղից պառավը հանկարծ.

— Ո՞ւր կորար, Անո՜ւշ, ա՛յ մազըդ կըտրած...

Ու ձորի գըլխին, ձեռքը ճակատին,

Կանչում է, կանչում անահ զավակին։

— Աղջի՜, սևասի՜րտ, քու ահը կըտրի,

Աղջիկը մենակ ձո՞րը կըմըտնի.

Ամպը կոխել է, աշխարքը մըթնել,

Ի՞նչ ես կորցըրել՝ չես կարում գըտնել...

Աղջի, հե՜յ Անուշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ...

Ծընկանը զարկում, հառաչում է «վո՜ւշ».

Ու ձորի գըլխին մոլորված կանգնած

Նայում է ներքև սիրտը սևակնած։

Ամպերն եկել են սարերը պատել,

Ձորերը լըցվել, իրար փաթաթվել,

Հազար չար ու շառ, հազար հարամի.

Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի։

VIII

— Թո՛ղ, կանչում են ինձ... մերըս կիմանա...

— Չէ՛, Անո՛ւշ, քի՛չ էլ, մի՛ քիչ էլ մընա...

— Չէ՛, թող ես գնամ... ա՜խ, ի՜նչ խենթ եմ ես...

Դու ինձ չես սիրում, չես սիրում ինձ պես,

Հենց ես եմ մենակ լալիս ու տանջվում,

Դու սարի լանջին խաղեր ես կանչում...

Վաղո՜ւց, վաղուց ես դու ինձ մոռացել...

Ես ե՞րբ եմ եկել էստեղ քարացել

Ու մընում եմ քեզ, մընո՜ւմ, անիրա՛վ,

Էնքան մընացի՝ աչքըս ջուր դառավ.

Ինձ չես լըսում,

Չես ափսոսում,

Էլ չես ասում՝

Ինչ կըլնեմ ես...

Ես կըվառվեմ,

Հուր կըդառնամ,

Ես կըհալվեմ,

Ջուր կըդառնամ,

Ես չըգիտեմ՝

Ինչ կըդառնամ,

Թե որ մին էլ

Էսպես մընամ...

Ասում են՝ ուռին

Աղջիկ էր ինձ պես,

Մընում էր յարին,

Ու չեկավ նա տես։

Խեղճը դողալով՝

Անհույս կըռացավ,

Դարդից չորացավ,

Ուռենի դարձավ։

Ջըրերի վըրա

Գըլուխը կախած

Դեռ դողում է նա

Ու լալիս կամաց,

Ու ամբողջ տարին

Մի միտք է անում,

Թե յարը յարին

Ո՜նց է մոռանում...

— Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, էդ ի՞նչ ես ասում.

Բա դու չե՞ս լըսում,

Էն, որ լանջերին խաղեր եմ ասում,

Ո՞ւմ հետ եմ խոսում...

Էն, որ գիշերով շըհու եմ փըչում,

Էն ո՞ւմ եմ կանչում...

Էն, որ մոլորված նըստած եմ մընում,

Ո՞ւմ հետ եմ լինում...

Էն, որ հառաչում ու ախ եմ քաշում,

Էն ո՞ւմ եմ հիշում...

Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, անաստվա՛ծ Անո՜ւշ...

Արբեցա՜ծ, անո՜ւժ

Հառաչեց հովիվն ու սըրտին ընկավ,

Հալվեցա՜վ, հանգա՜վ...

IX

— Անո՜ւշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ, տո՛ւն արի...

Կանչում է մերը, հառաչում, կանչում։

— Գալիս եմ, գալի՜ս, գալիս եմ, նանի՜...

Ձորից աղջըկա ձենն է ղողանջում։

Ու մազերն անկարգ տըված թիկունքով

Ու ցըրված շիկնած այտերի վըրան,

Դուրս եկավ թեթև ամպերի տակից

Անուշը՝ փախած եղնիկի նըման։

Նա կուժը դատարկ ետ բերավ կըրկին,

Իսկ ուսին տարած ուսաշոր չըկա,

Թողել է էն էլ ջըրի եզերքին...

Ա՜խ, անհոգություն ջահել աղջըկա...

— Նանի՛, վախեցի, գանգատվում է նա,

Եվ ուզում է լալ, չի կարողանում.

Նանի՛, ներքևում ես մարդիկ տեսա,

Կարծեցի՝ թուրքեր էին լողանում...

Անիծում է ծեր մերը բարկացած

Իրեն մոռացկոտ, վախկոտ Անուշին,

Ու անեծք տալով իջնում է նա ցած՝

Դատարկ ետ բերած հին կուժը ուսին։

ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԳ

X

(Համբարձման առավոտը)

Համբարձումն եկավ, ծաղկունքը ալվան

Զուգել են հանդեր նախշուն գորգերով։

Փունջ֊փունջ աղջիկներ սարերը ելան

Վիճակ հանելու աշխույժ երգերով։

— Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Սև սարեր, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

Երգ ու բույր խառնած,

Թև֊թևի բըռնած

Զուգում են լեռներ,

Ծաղիկ են քաղում,

Ծաղկի հետ խաղում,

Ինչպես թիթեռներ։

Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Լավ օրեր, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

Եկավ Համբարձում՝

Ծաղկով զարդարված,

Մեր բախտին հարցում.

— Ո՞վ է մեզ գըրված։

— Ա՛յ ջան տղա, չոբա՛ն տղա, ո՞ւմն ես դու։

— Աստված գիտի, աշխարհ գիտի՝ իմն ես դու։

Դե հանի՛ր, ա՛ղջի,

Վիճակն ի բարին,

Երգերով գովենք

Էն իգիթ յարին։

— Բեղը ծիլ֊ծիլ, բոյը թիլ֊թիլ էն յարի,

Ի՜նչ դարդ ունեմ, քանի նա կա աշխարհի։

Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Հուր սըրտեր, յա՛յլա։

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

Թընդում են երգեր, խընդում են սըրտեր,

Ու շուրջ բոլորած վիճակ են հանում.

Ելնում է մեկին իր երազն ու սեր,

Մյուսի մուրազը սըրտումն է մընում։

XI

Պըտույտ է տալիս վիճակը նորից՝

Քուշուշքը գըլխին ծաղիկ ծաղկամեր,

Թընդում «ջան գյուլում» մատաղ սըրտերից,

Հետը գըվգըվում էն ծաղկոտ սարեր։

— Ա՛յ թուխ մազավոր աղջիկ,

Ա՛յ սարի սովոր աղջիկ,

Ջիգյարին գյուլլա դիպչի

Ով որ քեզ սիրի, աղջիկ։

— Ո՜հ, ի՜նչ սև վիճակ քեզ բաժին ընկավ,

Սևաբա՛խտ քուրիկ, նազելի Անուշ.

Քու ձեռը կոտրի, ով որ հանեցիր...

Ու ողջ մընացին մոլորված, ապուշ։

— Սուտ բան է, քուրի՛կ, դու մի՛ հավատար,

Լոկ պատահական մի չար խոսք է սա.

Սիրտըդ մի՛ կոտրի սուտ բանի համար,

Քու խաղըդ խաղա՛, ջան գյուլում ասա։

— Ա՜խ, չէ՛, ես գիտեմ, որ ես բախտ չունեմ.

Ես երբե՜ք, երբե՜ք բախտ չեմ ունեցել...

Ես միշտ էլ էսպես անբախտ կըլինեմ.

Մանուկ օրից են դեռ ինձ անիծել...

Ասում են՝ մի օր, ես օրորոցում,

Մի պառավ դարվիշ մեր դուռն է գալի,

Իր խաղն ասում է ու բաժին ուզում,

Իմ նանը նըրան բաժին չի տալի.

— Կորի՛, ասում է, կորի՛ մեր դըռնից,

Երեխաս ճաքեց, հեռացի՛ր, գընա՛...

Ու դարվիշն էնտեղ անիծում է ինձ,

Թե՝ դըրա օրը լացով անց կենա...

Ա՜խ, էն դարվիշի անեծքին անգութ

Ու էս վիճակին տեղյակ է աստված.

Սիրտըս էլ միշտ փա՜կ, սիրտըս էլ միշտ մո՜ւթ,

Ի՜նչ կա, չըգիտեմ, իմ առջև պահված...

— Մի՛ տըրտմիր, Անո՛ւշ, մի՛ լինիր համառ.

Մեր ձեռքով հանած մի անմիտ վիճակ,

Մի խելառ դարվիշ, մի անեծք հիմար,

Ու լալիս ես դու էդպես սըրտաճա՜ք...

Հանգի՛ստ կաց, քուրի՛կ, մի՛ վախիր էդքան,

Կյանքը քեզ համար վառ գարուն է դեռ,

Էդ քո նորահաս մատաղ կուսության

Առաջև դեռ կան երջանիկ օրեր։

Սուտ բան է, քուրի՛կ, դու մի՛ հավատար,

Լոկ պատահական մի չար խոսք է սա,

Սիրտըդ մի՛ կոտրի սուտ բանի համար,

Քու խաղըդ խաղա, ջան գյուլում ասա։

(Խումբը երգում է)

Աղջի, բախտավո՛ր,

Երնե՜կ քու սերին,

Քու սարի սովոր

Սև֊սև աչքերին։

Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Սեր֊օրեր, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

Մեռնեմ գարունքիդ,

Ծաղկած գարուն ես,

Սարի պես մեջքիդ

Կանգնած յար ունես։

Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Սար֊յարեր, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

(Անուշը մենակ)

Ա՜խ, իմ բախտը կանչում է ինձ,

Չեմ հասկանում՝ դեպի ուր...

Դողում է պաղ նըրա ձենից

Իմ սիրտը սև ու տըխուր։

Դուք էլ, սարի սիրուն ծաղկունք,

Թաքուն մի ցավ ունիք լուռ,

Աչիկներըդ լիքն է արցունք,

Սիրտներըդ սև ու տըխուր։

Ա՜խ, ծաղիկներն էս աշխարհքում

Տանջվում են միշտ էսպես զուր,

Տըրորվում են ու թառամում՝

Սիրտները սև ու տըխուր։

(Խումբը հեռվից)

Համբարձում, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,

Վառ ցավեր, յա՛յլա,

Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

ԵՐՐՈՐԴ ԵՐԳ

XII

Ձըմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք,

Հըրճվում էր անզուսպ ամբոխը գյուղի.

Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք՝

Աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի։

Ու պարից հետո լեն հըրապարակ

Բաց արին մեջտեղն արձակ գըլխատան,

Զուռնաչին փըչեց կոխի եղանակ,

Ահել ու ջահել իրարով անցան։

Հարա՜յ են տալի — «քաշի՜ հա, քաշի՜...»

Ու դուրս քաշեցին զոռով երկուսին.

Մինը մեր Սարոն, իսկ մյուսն Անուշի

Անդրանիկ եղբայր գառնարած Մոսին։

Ողջ գյուղը կանգնեց պարըսպի նման,

Ջոկվեց, բաժանվեց երկու բանակի,

Ամեն մի բանակն ընտրեց փահլևան,

Կանգնեց թիկունքին տըղերանց մեկի։

Գոռում են, գոչում երկու բանակից.

— Սըրտապինդ կացեք, մի՛ վախեք, տըղե՛րք,

Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից

Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։

Ու տաքանում են տըղերքը սաստիկ,

Փեշերը հավաք խըրում են գոտին,

Գետին են զարկում ձեռքերը հաստլիկ,

Իրար են հասնում թափով մոլեգին...

Ադաթ կա սակայն էն մութ ձորերում,

Ու միշտ հընազանդ հընոց ադաթին,

Ամբոխի առջև իգիթն իր օրում

Գետին չի զարկիլ ընկեր իգիթին։

Ու իրար բըռնած Սարոն ու Մոսին

Քաշում են, ընկնում խոզապարկուկի.

Ընկնում են գետին, ելնում միասին,

Դըժվար է իբրև հաղթել մեկ մեկի։

Իզուր է գոռում ամբոխը հարբած,

Զուր սըրտատըրոփ նայում աղջիկներ,

Եվ զուր է Անուշն իր շունչը կըտրած,

Սառել ու կանգնել ինչպես մի պատկեր։

Անուշը կանգնա՜ծ... Սարոն նըկատեց,

Թունդ առավ սիրտը ու զարկեց արագ.

Աչքերի առջև մըլարը պատեց,

Մոռացավ ընկեր, ադաթ ու աշխարք։

Ու մինչդեռ Մոսին ընկերախաղի,

Կատակի տալով թողած էր իրեն,

Ուժ արավ Սարոն, ծընկեց կատաղի,

Գետնեց ընկերին ու չոքեց վըրեն։

Ամբոխը թափվեց հարա֊հըրոցով,

Վեր թըռցրեց ջահել փահլևաններին,

Եվ ուրախության աղմուկ֊գոռոցով

Հաղթողին փեսի թախտի մոտ բերին։

Ցընծության ձայնից, ծափերի զարկից

Շարժվում են, դողում պատեր ու օճորք,

Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից

Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։

XIII

Վեր կացավ Մոսին, իրեն կըտրատում,

— Թող գա՜, գոռում է, որ բըռնենք նորից,

Թե չէ նամարդը, արևս եմ երդվում,

Էլ չի պըրծնելու երբեք իմ ձեռից։

Վե՜ր չի գցել ինձ... ինձ խաբել է նա...

Մեյդան բաց արեք, թող մին էլ մեջ գա...

Ու ամեն կողմից ուրախ հըռհըռում,

Թունալի ծաղրով կանչում են, գոռում.

— Չե՛լավ, էդ չե՛լավ,

Վեր չի գըցել դեռ,

Մոսին թոլ էլավ —

Խոզապարկուկ էր...

Հա՛, հա՛, հա՛, տըղե՛րք,

Շատ էլ լավ կանի.

Մեջքը թա՛փ տըվեք,

Թող մին էլ բըռնի...

Հա՛, հա՛, հա՛, տըղերք,

Մեջքը թա՛փ տըվեք...

XIV

Եվ աղմկալի հարսանքի տանից

Դուրս եկավ Մոսին սաստիկ վիրավոր.

Արյուն է կաթում սևակնած սըրտից,

Գընում է ըշտապ, քայլերը մոլոր։

— Ամո՜թ քեզ, Մոսի՛, թո՛ւք ու նախատինք,

— Ամո՜թ քեզ նըման գոված իգիթին,

Մի անունդ հիշիր, մի բոյիդ մըտիկ,

Դեռ քու թիկունքը չէր տեսել գետին։

Ի՜նչպես վեր ընկար դո՜ւ սարի նըման,

Երբոր նայում էր ողջ գյուղը կանգնած...

Դո՜ւ... կուչ գաս տակին Սարոյի ծընկան,

Նըրանից հետո երևաս կանա՜նց...

Եկա՞ծ էր էս բանն իսկի քու գըլխին...

Ծաղրատեղ դառար բովանդակ գեղին...

Դե մեռի՛ր, էլի՛, գետինը մըտի՛ր,

Տանը վե՛ր ընկիր՝ իլիկ պըտըտիր...

XV

— Վա՜յ, վա՜յ, Մո՛սի ջան, ինձ մի՛ ըսպանիր,

Սըրանից հետո չե՛մ սիրիլ նըրան...

Վախենում եմ ես... ղամեդ տեղը դիր...

Սիրտըս դողում է տերևի նըման...

Խնդրում էր լալով եղբոր առաջին

Անզոր ու դալուկ իր քույրը չոքած.

Մոսին՝ փայլկըտուն խանչալը ձեռին՝

Ուզում էր մորթել նըրան աչքը բաց։

— Դե իմ անունով երդվի՛ր, անըզգա՛մ,

Որ էլ Սարոյին դու չես սիրելու,

Թե չէ՝ տեսնո՞ւմ ես խանչալը հանած՝

Մինչև դաստակը սիրտըդ եմ խըրելու։

— Քու ոտի հողն եմ, Մո՛սի ջան, Մո՛սի,

Դու քու եսիրին երդո՞ւմ ես տալիս...

Ես էլ Սարոյին չեմ սիրում՝ ասի,

Տեսնո՞ւմ ես չոքած ի՜նչպես եմ լալիս...

— Դու խաբո՞ւմ ես ինձ, սուտլի՛կ, խաբեբա՛.

Չե՞ս սիրում ասիր. էն ի՞նչ է հապա,

Էն ի՞նչ է հապա, որ տեղն ենք մըտնում՝

Հեկեկում ես դու գիշերվա մըթնում.

Էն ի՞նչ է հապա, որ դու երազում

«Սարո ջան, Սարո՜... Սարո» ես ասում...

— Մո՛սի ջան, Մո՛սի, գըլխովըդ շուռ գամ,

Ինձ մի՛ ըսպանիր, ինձ թող էս անգամ.

Էլ չեմ սիրիլ ես, երբ դու չես ուզում,

Էլ չեմ կանչիլ ես նըրան երազում...

Ինձ մի՛ ըսպանիր, ղամեդ տար հեռու...

Քու քույրը չե՞մ ես... իմ Մոսին չե՞ս դու...

XVI

Ու էն հարսանքից թըշնամի դարձան

Ախպեր տըղերքը էս դեպքի համար.

Ընկեր, բարեկամ գընացին, եկան,

Կըրկին հաշտության չեղավ մի հընար։

Անկոտրում Մոսին էլ ո՞ր Մոսին էր,

Որ՝ աչքը դեռ բաց, էս լուս աշխարքում,

Իրեն հարազատ քըրոջը տեսներ

Նամարդ ընկերի՝ Սարոյի գըրկում.

Գուցե գիշերս էլ՝ իր հերսից անքուն՝

Ուզում է ջահել քըրոջն ըսպանի,

Սարոյի անունն ու սերը թաքուն

Խանչալի ծերով սըրտիցը հանի։

Ո՜վ գիտի, գուցե հենց էս գիշեր էլ

Իգիթ ոսոխներն, անհաշտ ու համառ,

Մեկմեկու հոտից ոչխար են քըշել,

Մեկմեկից վըրեժ առնելու համար։

Կարող է նույնպես պատահել հանկարծ,

Որ մեկի դեզը, արդյունքը հընձի,

Գիշերվա ժամին, հըրով բըռընկած,

Երկնահաս բոցով աստղերը խանձի։

ՉՈՐՐՈՐԴ ԵՐԳ

XVII

Ամպերը դանդաղ ուղտերի նման՝

Նոր են ջուր խըմած ձորից բարձրանում.

Քարոտ թիկունքից Չաթինդաղ լերան

Նոր է արևը պըռունգը հանում։

Գյուղում աղմուկով իրար են անցնում,

Կըտեր ծերերին կանայք հավաքված,

Տըղերքը դեպի քարափն են վազում՝

Հըրացանների կիսերից բռնած։

XVIII

Եկավ վիթխարի ծերունի մի մարդ,

Կանգնեց վըրդովված տըղերանց միջին,

Մատը դեպի ձոր մեկնելով հանդարտ

Էսպես նա պատմեց զոռ տալով չիբխին.

— Էս գիշեր, կեսը կըլներ գիշերվա,

Դեռ չէի կըպցրել աչքըս տեղի մեջ.

Քունս էլ է կորել, ջանս էլ էն վաղվա,

Ամեն մի բանից մընացել եմ խեղճ...

Հա՛, հալալ կեսը կըլիներ գիշերվա,

Շունը վեր կացավ էս կըռան վըրա.

Հեյ֊հե՜յ, կանչեցի, ձեն տըվող չելավ.

Շունը գազազեց, շունը վեր կալավ...

Հե՜յ գիդի, ասի ինքս իմ միջում,

Ի՜նչ է մընացել առաջվան տըղից.

Քընում էի վաղ մենակ արխաջում,

Մի ձեն լըսելիս թըռչում տեղից...

Էն էի ասում, քնել չէի դեռ.

Կըլիներ դառը գիշերվան կեսը,

Երկու մարդկային սև կերպարանքներ

Շան առջև փախած՝ ցած իջան դեսը...

Էս որ լըսեցին, դես ու դեն ցըրված

Տըղերքը ճեպով ձորը ներս մըտան,

Ու մըտի տակին, ճամփիցը ծըռված,

Երկու մարդու թարմ ոտնատեղ գըտան։

XIX

Ամբողջ մի ամիս խումբը զինավառ

Սարեր ու ձորեր ոտնատակ տըվեց՝

Չոբան Սարոյին գըտնելու համար,

Որ սարիցն իջավ, Անուշին փախցրեց։

Մի ամսից հետո տըղերքն եկան տուն,

Գովելով նըրա արարքը ճարպիկ.

— Հալալ է տըղին, ա՛յ իգիթություն,

Ահա թե ինչպես կըփախցնեն աղջիկ։

Մենակ Անուշի ախպերը — Մոսին

Մընաց հանդերում և երդում կերավ նա,

Ուր էլ որ լինին՝ նըրանց միասին

Գըտնի՝ կոտորի, սիրտը հովանա։

Մնաց հանդերում։ Եվ ահա մի օր,

Քաղվոր կանանց մեջ, մըթան հետ, թաքուն,

Շորերը պատռած, տըխուր գըլխակոր

Անուշը ձորից եկավ հորանց տուն։

XX

— Աղջի՛, Վա՛րդիշաղ, թե հոգիդ սիրես,

Մի գարիդ գըցի՛ր, տես ի՞նչ է ասում.

Աչքըս խավարի, տեսիլք դառնամ ես,—

Տեսիլք եմ տեսել գիշերըս երազում։

Մի մութ ձորի մեջ, մի նեղ ձորի մեջ,

Անբախտ Սարոյի ոչխարը կանգնած,

Լեզու էր առել ու խաղ էր կանչում,

Ու խաղ էր կանչում ձեն ձենի տըված...

Մի գարիդ գըցի՛ր, թե որդով խընդաս,

Էս երազն իսկի ես լավ չեմ փորձել.

Ողորմած աստված, քու դուռը բանաս,

Քու ոտի հողն ենք — դու էս ըստեղծել...

Անբան գառները մութ ձորի միջին

Խաղ էին կանչում ու ձենով լալիս,

Սարոյի նանն էլ նըրանց առաջին

Աղլուխ էր փռել ու պար էր գալիս...

— Աղջի՛, Մա՛նիշակ, վատ բան էս տեսել,

Գարիս էլ, ահա, էնպես դուրս եկավ.

Էս չարն, էս բարին... Սարոն է էս էլ...

Տե՜ս, ահա, Սարոն սև ճամփեն ընկավ...

Աստված խընայի ջահել֊ջիվանին,

Աստված խընայի իր անբախտ նանին...

XXI

Ու ման է գալի սարերը ընկած

Սարոն փախցրած եղջերվի նըման,

Օրհասն առաջին, գընդակն ետևից,

Հանդերը՝ դըժոխք, ընկերը՝ դուշման։

Եվ երբ երեկոն, հանդարտիկ ու լուռ

Սարերից իջնում, խավարն է պատում,

Նըրա բայաթին ողբում է տըխուր,

Ընկեր սարերին խոսում, գանգատվում։

— Բարձըր սարեր, ա՛յ սարեր,

Ձեն եմ տալի «վա՛յ», սարե՛ր,

Դուք էլ ինձ հետ ձեն տըվեք,

Իմ դարդերի թայ սարե՛ր։

Որս եմ՝ բութես ձեզ արած,

Ձեր ձորերին, ձեզ արած,

Կուզեմ կորչեմ անգյուման,

Էս աշխարքից բեզարած։

Կորչեմ բեզար դատարկուն,

Քար֊սարեսար դատարկուն,

Մեռնեմ պըրծնեմ էս օրից,

Բալքի առնեմ դադար֊քուն։

Ա՜խ, կըմեռնեմ՝ ամա նա

Վա՜յ թե հանկարծ իմանա,

Ես ազատվեմ էս ցավից,

Աչքը լալով նա մընա։

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԳ

XXII

Լալիս է Անուշն երեսին ընկած,

Կանգնած են շուրջը կանայք հարևան,

Ու խոսք չեն գըտնում ասեն անարգված,

Տարած, ետ բերած, անբախտ աղջըկան։

Աստված խընայեց՝ կոպիտ ախպերը

Հեռու հանդերից դեռ տուն չէր դարձել,

Իսկ խոժոռադեմ ալևոր հերը

Սկսավ փըրփըրած թըքել, անիծել։

— Դո՛ւրս գընա, կորի՛, ա՛յ լիրբ, անըզգա՛մ,

Սև ու սուգ լինի թագ ու պըսակըդ.

Կորի՜, չերևաս աչքիս մյուս անգամ,

Գետինը մըտնի երկար հասակըդ։

Տեսա՛ր, որ նըրան ատում է Մոսին,

Չեն ուզում, տեսար, նըրան հերն ու մերդ.

Դու քա՞նի գըլուխ ունիս քո ուսին,

Որ վեր ես կենում փախչում նըրա հետ։

Խըռնված գյուղացիք կըտուրից իջան՝

Մեղմելու կոպիտ բարկությունը հոր,

Հայտնըվեց նույնպես գյուղի քահանան,

Մի պատկառելի հըսկա ալևոր։

— Դո՛ւրս գընացեք, դո՛ւրս, գոչեց տերտերը,

Անուշը թողեք ուղիղն ինձ ասի,

Թողեք նա հայտնի իր միտքն ու սերը,

Նըրանից հետո բանը կըպարզի։

Մի՛ լար, իմ աղջի՛կ, ինձ խոտովանի՛ր,

Սիրո՞ւմ ես նըրան, քու կամքո՞վ փախար...

Եթե սիրում ես՝ էլ դարդ մի՛ անիր,

Պիտի պըսակեմ ես ձեզ անպատճառ...

— Ի՜նչ են հառաչում... էն ո՞վ էր, մի տե՛ս,

Որ դուրսը հանկարծ աղմըկեց էսպես...

Ո՞վ է ըսպանել... Մոսի՞ն... ո՞ւմ... ո՞ւր...

— Անո՜ւշ, հե՛յ Անո՜ւշ... ջուր հասցրե՜ք, ջո՜ւր...

XXIII

Ինչպես մի հեղեղ վեր կենար հանկարծ,

Երկընքի մըթնած ամպերից իջներ,

Ինչպես փոթորիկ սաստիկ սրընթաց,

Գյուղից սըլացան մի խումբ կըտրիճներ։

Ցավից տաքացած էլ բան չեն հարցնում,

Թըռչում են, ասես ահից հալածված,

Ու նըրանց առջև ահռելի բացվում,

Թըշշում է ձորը արյունով լըցված։

Գյուղը դատարկվեց մի ակնթարթում,

Քարափի գըլխին կանգնած անհամբեր,

Լո՜ւռ, սըրտատրոփ ականջ են դընում,

Նայում են ներքև... ձեն չի գալիս դեռ.

Դեբեդն է մենակ անդընդում՝ հուզված՝

Խըլաձայն ողբում սողում դեպի ցած։

XXIV

Ու մարդասպանը դուրս եկավ ձորից,

Դեմքը այլայլված, քայլվածքը մոլոր.

Սարսափ է կաթում արնոտ աչքերից,

Եվ կերպարանքը փոխված է բոլոր։

Առանց նայելու մարդկանց երեսին,

Առանց խոսելու, սևակնած, դաժան,

Մոտեցավ սրահին, կախ տըվավ սընին

Սև հըրացանը՝ սև օձի նըման։

Պապանձվեց նույնպես ամբոխը մեխված,

Ոչ ոք ծըպտալ չի համարձակվում,

Մենակ մի հոգի անզուսպ կատաղած՝

Հարա՜յ է կանչում, երեսը պոկում։

Մեռած չոբանի պառավ նանն է նա՝

Ցավից խելագար բառաչում, լալիս.

Տարաբա՜խտ ծընող, վազում է ահա,

Ձորիցն է տըխուր գոռոցը գալիս։

XXV

Սըգավոր կանայք նըրա ետևից

Հարա՜յ կանչելով ձորը վազեցին,

Իրենց կորցրածն էլ հիշելով նորից՝

Դիակի շուրջը կարգով շարվեցին։

Իգիթին վայել սըրտառուչ ողբով

Լաց ու կոծ արին ձեն ձենի տըված.

Տըղերքն էլ մըթին, լուռ ու գըլխակոր,

Մընացին մոտիկ քարերին նըստած։

Ողբացին անշունչ դիակի վըրա՝

Անտեր մընացած ոչխարի մասին,

Անսիրտ անեծքով հիշեցին նըրա

Անճար մընացած խեղճ յարի մասին.

Եվ նըրա մասին, որ ընկերները

Հանդը գընալիս Սարո կըկանչեն,

Որ սարից փախած սոված շըները

Կըտերը պիտի ոռնան, կըլանչեն։

Ծանըր չոմբախը, գըլուխը մեխած,

Օճորքում դըրած պիտի մըրոտի,

Երկար խանչալը, պատիցը կախած,

Պատենում մընա ու ժանգը պատի...

Որ հով սարերի սովորած նանը

Էլ սար չի գնալ առանց Սարոյի։

Սև շորեր հագած կընըստի տանը,

Անցած օրերը միտը կըբերի։

Եվ ամեն մի խոսք, մի հիշողություն

Կըտրատում էին սիրտը ծեր նանի,

Եվ աղաչում էր նա մեռած որդուն՝

Մի անգամ խոսի, աչքը բաց անի։

— Ընչի՞ չես խոսում, ընչի՞ չես նայում,

Իմ օր ու արև, կյանք ու ջան՝ որդի,

Դու իմ գերեզմանն ընչի՞ ես խըլում,

Թըշնամի՛ որդի, դավաճա՛ն որդի...

Բայց չէին բացվում աչքերը փակված,

Շուրթերը սառել չորացել էին.

Նըրանց արանքից ատամները բաց՝

Սիպտակ շարքերով երևում էին։

Ու նա կատաղած՝ հանդուգն անեծքով

Ծառս եղավ դուշման երկընքի դիմաց,

Եվ հայհոյում էր, և կուրծքը ծեծում,

Եվ լալիս էին ձեն ձենի տըված...

— Կարմիր արևից ընկած, Սարո ջա՜ն,

Կանանչ տերևից ընկած, Սարո ջա՜ն...

Արևս հանգավ, Սարո ջա՜ն,

Գիշերս ընկավ, Սարո ջա՜ն...

Գիշերը իջավ, թանձրացավ մութը,

Եվ նըվազեցին ձեները տըրտում,

Հոգնեցի՜ն, հանգա՜ն... Ծերուկ Դեբեդը

Սըգում էր մենակ խավար անդընդում։

Սըգվոր գետը՝

Ծեր Դեբեդը,

Սիրտը քըրքըրած,

Ջուրը փըրփըրած,

Քարոտ ափին,

Լեռ քարափին,

Դեռ ծեծում է,

Հեծեծում է...

XXVI

Եվ մի քանի ընկեր֊տըղերք

Ձորում, գետի եզերքին,

Փոս փորեցին ու սըրտաբեկ

Հողին տըվին հովվի դին։

Ծառ ու ծաղիկ՝ սըվսըվալով

Բյուր խընկեցին դյուրեկան,

Ծեր Դև֊բեդն էլ ահեղ ձենով

Երգեց վըսեմ շարական։

Ու տըղերքը տըխուր ու լուռ

Վերադարձան դեպի տուն,

Ձորում թողած մի սև բըլուր,

Մի գերեզման անանուն։

ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԳ

XXVII

Գարունը եկավ, հավքերը եկան,

Սարեր ու ձորեր ծաղիկներ հագան.

Մի աղջիկ եկավ, մի մենակ քաղվոր,

Գետի եզերքին շըրջում էր մոլոր,

Շըրջում էր մոլոր, խընդում ու լալիս,

Երգեր է ասում ու ման է գալիս։

— Սիրուն աղջի՛կ, ի՞նչ ես լալիս

Էդպես մենակ ու մոլոր,

Ի՜նչ ես լալիս ու ման գալիս

Էս ձորերում ամեն օր։

Թե լալիս ես՝ վարդ ես ուզում՝

Մայիս կըգա, մի քիչ կաց,

Թե լալիս ես՝ յարդ ես ուզում,

Ա՜խ, նա գընա՜ց, նա գընա՜ց...

Արտասվելով, լալով էդպես

Ետ չես դարձնի էլ գերիդ,

Ինչո՞ւ իզուր հանգցընում ես

Ջահել կըրակն աչքերիդ։

Նըրա անբախտ շիրմի վըրա

Պաղ ջուր ածա աղբյուրի,

Դու էլ գընա նոր սեր արա,

Էդպես է կարգն աշխարհի։

— Շնորհակալ եմ, անցվոր ախպե՛ր,

Աստված պահե քու յարին.

Ճամփիդ վերջում կանգնած է դեռ

Անուշ ծիծաղն աչքերին...

Ուրախ սըրտով դուք ձեր սերը

Վայելեցեք անթառամ,

Ինձ արցունք է տըվել տերը,

Ես պիտի լամ, պիտի լամ...

Ու ման է գալիս,

Երգում ու լալիս։

Երգերը անկապ, երգերը տըխուր,

Արցունքի նըման հոսում են իզուր.

Բայց լալիս է նա ու երգեր ասում,

Ու միշտ էն անմիտ տըրտունջն է խոսում,

Թե ինչպես հանկարծ աշխարքը փոխվեց,

Ինչպես դատարկվեց կյանքում ամեն բան,

Սարերը մընացին որբ ու անչոբան,

Թե ի՛նչպես հանկարծ նա գընաց հեռու,

Էլ չի՜ դառնալու, էլ չի՜ դառնալու...

— Ե՛տ դառ, ե՛տ, իգի՛թ,

Ե՛տ դառ, անիրա՛վ,

Կարոտած յարիդ

Աչքը ջուր դառավ։

Ոչխարդ էն սարով

Շուռ տուր, տո՛ւն արի,

Փախի՛ր գիշերով

Ու թաքուն արի...

Ա՛խ էն կանանչ սարի լանջին

Ո՞վ է քընած էն տըղեն,

Վըրեն քաշած սև յափընջին.

Կուռը հանած էն տըղեն...

Ջա՜ն, իմ յարն է, ջանի՛ն մեռնեմ,

Ծաղկի հոտով նա հարբել,

Սարի լանջին, հովի միջին

Մուշ֊մո՜ւշ, անուշ մըրափել։

Վե՛ր կաց, վե՜ր, իգի՛թ,

Վե՛ր կաց, անիրա՛վ,

Ոչխարըդ բեր կիթ,

Օրը ճաշ դառավ...

Արի՜, ջա՛ն, արի՜,

Քու գալուն մեռնեմ,

Թուխ չոբան, արի՜,

Կարոտըս առնեմ։

Տեսե՛ք, տեսե՛ք, դափ ու զուռնով

Ի՞նչ հարսնիք է դուրս գալի,

Մարդիկ ուրախ, թոն ու ձյունով

Ձի են խաղում, չափ տալի...

Աղջի՛, աղջի՛, մըտիկ արեք,

Էս ի՞նչ տեսիլք ես տեսա.

Ո՞վ է տեսել էդպես հարսնիք —

Ո՛չ հարս ունեն, ո՛չ փեսա...

Բերում են հըրեն,

Ամա՜ն, մեր տան դեմ...

Վե՛ր դըրեք, վըրեն

Հյուսերըս քանդեմ...

Ես է՜լ եմ գալիս,

Էդ ո՞ւր եք տանում...

Ինձ էլ թաղեցեք

Իր գերեզմանում...

Ա՜խ, չէ՜, ամա՜ն, ասում են դա

Մի դիակ է լո՜ւռ, հոտած,

Արյունը չոր դեմքի վըրա.

Աչքերն անթա՜րթ, սպիտակած։

Նա սիրուն էր, անուշահոտ,

Աչքերը լի ծիծաղով,

Նա գալիս է ցողոտ, շաղոտ,

Հանաքներով ու խաղով...

Արի՜, ջա՛ն իգիթ,

Արի՜, անիրա՛վ,

Կարոտած յարիդ

Աչքը ջուր դառավ։

Էլ մի՛ ուշացնի,

Ես շատ եմ կացել,

Էլ մի՛ լացացնի,

Ես շատ եմ լացել...

Տե՜ս, կըխռովե՜մ,

Լաց կըլեմ ես է՜լ...

Չեմ խոսիլ քեզ հե՜տ...

Չեմ սիրիլ քեզ է՜լ...

XXVIII

Անլըռելի վըշվըշում է

Պըղտոր ջուրը Դեբեդի,

Նըրա ափին կանաչում է

Մենակ շիրիմն իգիթի։

Նըրա շուրջը հեգ սիրուհին

Թընդացնում է ողբ ու լաց,

Ձեն է տալիս իր Սարոյին

Ու պըտըտվում մոլորված։

Ու հոսում է գիշեր֊ցերեկ

Արցունքն անբախտ աղջըկա,

Բայց իր սիրած տըղան երբեք

Չըկա՜, չըկա՜ ու չըկա...

Վըշվըշում է գետը — վո՜ւշ, վո՜ւշ,

Ու հորձանք է տալիս հորդ,

Ու կանչում է «Արի՜, Անո՛ւշ,

Արի՜, տանեմ յարիդ մոտ...»

— Անո՜ւշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՛ւշ, տո՜ւն արի...

Կանչում է մերը վերևից, կանչո՜ւմ.

Լո՜ւռ են ձորերը, լո՜ւռ են ահռելի,

Դուշման Դեբեդն է մենակ մըռընչում։

Վուշ֊վո՜ւշ, Անո՛ւշ, վուշ֊վո՜ւշ, քույրի՛կ,

Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին...

Վուշ֊վո՜ւշ, Սարո՛, վուշ֊վո՜ւշ, իգի՛թ,

Վո՜ւշ քու սիրած սարերին...

XXIX

Համբարձման գիշեր, էն դյութիչ գիշեր,

Կա հըրաշալի, երջանիկ վայրկյան.

Բացվում են ոսկի երկընքի դըռներ,

Ներքև պապանձվում, լըռում ամեն բան,

Ու աստվածային անհաս խորհըրդով

Լըցվում բովանդակ Նըրա սուրբ գըթով։

Էն վեհ վայրկենին չըքնաղ գիշերի՝

Երկընքի անհո՜ւն, հեռու խորքերից,

Անմուրազ մեռած սիրահարների

Աստղերը թըռած իրար են գալիս,

Գալի՜ս՝ կարոտով մի հեղ համբուրվում

Աշխարհքից հեռո՜ւ, լազուր կամարում։

1901֊1902

ԴԵՊԻ ԱՆՀՈՒՆԸ

I

Հընչում էր փըրփրուն վըտակն արծաթի,

Արևը խաղում պայծառ կապույտում...

Առանց հոգսերի ու առանց վըշտի

Խաղում էինք մենք էն երազ հովտում,

Ու թընդում էր հեշտ ծիծաղն ինձ ծաղրող.

— Չե՛ս կարող, չէ՜, չե՛ս կարող...

Չէի կարենում բըռնել ես նըրան։

Ճերմակին տալով՝ ծառերի ետև

Ծածկըվում էր նա աչքես անգուման,

Կըրկին հայտնըվում ճապուկ ու թեթև,

Ու թընդում էր միշտ ծիծաղը ծաղրող.

— Չե՛ս կարող, չէ՛, չե՛ս կարող...

Մին էլ ես ճարպիկ մի շարժում արի,

Բըռնեցի նըրան։ Հանկարծ նա ճըչաց,

Զեռքումըս դառավ ճերմակ աղավնի,

Ու թևին արավ, ու թըռա՜վ, գընա՜ց.

Գընա՜ց ճախրելով էն երազ հովտում,

Սուզվեց, չըքացավ պայծառ կապույտում...

II

Վեր թըռա քընից, դուրսը նայեցի.

Արևը ուրախ զարկել էր սարին,

Բընությունն անհոգ, թարմ ու նազելի

Զուգվում էր, ժըպտում մանուկ արևին։

Գիշերն անցել էր. բայց իր ետևից

Մըռայլ էր թողել դեռ ցած՝ հովիտում։

Էդպես տակավին անցած երազից

Խավար մի բան կար նըստած իմ սըրտում։

Թեկուզ երազին չես էլ հավատում,

Բայց օտար տեղում, քո տանից հեռու,

Սիրտըդ մի համառ կասկած է մըտնում,

Թե՝ մի մահագույժ սև բոթ է գալու...

Հասմիկն երազում աղավնի դառավ,

Աղավնի դառավ՝ իմ ձեռքից թըռավ...

Լոկ երա՞զ էր այս։ Բայց երազն ի՞նչ է։

Երազ, թե իրոք — այդ միթե մի՞ն չէ,

Երազն էլ երբ որ կարող է կանչել,

Կարող է հուզել, խընդացնել, տանջել...

Հասմիկն ապրում էր — Հասմիկը մեռավ...

Երազը եկավ — երազը թըռավ...

Կյանքը երազ է, երազն էլ մի կյանք,

Երկուսն էլ անցվոր, երկուսն էլ պատրանք։

Եվ թե հաստատուն մի բան կա անմահ,

Արդյոք իմաստուն հոգին չի՞ միայն նա.

Որ թե հարթըմնի և թե երազում

Ապրում է, տեսնում, ըզգում ու հուզվում...

Ու... գիր է գալիս ահա իմ տանից,

Թե՝ կինըս հիվանդ — ըսպասում է ինձ...

III

Տո՜ւն, տո՜ւն, դեպի տուն

Թըռչում եմ արթուն,

Ինչպես երազում։

Շուրջըս ամեն բան

Ըշտապ, ինձ նըման,

Անցնում է, վազում։

Շըշմած գըլխիս մեջ

Գալիս են անվերջ

Ու ճընշում իրար

Զանազան դեպքեր,

Հուշեր ու մըտքեր,

Պայծառ ու խավար...

Տեսնում եմ նըրան՝

Կանգնած է գարնան

Շողերի միջին,

Ու ժըպտում է ինձ

Իր պատուհանից՝

Ծաղիկը լանջին...

Տեսնում եմ մեռած,

Ծաղկով զարդարած,

Դըրած դագաղում.

Տըխրալի մի օր,

Արտասուք, սըգվոր,

Սևեր ու թաղում...

Տո՜ւն, տո՛ւն, դեպի տուն.

Ու մյուս իրիկուն

Մեր տան դեմ ելա։

Մի սև֊սև զանգված՝

Կուտակված, կանգնած

Մեր դըռանն ահա...

Պըտույտ է գալիս

Աշխարքը գըլխիս,

Երկինքը մըթնում...

Ողջ կանգնած են լուռ,

Ու ներսից տըխուր

Ձայներ են թընդում...

IV

«Հասմի՛կ ջա՜ն, եկա՜վ... դե վեր կա՜ց... վեր կա՜ց...»

Դուրս հոսեց դեմըս տըրտում ու հոգնած

Նըրա մոր ողբը... խունկի ծըխի տակ

Աչքովըս ընկավ դագաղը ճերմակ,

Ու շուրջըս մըթնեց։ Տեղըս կորցըրի...

Մարդից, արևից, աշխարքից հեռի,

Մի անտակ ձորում, սև՜ ու խոր ջըրում

Տարվում էի ես, խեղդվում, չարչարվում.

Բարձր էին ափերն, ողորկ ու դըժար,

Մի թուփ չըկար գեթ բռնելու համար,

Չըկար կենդանի ձե՜ն, ըստվե՜ր, նըշա՜ն,

Որ կարենայի կանչել օգնության...

V

Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, զըվարթ քըրքիջով

Մի ծիծաղ անցավ փողոցի միջով։

Ես ուշքի եկա, աչքըս բաց արի,

Տեսա աշխարքը ու լույսն արևի,

Տեսա՝ նըստոտած մարդիկ շրշընջում,

Անտարբեր թեքված՝ իրար ականջում

Խոսում են ուրիշ բաների վըրա,

Ու ոմանք ժըպտո՜ւմ, ժըպտում աշկարա...

Իսկ կողքիս նըստած ալևոր մի մարդ

Խրատում էր ինձ միալար, հանդարտ.

— Մի՛ լար, սիրելի՛ս, երեխա չես դու,

Ինչքան էլ որ լաս — իզուր ես լալու.

Քո ձենը երբեք էլ չի լըսիլ նա,

Ոչ կըհասկանա, ոչ էլ ետ կըգա։

Էսպես կամեցավ աստված, երևի,

Որ նըրա օրը շուտով խավարի...

Մենք հողեղեններս՝ անճար ու չընչին,

Ի՜նչ ենք աստուծո կամքի առաջին...

Բաց է էս ճամփեն ամենքիս համար.

Ծեր, երիտասարդ, մեղավոր, արդար,—

Ամե՜նք, ամենքը, էստեղ ինչ որ կան,

Էսօր թե էգուց ամենքը կերթան.

Ով որ կըմընա,

Թող նա պարծենա։

VI

Ես լըսում էի... Ու հանկարծ ես էլ

Ուզեցի հաշտվել հըզոր մահի հետ.

Անճար, ակամա սկսա մըտածել,

Թե մահը լավ է, միայն մենք՝ տգետ,

Մենք խեղճ, կարճամիտ, ու չենք հասկանում՝

Ինչպես է գալիս և ուր է տանում,

Թե՝ և՛ կյանք, և՛ մահ — անցավոր, ունայն

Մի մեծ հավերժի ձևերն են միայն,

Ինչպես որ ահա «երեկն» ու «էսօր»։

Էսօրն ինչ է որ,— մի երեկ է նոր,

Էսօրն էլ կանցնի, երեկ կըդառնա,

Եվ սակայն կըրկին միևնույն է նա։

Եվ էսպես անվերջ էսօր ու երեկ

Փոփոխվում են միայն, միշտ մընում է մեկ —

Մեկ մեծ ժամանակ։ Էսպես էլ հոգին

Փոփոխում է միայն կեղևն արտաքին —

Մարմինն՝ էսօրվան օրին նըմանակ,

Իսկ ինքը անվերջ, ինչպես ժամանակ։

Կամ ևս սիրուն,— հոսանուտ մի գետ,

Որ հազար ալիք ու ծըփանք ունի.

Գալիս են ալիք, անցնում են անհետ,

Անցնում են դեպի անդունդն օվկիանի,

Ուր ամեն ալիք, ուր ամեն մի կաթ

Ապրում է դարձյալ անվերջ, անընդհատ...

Էսպես փոխվելով հոսում է, գընում,

Գընո՜ւմ անհունի անճառ սահմանում,

Դեպի գերազանց վիճակն երջանիկ,

Ակն երջանկության, սիրո հայրենիք,

Ուր չըկան մարդիկ և ոչ ըզգացում,

Ուր ողջին մի մեծ կյանք է միացնում...

Եվ ի՜նչ է սիրո իմաստը վերին,

Ի՛նչ երջանկության խորհուրդը խորին,—

Հալվե՜լ, միանա՜լ,

Իրեն մոռանալ...

Եվ անշուշտ մի օր, հանդերձյալ կյանքում,

Երկրում թե այլուր, վերև՝ երկընքում,

Էն անհայտ ճամփով, որով նա գընաց,

Ես էլ կըթըռչեմ՝ աշխարքը թողած,

Ու կըզգամ նըրան, կապրեմ նըրա հետ

Մի ուրիշ անվե՜րջ կյանքով երկնավետ...

VII

Բայց ես միշտ թաքուն մի հույս ունեի,

Թե կարող էր նա լինել... կենդանի...

Մի տեղ մի անգամ էդպես է եղել.

Տարել են մեկին, ուզել են թաղել,

Շիրմի փոսի մեջ զարթնել է հանկարծ,

Կարող էր և մեզ լինել պատահած...

VIII

— Ո՜չ, ո՜չ, նա գընաց, էլ ետ չի գալու,

Եվ էդպես դու միշտ մեղք ես մընալու։

Թեկուզ և հագնես երկաթի տըրեխ,

Փընտրես՝ կանչելով աշխարհ բովանդակ.

Էլ չես հանդիպիլ նըրան ոչ մի տեղ,

Ոչ մի աշխարքում, ոչ մի ժամանակ...

Էն պաղ դիակն էլ, որ տեսնում ես դեռ,

Էն էլ հողի տակ կըծածկեն հիմա,

Կըգա՜ն, կըգնա՜ն տարիքն անտարբեր,

Ու նա կըփըտի, նա հող կըդառնա.

Անունն էլ ապրող աշխարքի համար

Դատարկ մի հնչյուն, անխորհուրդ մի բառ...

Էն էլ կըկորչի, ինչպես որ չըկա

Անունն ու հետքը էն հին աղջըկա,

Որ ձեզնից առաջ հազար տարիներ

Նույնպես սիրահար ու ժըպիտ ուներ։

Եվ ի՜նչ է մարդը, և ի՜նչ իրեն կյանք.—

Եղծական ձևեր, ձայներ, շարժումներ։

Հավերժականը չունի կերպարանք,

Նա լուռ է, անշարժ, հաստատ, աներեր...

Անողոք մի ձեն էսպես ինձ կանչում,

Տանջում էր հոգիս, խորտակում, ճընշում։

Ճիգ էի անում նըրան լըռեցնել,

Սիրտըս էլ հետը պոկել, հեռացնել

Ու գըտնել մի ձեն, մի հընչյուն, մի բառ,

Որ կյանքի, հույսի նըշույլ ունենար...

Ուզեցի «աստվա՜ծ» մին աղաղակել,

Բայց չէ՞ որ նա էր էն մահն ուղարկել։

IX

Մի անհուն ցավի մըրմուռի նըման

Ծավալվում էին զանգերը թաղման,

Ու ժամի ծըխոտ կամարների տակ

Կանգնած էր արդեն տըխուր պատարագ,

Տըխուր պատարագ, տըխուր մեղեդիք,

Տըխուր աղոթքներ ու տըխուր մարդիկ,

Մեջտեղը ճերմակ դագաղը նըրա

Դըրած սևասքող սեղանի վըրա,

Ու նա դագաղում, ասես թե քընած,

Հարսնական ճերմակ շորով պճնըված,

Անփո՜ւյթ, անզգա՜ կյանքին ու մահվան,

Իր դագաղն ածած վարդերի նըման...

Էստեղ՝ բռնըված մի նոր տագնապով՝

Ուզեցի գըտնեմ մըտքի մի թափով,

Թե ի՜նչ էր արդյոք, էն ի՜նչ էր լինում,

Ի՜նչ էր պատահել, նա ո՜ւր էր գընում...

Եվ իսկույն, ասես, դիպա մի քարի։

Մըտքերըս հատան։ Առանց մըտքերի

Կանգնած էի ես խորտակված ու պաղ։

Լուռ էր։ Հոգևոր երգերը մենակ

Ծավալվում էին վըսեմ ու խաղաղ։

Ես լըսում էի, լըսո՜ւմ շարունակ։

«Այս անցավոր երկրի վըրա

Լըցան օրերն պանդըխտության.

Երկնասըլաց գընում է նա,

Հագած մարմին անապական,

Անմահացա՜ծ մահկանացուն՝

Միանալու իր աստըծուն։

Այնտե՜ղ, Վերին Երուսաղեմ,

Օթևանում հըրեշտակաց,

Ուր որ Ենովք ու Եղիաս,

Աղավնակերպ կան ծերացած,

Այն աշխարհո՜ւմ անտըխրական

Արդարքն ապրում են հավիտյան։

Յոթնաստեղյան լույս խորանում,

Ուր ցավ չըկա, ոչ հեծություն,

Ընտրյալ հոգիքն ուրախանում,

Խայտում են միշտ անվե՜րջ, անհո՜ւն

Բերկրանքներով հարազըվարճ,

Աստծո զըվարթ աչքի առաջ։

Այնտեղ նըրանք, միշտ բախտավոր,

Նայում են Հոր լույս երեսին,

Նըրա առջև պաղատավոր

Նըրանց համար, որ թողեցին.

Ու իջնում են, մըխիթարում

Մեզ տըրտմալի այս աշխարհում...»

Թովված, կախարդված, տարված էն երգին,

Վերացավ, թըռավ իմ վշտոտ հոգին

Դեպի երջանիկ մի ուրիշ աշխարհ,

Անհայտ ու հեռու, անծանո՜թ, օտա՜ր...

Եվ էն աշխարհը հըրաշալի՜ էր.

Ո՛չ սուգ կար էնտեղ, ո՛չ վայելք, ո՛չ սեր,

Ոչ կարելի էր կորցընել մի բան

Եվ ոչ ունենալ քաղց ագահության.

Ինչպես գերեզման և ունայնություն՝

Լուռ էր ու դատարկ, անփառք ու անհուն.

Ինչպես հայացքը մեռելի աչքի՝

Մի միտք ուներ միշտ առանց հուզմունքի,

Հողեղեն մարդուն անհայտ խորհըրդով

Հավիտյան սառած, խաղա՜ղ, անվրդով...

Ու անշարժ կանգնած, դալուկ ու լռիկ,

Ըստվերնե՞ր էին, անմարմին մարդի՞կ,

Տըժգույն, անարև, աղոտ լուսի մեջ

Աղոթում էին անձայն ու անվերջ,

Աղոթքն էլ սակայն ոչինչ չէր խընդրում.

Ո՛չ ազատություն, ո՛չ մահ, ո՛չ խընդում...

X

Հանկարծ լըռությունն ինձ ուշքի բերավ,

Աչքիս առջևից հըրաշքը թըռավ։

Պատարագն արդեն վերջացրել էին։

Դագաղը շարժվեց, թընդաց ահագին

Սասանիչ երգը մահվան սարսափի,

Էն լացն ու կոծը, օրհներգը մահի,

Որով մեռելին հրաժեշտ են տալիս

Դեպի գերեզման ճամփու դընելիս,

Երբ ծառս է լինում վիշտը մայրական

Դեպ գահն արարչի — ղըրկողը մահվան,

Արձակում ցասկոտ իր ճիչը ետին

Ու թույլ, հուսահատ ընկնում է գետին։

XI

Դուրս եկանք դուռը։ Նայեցի վերև։

Վերևն, ինչպես միշտ, փայլում էր արև.

Բոլորն աշխարքում կարգին ու հանդարտ,

Ու ինչպես երեկ՝ էնպես ամեն մարդ...

Բայց երկինքն էնքա՜ն պայծառ էր այնօր,

Եվ պայծառությունն էնքա՜ն էր տըրտում,

Տըրտմությունն էնքան խոր, հանդիսավոր,

Որ թըվում էր ինձ, թե ջինջ կապույտում՝

Վերջին հըրաժեշտ տալով աշխարհքին՝

Ճախրում էր նըրա հեռացող հոգին...

Ու մըտքովս անցավ հանկարծ ակամա,

Թե արդյոք նըրա աչքերը անմահ

Նայո՞ւմ են ներքև, տեսնո՞ւմ են ինձ էլ,

Թե ո՛նց եմ ցավիս տակին կորացել...

Եվ կամ ո՞րն է նա. էն շո՞ղն է պայծառ,

Որ զվարթ խաղով, աշխույժ ու կայտառ

Կորչում է, մըտնում թուխպ ամպի ետև,

Ազատ, երկնաչու էն ա՞մպն է թեթև,

Թե՞ էն աղավնին, որ հիմա թըռավ,

Անփույթ ճախրելով՝ ջինջ օդում կորավ...

XII

Հանդո՜ւգըն մտքեր, ո՞ւր եք սըլանում։

Ի՞նչ եք որոնում էն մութ սահմանում։

Ահա մեր կյանքի սահմանը վերջին,

Էս սև ու տըխուր թումբերը չընչին...

Լո՜ւռ գերեզմաններ. քանի՜ սըգավոր

Ձեր եզերքներին կանգնել են մի օր,

Էս դատարկ կյանքին, անհաստատ բախտին

Անեծքներ տալով բեկվել, հեռացել,

Երբ որ սիրածի դագաղը մըթին

Վիհ են իջեցրել ու դեմքը ծածկել...

Եվ որքա՜ն ըղձեր, սըրտեր ու զգացմունք

Թաղված են, մարած ձեր լուռ փոսերում.

Ահա և՛ մի նոր բարձրացրած սև թումբ,

Դեռ թաց է հողը, դեռ խունկ է բուրում,

Իսկ մենք ուզում ենք ուրիշին թաղել,

Որ ապրում էր դեռ երկու օր առաջ...

Եվ անշուշտ մի օր սըրա շիրիմն էլ

Կըծածկի նույնպես մամուռը կանաչ,

Կանի հավասար քարին ու հողին,

Ինչպես դըրացու անկողինը հին։

Նըրանից հետո դե՛ եկ՝ իմացի՛ր,

Թե ո՛վ է թաղված քո ոտի տակին,

Ի՜նչ ցեղից էր նա, ի՜նչ ձիրքեր ուներ,

Անահ հերո՞ս էր, գեղանի մի կի՞ն,

Անհոգ մի ջահե՞լ, անկըշտում ագա՞հ,

Աղքա՞տ, թե հարո՞ւստ,— ձե՜ն, նըշան չըկա...

XIII

Եվ... իջնում էր նա ընդմիշտ իմ աչքից,

Կյանքից, արևից, էս լուս աշխարքից...

Կորացա, վերջին համբույրս տըվի,

Ու էն համբույրով դագաղում դըրի

Խընդում, սեր, ըղձեր, ամե՜ն, ամեն բան...

Ինձ ետ քաշեցին, մի կողմը տարան։

Իսկույն հետևեց խուլ գըրգըռոցը,

Քարով ու հողով լըցրին էն փոսը,

Դագաղն էլ, ինքն էլ ծածկվեցին հանկարծ,

Ասես թե բընավ աշխարհ չէր եկած,

Եվ այսուհետև երբե՜ք, հավիտյան

Էլ չէր տեսնելու արևը նըրան...

Հուղարկներն այնժամ մոտ եկան մի֊մի.

— Է՜հ, աստված նըրա հոգուն ողորմի.

Մի օր էլ մենք ենք էսպես գընալու,

Կյանքն էլ է դատարկ, մարդն էլ է դատարկ,

Ո՜վ է աշխարքիս վըրա մընալու.

Անցավոր են ողջ — բախտ, վայելք ու փառք...

Ասացին՝ հանգիստ հոգոց հանելով,

Ու դարձյալ հանգիստ զըրույց անելով

Գընացին իրենց տըները անհոգ։

Շուրջըս նայեցի, չէր լալիս ոչ ոք.

Երկինքն էլ էնպես պայծա՜ռ ու հանդարտ...

Եվ ինչպես երեկ, էնպես ամեն մարդ...

XIV

Եկավ գիշերը։ Իմ հոգնած հոգուն

Իջավ տանջալի մի խաղաղություն։

Վայր ընկա, ինչպես ուժաթափ մի բան,

Որ զգում է միայն կարոտ հանգըստյան,

Բայց ճըգնում է դեռ, աշխատում ունայն,

Ուզում է հիշել, թե ի՛նչ բան էր այն.

Մի խառըն երա՞զ էր, մի աշխա՞րք ուրիշ,

Գինու մի քե՞ֆ էր, ծաղը՞ր, թե՞ պատիժ...

Մըրափը սակայն ծանըր ու դանդաղ

Չոքեց ինձ վըրա՝ սև թևերը կախ,

Միտքըս իր թելը կըտրեց ու թըռավ,

Անհուն, խավարչտին քաոսում կորավ.

Մահ, մեռել, շիրիմ — թեթև հեռացան,

Ու հեռանալով՝ փոխվեցին, դարձան

Ամպեր, ըստվերներ, կետեր երերուն,

Դողացին, հանգան, ու մըթնեց հեռուն...

Կարճատև մի քուն եկավ ինձ վըրա,

Եվ ես մյուս անգամ երազում տեսա.

XV

Հընչում էր փըրփրուն վըտակն արծաթի,

Արևը խաղում պայծառ կապույտում.

Առանց կորուստի ու առանց վըշտի

Կանգնած էի ես էն երազ հովտում։

Շուրջըս շուշաններ, անվե՜րջ շուշաններ,

Լիքն էր անտառը անուշ բուրմունքով,

Եվ եդեմական ներդաշնակ ձայներ

Փառք էին տալի թովչական երգով.

«Փա՜ռք անպատում մըխիթարչին,

Փա՜ռք խորհուրդին անմահության.

Նա է կըրում հույսը վերջին

Ու շողն անշեջ, արարչական.

Փա՜ռք խորհուրդին անմահության։

Նա գընում է բարձր ու անվերջ

Դեպի անհունն ու հավիտյան,

Վիշտը հանգչում է նըրա մեջ,

Ապրում սերը անապական.

Փա՜ռք խորհուրդին անմահության...»

Ու լսում եմ ես էն խաղաղ օդում

Քընքույշ ու զըվարթ ձայնը սիրելի,

Անհայտ ու անտես կանչում է նա ինձ,

Կանչում գերազանց մի ուրիշ կյանքի.

«Արի՜ ինձ հետ, իմ թըշվա՛ռ,

Ես քեզ տանեմ մի աշխարհ,

Ուր չըկա մահ, անջատում,

Ու սերն անվե՜րջ, անհատնո՜ւմ...

Արի՜, թըռի՜ր, գընա՛նք ինձ հետ,

Անցա՜վ, անհո՜գ, անհո՜ւշ, անհե՜տ...»։

1894֊1903

ԹՄԿԱԲԵՐԴԻ ԱՌՈՒՄԸ

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք

Թափառական աշուղին,

Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,

Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում

Մեր ծնընդյան փուչ օրից,

Հերթով գալիս, անց ենք կենում

Էս անցավոր աշխարհից։

Անց են կենում սեր ու խընդում,

Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,

Մահը մերն է, մենք մահինը,

Մարդու գործն է միշտ անմահ։

Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,

Որ խոսվում է դարեդար,

Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով

Կապրի անվերջ, անդադար։

Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,

Անե՜ծք նըրա չար գործքին,

Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,

Թե մուրազով սիրած կին։

Ես լավության խոսքն եմ ասում,

Որ ժըպտում է մեր սըրտին.

Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,

Լավ արարքը, լավ մարդին։

Է՜յ, լա՛վ կենաք, ակա՛նջ արեք,

Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,

Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,

Քաջ որսկանի գյուլլի պես։

I

Նադիր Շահը զորք հավաքեց,

Զորք հավաքեց անհամար,

Եկավ Թըմկա բերդը պատեց,

Ինչպես գիշերն էն խավար։

— Հե՜յ, քաջ Թաթուլ, կանչեց Շահը,

Անմա՞հ էիր քեզ կարծում.

Ե՛կ, բերել եմ ես քու մահը,

Ի՜նչ ես թառել ամրոցում։

— Մի՛ պարծենա, գոռոզ Նադիր,

Պատասխանեց էն հըսկան.

Գըլխովը շա՜տ ամպեր կանցնեն,

Սարը միշտ կա անսասան։

Ասավ, կանչեց իր քաջերին,

Թուրը կապեց հավլունի,

Թըռավ, հեծավ նըժույգ իր ձին,

Դաշտը իջավ արյունի։

Ու քառսուն օր, քառսուն գիշեր,

Կըռիվ տըվին անդադար,

Ընկան քաջեր, անթիվ քաջեր,

Բերդի գըլխին հավասար։

Իրան, Թուրան ողջ եկել են,

Թաթուլն անհաղթ, աննըկուն,

Զորք ու բաբան խորտակվել են

Նըրա բերդը միշտ կանգուն։

Ու միշտ ուրախ, հաղթանակով

Իր ամրոցն է դառնում նա.

Սպասում է էնտեղ կինը,

Ջահել կինը սևաչյա։

II

Էն տեսակ կին,

Ես իմ հոգին,

Թե աշուղն էլ ունենար,

Առանց զենքի,

Առանց զորքի

Շահերի դեմ կըգընար։

Սիրո հընոց,

Կրակ ու բոց՝

Էնպես աչքեր թե ժըպտան,

Մարդու համար

Օրվա պես վառ

Գիշերները լույս կըտան։

Վարդի թերթեր՝

Էնպես շուրթեր

Թե հաղթություն քեզ մաղթեն,

Էլ քեզ ո՛չ Շահ,

Ո՛չ ահ ու մահ,

Ո՛չ զենք ու զորք կըհաղթեն։

III

Ու կըռվի դաշտում Շահի առաջին

Արին մի անգամ գովքը սիրունի.

Նըրան՝ իր տեսքով, հասակով, ասին,

Չի հասնի չըքնաղ հուրին Իրանի։

Ծով են աչքերը Ջավախքի դըստեր,

Ու կորչում է մարդ նըրա հայացքում,

Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ,

Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։

Նա է շունչ, հոգին իշխան Թաթուլի,

Նըրա սիրովն է հարբած էն հըսկան,

Նըրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի,

Որ դաշտն է իջնում առյուծի նըման։

Թե տիրես, մեծ Շահ, դու նըրա սըրտին,

Թաթուլն էլ անզոր կընկնի ոտիդ տակ,

Հանգիստ կըտիրես և Թըմուկ բերդին,

Որ չես կարենում էսքան ժամանակ։

IV

Էսպես է ասել հընուց էդ մասին

Ֆարսի բյուլբյուլը, անմահ Ֆիրդուսին.

Ի՜նչը կհաղթի կյանքում հերոսին,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Արևի նման ճակատը պայծառ,

Նայում է խըրոխտ, կանգնած ինչպես սար.

Ո՜վ կանի նըրան գետնին հավասար,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Պարում է ասես կըռիվ գընալիս,

Գետընքից վերև թըռչում ման գալիս,

Ո՜վ ցած կըբերի նըրան թըռչելիս,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Թեկուզ և արար աշխարհ գա վըրան,

Կերթա դեմ ու դեմ, տուր չի տալ իրան,

Ռուստեմ Զալն էլ չի հաղթիլ նըրան,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

V

Ու ղըրկեց Շահը իր թովիչ երգչին,

Գընա տե՛ս, ասավ, Թըմկա տիրուհուն,

Երգի՛ իմ սերը նըրա առաջին,

Պատմի՛ իմ փառքը ու գանձը անհուն։

Խոստացի նըրան իմ ոսկի գահը,

Խոստացի նըրան ամե՜ն, ամեն բան,

Ինչ կարող է խոստանալ Շահը,

Երկրակալ Շահը իր սիրած կընկան։

__________

Ուր ահեղ կըռվով չի մտնիլ արքան,

Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ.

Եվ ահա մի օր ծեր, թափառական

Մի աղքատ աշուղ մըտավ Թըմկաբերդ։

VI

Գոռում են, դողում Թըմկա ձորերը,

Կանգնած է Թաթուլ Շահի հանդիման.

Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,

Արյունը հոսում էն Քըռի նըման։

Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,

Արյունը հոսում էն Քըռի նըման.

Երգում է աշուղն իր Շահի սերը,

Անհուն գանձերը ու փառքն անսահման...

Լըսում է մատաղ Թըմկա տիրուհին.

Եվ վըրդովում են իր միտքը թաքուն

Դավաճան գործի ամոթը խորին

Եվ արքայական փառքն ու մեծություն...

Լըսո՞ւմ ես դու, սիրուն տիկին,

Ա՛յ նազանի աննըման.

Նայի Շահի՜ն, իրեն զորքի՜ն,

Աշխարհքի տերն անսահման...

Մեզ պես տըկար մարդ է նա էլ՝

Սիրուններին միշտ գերի.

Քու ճակատին թագ է վայել.

Լինիս շքե՜ղ թագուհի...

Լըսում է չքնաղ Թըմկա տիրուհին

Գիշեր ու ցերեկ, նորից ու նորից...

Ու դարձավ նա լո՜ւռ, դալո՜ւկ, մըտախո՜հ,

Ու քունը փախավ սիրուն աչքերից...

VII

Դարձավ իր կըռվից իշխան Թաթուլը,

Դարձավ հաղթական իրեն զորքի հետ,

Սըրբեց, պատյանը դըրավ կեռ թուրը,

Ցնծության ձայնից դողաց Թըմկաբերդ։

Խընջույք է սարքել Թըմկա տիրուհին,

Ցերեկ է արել խավար գիշերը.

Հեղեղի նըման հոսում է գինին,

Ու քեֆ է անում Ջավախքի տերը։

Պըտույտ է գալի չըքնաղ տիրուհին,

Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,

Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,

Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

— Հապա լըցրե՜ք, իմ քաջ հյուրեր,

Բաժակներըդ լիուլի,

Խըմենք — Աստված կըտրուկ անի

Թուրը իմ քաջ Թաթուլի։

— Է՜յ, տեր աստված կըտրուկ անի

Թուրը մեր քաջ իշխանի,

Նըրա շուքը միշտ հանապազ

Մեր գըլխիցը անպակաս։

Ու թընդում է Թըմուկ բերդը

Էն աղմուկից խընդության,

Որոտում են տաղն ու երգը

Գոռ ձայներով հաղթական։

— Էն մըթին ամպից արծի՞վն է իջնում,

Սարի արծիվը շեշտակի թափով։

— Էն Թըմկա բերդից Թաթուլն է իջնում,

Թըշնամու հոգին լըցնում սարսափով։

— Էն Թըմկա ձորում սև ա՞մպն է գոռում,

Էն շա՞նթն է ճայթում էնպես ահարկու։

— Էն Թըմկա ձորում Թաթուլն է կըռվում,

Էն թուրն է շաչում էնպես ահարկու։

Ի՜նչ սարի արծիվ կըհասնի քաջին,

Ի՜նչ Շահ կըկանգնի նըրա առաջին։

Ու չի դադարում երգի հետ վարար

Կախեթի գինին խելագար հոսել.

Խըմում են տիկնոջ թանկ կյանքի համար,

Որ էն ժայռերին ծաղիկ է բուսել։

Խըմում են կըռվող քաջերի փառքին,

Որ կըռվի դաշտում կյանք չեն խընայում,

Եվ ընկածների սուրբ հիշատակին,

Որ երկընքից են այժմ իրենց նայում...

Պըտույտ է գալի ծաղիկ տիրուհին,

Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,

Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,

Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

— Օ՜ֆ, տիրուհի, աստված վկա,

Էլ չենք կարող մենք խըմել.

Էլ ուժ չըկա, էլ տեղ չըկա,

Շատ ենք խըմել ու հոգնել...

Ու հանգչում է Թըմուկ բերդը

Պապանձվում է ու մարում,

Հարբած, հոգնած տերն ու զորքը

Մըրափում են խավարում։

VIII

Լուռ ու խավարչտին կամարների տակ,

Հոգնած ու քընած բազմության վըրով

Թըռչում են, թըռչո՜ւմ, սև, չարագուշակ

Երազներն ահեղ, անվերջ խըմբերով։

Երազ է տեսնում Թաթուլ իշխանը,

Որ վիշապ օձը եկել է ահա,

Եկել, փաթաթվել, իր բերդը պատել,

Գըլուխը դըրել ետ պոչի վրա։

Ու բարձրացնում է հըրեշն ահռելի,

Իրեն գըլուխը բարձրացնում է վեր,

Բարձրացնում մինչև բարձունքը բերդի,

Մինչև Թաթուլի պալատն ու տըներ։

Պառկած է իբրև Թաթուլ իշխանը

Նազելի կընոջ գըլուխն իր կըրծքին,

Ու իբր ասում է՝ վե՛ր կաց, իմ հրեշտակ,

Թո՛ղ, որ սպանեմ ես էդ հըրեշին։

Էսպես է ասում Թաթուլ իշխանը,

Ու զարհուրանքով տեսնում է հանկարծ,

Իրեն սիրելի կընոջ գըլխի տեղ

Օձի գըլուխն է կըրծքին ծանրացած...

IX

Է՜յ, հըսկեցե՛ք, ի՞նչ եք քընում,

Քաջ զինվորներ Թաթուլի.

Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում,

Քուն չի աչքին մոտ գալի։

Չըլինի՞ թե հաղթահարված,

Ճարը հատած թըշնամին

Դավ է դընում մութն ու մեռած

Կես գիշերվա էս ժամին։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, ամբողջ գիշեր

Մարդ է գընում ու գալի.

Հե՜յ, զարթնեցե՜ք, առյուծ քաջեր,

Պահապաններ Թաթուլի։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, հարբեցրել է

Իր հաղթական հյուրերին,

Բաց է անում դուռն ու դարպաս

Ձեր դավաճան տիրուհին։

Դա՜վ... դա՜վ... ելե՜ք... կոչնա՜կ... պահնա՜կ...

Զենք առեք շո՜ւտ... ձի հեծե՜ք, ձի՜...

Ճըռընչում են, դըղըրդում են

Դարպասները երկաթի...

X

Բաց արավ ցերեկն իր աչքը պայծառ

Աշխարհքի վըրա, Ջավախքի վըրա,

Ավերակ բերդին, սև ամպի նըման,

Ծուխն ու թըշնամին չոքել են ահա։

Հաղթության փառքով ու գինով հարբած

Քընած են բերդի և՛ զորքերն, և՛ տեր,

Ու հավիտյան էլ մընացին քնած,

Դավին անտեղյակ, ցավին անտարբեր։

Նըստած է Շահը. նըրա առաջին

Ահա իրիկվան քեֆի սեղանը.

Նայում է Շահը անտեր գահույքին,

Մտքովն անցնում է աշխարհքի բանը։

Աշխարհում հաստատ չըկա ոչ մի բան,

Ու մի՛ հավատալ երբեք ոչ մեկին,

Ոչ բախտի, փառքի, ոչ մեծ հաղթության,

Ոչ սիրած կնկա տըված բաժակին...

Ու լի դառնությամբ հարցընում է նա

Դալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.

— Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,

Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն...

— Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.

Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.

Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,

Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա...

Էսպես տիկինը տըվավ պատասխան.

Անհուն ցասումից մըռընչաց Շահը.

— Հե՜յ, դահի՜ճ, գոռաց գազանի նըման.

Դահիճը իսկույն մտավ սրահը։

XI

Դահիճն եկավ ոտից գըլուխ

Կարմիր հագած ու արյուն,

Ու դուրս տարան իր պալատից

Թըմկա չըքնաղ տիրուհուն։

Տարան անտակ էն ժեռ քարից,

Որ կանգնած է մինչ էսօր,

Էն ահավոր քարի ծերից

Գըլորեցին դեպի ձոր։

Գել ու աղվես եկան հանդից

Ագահ սիրտը լափեցին,

Ցին ու ագռավ իջան ամպից,

Սև աչքերը հանեցին։

Անցավ անտես ու աննըման

Էն սիրունը աշխարհից,

Ինչպես ծաղիկն անցած գարնան,

Որ չի ծաղկիլ էլ նորից։

Անցավ զալում էն մեծ արքան

Իրեն փառքով ու զորքով,

Անցավ Թաթուլն էն հաղթական

Ու իր քաջերն էն կարգով։

Ու նըրանից մենակ անմեռ

Էս զրույցը հասավ մեզ,

Որ մեզանից հետո էլ դեռ

Պետք է խոսվի միշտ էսպես։

XII

Հե՜յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք

Թափառական աշուղին,

Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,

Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Ամենքս էսպես հյուր ենք կյանքում

Մեր ծնընդյան փուչ օրից,

Հերթով գալիս անց ենք կենում

Էս անցավոր աշխարհից։

Անց ենք կենում... միայն անմահ

Գործն է խոսվում լավ ու վատ.

Ա՜խ, երանի՝ ո՛վ մարդ կըգա

Ու մարդ կերթա անարատ։

1902֊1904

ԼՈՌԵՑԻ ՍԱՔՈՆ

I

Էն Լոռու ձորն է, ուր հանդիպակաց

Ժայռերը՝ խորունկ նոթերը կիտած՝

Դեմ ու դեմ կանգնած, համառ ու անթարթ

Հայացքով իրար նայում են հանդարտ։

Նըրանց ոտքերում՝ գազազած գալի՝

Գալարվում է գիժ Դև֊Բեդը մոլի,

Խելագար թըռչում քարերի գըլխով,

Փըրփուր է թըքում անզուսպ երախով,

Թըքում ու զարկում ժեռուտ ափերին,

Փընտրում է ծաղկած ափերը հին֊հին,

Ու գոռում գիժ֊գիժ.

— Վա՜շ֊վի՜շշ, վա՜շ֊վի՜՜շշ...

Մութ անձավներից, հազար ձևերով,

Քաջքերն անհանգիստ՝ հըտպիտ ձայներով

Դևի հառաչքին արձագանք տալի,

Ծաղրում են նըրա գոռոցն ահռելի

Ու կըրկնում են գիժ֊գիժ.

— Վա՜շ֊վի՜շ, վա՜շ֊վի՜՜շ...

Գիշերը լուսնի երկչոտ շողերը

Հենց որ մըտնում են էն խավար ձորը՝

Ալիքների հետ խաղում դողալով,

Անհայտ ու մռայլ մի կյանքի գալով՝

Ոգի է առնում ամեն բան էնտեղ,

Շընչում է, ապրում և մութն և ահեղ։

Էս տախտի վըրա աղոթում մի վանք։

Էն ժայռի գըլխին հըսկում է մի բերդ,

Մութ աշտարակից, ինչպես զարհուրանք,

Բուի կըռինչն է տարածվում մերթ֊մերթ,

Իսկ քարի գլխից, լուռ մարդու նման,

Նայում է ձորին մի հին խաչարձան։

II

Էն ձորի միջին ահա մի տընակ։

Էնտեղ այս գիշեր Սաքոն է մենակ։

Հովիվ է Սաքոն, ունի մի ընկեր.

Սատանի նման՝ նա էլ էս գիշեր

Գընացել է տուն։ Սարերի չոբա՜ն —

Գյուղիցը հեռու, հազար ու մի բան,

Ով գիտի՝ պարկում շընալի՞ր չըկար,

Ա՞ղ էր հարկավոր ոչխարի համար,

Ուզեց զոքանչի ձըվածե՞ղ ուտել,

Թե՞ նըշանածին շատ էր կարոտել —

Ոչխարը թողել՝ գնացել է տուն։

Այնինչ՝ համկալը հենց առավոտը

Դեպի սարերը քշեց իր հոտը։

Ու Սաքոն անքուն,

Թաց տըրեխները հանել է, քերել,

Գուլպան բուխարու վըրա կախ արել

Ու թինկը տըվել,

Մեն֊մենակ թըթվել։

III

Թեկուզ և մենակ լինի փարախում,

Աժդահա Սաքոն ընչի՞ց է վախում։

Հապա մի նայի՛ր հըսկա հասակին,

Ո՜նց է մեկնըվել։ Ասես ահագին

Կաղնըքի լինի անտառում ընկած։

Իսկ եթե տեղից վեր կացավ հանկարծ,

Գըլուխը մեխած մահակը ձեռին՝

Ձեն տարավ, կանչեց զալում շըներին

Ու բիրտ, վայրենի կանգնեց, ինչպես սար,

Էնժամ կիմանաս, թե ընչի համար

Թե՛ գող, թե՛ գազան, հենց դատարկ վախից,

Հեռու են փախչում նըրա փարախից։

Ու իրեն նըման իրեն ընկերներ

Ապրում են սիրով երեխուց ի վեր։

Աստծու գիշերը գալիս են հանդեն,

Փետ են հավաքում, վառում են օդեն,

Շըհուն ու պըկուն խառնում են իրար,

Ածում են, խաղում, խընդում միալար...

IV

Բայց խուլ ու խավար օդում էս գիշեր

Մենակ է Սաքոն ու չունի ընկեր։

Բուխարու կողքին լուռ թինկը տըված

Մըտածում է նա... ու մին էլ հանկարծ,

Որտեղից որտեղ, էն ձորի միջին

Միտն եկան տատի զըրույցները հին...

Միտն եկան ու մեր Սաքոն ակամա

Սկսավ մըտածել չարքերի վըրա,

Թե ինչպես ուրախ խըմբով միասին,

Ծուռը ոտներով գիշերվան կիսին,

Թուրքերի կանանց կերպարանք առած,

Երևում են միշտ միայնակ մարդկանց...

Կամ ինչպես քաջքերն այրերի մըթնից,

Երբ նայում է մարդ քարափի գըլխից

Կամ թե ուշացած անցնում է ձորով,

Խաբում են, կանչում ծանոթ ձայներով,

Ու մարդկանց նըման խընջույք են սարքում,

Զուռնա են ածում, թըմբուկ են զարկում...

Ու տատի խոսքերն անցյալի հեռվից

Ուրվաձայն, երկչոտ հընչեցին նորից.

— Կասեն՝ Սաքո՛, մեզ մոտ արի,

Արի՛ մեզ մոտ հարսանիք.

Տե՜ս, ինչ ուրախ պար ենք գալի,

Սիրուն ջահել հարսն֊աղջիկ։

Ինձ մոտ արի՝ ձվածեղ անեմ...

Ինձ մոտ արի՝ բըլիթ տամ...

Ես քո հոքիրն... ես քո նանն եմ...

Ես էլ ազիզ բարեկամ...

Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,

Էս աղջիկը, տե՜ս ինչ լավն ա...

Տե՜ս, ինչ ուրախ պար ենք գալի,

Տարա֊նի֊նա՜... տարա֊նա֊նա՜՜...

Ու խոլ պատկերներ տըգեղ, այլանդակ,

Անհեթեթ շարքով, խուռներամ, անկարգ,

Ծանրաշարժ եկան Սաքոյի դիմաց

Երևութք եղան, անցնում են կամաց,

Խավար ու դանդաղ, ըստվերների պես,

Չար ժըպիտներով ժանտ ու սևերես...

V

Սրընթաց պախրա՞, թե գայլ գիշատիչ

Շեշտակի անցավ փարախի մոտով,

Այծյա՞մը հանկարծ մոտակա ժայռից

Անդունդը մի քար գըլորեց ոտով,

Գիշերվան հովից տերև՞ն էր դողում,

Երկչոտ մուկի՞կը վազեց պուճախում,

Թե՞ ոչխարների թույլ մընչոցն էր այն,—

Սաքոյին թըվաց, թե մի ոտնաձայն

Եկավ ու կանգնեց փարախի վըրա,

Կանգնեց ու լըռեց...

Ականջ դըրավ նա...

VI

— Ո՞վ հող թափեց բուխուրակից.

Էն ո՞վ նայեց լիսածակից...

Էս ո՞վ կըտրից անցավ թեթև,

Շունչ է քաշում դըռան ետև...

— Ո՞վ ես, էհե՜յ... ի՞նչ ես անում.

Ի՞նչ ես լըռել, ձեն չես հանում...

Պատասխան չըկա. լըռության միջում

Ձորագետն է միայն մըրափած վըշշում։

— Հա՜, իմացա, Գևոն կըլնի.

Իմ շան ահից ո՞վ սիրտ կանի...

Վախեցնում է... հա՛, հա՛, հա՛, հա՛...

— Գևո՜՜...

Ձեն֊ձուն չկա։

Միայն ահավոր լըռության միջում

Ձորագետն է խուլ, մըրափած վըշշում։

Եվ ո՞վ կըլինի զարթուն այս ժամին.

Քընած է աշխարհ, քընած է քամին.

Անքուն չարքերը չեն միայն քընած,

Վըխտում են ուրախ՝ ձորերը բըռնած,

Խավարում կազմած դիվական հանդես,

Վազում, վազվըզում ըստվերների պես,

Մինչև որ մենակ մի մարդ կըգըտնեն,

Ճիչով֊քրքիջով... փարախը մտնեն...

Աչքերը հանգչող կըրակին հառած՝

Ծանըր է շնչում հովիվն ահառած,

Ու վայրի հոգին լեռնական մարդու

Ալեկոծում է կասկածն ահարկու։

— Չէ՛, քամին էր էն... էն գիլի շըվաք...

Էն աստղերն էին աչքերի տեղակ,

Որ լիսածակից ներս էին ընկել...

Ուզում էր վերև մըտիկ տա մեկ էլ՝

Ու սիրտ չի անում։

Ականջ է դընում...

Գալիս են կըրկին թեթև, կամացուկ

Դըռան ետևից փըսփըսում ծածուկ.

— Էստեղ է նա,

Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛.

Տե՛ս֊տե՛ս, տե՛ս֊տե՛ս.

Նայիր էսպե՜ս,

Մըտիկ արա՜,

Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛...

Սաքոն շարժվեց փըշաքաղած,

Դեպի շեմքը նայեց, դողաց...

Շըրը՛խկ... հանկարծ դուռը բացվեց,

Թուրք կանանցով տունը լըցվեց,

Տունը լըցվեց թուրք կանանցով,

Ճիչ֊գոռոցով, հըռհըռոցով...

VI

Ահռելի ձոր է։ Մի կըտոր լուսին

Նայում է գաղտուկ, թաքչում ամպերում։

Էն մութ, ահավոր գիշերվա կիսին

Վազում է Սաքոն Լոռու ձորերում։

Չարքերը ընկած նըրա ետևից,

Հերարձակ խըմբով, ճիչ֊աղաղակով՝

Հասնում են մեջքին, բռնում են թևից,

Զարկում են, զարկո՜ւմ օձի մըտրակով...

Քաջքերն էլ այրից զուռնա֊դըհոլով

Ճըչում են, կանչում ծանոթ ձայներով.

— Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,

Արի մեզ մոտ հարսանիք,

Տե՜ս՝ ինչ ուրախ պար ենք գալի՝

Սիրո՜ւն, ջահել հարսն֊աղջիկ։

Ինձ մոտ արի՝ ձվածեղ անեմ...

Ինձ մոտ արի՝ բըլիթ տամ...

Ես քու հոքիրն... ես քու նանն եմ...

Ես էլ ազիզ բարեկամ...

Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,

Էս աղջիկը, տե՜ս, ինչ լավն ա...

Տե՜ս, ինչ ուրախ պար ենք գալի.

Տարա֊նի֊նա՜... տարա֊նա֊նա՜՜...

Այնինչ Դեբեդից ալքեր են թըռչում,

Ալիքներն ելնում, ալիքներն ուռչում,

Խավարի միջին ծըփում են կայտառ՝

— Բըռնեցե՜ք, փախա՜վ Սաքոն խելագար...

1889֊1902

ՀԱՌԱՉԱՆՔ

(Հատվածներ)

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Լեռնե՛ր, ներշընչված դարձյալ ձեզանով,

Թընդում է հոգիս աշխուժով լըցված,

Ու ջերմ ըղձերըս, բախտից հալածված,

Ձեզ մոտ են թըռչում հախուռն երամով։

Զե՜զ, ձեզ վերըստին, ամպամած լեռներ,

Կյանքի տըխրության ամպերի տակից

Ես ձայն եմ տալիս ու ծանրաթախիծ

Հոգուս ձայները ձեզ բերում նըվեր։

Քեզ մոտ եմ գալիս, իմ հի՜ն տրտմություն,

Վեհափառ դայակ մանուկ օրերիս,

Այնժամ էլ չէիր ինձ հանգիստ տալիս՝

Սըրտիս ականջին խոսելով թաքուն...

Ո՜վ, որ կանչում ես գիշեր ու ցերեկ

Հազար ցավերով, հազար ձևերով,—

Ոգևորության հըզոր թևերով

Քեզ մոտ եմ գալիս, հայրենի՜ք իմ հեգ։

Գալիս եմ, բայց ոչ ուրախ երգերով

Քո ծաղիկներին ծաղիկ ավելցնեմ,

Այլ դառն հեծության հառաչանքներով

Էդ անդընդախոր ձորերըդ լըցնեմ։

Ձորե՜ր, ա՜յ ձորեր, սև, լայնաբերան,

Սըրտիս էս խորունկ վերքերի նըման.

Աստծու հարվածի հետքերն եք դուք էլ,

Ձեզ մոտ եմ գալիս, ուզում եմ երգել։

Դուք էլ խոսեցե՜ք, դուք էլ պատմեցե՜ք

Ձեր անդունդներով եկեք չափվեցե՜ք,

Դուք է՞լ եք, տեսնեմ, էնքան մեծ ու խոր,

Ինչքան իմ հոգու թախիծն ահավոր...

ՀԱՏՎԱԾ ԱՌԱՋԻՆ

Մի քանի տարի սըրանից առաջ,

Երբ որ հայրենիք էի ես գնում,

Այն մըթին ձորում, ուր որ քաղցրավաչ

Մեղեդու ձայնով Դեբեդն է վազում,

Ժայռերի գլխին, ուր բազկատարած

Աղոթք են անում Հաղպատ֊Սանահին,

Գիշերը հասավ, ու ես դադարած

«Ղոնաղ» մնացի ծեր այգեպանին։

Նա տրտնջալով ծերության ընդդեմ

Քըթքթում էր յուր ծառերի տակին.

«Բարի օր, պապի», ու խոժոռադեմ

Ծերը ետ նայեց ձեռքը ճակատին։

Մի կասկածավոր ու խիստ հայացքով

Զննելուց հետո հոնքերը կիտեց,

Սաստիկ սառնությամբ պատասխան տալով

Դեպի յուր դափեն ինձ առաջնորդեց։

Նրա ետևից անխոս գընացի,

Փընթփնթացնում էր նա իմ առաջին —

«Մեր բանը պրծավ, երբ էս ձորերի

Մըտերը սրանք էլ եկան սովրեցին։

Սա էր մնացել, սա էլ անպատճառ

Մեր գլխին մի նոր կրակ է բերում,—

Նոր դրած բեգյար, կամ իզուր մի շառ,

Թե չէ ինչ ունի էս խուլ ձորերում։

Եկած կըլինի, որ խաբար տանի,

Թե խելքը գլխին դեռ քանի գյուղ կա,

Ով յուր դռանը անասուն ունի,

Կամ որի կնգա աչքերում յուղ կա։

Կամ հին գերեզման քանդող կըլինի,

Կամ թե կըհամրի ծմակի ծառերը,

Կամ նրա համար, թե օրը քանի՞

Ձու են ածում մեր գյուղի հավերը...

Ո՞վ գիտի, հիմա ով վեր է կենում

Գլխին էս տեսակ գդակ է դնում...»

Լռեց ծերունին ծանըր տնքալով

Ու առաջ գնաց թին դիմհար տալով։

Իսկ երբ որ հասանք աղքատիկ դափին՝

Ինձ հըրավիրեց, և յուր ունեցած

Շորի կտորը փռեց իմ տակին,

Ինքը առաջիս մնաց լուռ կանգնած։

Ճերմակ գլուխը ապա բարձրացրեց,

Հոնքերի տակից ազդու նայելով,

Որոտող ձայնով այսպես հարցըրեց,

Զզվանք ու զայրույթն հազիվ պահելով։

— Աղա՛, հարցնելը ամոթ չըլինի,

Հրամանքդ ի՞նչ մարդ ես, կամ ո՞րտեղից ուր...

Եվ չըսպասելով մի պատասխանի՝

Ինքը շարունակ խոսեց կցկտուր.

— Ով էլ որ լինիս՝ բարով ես եկել,

Անփորձանք լինի քո ճանապարհը,

Աստված կյանք տա ձեզ, որ հարցնեք դուք էլ,

Թե ինչ ցավ ունի խեղճ ռանչպարը։

Աղքատ մարդիկ ենք, մեր ձորերի մեջ

Անց ենք կացնում մեր սև֊սև օրերը.

Թե որքան ենք զուրկ, որքան ենք մենք խեղճ,

Էդ հաստատ գիտե ինքը — միայն տերը։

Բայց դու էլ խելոք մի մարդ ես գիտուն,

Քո բարի աչքով տեսնում ես էլի,

Տկլոր ու սոված էսպես տարին բուն

Քարի֊հողի հետ կռիվ ենք տալի։

Թե որ ձեռներս էլ մի բան է ընկնում,

Չենք կարողանում բերան հասցընենք...

Էսքան տանջվելով քրտինք ենք անում,

Էլ էն սևերեսն, էլ էն սովածն ենք...

— Ի՞նչիցն է, պապի, այսքան ճոխ երկրում,

Ինչպես ասում ես, դժվար եք ապրում,

Վարձատրություն չե՞ք ստանում հողից,

Թե՞ նեղություն է գալիս մի տեղից։

— Մեր նեղությունը... քեզ ինչպե՞ս հայտնեմ,

Թող հաստատ լինի մեր թագավորը.

Ես ընչի տեր եմ, խոսեմ նրա դեմ,

Բայց աստված կտրի մեր քաշած օրը...

Ի՞նչ անես, ախպե՛ր, ումի՞ց խռովես,

Պետք է համբերել, թե լավ թե օսալ...

Բայց դու չասացիր հրամանքդ ով ես,

Ուզում եմ քեզ հետ լիասիրտ խոսալ։

— Ես քաղաքումը կարդում եմ, պապի։

«Հա՜, տիրացու ես, բա ինչո՞ւ չասիր...»

Կանչեց ծերունին ու իրեն դափի

Դռնից հեռացավ. «մի քիչ սպասիր»։

ՀԱՏՎԱԾ ԵՐԿՐՈՐԴ

Մըթնեց։ Ծերունին լուռ չարչարանքով

Մի քանի կոճղեր դըրեց կըրակին,

Նորից բարևեց իր երկրի կարգով

Ու բարի մաղթեց ջահել ղոնաղին։

Ու նըստոտեցինք իրար դեմ ու դեմ

Սաստությամբ վառվող կրակի շուրջը,

Մեր առջև ձորն էր թըշշում խավարչտին,

Մեր դեմը խաղում ձորերի շունչը։

Գիշերվան անքուն հավքերն են տըխուր

Ծըվում, ծըկլթում խավարի միջում,

«Որբն» է եղբորը կանչում ցավալուր,

Բուն է իր դաժան վայր կռընչում։

Ու ողջ միասին մի խորունկ թախիծ,

Մի մութ զարզանդ են գիշերին տալի...

Ահա տարածվեց հեռու ծըմակից

Եվ ձիգ ոռնոցը սովատանջ գիլի։

* * *

Ծանըր տընքալով թեք ընկավ ծերը,

Երկար կոթավոր չիբուխը լըցրեց.

Գիշերվա նըման կիտած նոթերը

Խուլ որոտալով էսպես հարցըրեց.

— Ի՞նչ կա քաղաքում, դե՛ պատմիր տեսնեմ,

Իմանամ, ես էլ ուրիշին ասեմ.

Մեռնող֊ապրողից, թանգ ու էժանից,

Կամ նոր դուրս եկած գազեթից, բանից...

Երեք թագավոր, ասում են, իբրև,

Խելքս չի կտրում, որ էսպես լինի,

Խորհուրդ են արել, որ այսուհետև

Իր թախտից զըրկվի, ով կռիվ անի։

Ո՞վ է իմացել էսպես հրաշք բան։

Էլ ի՞նչ թագավոր կամ էլ ի՞նչ իշխան,

Որ կռիվ չանի, ուրիշին չըտիրի,

Մարդ չըկոտորի, երկիր չավերի...

— Է՛հ, աստված սիրես, թող դրանց, պապի,

Ես շատ եմ զըզվել քաղքից, գազեթից,

Ի՞նչպես եք ապրում, դու ձեզնից պատմի,

Ձեր օր ու կյանքից, ձեր ցավ ու դարդից։

— Ի՞նչ ես կորցըրել — ընչի ման գալի,

Խոսեց ծերունին դառը խնդալով,

Բա մեռած հո չենք, ապրում ենք, էլի,

Ամեն մեռնողի երանի տալով։

Մեր ապրուստն ի՞նչ է.— մի կտոր չոր հաց,

Էն էլ հըրեն հա՜ — երկընքից կախված։

Մի մարդ որ նըրա երեսը պահի՝

Նըրա ապրուստը ի՞նչ պետք է լինի...

Ես քեզ օրինակ։ Էս խոր ձորերում

Էս է չորս քսան տարիս լըրացավ,

Ոչ մի խնդություն տեսա իմ օրում,

Ոչ էլ մի անգամ աչքըս լիացավ։

Ամբողջ ամառը առանց տաքիլեթ

Պըտիտ եմ գալի էս ձորի միջին,

Կըռիվս եմ տալի հազար ցավի հետ

Ու չեմ կարենում — չեմ հասնում վերջին։

Վազներից էնքան օգուտ չի գալի,

Ինչ նրանց համար ես փող եմ տալի.

Գըլուխը քարը, գոնե փող լիներ,

Էլ ինչո՞ւ էսքան մարդ գանգատ կաներ։

Ջախ եմ հավաքում, կրակ եմ վառում,

Սրա համար էլ փող եմ վըճարում։

Էս դափեն ի՞նչ է — մի երկու լատան,

Հինգ ու վեց անգամ տարան դատաստան։

Ասում են՝ գեջ ես կտրել դու մերին։

Իրանցն ասում են ու քեզ չեն լսում,

Մինչև չըտեսնես մեծին, պիսերին.

Հիմի տես նրանք ինչքան են ուզում։

Գողն էլ մի կըռնից, գելն էլ մյուս կըռնից,

Աչքըդ թեքեցիր — բանիդ տերը չես.

Քաշում են տանից, քաշում են դըռնից,

Ու չես իմանում որ կողմը թըռչես։

Թե տանուտերին գանգատ եմ գնում,

Բան չեմ վաստակում բացի դուշմանից.

Գողերի հետքը իր տունն է տանում,

Համեցե՛ք դիվան ուզիր սըրանից։

Նստեցնում է քեզ մի երկու բաժակ

Տաք ջուր խմեցնում կամ մի թաս օղի.

— Դու գնա, պա՛պի, միամիտ քընիր,

Ես աչքի լուսը կըհանեմ գողի...

Դարձել է աշխարքն, ա՛խպեր, առ ու փախ,

Սերը դարձել սուր ու ջուրը — արին,

Ոչ ամոթ ունի ուժեղը, ոչ վախ,

Վայը եկել է տարել տըկարին։

Երեկ իրիկուն էդ կողքիդ սընից

Կախ էին արած երեք հըրացան.

Տղեք են՝ փախած տանից, դիվանից,

Եկան ու ծեքին էլ ետ հեռացան։

Ո՞վ է մեղավոր... Միտք եմ անում, միտք,

Ու չեմ հասկանում ով է մեղավոր։

Հենց էն եմ տեսնում — մութն, անգետ մարդիկ,

Էլ մենք ենք մեջտեղ տանջվում ամեն օր...

Մեր բանն էլ, ախպեր, էսպես է եկած,

Մենք լեզու չունենք — ուժեղը աստված։

Մեր հին ադաթից ընկել ենք, զըրկվել,

Նորն էլ չըգիտենք թե ինչ է եկել։

Էստեղ մեզ մոտիկ թավադներ ունենք,

Ամենքս, իմացիր, տասը տեր ունենք.

Փորներն ողողած, փոխկները թողած,

Կըռները կանթած՝ կըտերը կանգնած։

Մեկին մեր գյուղում մի թիզ հող ունի,

Թըքես մի ծերից մյուս ծերը կընկնի.

Ոչ ինքն է վարում, ոչ տալիս մեկին,

Բուռն է հավաքել գյուղացու հոգին։

Գնում է ուրշի ապրանքը տանում,

Թաքուն հավաքում իր հանդն է անում,

Աղմուկով քըշում իր հանդի միջից,

Շտրափ է առնում անմեղ տիրոջից։

Պարում է ձմեռն հարսանիքներում,

Կամ մեծավորի թեփշի է լիզում,

Մինչև մի քանի շահի է ճարում,

Էն էլ տանում է լափում Թիփլիզում։

Մի օր սա եկավ, թե չոբան Չատին

Ոչխարը թաքուն իմ հանդն է քաշել.

Չատին էլ կուլ չի գընաց թավադին.

— Թող գա մի տեսնենք — էդ ո՞վ է տեսել։

Աղաչանք արի, պաղատանք արի.

— Ա՛յ տղա, ասի, ետ քա՛շվի, հեռի՛,

Բեր ձեռը վեր կալ, անեծք չար բանին...

Բայց ի՞նչ հասկացնես բըռի չոբանին։

— Չէ՜ որ չէ՛, ասավ, էն լեռ սարի պես

Գընաց դիք կանգնեց գեղի մեյդանում.

Էս դատաստանը, էս թավադն, էս ես,

Թող գա մի տեսնենք ինձ ինչ է անում։

Եկան իրարու, խոսք խոսքի հասավ,

Չատին մի քանի կոշտ խոսքեր ասավ.

Դե մարդիկ երբոր կռիվ են անում,

Մեջտեղ փըլավ չեն իրար բաժանում։

Մեր տանուտերն էլ, աստված է օրհնել,

Էսպես մի բան էր պակաս նըրան էլ.

Մեկի պոչը միշտ մեկելի տակին,

Եկավ տաքացած, ճիպոտը ձեռքին։

Եկավ էս Չատնիս հաչիցը կապեց,

Ինչքան որ գիտես՝ քո ասած թակեց,

Թե՝ պետք է կորցնեմ քեզ էնքան հեռու,

Որ էլ չըտեսնես արևը Լոռու։

Մեր մեջ մի քանի ծեր մարդ ընտրեցինք,

Գնացինք թավադի ոտը խընդիրքով,

Ինչքան որ տվինք, ավել խընդրեցինք —

Բանը վերջացնի գեղական կարգով։

Ախպե՛ր, ասեցինք, ի՞նչ արիք իրար,

Խոսք եք կռվացրել, արին հո չարիք.

Համ ծեծել տըվիր, համ ըշտրափըդ առ,

Արի վերջացրու, բոլ էլավ, հերիք։

Սա ոտը դրեց վերի թարեքին.

— Էսքան ու էսքան բերեք, որ ներենք...

— Էս է ունեցածն աստըծու տակին,

Էլ չըկա, ա՛խպեր, ո՞րտեղից բերենք։

Ինչ արինք՝ չարինք, չեկավ հավատի,

Գընաց ավելի բարձըր գանգատվեց,

Թե՝ ինքըս թավադ, թավադի որդի,

Ու չոբան Չատին ինձ ուշունց տըվեց...

Վերևից մի մարդ եկավ քննություն,

Միրուքը հաչա, աստղը ճակատին,

Եկավ, վեր եկավ, մըտավ քյոխվի տուն,

— Ո՞րտեղ է, ասավ, էն չոբան Չատին...

Չատին էլ եկավ անճոռնի ու մեծ,

Էն փետի նըման մեջտեղը տընկվեց.

Ոչ օրենք գիտի, ոչ կարգն ու լեզուն,

Բերանը կապած սարի անասուն։

Քննությունն արին, բըռնեցին գյադին,

Թե՝ ի՞նչպես ուշունց կըտաս թավադին.

Բաց արին տեսան գըրած զակոնում,

Թե չոբան Չատին Սիբիր է գընում։

Մեր մեջ մի քանի ծեր մարդ ընտրեցինք,

Գնացինք թավադի ոտը խընդիրքով,

Ինչ ուզեց տըվինք, հետն էլ խընդրեցինք՝

Բանը վերջացնի գեղական կարգով։

Ա՛խպեր, ասեցինք, ի՞նչ արիք իրար,

Խոսք եք կռվացրել, արին հո չարիք.

Համ ծեծել տըվիր, համ ուզածըդ առ,

Արի վերջացրու, բոլ էլավ, հերիք։

— Հո՛ գիտեք, ասավ, ես էլ խըղճի տեր,

Չեմ ուզում ընկնեմ արինն էդ տըղի,

Դըրա խիզանը մենակ էս գիշեր

Պետք է որ գըցի տեղը էս աղի...

Մարդը խիղճ ունի՝ էսպես է ասում.

Սըրանից ավել էլ ի՞նչ եք ուզում.

Բայց տըղամարդը, որ նամուս ունի,

Լավ է իմանում ինչ պատասխանի...

Երեկ իրիկուն էդ կողքիդ սընից

Կախ էին արած երեք հըրացան։

Քանի՜֊քանի մարդ կորավ իր տանից,

Քանի՜֊քանի մարդ դառավ մարդասպան...

Ո՞վ է մեղավոր։ Միտք եմ անում, միտք,

Ու չեմ հասկանում ով է մեղավոր.

Բայց իմ կարճ խելքով էնքանն եմ տեսնում —

Ապրիլ չի լինիլ էսպես ամեն օր։

Մինը իր կամքին՝ ինչ ասես անի,

Մյուսը խոսելու իրավունք չունի.

Ես չասեմ, դու հո կարդացող մարդ ես,

Էն ո՞ր աստվածն է կարգ դըրել էսպես...

Երկուսն էլ հայ են, ունեն մի հավատ,

Էլ ընչի մուժիկ, կամ էլ ի՞նչ թավադ.

Նըրա արինը կարմի՞ր է մերից,

Թե՞ ավել հունար դուրս կըգա ձեռից։

Թե չէ՝ թավադ ես՝ ինչ ուզես անես,

Ես չըկարենամ քեզ մի խոսք ասե՞լ...

Է՜հ, մի՛ խոսեցնի, աստված կըսիրես,

Թե չէ մի ղաչաղ կըդառնամ ես էլ...

Լռեց ծերունին։ Իրար դեմ ու դեմ

Թիկնած էինք թեժ կըրակի շուրջը,

Մեր առջև ձորն էր թըշշում խավարչտին,

Մեր դեմը խաղում գիշերվան շունչը։

ՎԵՐՋԵՐԳ

Այստեղ, բարեկամ, ծերունու տրտում

Պատմության մասին խոսքս լրացավ.

Միառժամանակ գուցե քո սրտում

Օրվան խնջույքի ձայնը խլացավ.

Եվ քո հայացքը փայլից շլացած

Ակամա ընկավ այն մթին ձորը,

Ուր որ, տակավին բախտից հալածված։

Քաղցած ու վշտոտ վռչում է ծերը.

Թերևս և քեզ յուր աղքատ դափում

Ներկայանում է մռայլ ծերունին,

Գուցե մի րոպե նաև քո հոգում

Նրա խոսքերը արձագանք տվին.

Գուցե ծերունու երգը ցավալի

Տրտմություն ազդեց նաև քո սրտին,

Բայց այդ դեռ այն չէ, որ այսքան տարի

Տանջեց այցելու երիտասարդին...

1890֊ական թվականներ

ՀԻՆ ԿՌԻՎԸ

ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԳ

ՏԱՆԸ

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Մենք կարծում էինք, թե իր շանթերով

Հըսկում է աստված Սասմա սարերին.

Մենք ասում էինք՝ անթիվ նավերով

Կըգան օգնության մեր ծանըր օրին...

Ավա՜ղ մեր պայծառ հույսերի համար.

Ահա խորտակված, և ահա կըրկին

Նայում ենք անհույս, մենա՛կ, դալկահար՝

Մորթող թըշնամու արյունոտ ձեռքին։

Երկրի մեծերը չեն փոխում իրենց

Մեռելի ոսկրին ողջ ազգը հայի,

Մեր տունն են ուզում, մեր տեղն են ուզում,

Մեր բուն երկիրը՝ մեզնից ամայի...

Նա էլ, որ աստծու անունով եկավ,

Փըրկչական խաչով, խոսքով գըթության,

Նա էլ աստըծուն՝ կանգնեց՝ փառք տըվավ,

Որ մենք հոշոտված, տանջված ենք էսքան...

Ու հոսո՜ւմ, հոսո՜ւմ, հոսում է անմեղ

Արյունն֊արցունքը տարաբախտ ազգի,

Հոսում ամեն օր, հոսում ամեն տեղ,

Եվ դեռ սոսկալին չի եկել իսկի...

Եվ ահա մենակ, խոցված ու ցավոտ,

Թե մարմնով տանջված՝ հոգով առավել,

Մենք միտք ենք անում մինչև առավոտ.

— Տե՜ր ամենագետ, մենք ի՞նչ ենք արել...

I

Հայի չար բախտը ինձ ներքև բերավ

Բարձըր Գուգարքի ծաղկոտ սարերից,

Իմ հոգին լըցրեց հառաչանք ու ցավ,

Տըխուր երգերի քընար տըվավ ինձ։

Դե՛, հեծծի՛ր, իմ երգ, ինչպես կըհեծծի

Բուքն իմ ամայի աշխարհքի վըրա,

Անքուն կարոտի դուռը կըծեծի,

Թե՝ քու անբախտը չըկա ու չըկա...

Դե՛, հեծծի՛ր, իմ երգ, ինչպես սըգավոր

Հայի հեծեծանքն ու բողոքն անվերջ,

Ինչպես պանդուխտի թառանչ սըրտախոց

Օտար դըռներում, անհայտ ճամփի մեջ...

II

Իմ միտքն էլ, ավա՜ղ, շըրջում է մոլոր

Հայի հալածված պանդուխտի նըման,

Մենակ ամեն տեղ, տըխուր ամեն օր,

Ցավերով լըցված պանդուխտի նըման։

Կորցրել է վաղուց ամենն, ինչ ուներ,

Փընտրածն էլ, էսպես, չի գըտնում բընավ,

Անքուն ջըրի պես գընում է երեր,

Աշխարհքից աշխարհք, մի ցավից մի ցավ։

Ու, ինչպես օտար աշխարհքից դարձող

Կարոտած ճամփորդ, նըկատում է նա՝

Հեռո՜ւ, մըթան մեջ, վառ կարմիր լուսով

Ծաղկում է ծանոթ լուսամուտն ահա...

Մենակ ու խաղաղ ճըրագի առջև,

Չոր ձեռքը տըված դալուկ ճակատին,

Մըտքի ծովն ընկած մըտածում է նա,

Հին տառապանքի, հին ցավի որդին։

Գըլխի վերևը տըխուր պատկերներ,

Գըրքե՜ր ու գըրքեր իր շուրջը բոլոր...

Ու ներս է մտնում մի բարի ըստվեր,

Իր մայրը ցամքած, մայրը սևաշոր։

— Ի՞նչ ես միտք անում, Վահա՛ն ջան, էդքան,

Ասա՛, քեզ ղուրբան, քո մըտքին ղուրբան,

Ի՞նչ ես միտք անում ու հալվո՜ւմ, հալվո՜ւմ...

— Բան չըկա, մայրի՛կ, գըլուխս է ցավում...

— Չէ՛, սուտ ես ասում, ինձ չես խաբիլ էլ.

Էդ ո՞վ է, ասա՛, քո քունը կըտրել,

Էդ ո՞ր սիրունը, ո՞ր անուշ հոգին...

— Հա՛, գըտա՛ր, մայրի՛կ... սիրում եմ մեկին...

— Տեսա՞ր, որ ասի՝ չես խաբիլ ինձ էլ,

Տեսա՞ր, ինչպես եմ ցավըդ իմացել...

Ինչո՞ւ ես հապա ծածկում ինձանից,

Ծածկում ինձանից — քեզ սիրող նանից...

Դե ո՞վ է, ասա՛, ես էլ կըսիրեմ...

Դե ո՞ւր է, ասա՛... ո՞ւր է, որ բերեմ.

Բերեմ, որ էդքան միտք չանես էլ դու...

— Չես կարող, մայրի՛կ, նա շատ է հեռու...

Նա շատ է հեռու, գերության միջում,

Դու չես իմանում, դու չես ճանաչում...

Էնպես մի դըժար տեղ եմ սիրել ե՜ս...

Չես կարող հասնես, չես կարող բերես...»

Ու դուրս է գընում հուսահատ, մոլոր

Իր մայրը ցամքած, մայրը սևաշոր,

Աղոթում իրեն Վահանի համար,

Աշխարհքի համար, ամենքի համար...

III

Հայտնըվեց ապա մի օտար տըղա,

Մի ուրիշ տըղա երևաց էլի,

Խոսում են անքուն գիշերներն երկար,

Խոսում են տաք֊տաք, մո՜ւթ, կասկածելի...

— Ո՞վ են, Վահա՛ն ջան, գալիս են քեզ մոտ,

Էդ ինչ տղերք են՝ գունա՜տ, անծանոթ...

Երնեկ իմանամ՝ էդ ինչ եք ուզում,

Էդ ի՞նչ եք էդքան խոսո՜ւմ ու խոսում...

— Պանդուխտ են, մայրի՛կ, ընկեր տըղերք են,

Քըշված, հալածված, ընկած դես ու դեն.

Տուն ու տեղ չունեն, ինձ մոտ են գալիս,

Զըրույց ենք անում, իրար սիրտ տալիս...

— Իմ անբախտ զավակ, մանկուց վըշտակոխ.

Ընկերներդ էդպես հալածված, անհող,

Սիրածըդ հեռու, գերության միջում...

Խոսում է մայրը, խոսում, հառաչում,

Ու դուրս է գընում կըրկին շըվարած...

Ամեն տեղ քընած, ամենքը լըռած...

Մենակ՝ մընում է իր անհոգ մարդուն,

Չի գալիս նա էլ, դեռ չի գալիս տուն.

Իր պեսների հետ էլի՛ էն անտեր

Գինետանն ընկած ու խոսում է դեռ...

IV

(Գինետանը)

Կըտրել է վաղուց ամեն ձեն ու ձուն։

Գիշերվան կես է։ Հոգնած ու անքուն,

Գըլուխը գինոտ դազգահին դըրած՝

Գինետան տերն էլ քուն մըտավ թըմրած։

Կեղտոտ լամպարի աղոտ լուսի տակ,

Մեջտեղը մի գավ, աղքատ ու անկարգ

Սեղանի շուրջը, իրենց անկյունում,

Երեք ծերունի զըրույց են անում։

— Ցավ֊կըրակ դառավ էս լակոտն, ախպե՛ր,

Էլ բան չի ասվում, հետը չի խոսվում,

Ուշքըն ու միտքը միշտ հեռու տեղեր՝

Չես էլ հասկանում, թե ինչ է ուզում...

Հավան չի կենում աշխարհքի կարգին.

Ասում է՝ մարդիկ բըռնության տակին...

Միտս էլ չի գալիս՝ ինչպես է ասում,

Խըրթին, գըրաբառ բաներ է խոսում,—

Էս մեկն՝ էսպես է, էն մեկելն՝ էնպես...

Երկուսից մինը — կամ նըրանք, կամ ես...

Սո՛ւս կաց, ասում եմ, էդ ի՞նչ ես անում...

Թե՝ դու հին մարդ ես, դու չես հասկանում...

— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հա՛.

Ա՛յ քեզ նոր տըղա՛...

Դե բաժակըդ բե՛ր,

Մարտիրոս ախպեր,

Բեր մի֊մի բերան

Կյանք խընդրենք դըրան։

Էդ, ինչ որ դու ես խաբարը տալիս,

Մի ուրիշ տեսակ բան է դուրս գալիս...

Բարի հիշատակ լինի քեզ համար,

Տունըդ շեն պահի ու ծուխըդ վարար։

Ածում են կոնծում ընկեր ծերերը,

Բայց նոր է բացվել պատմության ծերը։

— Հա՛, ախպե՛ր, ուրիշ բան է դուրս գալիս.

Ես էլ հենց էդ եմ գըլխիս վայ տալիս,

Թե սըրա վերջը ուր պիտի գընա.

Տանից ու բանից եղած ավարա,

Աշխարհքի դարդը շալակն է առել՝

Ամենքի համար դարդաքաշ դառել...

Ընկեր թե օտար, ծանոթ, անծանոթ —

Ով վեր է կենում — վազում է իր մոտ.

— Վահա՛ն, ի՞նչ անենք... Վահա՛ն, ո՞նց կենանք...

Վահա՛ն, ի՞նչ կասես... Վահա՛ն, ե՞րբ գընանք...

Գըլխի՞ եք ընկնում՝ «էնտե՜ղ» են գընում...

«Էնտեղ» հո գիտե՜ք, լավ եք իմանում...

— «Էնտե՜ղ», օ՜ֆ, «էնտե՜ղ» —

Կըրակ է անթեղ...

Դե բաժակըդ բե՛ր,

Մարտիրոս ախպեր,

Արի՛, մի սըրտանց

Կյանք խընդրենք դըրանց...

Ջահել ժամանակ ի՜նչքան եմ ես էլ

Էդ ճամփի վըրա անքուն երազել,

Ի՜նչքան եմ ուզել թե փախչեմ ծածուկ...

Հիմի դըրանցն եք թարիֆ անում դուք...

Ուր գընան՝ աստված բանները աջի,

Չարը խափանի, բարին առաջի...

Ածում են կոնծում ընկեր ծերերը,

Բայց հեռու է դեռ պատմության ծերը։

— Շընորհակալ եմ, ողջ կենաք, ախպե՛ր,

Էս տեսակ մի բան չեմ տեսել ես դեռ.

Տեղ ունես թե չէ՝ մըտիկ չեն տալիս,

Տասը գընում են՝ քըսանը գալիս,

Ինչ որ ճանկում են՝ ուտում են, թափում,

Ամբողջ գիշերը վիճում, աղմըկում,

Ամպի պես ծըխով սենյակը լըցնում...

Էլ ոչ մահճակալ, ոչ տեղ են հարցնում.—

Մինը բարձրանում՝ սեղանին պառկում,

Մյուսը հատակին լեն֊արձակ ձըգվում...

Ոչ աղբ են նայում, ոչ փոշի, ոչ ցեխ,

Պառկում են էստեղ, պառկում են էնտեղ...

— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հա՜.

Թամաշա է հա՜...

Դե բաժակըդ բե՛ր,

Մարտիրոս ախպեր,

Արի՛, մի սըրտանց

Կյանք խընդրենք դըրանց.

Շատ լավ տըղերք են, ես ու իմ հոգին.

Հավան եմ կենում դըրանց արարքին.—

Մարդը նա հո չի՝ հենց իրեն նայի,

Մարդը նա է, որ աշխարհքը շահի...

Տեր աստված պահի իրեն խընամում...

Ածում են՝ վերջին բաժակն էլ քամում,

Չեն հասնում սակայն պատմության ծերը,

Ու միշտ ընկնում է էգուց գիշերը։

V

Դատարկ փողոցով, բարձըր հազալով,

Ինքը իրեն հետ մենակ խոսելով,

Թըրը՜խկ հա չըրը՛խկ, գիշերվա մըթնում

Մարտիրոս ախպերն իր տունն է գընում։

Եվ ուշ գիշերով հասնում է նա տուն։

Ճըրագը վառ է, «նըրանք» էլ զարթուն,

Աղմըկում են դեռ կողքի սենյակում,

Էն նոր դուրս եկած երգերն են երգում։

Պառավն էլ անքուն իրեն է մընում,

Ձեռները ծոցին դուրս ու տուն անում,

Ու մարդը շեմքից մըտած֊չըմտած՝

Դիմացն է գալիս հանգած ու հատած։

— Բա՛ գիտե՞ս, ա՛յ մարդ, ի՜նչ իմացա ես,

Գիտե՞ս ինչիցն է մաշվում երեխես,—

Սիրո՜ւմ է մեկին...

— Վա՜յ քու կարճ խելքին...

Ի՜նչ սիրահարված, բա՜ն գիտես իսկի.—

Ազգի համար է միտք անում, ազգի՜.

Ուրիշի համար, խեղճերի համար...

Ի՜նչ սիրահարված, կարճամիտ հիմա՛ր,

Ի՞նչ ես հասկանում՝ ինչ կա աշխարհքում.

Ականջըդ մի բաց, տես ինչ են երգում...

(Տղերքը երգում են)

Սև սարերի ետև նըրանք

Տառապում են խավարում,

Լույս են ուզում ու ազատ կյանք

Աստծու ազատ աշխարհում։

Կանցնենք թափով

Սարերն ամպոտ,

Կերթանք խըմբով

Մենք նըրանց մոտ։

Է՜յ, հերիք էր, լար բռնակալ,

Քանի՞ տանջես խեղճերին.

Խեղճը պիտի ապրի դարձյալ,

Վայն եկել է քու օրին...

. . . . . . . . . . . .

Ազատության որդիքն ենք մենք՝

Թըռած դեպի ապագան։

Էսպես խըմբով սըլանում ենք,

Ո՞վ կըփակի մեր ճամփան.

Կայծակ կըլնենք

Կիջնենք ամպից.

Հեռո՜ւ ամփից,

Հեռո՜ւ ճամփից...

Հե՜յ, գալիս ենք, ո՛վ տանջվածներ,

Գալիս ենք մենք զինավառ,

Ե՛վ ազատ օր, և՛ կյանք, և՛ սեր —

Ողջ բերում ենք ձեզ համար։

. . . . . . . . . . . .

VI

Դողդոջ ու գունատ պառավները՝ լուռ

Ականջ են դընում։ Սարսափ ու սարսուռ

Պատել է նրանց, և սարսափահար,

Տեղները սառած, նայում են իրար.

Ի՜նչ է կատարվում իրենց հին տանը,

Ի՜նչ երգ է երգում իրենց Վահանը,

Ի՜նչ երգ են երգում էս տղերքը նոր,

Ի՜նչ երգ են երգում անզո՜ւսպ, ահավոր...

Ամբողջ գիշերը կըրակի վըրի

Էն շամփրի նըման, անքուն ու ցավոտ,

Պըտուտ են գալիս անկողնի միջին,

Պըտուտ են գալիս մինչև առավոտ։

— Վահա՛ն ջան, Վահա՛ն, ի՞նչ երգեր են էդ.

Ի՜նչ վըտանգավոր երգեր եք երգում...

Էդ ո՞ւր ես ուզում գընաս դըրանց հետ...

Ի՞նչ է պատահել, ի՞նչ կա էն երկրում...

— Է՜հ, մայրի՛կ, դու էլ՝ ի՜նչ երգեր են էդ...

Ջահել տըղերանց երգեր են, էլի...

Ջահել տղերք ենք, միտքներըս թըռչում՝

Հազար մի հեռու տեղ են ման գալի...

Ու ժողովները դարձան աղմըկոտ.

Աշնան հավքերի էն տարմի նըման,

Որ ղըժվըժում է՝ չըվելուց առաջ

Դեպի արևոտ կողմերը գարնան։

Մի օր էլ հանկարծ աղմուկը լըռեց,

Վահանը չեկավ էն գիշերը տուն։

Չըկա մյուս օրն էլ, չըկա՜ ոչ մի տեղ,

Ամեն հարցուփորձ անցավ ապարդյուն։

Եվ ահա նամակ կորած Վահանից։

Բանում են ըշտապ, դողդոջ ձեռքերով.

Ասում է՝ իզուր էլ մի՛ փնտրեք ինձ.

Էլ մի՛ փնտրեք ինձ ու մընաք բարով...

— Դուք ինձ կյանք տըվիք, դուք ինձ մեծացրիք,

Բայց քանի էսքան ցավ կա աշխարհքում,

Իմ կյանքն իմը չի, իմ սիրտն իմը չի,

Չեմ կարող հանգիստ մընալ ձեր գըրկում։

Ցավի աշխարհքում արնոտ ու ահեղ

Ուրիշ նոր կյանք է բացվել ինձ համար.

Ուրիշ հայրեր են մընում ինձ էնտեղ,

Ուրիշ մայրեր են կանչում անդադար...

Ներեցե՜ք, որ ձեզ թողնում եմ էդպես

Անկա՜ր, անխընդում, ծերության օրով,

Ներեցե՜ք ձեր խենթ, խելագար որդուն,

Մոռացեք նըրան ու մընա՜ք բարով...

VII

Որդու նամակը ծընկանը դըրած,

Արցունքը ցամքած էն մաշված դեմքին,

Խաղաղ իրիկվան դեմ ու դեմն ահա

Նըստած է մայրը իր դատարկ շեմքին։

Կատուն է կողքին մըռռում միալար,

Փոքրիկ Սերիկն էլ, կուչ եկած իր մոտ,

Էնպես միամի՜տ, տխո՜ւր, դալկահար

Պռըշկել է մոր դեմքին արցունքոտ։

Նայում է մայրը, նայում է հեռուն,

Էն անհայտ հեռուն, ահավո՜ր, անվե՜րջ,

Ուր գընաց իրեն զավակը սիրուն,

Գընաց «նրանց» մոտ, արյան ծովի մեջ...

— Ո՜վ քաղցրահայաց սուրբ Աստվածածին,

Ո՜վ արագահաս զինվոր սուրբ Սարգիս,

Դուք օգնեք խեղճին, հասնեք նեղվածին,

Դուք տաք հովություն արար աշխարհքիս.

Հարեհաս լինեք «նրանց», ամենքին,

Ամենքի հետ էլ իմ ճար ու մեկին...

Աղոթք է անում իր մեկի համար,

Աշխարհքի համար, ամենքի համար,

Մինչև թըռչում է ճաճանչը ետին,

Մինչև որ մութը առնում է գետին...

VIII

Մըթնեց։ Կըտրել է ամեն ձեն ու ձուն։

Գիշերվան կես է, խաղաղ լըռություն։

Հին գինետանը, իրենց անկյունում,

Երեք ծերունի զըրույց են անում։

— Ի՞նչ ես միտք անում, Մարտիրոս ախպեր.

Լա՜վ կըլնի վերջը... բաժակըդ մի բե՜ր...

Բե՛ր մի֊մի բերան

Կյանք խընդրենք նըրան...

Տեր աստված բարի ճամփա տա իրեն,

Նըրա բաց աչքը լինի միշտ վըրեն...

Վատ բանի համար հո չի գընացել...

Ի՜նչ ես մոլորված նըստած մընացել,

Բաժակդ էլ լիքը առաջիդ է դեռ...

Վերցըրո՜ւ, խըմի՜ր, Մարտիրոս ախպեր...

ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԳ

ՃԱՄՓԻՆ

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

ՀԱՅՈՑ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ

Մեր ճամփեն խավար, մեր ճամփեն գիշեր,

Ու մենք անհատնում

Էն անլույս մըթնում

Երկա՜ր դարերով գընում ենք դեպ վեր

Հայոց լեռներում,

Դըժար լեռներում։

Տանում ենք հընուց մեր գանձերն անգին,

Մեր գանձերը ծով,

Ինչ որ դարերով

Երկնել է, ծընել մեր խորունկ հոգին

Հայոց լեռներում,

Բարձըր լեռներում։

Բայց քանի անգամ շեկ անապատի

Օրդուները սև

Իրարու ետև

Եկա՜ն, զարկեցին մեր քարվանն ազնիվ

Հայոց լեռներում,

Արնոտ լեռներում։

Ու մեր քարվանը շըփոթ, սոսկահար,

Թալանված, ջարդված

Ու հատված֊հատված

Տանում է իրեն վերքերն անհամար

Հայոց լեռներում,

Սուգի լեռներում։

Ու մեր աչքերը նայում են կարոտ

Հեռու աստղերին,

Երկընքի ծերին,

Թե երբ կըբացվի պայծառ առավոտ

Հայոց լեռներում,

Կանաչ լեռներում։

ԵՐՐՈՐԴ ԵՐԳ

ԵՐԿՐՈՒՄ

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Հեքիաթն ասում է, թե՝ մի աշխարհքում

Բըխում էր առատ ջուրն անմահական,

Բայց ագահ վիշապն առաջը փակում,

Ծարավ էր թողնում աշխարհքն աննըման։

Նա զոհ էր ուզում սիրուն աղջիկներ,

Որ ջուր բաց թողնի ծարավ աշխարհքին.

Եվ, անմահության ջըրի փոխարեն,

Մարդիկ շատ դարեր արցունք խըմեցին։

Մինչև մի տըղա, Լույս երկրից եկած,

Կըռվեց էն գերի աշխարհքի համար,

Հաղթեց, ազատեց աղբյուրը փակված,

Տանջվող հոգիներ փըրկեց անհամար։

Ո՛չ, հեքիաթ չի սա լիքը հըրաշքով,

Եղած թե չեղած Մըթին աշխարհքում,

Ճըշգրիտ դեպք է սա տեսած իմ աչքով,

Եվ հեքիաթ չըկա մեր անբախտ կյանքում...

Մեր երջանկության աղբյուրը փակած՝

Մեր վարդ քույրերին հոշոտում է նա...

Ա՜խ, ի՜նչքան արյուն, արցունք է թափված

Մեր սիրուն երկրի սարերի վըրա...

I

«Լո՛֊լո՜, լո՛֊լո՜, մերն են սարեր,

Ծաղկոտ սարեր Տարոնի,

Ծաղկոտ սարեր, ազատ օրեր,

Սերն ու գըգվանք սիրունի...

Լո՛֊լո՜, լո՛֊լո՜»...

Գըլո՛ւխ տըվեք, գոռոզ սարե՜ր,

Անց է կենում Մուսաբեկ,

Գըլո՛ւխ տըվեք, վախկոտ հայե՜ր,

Չընչին գյուղեր ու օբեք։

Ո՞ւր կա ոսկի, ո՞ւր սիրուն կին,

Առաջ բերեք գըլխաբաց.

Ո՞վ կա ընդդեմ նըրա կամքին,

Ո՞վ է կյանքից կըշտացած...

Մըշու երկրում թուր է զարկում՝

Դողում են Վան իր թափից,

Դողում են Վան, մինչ Արզըրում,

Ահեղ թափից, սարսափից...

II

Գըլուխ տըվե՜ք, վախկոտ հայե՜ր.

Զըրը՜նգ, եկավ Մուսաբեկ.

— Հե՜յ, դո՛ւրս արի, քեշի՛շ բաբա.

Ո՞վ կա տան մեջ, դուրս եկե՜ք...

Ու սըրահի կեսմութի մեջ

Գուճհուպ եկավ քահանան,

Դողդոջելով, ծերուկ ու խեղճ,

Բըռնած սարսափն իր մահվան։

— Հավա՞ն ես ինձ, քեշի՛շ բաբա,

Հապա նայիր մի վերև...

— Աստված է քեզ հավնել, աղա՛,

Աստված կյանք տա ու արև.

— Դե բե՛ր, հապա՛, որ հավան ես,

Աղջիկըդ բե՛ր, տուր ինձ կին.

Դե՜հ, շո՜ւտ արա, քեշի՛շ բաբա,

Դուրս բեր սիրուն Շողիկին։

Լուռ կանգնած է ծեր քահանան,

Դեմքը դեղին, միրքի պես,

Ծիծաղո՜ւմ է լացի նըման,

Թե լալիս է ժըպտերե՜ս...

— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՜... Հավա՞ն չես ինձ...

Խընդաց խումբը՝ հա՛, հա՛, հա՜...

Ու սոսկալի էն ծիծաղից

Սարսափն ընկավ տան վըրա։

— Ո՜վ չի հավան Մուսաբեկին...

Մի Մուսաբեկ — մի աշխարհք...

Բախտավոր ենք՝ ես... իմ որդին...

Ո՞վ է տեսել էսպես փառք...

Միայն թե, աղա՛, գութ արա մեզ,

Ժամանակ տուր երկու օր,

Որ պատրաստվենք բեկին վայել.

Ոտիդ հողն ենք նորից նոր...

— Մի երկու օ՜ր... բայց իմացի՛ր,

Ետ եմ գալու ես նորից.

Երկի՜նք թըռիր, գետի՜նն անցիր

Չես ազատվիլ իմ ձեռից...

«Լո՜֊լո՜, լո՜֊լո՜, մերն է Տարոն

Վայելքներով իր բոլոր...

Լո՜֊լո՜, լո՜֊լո՜...»։ Հանգավ «լո՜֊լո՜»֊ն

Սարի ետև հեռավոր։

III

Ի՜նչ է ղողանջում զանգակը գուժկան,

Գյուղի զանգակը էս անվախտ ժամին.

Կարկո՞ւտ է գալիս մըթնած երկընքից,

Հըրդե՞հ է ձըգել գյուղը թըշնամին...

— Ի՞նչ է պատահել, ծերունի տերտեր,

Ի՞նչ ես վըրդովում էս հոգնած խալխին։

— Եկե՜ք, իմ որդի՜ք, եկե՜ք, իմ որբե՜ր,

Երկինքը փըլավ իմ ճերմակ գըլխին...

Ու լաց է լինում զանգակը ժամի,

Գալիս է կանգնում ամբողջ Տալվորիկ,

Ու ձայն է տալի, գոչում ծերունի

Իրենց քահանան ձայնով զարհուրիկ։

— Եկե՜ք, ընկե՜ր֊հարևաննե՜ր,

Իմ Շողիկի հարսնիքին.

Ծաղի՜կ բերեք ալ ու կարմիր

Իր անթառամ պըսակին...

Դուստր եմ պահել ես նազելի,

Սըրտիս խընդում, աչքիս լուս.

Քուրդը եկավ դուստրըս խըլի,

Կյանքը խըլի ծերունուս։

Հայր եք դուք էլ, զավակի տեր,

Մի ճար գըտեք իմ ցավին...

Ու ծերերը՝ չո՜ր, ալեհե՛ր,

Հառաչում են խըմբովին.

— Ափսո՜ս Շողիկ, սիրո՜ւն Շողիկ,

Մեր աչքի լուս, մեր ալ ծաղիկ...

Վա՜յ խե՛ղճ ծընող, ծեր քահանա.

Քըրդի ճամփեն տատասկ դառնա...

Հընչում է դարձյալ զանգակը ժամի,

Կանչում է, գոչում հայրը ծերունի.

— Հավա՜ր ձըգեք հեռու տեղեր,

Ազգ ու ազինք իմանան,

Դըրոշ բանան, զորքեր կապեն,

Թող գա՜ն, հասնեն օգնության...

Եվ զուր ծերունու աչքերը անզոր

Հըրաշք են փընտրում մըշուշոտ հեռվում,

Լուռ են ու դատարկ ճամփեքը բոլոր,

Փոշի չի ելնում հայոց դաշտերում։

Լալիս է սակայն զանգակը կըրկին

Ու գոչում է ծերն առավել ուժգին.

— Լըսի՜ր, աստվա՜ծ, եթե մի օր

Բույր եմ խընկել քո անվան,

Թե դու էլ ես ծե՜ր, ալևո՜ր,

Ու գութ ունիս հայրական...

Բայց ծածկում է դեմքը աստված՝

Հայից դարձած ու խըռով,

Սև֊սև գիշերն իջնում է ցած,

Լիքը անքուն ցավերով...

IV

Հայի գիշե՜ր, հայի գիշե՜ր,

Ցավի անդունդ անհատակ...

— Աղջի՛կս, ինչո՞ւ չես քընում դեռ,

Ի՞նչ ես լալիս տեղի տակ։

— Չիտեմ, մայրի՛կ, ինչու էսպես

Քուն չի գալիս էլ աչքիս.

Աչքըս քանի փակում եմ ես՝

Քուրդն է կանգնած առաջիս...

— Քընի՛ր, բալա՛ս, մի վախենար,

Աստված կա դեռ երկընքում.

Քուրդ ու տաճիկ, զարկ ու ավար

Շատ ենք տեսել մեր կյանքում...

— Մայրի՛կ, մայրի՛կ, չե՞ս իմանում,

Ո՞վ է լալիս դուրսն անտեր...

Մայրի՛կ, մի տես՝ չի լուսանո՞ւմ...

Ա՜խ, ինչ ծանր է էս գիշեր...

— Քընի՛ր, բալա՛ս, Որբն[18] է մենակ

Իր Սըհակին որոնում,

Է՜, քեզ նըման, մի ժամանակ

Նա էլ աղջիկ է լինում,

Հավանում է չար տաճիկը,

Գալիս եղբորն ըսպանում,

Ճարը հատած հեգ աղջիկը

Աստծուն աղոթք է անում.

— Ո՜վ տեր աստված, թևեր տուր ինձ,

Թեթև թևեր թռչունի,

Թըռչե՜մ, կորչեմ էս աշխարհքից,

Անգութ ձեռից դուշմանի...

Էն օրվանից ման է գալի

Թևեր առած, անդադար,

Կանչո՜ւմ, կանչո՜ւմ, ձեն է տալի

Իր Սըհակին ջըրատար...

Քնի՛ր, բալա՛ս, աստված դեռ կա,

Աղոթք ասա մըտքիդ մեջ,

Հիմի շուտով լիսն էլ կըգա,

Էս գիշերն էլ ունի վերջ...

— Թրը՛խկ... թրը՛խկ...

— Ո՞վ է ծեծում

Կես գիշերին դուռն էդպես...

— Թրը՛խկ, թրը՛խկ...

— Հե՜յ, չե՞ս լըսում,

Վեր կաց, տերտե՛ր, ներս թող մեզ...

Ու անլեզու քըրդի նըման

Սարսափն հանկարծ ընկավ տուն,

Տեղի տակին կըծիկ եկան

Մանուկները դեռ անքուն։

Մարեց մայրը լեղապատառ,

Աղջիկն հանգավ մոր գըրկում,

Իսկ դուռն ուժգին ու անդադար

Հա՛ զարկում են ու զարկում։

Լույսը ձեռքին ծերը գունատ

Դողդողում է, երերում...

Ձեռքը փակին տարավ հանկարծ,

Դուռը բացվեց խավարում,

Շառաչեցին, շողշողացին

Զենքերն լուսումն էն աղոտ,

Ու զինավառ ներս խուժեցին

Երեք ջահել անծանոթ։

— Օրհնյա՛ ի տեր, հայի լեզվով

Ողջունեցին ու մըտան,

Մութ խըրճիթը լըցվեց լուսով

Անակընկալ խընդության։

— Էսպես անժամ, ղարիբ եղբա՛րք,

Ո՞ւսկից եք դուք գալիս ինձ...

— Հեռու տեղից, Կովկասից...

— Բայց մեր երկիր ամեն անկյուն

Մահվան երկյուղ ու վըտանգ...

— Դըրա համար մենք եկանք...

— Իսկ դուք չունե՞ք ձեր աշխարհքում

Տուն, տեղ, ծընող, քույր կամ կին...

— Ունենք, թողինք ամենքին...

Հայի գիշե՜ր, անքո՜ւն գիշեր,

Լի տանջանքով ու մութով,

Հայի գիշե՜ր, անհո՜ւն գիշեր,

Լի՜ ահավոր խորհուրդով...

1902֊1906

ՄԱՐՈՆ

I

Մեր գյուղն էն է, որ հըպարտ,

Լեռների մեջ միգապատ,

Խոր ձորերի քարափին՝

Ձեռը տըված ճակատին՝

Միտք է անում տըխրադեմ.

Ի՜նչ է ուզում՝ չըգիտեմ...

Պաս չենք էնտեղ մենք ուտում,

Ու ջերմեռանդ աղոթում,

Ժամ ենք գնում ամեն օր.

Բայց միշտ ցավեր նորանոր,

Միշտ մի աղետ, մի վընաս

Գալիս են մեզ անպակաս։

Ահա պատմեմ ձեզ մի դեպք,

Մի պատմություն, որ երբեք

Հիշատակով տըխրալի

Սըրտիս հանգիստ չի տալի։

II

Մեր գյուղից վեր մինչ էսօր

Կա ուռենի մի սըգվոր։

Մեծ անտառից նա զատված,

Մարդու կացնից ազատված՝

Կանգնած է դեռ ու շոգին

Հով է տալի մըշակին։

Գիժ, լեռնային մի վըտակ

Խոխոջում է նըրա տակ,

Խաղում կանաչ մարգերին։

Էն առվակում կեսօրին,

Երբոր շոգից նեղանում,

Գընում էինք լողանում։

Տըկլոր, աշխույժ խըմբակով,

Աղաղակով, աղմուկով

Խաղում էինք, վազվըզում

Գույն֊գույն մանրիկ ավազում։

Կամ հետևում հևիհև

Թիթեռնիկին ոսկեթև,

Ու միշտ հոգնած ժամանակ,

Էն մենավոր ծառի տակ

Նըստում տըխուր մի քարի,

Գերեզմանին Մարոյի...

Մարո՜, անբա՜խտ, վաղամե՜ռ,

Դու մանկության իմ ընկեր,

Ո՜րքան ենք մենք խաղացել,

Իրար սիրել ու ծեծե՜լ...

III

Ժիր էր Մարոն, դուրեկան,

Նոր էր իննը տարեկան,

Նըրանց տունը երբ մի օր

Եկան երկու եկավոր։

Ու Մարոյի մայրիկը

Երբ որ բերավ, դրավ լիքը

Խոնչեն նըրանց առաջին,

— Շնորհակալ ենք մենք, ասին.

Տաշտներըդ լի հաց լինի,

Դուռներըդ միշտ բաց լինի.

Հաց չենք ուզում ձեզանից,

Հող տըվեք մեզ ձեր տանից...

Էն ժամանակ Մարոյի

Հայրիկն առավ արաղի

Լիքը բաժակն ու ասաց.

— Կամքըդ լինի, տեր աստված...

Նըշանեցին Մարոյին,

Տըվին չոբան Կարոյին։

IV

Չոբան Կարոն սարերի

Մի հովիվ էր վիթխարի.

Բոյ֊բուսաթին նայելիս

Մարդու զարզանդ էր գալիս.

Բայց զոքանչը անսահման

Սիրում, փարում էր նըրան։

Շատ էր սիրում և Մարոն.

— Լավն է, ասում էր, Կարոն,

Բերում է ինձ ամեն օր

Կանփետ, չամիչ ու խընձոր...

V

Մին էլ Կարոն աղմուկով

Եկավ զուռնով֊թըմբուկով,

Ու Մարոյին զուգեցին,

Երեսին քող ձըգեցին,

Հինա դըրին ձեռքերը...

Եկավ խաչով տերտերը,

Տարավ ժամում կանգնեցրեց.

— Տե՞ր ես, որդյա՛կ, հարցըրեց։

— Տեր եմ, ասավ մեր Կարոն,

Լուռ կանգնած էր միշտ Մարոն...

Հայրն էլ եկավ ու ծեսին

Էսպես օրհնեց իր փեսին.

— Ջաղացիդ միշտ հերթ լինի,

Մեջքըդ ամուր բերդ լինի...

Իսկ երբ հնչեց «տարան հա՜»֊ն,

Նըրան փեսի տուն տարան։

Պսակեցին Մարոյին,

Տըվին չոբան Կարոյին։

VI

Թե գըրբացի չար ջանքով,

Գիր ու կապով, բըժժանքով

Մանուկ սիրտը կըտրեցին,

Կամ թե նըրա հանդերձին,

Էն անհոգի չար ջադուն

Քըսեց գիլի ճըրագուն...

Էդ չիմացավ ոչ ոք պարզ,

Միայն փոքրիկ նորահարս

Մարոն ատեց իր մարդուն.

Փախավ, եկավ ետ հոր տուն։

Եկավ լացեց նա վըշտոտ.

— Ես չեմ գընալ նրա մոտ.

Ես սիրում եմ մայրիկին,

Ես չեմ ուզում լինեմ կին...

VII

Հայրիկն էնժամ բարկացավ,

Ծեծեց նըրան ու ասավ.

— Դու՛րս իմ տանից, սևերե՛ս,

Ետ չընայես դեպի մեզ,

Ոտ չըդնես էլ տունըս,

Մըրոտեցիր անունս...

Լալով, ծածկած իր դեմքը,

Թողեց Մարոն հոր շեմքը։

VIII

Ու հալածված իր հորից,

Փախած չոբան Կարոյից,

Սոված, պատռած շորերով,

Կորչում էր նա օրերով։

Կուչ էր գալիս խըղճալի

Օջախի շուրջ օտարի

Կամ թափառում մեն֊մենակ

Մեր հանդերում շարունակ։

IX

Շատ ամիսներ անց կացան...

Դիմաց սարից մի չոբան

Ձեն էր տալիս մի օր մեզ,

Թե՝ իմացե՛ք, որ էսպես

Կարմիր շորով մի խիզան

Ընկավ ձորը, մի կածան...

Դուրս թափվեցինք մենք գյուղից,

Հեռու կանգնած, երկյուղից,

Տեսանք՝ ահեղ էն ձորում

Ոնց էր լալիս ու գոռում

Մարոյի հայրն ալևոր,

Մայրը ճըչում սըգավոր։

Շատ լաց եղավ և Կարոն...

Մեռա՜վ, գնաց մեր Մարոն։

X

Սակայն անբախտ նըրա դին

Պապի կողքին չըդըրին։

Գյուղից հեռու մինչ էսօր

Կա ուռենի մի սըգվոր։

Էն մենավոր ծառի տակ

Փոս փորեցին մի խորին,

Առանց ժամ ու պատարագ

Մեջը դըրին Մարոյին,

Էն սև քարն էլ տաշեցին,

Բերին վըրեն քաշեցին։

XI

Շատ եմ տեսել, երբ սըգվոր

Մայրը մենակ, սևաշոր,

Կորանալով էն քարին՝

Ձեն էր տալիս Մարոյին...

— Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջա՜ն,

Ո՞վ անիծեց, Մարո ջա՜ն,

Ո՞ւր փախար դու, Մարո ջա՜ն,

Տուն արի՛, տո՜ւն, Մարո ջա՜ն,

Խո՛ր ես քընել, Մարո ջա՜ն,

Չե՛ս զարթնում էլ, Մարո ջա՜ն...

Կորանալով էն քարին՝

Ձեն էր տալիս Մարոյին.

Խունկ էր ծըխում, մոմ վառում,

Որ գիշերվան խավարում

Փայփըլում էր մեն֊մենակ

Հեռվից երկար ժամանակ։

1887

ՄԵՀՐԻ

I

— Սիրելի Մեհրի, չէ՛, ամեն երկրում

Մարդիկ այսպիսի նեղություն չեն կրում.

Այս ի՞նչ երկիր է. տեր չըկա կարգին,

Ամեն ավազակ տեր է մեր գլխին...

Դողալով մնում է մարդ ամեն վայրկյան,

Թե ահա իսկույն, ուր որ են, կըգան,

Կնոջս տանից կառնեն֊կըտանեն,

Որդիս կըխլեն կամ ինձ կըսպանեն...

Հալալ հաց չունենք թուրքիցն անկշտում,

Դառն աշխատում ենք ու դատարկ նստում.

Գետինը ձգած սերմը չենք վերցնում...

Այս ընչի՞ կյանք է, դե՛ քեզ եմ հարցնում։

— Ես գիտեմ, Մհե, ինձ ո՞ւր ես ասում,

Այսպես է, հոգիս դուն ի՞նչ ես ուզում...

— Մեզանից հեռու, ասում են, որ մի

Աշխարք կա, Մեհրի, բարեկարգ ու լի.

Այնտեղ չի իշխում գազանի կիրքը,

Այնտեղ չէ հարգվում կեղծավոր դիրքը,

Եվ մարդիկ այնտեղ իրար հետ սիրով

Ապրում են հանգիստ, թուրքից ապահով.

Իսկ փողըն այնտեղ հողի պես լի է,

Ես էլ կըգնամ, շատ կարելի է...

— Օ՜, այս ցավերիցն ես դուն հեռանում,

Ապա ե՞ս, Մհե, ինձ ի՞նչ ես անում...

— Քեզ... քեզ կըհանձնեմ տիրոջ խնամքին,

Իսկ ես հնազանդ նրա սուրբ կամքին,

Կըգնամ, հոգի՛ս, աշխատանք կանեմ,

Գուցե շուտով գամ ու քեզ էլ տանեմ...

— Այստեղ աշխատի՛ր, մի՛ գնալ, Մհե,

Ինձնից հեռանալ չեմ թողուլ, չէ՛, չէ՛,

Լավ է միասին մեր ցավը քաշենք,

Քան իրար կարոտ, սիրտներս մաշենք...

— Սիրելի Մեհրի, ինձ հետ հավասար

Դուն քարշ ես եկել, ընկել քարեքար,

Միշտ պակաս օրով, կիսակուշտ փորով,

Շատ անգամ տկլոր, բոբիկ ոտներով։

Ի՞նչ ենք աշխատել, ցո՛ւյց տուր ինձ, հոգիս,

Ի՞նչ, ի՞նչ ես տեսնում տանս կամ հագիս.

Բայց ուրիշ բան է, թե այնտեղ գնամ,

Տես ինչպես պիտի շուտ հարստանամ։

— Այն հարստությունն ես ի՞նչ եմ անում

Ա՜խ, Մհե, Մհե, դուն չես իմանում,

Ինչ է ինձ տանջում, թե որ իմանաս...

Այն օտար երկրում որ հիվանդանաս,

Գոնե, ո՞վ պիտի քեզ սառը ջուր տա,

Պատռածդ կարի, կեղտդ լվանա...

Ազիզ օր[19] կըգա, դուն անտուն, մենակ,

Կուչ կըգաս սրա֊նրա պատի տակ...

Լցվեց, հեկեկաց Մեհրին դառնագին.

Սիրտ տվեց Մհեն.— «Բան չըկա, ա՛յ կին»...

II

Մի աշնանային ցուրտ իրիկուն է.

Ծխոտ ու փլեկ հին գլխատուն է.

Ածխակոթերը մլում են տխուր.

Օջախի շուրջը նստոտած են լուռ.

Ծեր սկեսար կողքին հարսն է կուչ եկած,

Մհեն նստած է երկուսի դիմաց։

Հազիվ էր նկատվում նրանց դեմքերը.

Տխուր են մարդ ու կին, տխուր է ծերը,

Հոնքերի տակից փայլում էր թախիծ,

Եվ ահաբեկված մի գաղտնի վախից,

Բերանն անատամ, դողդոջուն ձայնով

Այսպես բաց արավ՝ իրան պահելով.

— Ո՞ւր ես կամենում գնալ, իմ Մհե,

Այնտեղ ի՞նչ կա, ի՞նչ, նպատակդ ի՞նչ է,

Ինչո՞ւ ես թողնում քո հոր օջախը,

Ալևոր հորդ, քո օղլուշաղը։

Ես ծերացել եմ, առաջվանը չեմ,

Որ ամեն ցավի ետևից թռչեմ.

Արդեն հասել են մահվանս օրերը,

Դուն էլ գնում ես, ո՞վ է մեր տերը։

Կաց այստեղ, որդի, հորըդ ականջ դիր,

Ձեռքդ չեն բռնում, այստեղ աշխատիր։

— Այստեղ ի՞նչ կա, հայր, որ այստեղ աշխատեմ,

Հենց թեկուզ, ասենք, մնամ, աշխատեմ,

Ի՞նչը կըպրծնի անօրեն թուրքից,—

Մարդու հացն անգամ խլում են ձեռքից։

— Ոչ ոք չի դիպչիլ քո արդար հացին,

Տուր փարեն՝ պրծիր չարեն, ասացին

Մեր լուսահոգի խելոք պապերը։

Կատարի՛ր, որդի, նրանց պատվերը.

Սոված չես մնալ, բախտավոր կըլնես,

Թուրքն էլ քաղցր աչքով միշտ կընայե քեզ։

— Աշխատանք չըկա, հայրիկ, աշխատանք,

Եղած չեղածն էլ որ թուրքերին տանք,

Իսկ մե՞նք ինչ անենք, սոված կոտորվե՞նք.

Մինչև ե՞րբ պիտի այսպես չարչարվենք։

— Մեր ցավն է, որդի, մենք պիտի տանենք,

Դուն ո՞նց ես ուզում, ուրիշ ի՞նչ անենք.

Եթե ձեռքիցդ մի բան է գալիս,

Դե արա՛, ո՞ւմ ես էլ մտիկ տալիս,

Թե չէ, ինչո՞ւ ես կորչում հողեց հող,

Ո՞վ է քեզ համար այնտեղ կտրել փող։

— Չըգիտես, հայրիկ, այդ ինչ ես ասում,

Այն երկրում փողը թիով են դիզում.

Դուն չես հավատում Մկոյի խոսքին,

Որ այնտեղ խանով են չափում ոսկին։

— Խանով[20] ոսկին քեզ համար չեն չափում,

Ցնորքներ են, որդի, քեզ շլացնում, խաբում.

Դարձի՛ր այդ ճամփից, լսի՛ր ծեր հորդ,

Պանդխտության մեջ կըսևացնես օրդ։

— Ես չեմ ուզում, հայր, օրեր սևացնել,

Այլ մեր սև օրին մի ճար հասցնել.

Ես պիտի գնամ, և երբ որ աստծով

Կըվերադառնամ ջեբս լի ոսկով,

Կըգովես որդուդ, թե ինչպես ճարեց

Այդ հարստությունն, քեզ մխիթարեց։

— Դուն գիտես, որդի, գնա՛, տեր ընդ քեզ,

Բայց տե՛ս, մտիցդ երբեք չըձգես

Պապիդ օջախը, քո հայրենիքդ,

Ծերունի հորդ, ջահել կնիկդ.

Թե սրանց, Մհե, դուն կըմոռանաս,

Իմացի՛ր, թեկուզ թագավոր դառնաս,

Օր չես քաշելու քո արած մեղքից։

Բարի ճանապարհ. թող քեզ ուղեկից

Լինի այն հրեշտակն, որ երբեմն տարավ

Տովբիթի որդուն դեպի Մարաստան.

Իսկ ես հայրական սրտով վիրավոր

Մեզ համար աղոթք կանեմ ամեն օր —

Է՜հ, գնա՛, որդի, գնաս֊գաս բարով...

Վերջացրեց խոսքը ծերունին զոռով...

III

Տանջվում էր, տանջվում խղճալի Մեհրին.

Խառնվում էին նրա վշտերին

Եվ սնունդ էին տալիս անհամար

Կասկածանքները տխուր ու համառ։

Սարսափում էր նա, երբ ամեն վայրկյան

Մտաբերում էր ժամըն անջատման.

Մի օր էլ մնաց, մի օրը վերջին,

Որ ճամփու դնե Մեհրին Մհեին։

Եվ արտասվելով խեղճ կինը կարեց

Մի սիրուն ղայլուխ[21] ու վրեն շարեց

Գույնզգույն հուլունքներ վզի շարանից[22],

Մարդուն հիշատակ տվեց իրանից։

IV

— Դե՛հ, մնաք բարով, ծերունի հայրիկ,

Նազելի Մեհրի, սիրուն հայրենիք,

Սրտակից տղերք, ընկեր֊հարևան,

Մոտիկ բարեկամ, արյուն֊ազգական...

Ասաց սրտաբեկ երիտասարդը,

Եվ, անիծելով իրան չար բախտը,

Ճանապարհ ընկավ. այնինչ ջրատար

Մեհրին ետևից նայում էր երկար։

Մհեի հայրն էլ, զառամ ծերունին,

Դողալով հենված յուր գավազանին,

Բերանը բացած, ձեռքը ճակատին

Նայում էր ապշած Մհեի ճամփին։

Դեռ երևում էր սև կետի նման,

Այն էլ չքացավ, և ամենայն բան

Վերջացավ պրծավ. ծերուկն ու Մեհրին

Ապշած ու քշված, կանգնած մնացին։

Մհեին ճամփու դնելու համար

Հավաքվածները, իբրև մխիթար,

Մեհրուն ու ծերին հուսադրական

Խոսքեր խոսացին, կամաց հեռացան։

Բայց երկա՜ր, երկար, մի ձայն թույլ, չնչին,

Այսպես խոսում էր նրանց ականջին.—

* * *

— Սիրելի Մեհրի, մնացիր բարով,

Աչքերդ լցրած, տխուր երգերով

Չըհիշես էլ ինձ, մոռացիր, հոգիս,

Չըկանգնես երկար, չընայես ճամփիս.

Թե աչքդ մնա[23], կըխաբե նա քեզ,

Թե հանկարծ շեմքում ոտնաձայն լսես,

Հանգի՜ստ, սիրելիս, գիշերվան ժամին

Գիտե միշտ խաբել խաբուսիկ քամին։

Գուցե թե գիշերն անքուն աչքերով

Ուզես իմանալ վիճակս աստղերով,

Եվ հանկարծ մինը ծոր տա ու թռչի[24],

Մութ հորիզոնի սահմանում կորչի,

Խռոված հոգով և հազար ու մին

Մտածմունքներով մտնես անկողին,

Մի տխուր երազ կըգա կազդե քեզ,

Որ քո Մհեին էլ տեսնելու չես...

* * *

— Իսկ դուն, ո՜վ անբախտ և չարատանջ մարդ,

Դո՜ւն, իմ ծերունի հայրիկ ալեզարդ,

Երբ որ կըխնդրես արդեն չորացած

Քո բազուկներդ երկինք տարածած

Ու էլ չես գտնիլ ծերության նեցուկ,

Որքան արտասուք կըթափես ծածուկ.

Ո՜հ, ինչպես պիտի քո ճերմակ միրքի

Վրայից հոսեն հորդ արտասուքի

Աղի շիթերը, թրջեն վշտակոծ

Մազոտ, մերկ կուրծքդ, և ինչպես սև օձ,

Կըթունավորեն օրերդ ծերության

Գաղտնի կասկածներդ Մհեիդ մահվան։

Քո որդու ձեռքի հողին անբաժան

Կըխփես, հայրիկ, աչքերդ հավիտյան.

Անմխիթարանք և որդուդ կարոտ.

Բայց և քո տխուր գերեզմանի մոտ

Չի կանգնելու քո Մհեն երբեք...

Դուք այնտե՜ղ, այնտեղ իրար կըգրկեք...

V

— Վարդիթեր քույրիկ, գիշերս երազում

Դռնիցն ականջիս մի ձայն է հասնում,

Տնքում է երկա՜ր և ծանր հառաչում,

Հանկարծ մի կամաց Մեհրի է կանչում։

Դուրս եկա, տեսնեմ՝ Մհեն է կանգնած

Մի սև ձի հեծած, թռավ ու գնաց.

Ետնուց կանչեցի՝ Մհե՜, կաց, արի՛.

Հենց այս կանչերումն աչքս բաց արի։

Էլ ետ չընայեց, սև ձիուն հեծած,

Սև շորեր հագած, սև ճամփով գնաց[25].

Քամու նման էր այն սև ձին վազում.

Ի՞նչ է, Վարդիթեր, սև ձին երազում։

— Մեհրի, տեր աստված բարին կատարի,

Տիրամոր առաջ մի ջուխտ մոմ վառի։

— Երեք օր առաջ Շողերի գարին

Թեև մոտիկ էր ցույց տալիս բարին,

Բայց չար հարամին[26] (նա այսպես ասաց)

Ճամփա չէ տալիս առաջը կտրած։

— Մեհրի, տեր աստված բարին հառաջի,

Գրավ խոստացի՛ր սրբի ու խաչի։

— Իսկ այս առավոտ մի ագռավ եկավ

Երդիկին վեր եկավ, սիրտս դող ընկավ,

Երբ բերան բացեց, գլուխն ուտե իրան,

Բոթաձայն կռավեց[27] ճիշտ երեք բերան։

— Մեհրի, տեր աստված բարին կատարի,

Տիրամոր առաջ մի ջուխտ մոմ վառի։

VI

Ճամփա է տանում դեպի Հայաստան.

Այն ճամփու վրա կա մի գերեզման,

Որ միշտ հայացքով լուռ, ողորմելի,

Անցվորից խնդրում է մի ողորմի։

Չունի այն քարը չարաշուք դրած

Ոչ տապանագիր, ոչ անուն գրած,

Որ մարդ իմանա, թե այս վայրենի,

Ամայի վայրում ո՞վ պիտի լինի

Հանգստանալիս անտաշ քարի տակ։

Արդյոք խստակյաց մի սուրբ նահատակ,

Փախած աղմուկից մեղքոտ աշխարհի,

Եկավ և այստեղ, այս ճանապարհի

Վերա հաստատեց իրան օթևան,

Իբրև աստծուց կարգած պահապան.

Թե չար մարդիկը, դեռ կիսաճամփի,

Կտրեցին թելը ճամփորդի կյանքի.

Գուցե մարդկանցից քշված, հալածված

Ավազակը վես յուր գլուխը ցած

Դրեց այստեղ, և այս ճամփու տակին

Ավանդեց իրան մեղավոր հոգին...

VII

Մի օր մի քանի հայ անցվորական

Քրտնքամխած այն ճամփովն եկան,

Կանգ առան այնտեղ ու շունչ քաշեցին,

Փոշոտած դեմքից փոշին սրբեցին։

Դեպ այն շիրիմը նրանցից մեկը

Երկչոտությունով մեկնեց յուր ձեռքը

Եվ այսպես հորդոր կարդաց մյուսներին.

— Եղբայրք, ողորմի տվեք Մհեին.

Սրանից առաջ մի քանի տարի

Եկանք տեսանք, որ այս ճանապարհի

Վերա հավաքված գիշակեր թռչուն,

Գիշատող գազան, մի լեշ են ուտում,

Քշեցինք նրանց,— տեսնենք մի դիակ

Ի՜նչպես սոսկալի, ի՜նչպես այլանդակ

Շատ տգեղ էին և զարհուրելի

Սիպտակ շարքերը բաց ատամների.

Դատարկ աչքերի փոսից էլ, կարծես,

Տխուր հայացքով նայում էր նա մեզ։

Դեմքին ու լեշին երկար նայեցինք.

Վերջը շորերից միայն ճանաչեցինք,

Եվ պատառոտած նրա դիակը

Քարշ տվինք հասցրինք այն ծառի տակը,

Թաղեցինք այնտեղ և փախանք թաքուն։

— «Աստված ողորմի Մհեի հոգուն».

Մի բերան ամենքն ասացին սրտով

Եվ ահակալած հեռացան փութով։

VIII

Գնում է ճամփան մտնում մի ավան,

Տխուր, կիսավեր հայի բնակարան,

Եվ այդ ավանի նույնիսկ առաջին

Տան շեմքում կանգնած դեռահաս մի կին,

Երեսը ծածկած բարակ քուշուշկով[28],

Առաջին ճամփին նայում է ուշքով.

Այդ ճամփով մի օր նրա սիրելին

Գնաց հեռու տեղ, չըդարձավ կրկին։

IX

Տարիներ անցան, և աչքը ճամփին

Մնաց նայելիս նորահարս Մեհրին.

Ձեռքերը ծոցին, աչքերը լցված

Նայում էր, խոսում նա տարակուսած.

— Ա՜խ, մի ծիտ դառնամ, թռչեմ ու գնամ,

Գտնեմ Մհեիս, տեսնեմ մի անգամ.

Բայց ո՞վ կըտա ինձ թռչելու թևեր...

Երնեկ իմանամ, երնեկ մինն ասեր,

Թե այս րոպեին նա ինչ է անում։

Գո՞րծ ունի արդյոք, հաջո՞ղ է գնում,

Արդյոք մի անգամ ինձ միտն է բերում,

Գիտե՞, թե օրերն ինչպես եմ համրում.

Ով գիտե, գուցե այնտեղ մի սիրուն

Խանում կին սիրեց, մոռացավ Մեհրուն,

Կամ, գուցե, հիվանդ տնքում է հիմա,

Չորս կողմը նայում՝ յուր Մեհրին չըկա.

Թե չար թշնամին, ձեռքը չորանա,

Սուրը բարձրացրեց Մհեիս վերա.

Չըլինի թե վաղուց, Մեհրի ու աշխարհք

Մոռացած, թողած, նա սև հողի տակ...

Ա՜խ, ինչո՞ւ է, ինչո՞ւ այսքան տանջանքը,

Միթե սա՞ է, տեր, քո տված կյանքը.

Միթե ա՞յս էր ինձ համար պատրաստած,

Ի՞նչ արի քո դեմ, անարդար աստված։

X

Գնաց ու գնաց, չըդարձավ կրկին.

Բայց, ահա, մի օր նկատեց Մեհրին,

Որ հեռվից մի բան սևին է տալիս.

«Ղարիբությունից ոքմին է գալիս»,

Մտքումն ասաց Մեհրին և ծովծով

Աչքերի արցունքը սրբեց գոգնոցով։

Սիրտը սկսեց արագ բաբախել,

Վաղուց էր, խեղճ կինն այդպես չէր եղել։

«Օ՜, տառապածի ողորմած աստված»,

Մրմնջաց Մեհրին աչքերը լցված,

Ուրախությունից արցունքը հետին

Ցավերը պիտի ողջ թափեր գետին։

Արդեն եկավորըն եկավ մոտեցավ,

Քանի մոտեցավ այնքան շատացավ.

Եվ ահա, մի խումբ թուրք ավազակներ,

Գյուղը քանդեցին, արին տակն ու վեր.

Լեղապատառ տուն ընկած Մեհրուն

Տանից հանեցին, նստեցրին ձիուն.

Նրա ալևոր սկեսրարն ընկավ

Թուրքերի սրից և իսկույն հանգավ.

Ծերի անեծքի հետ ի միասին

Տարան թուրքերըն յուր խոնարհ հարսին։

XI

Ճամփա է տանում դեպի Հայաստան.

Այն ճամփու վրա կա մի գերեզման,

Գերեզմանի մոտ մի ծառ է կանգնած.

Այն հովանու տակ ահա մի հոգնած

Ձիավոր իջավ, և նորա թարքին,

Իրան փաթաթված, նստած էր մի կին.

Եվ տղամարդը զենքերում կորած,

Կանաչ խոտերում երբ ձիուն թողաց,

Դարձավ դեպի այն վաստակած կինը,

Ցույց տալով մատով մոտիկ շիրիմը.

— Մեհրի, ճանաչի՛ր իգիթ Օսմանին.

Նայիր առաջիդ այդ գերեզմանին.

Այդտեղ թաղած է, մի քանի տարի

Առաջ, իմ ձեռքով մեռած գյավուրի

Հոտած մարմինը. երբ որ նրան ես

Թալանում էի, հայհոյում էր մեզ։

Շատ համարձակ էր այն լիրբ գյավուրը,

Բայց երբ Օսմանի կտրուկ կեռ թուրը

Նրա գլուխը ուսերից պոկեց,

Էլ բան չըխոսեց և խելոք պառկեց։

Գրպանում, ծոցում ոչինչ չըգտա,

Աղքատի մինն էր, միայն այս առա.

Ասաց գրպանից հանեց ղայլուխը,

Մեհրու արյունը տվեց գլուխը.

— Ես պիտի քնեմ, Մեհրի, դու մնա,

Լավ նայի՛ր, որ ձին հեռու չըգնա.

Մինչև հովն ընկնի, այնպես վեր կենանք,

Աստըծուն կանչենք, մեր ճամփեն գնանք։

XII

Մեհրին քարացած, որպես շանթահար

Այն գերեզմանին նայում էր երկար

Ուշքը վերացած, ոչինչ չէր տեսնում.

Ուրիշ երկրում էր ականջին հասնում

Անլուռ աղմուկը մոտիկ առվակի,

Արձագանքն իրանց պատող ծմակի.

Այնինչ աչքերը փայփայում էին

Զվարթ երեսով առողջ Մհեին։

Նայում էր Մեհրին, նայում էր միայն,

Եվ ահա բարակ, ողորմուկ մի ձայն

Հասավ ականջին այն գերեզմանից.—

«Առ իմ այրունը, Մեհրի, Օսմանից»։

Սարսափեց, դողաց ու միանգամից,

Ինչպես որ հանկարծ զարթնում են քնից,

Սթափվեց Մեհրին, նայեց դես ու դեն,

Ինչպես նայում է վախեցած երեն,

Եվ մի միտք նրա դեմքըն այլայլեց.—

Խոշոր աչքերում վրեժը փայլեց,

Վայրենի ձևով, զգույշ ու կամաց

Մի քանի քայլով թուրքին մոտ գնաց,

Ձեռքերը փռած, քնած էր թուրքը,

Ծանր ու երկար շնչում էր կուրծքը.

Կամաց խանչալը պատենից քաշեց,

Օսմանը հանկարծ բազուկը շարժեց,

Թեթև թռիչքով ետ թռավ Մեհրին,

Խանչալը պահեց գոգնոցի տակին

Եվ անշարժ մնաց, մինչև որ դարձյալ

Օսմանը սկսեց հանգիստ խռըմփալ։

Փայլեց պողպատը վառ արևի տակ.

Եվ Մեհրին, ինչպես հոգեհան հրեշտակ,

Խանչալը ձեռքին մնաց խոր քնած

Իգիթի գլխին մի րոպե կանգնած.

Դարձյալ դես ու դեն խենթի պես նայեց,

Զգույշ կորացավ, շունչն իրան պահեց,

Խանչալի ծայրը դնելով կրծքին

Յուր բոլոր ուժով հարեց դաստակին։

Օսմանը գոռաց, վեր թռավ տեղից,

Մեհրին սարսափած փախս առավ վախից.

Վագրի թռիչքով ցատկեց Օսմանը,

Հասավ ու բռնեց թիկունքի ծամը.

Ետ դարձավ Մեհրին ահից կատաղած,

Դարձյալ թուրքի դեմ խանչալը շողաց,

Մռնչաց ուժգին. մազերը թողած,

Կրակոտ աչքերն արյուն կոխած,

Կիսաշունչ թուրքը թուրը պտտեց.

Ծղրտաց Մեհրին, աչքերը մթնեց.

Վայր իջավ թուրը, նրա հետ Մեհրին

Մի թույլ ճիչ հանեց, խանչալը ձեռին,

Կուրծքը պատառած, արյունաթաթավ,

Մհեի շիրմի վերա վայր ընկավ.

Վայր ընկավ նաև Օսմանը,

Եվ երեք դարձավ մի գերեզմանը։

Դեռ իրար կողքի հանգչում են այնտեղ

Չար սպանողն ու սպանվողն անմեղ.

Եվ ամեն տարի գարունը գալով

Հավասար պճնում է նրանց դալարով։

1890

ՄԵՐԺԱԾ ՕՐԵՆՔ

I

Բարձրադիր լանջում բարձր սարերի

Աղոթք է անում լուռ կանգնած մենակ

Հին հիշատակը հին֊հին դարերի —

Քրիստոնեից միանձանց մի վանք։

Նրա սըրածայր գմբեթը քարյա

Բարձրանում է վեր — դեպի երկինքը,

Խաչակնքելով աշխարքի վերա

Օրհնում է մշակի արդար քրտինքը։

Այնտեղ խստակյաց միաբանություն

Ճգնում է միտքը աղոթքի տված,

Անհաղորդ երկրի վայելքին ունայն,

Մինչև որ յուր մոտ կըկանչե աստված։

Չեն լսվում երբեք սուրբ հայրերի մոտ

Մարդոց խնջույքի ուրախ երգերը,

Եվ ոչ կանացի հայացքը խանդոտ

Հուզում է մեղքով խաղաղ սրտերը։

II

Երեք օր առաջ վաղ առավոտյան

Համընթաց մի սայլ մոտեցավ վանքին.—

Հեռու կողմերից ուխտավորք եկան

Երկրպագելու սրբոց մասունքին։

Եվ դղըրդալով բարեպաշտ մարդկանց

Առջև բացվեցան դռներն աստծո տան,

Եվ մի ահավոր երկյուղով լցված,

Խաչակնքելով նրանք ներս մտան։

Սուրբ կամարները, սևացած արդեն,

Մի անգամ դարձյալ ծածկվեցան ծխով.

Ծխի մեջ վառվող մոմերի առջև

Ծունկ չոքած աղոթք արին երկյուղով։

Զոհը զենեցին և բաժանեցին,

Ապա սրբազան նըվերներ տարան

Այն աղոթարար միաբաններին.—

Մեղքի թողություն, օրհնություն առան

Բայց կատարվեցավ այլ մեծախորհուրդ

Ուխտ և ողջակեզ կյանքի հաշտության,

Փրկեց ակներև մահից մի հոգի,

Որ պիտի անմեղ կորչեր հավիտյան։

Ոչ արյուն թափվեց, ոչ հուր բարձրացավ,

Ոչ տեսանելի կանգնեցավ սեղան,

Հոգիները միայն անձայն խոսեցան —

Վերածնվեցավ մատաղ աբեղան.

Եվ մաշված կրծքում կրքերը մարած

Ավելի սաստիկ եռացին նորից,

Իսկ այն ընտանիքն, ուխտը կատարած,

Դուրս գնաց արդեն վանքի դռներից։

III

Մարդոց մեղքով լի շեներից հեռու,

Սուրբ անապատը գիշերվա մթնում,

Ինչպես մի հսկա, ահռելի ուրու,

Ահա կանգնած է ահավոր, տրտում։

Նրա խցերից մեկում միայնակ

Մի երիտասարդ, դժգույն, դալկահար,

Ձիթի ճրագի աղոտ լույսի տակ,

Անկողնում անքուն տանջվում էր երկար։

Հազիվ հեռացան հախուռն մտքերը,

Որ քունն աչքերին մոտ չէին թողնում,

Հազիվ ծանրացան արտևանունքները —

Քնեց աբեղան յուր կոշտ անկողնում,

Եվ հանկարծ կանգնեց նրա գլխի մոտ

Լուսեղեն մարմնով մի կույս երկնածին,

Կարեկցությամբ լի, բայց սաստիկ կրքոտ,

Աշխույժ հայացքով նայեց քնածին։

Նայում էր առ ժամ և կամաց֊կամաց

Հասուն, լի կուրծքը ուռչում — իջնում էր,

Կարծես՝ երեսին մեղմածուփ ալյաց

Ճերմակ փրփուրը խաղալիս լիներ։

Ապա շնորհալի և խիստ հեզանազ

Շարժվածքով ճկուն մեջքը խոնարհեց,

Եվ տաք համբույրով վարդերանգ շրթանց

Քնածի տխուր ճակատը այրեց։

Զարթնեց աբեղան և զգաց հոգում

Մի ցավ, որ սաստիկ տանջում էր իրան.

Այնինչ այցելու ոգին երկնքում

Փայլատակում էր մի աստղի նման։

Դուրս նայեց տեսավ նորեկ արևը

Երկնքի ծայրը հրդեհ էր ձգել,

Նայեց աշխարհքին, նայեց վերևը,

Եվ ուզեց իսկույն բոլորը գրկել...

IV

Փոխվեցավ այսպես վանականն անմեղ,—

Յուր խուցը դարձավ առավել նեղլիկ,

Եվ մեղմ աղոթքի անդորրության տեղ

Հայտնվեց հոգում անծանոթ մրրիկ։

Ո՜վ զարմանք, արդեն սիրալի սրտով

Մի գիշերվա մեջ կարոտել էր նա,

Եվ ափսոսում էր, թե ինչու շուտով

Գնացին վանքի հյուրերն երեկվա։

Կարոտել էր նա. և նրա աչքին,

Քավության ճերմակ շապիկը հագին

Միշտ երևում էր այն գերդաստանի

Վայելչահասակ դուստրը գեղանի։—

Երևում էր նա գլխակոր չոքած

Լուռ աղոթելիս սեղանի առաջ,

Կամ այստեղ նստած, կամ այնտեղ կանգնած՝

Թախծալի, քնքուշ դեմքով սիրատանջ։

Ամենայն անգամ նրա տեղերին

Մոտիկ գնալիս, կամ թե կանգնելիս

Ծնկներն ու սիրտը դողդողում էին,

Եվ մարմնին ախորժ թմբիր էր գալիս։

Երկար ժամերով քարացած — անշարժ

Մի տեղ մնում էր նստած, գլխաքարշ —

Ապրում էր մտքում երազած օրով,

Եվ ցնորմունքից ուշաբերվելով

Հաճախ անհանգիստ նա չարչարվում էր,

Լալիս էր ծածուկ, վանքից կորչում էր,

Եվ կատաղում էր, որ մի մարդ չըկար՝

Յուր ցավն սփոփեր, կամ գեթ հասկանար...

V

Արդեն հրեղեն գունդն արեգակի

Ուժասպառ, հոգնած դեպի մայր թեքվեց.

Փուլ եկավ դարձյալ սիրտն աբեղայի —

Գիշեր է հասնում. նա տրտում երգեց.—

«Արևը թռավ.

Թռցըրեց, տարավ

Փայլուն շողերը.

Խավար գիշերը

Ծանրացավ ահա

Դաշտերի վերա։

Գերին արևի

Գլուխը դեպի

Արևմուտ ծռած

Մնաց սալարած։

Սպասում է նա,

Թե երբ կերևա

Երկնակամարից

Արևը նորից։

— Ա՛խ, շուտո՛վ բացվիր,

Արև կենսաձիր.

Գուրգուրիր կրկին

Արևածաղկին։

Հեռացար և դու

Անհայտ սիրատու.

Բոցոտ հայացքով

Լցրիր կըրակով

Սիրտս վշտահար

Եվ քեզ հետ տարար

Ուշքս ու միտքս...

Մթնեց երկինքս.

Ես էլ ծաղկի պես

Սպասում եմ քեզ.—

Ահա շվարած

Գլուխս ծռած,

Ես էլ եմ նայում,

Քո ճամփեն պահում.

Ծագի՜ր դու նաև,

Իմ հոգուս արև»։

VI

Գիշերվա մթնում նեղ լուսամուտից

Երևում է լույսն աղոտ լամպարի.

Յուր անձուկ խցում նստած է հանգիստ

Ժիր վերակացուն հին սրբավայրի։

Կծղել են երկայն մազ ու միրուքը

Այն խստակրոն ծեր վանականի,

Հանգել են աչքերն, և հեգ ծերուկը

Չունի երեսին մի գիծ կենդանի։

Արդեն չորացած երկայն մատներով

Յուր սև համրիչի հատերն է քաշում,

Եվ խաղաղությամբ, դրախտի հուսով

Կյանքի մնացած ժամերը հաշվում։

Մահի հարվածից նա չի սարսափում,

Եվ բան չի խլում մահը նրանից,—

Երկրի հետ նրան ոչինչ չի կապում,

Ողջ սպասում է նա գերեզմանից։

VII

Փոքրիկ դռնակը զգույշ բացվեցավ.

Մի մեռելատիպ, բայց երիտասարդ,

Աչքերը վառված սևաշոր մտավ.

Եվ հարցրեց նրան ծերուկը հանդարտ.—

Ծեր վանահայրը

Ի՞նչ ունես, որդյակ։

Երիտասարդ աբեղան

Հայրիկ, ներիր ինձ,

Այսպես տարաժամ որ քեզ մոտ եկա.

Սիրտս ուզում է դուրս թռչել տեղից...

Այլևս համբերել չըկարողացա...

Վանահայրը

Համբերություն տա թող բարձրյալը քեզ.

Բայց ինչո՞ւ համար հուզված ես այդպես։

Աբեղան

Ինձ ասա՛, հայր սուրբ, գաղտնիքը կենաց

Արդյոք օրենք է աստծուց սահմանա՞ծ...

Վանահայրը (ընդհատելով)

Այո՛, տեր աստված աշխարքին, որդյակ,

Ապրելու համար տվել է օրենք,

Եվ մենք սրբությամբ, ինչպես օրինակ,

Այն օրենքները պիտի կատարենք։

Աբեղան

Կատարենք, հայր սուրբ... ապա, երբ որ կա

Խնդրում եմ տիրոջ այն սուրբ օրենքով,

Որով ապրում են մարդիկը նորա,

Նաև մարդկային իմ իրավունքով...

Վանահայրը (ընդհատելով)

Էլ ի՞նչ իրավունք... դու պաշտոնյա ես,

Մի սպասավոր աստըծո տանը,

Պիտի տաճարի սեղանին նայես,

Աղոթես, ճգնես. այս է քո բանը.

Եվ դրա համար չես մնալ անմաս —

Բոլորի վարձը այնտեղ կըստանաս։

Աբեղան

Ես ծառայում եմ, և իմ պաշտոնում,

Տեսնում ես, ահա, պակասավոր չեմ,

Երկնքի վարձը չեմ արհամարհում,

Բայց մի՞թե երկրում ես պիտի կորչեմ...

Վանահայրը

Մի մազ չի կորչիլ գլխիդ մազերից.

Մի՛ սնուցանիր սրտումդ կասկած։

Աբեղան

Սակայն չէ՞ որ մեզ այս լեռ քարերի

Ճգնության համար չըստեղծեց աստված։

Իմ օրերն այստեղ տխուր են անցնում.

Վառվում է սրտումս հուրը կենսական,

Ինչո՞ւ եք նրան դուք զոռով հանգցնում

Մահաշունչ գրկում խուլ առանձնության.

Կարոտ է հոգիս, թռչում է հրաթև,

Այս մենաստանի բարձըր պարսպից,

Չեմ կարող մնալ ես այսուհետև,

Եվ երբեք, մինչդեռ զրկված եմ կյանքից...

Վանահայրը

Այստեղ է կյանքը, այս սուրբ հարկի տակ.

Աղոթի՛ր, ճգնի՛ր, կըգտնես որդյակ։

Աբեղան

Չէ՛, չեմ գտնում, հայր, աղոթքների մեջ

Եվ ոչ հոգեբուխ մեղեդիների,

Դարձյալ մնում է նա սաստիկ մի տենչ,

Մի տենչ անկատար, անհասանելի,

Սարսափում եմ ես.— մոտ է վտանգը —

Իմ մահն ինձանից մոտիկ է, մոտիկ.

Այստեղ չեմ գտնում մխիթարանքը,

Որով շնչում են, ապրում են մարդիկ։

Վանահայրը

Ուրեմն չըկա, ինչ որ ուզում ես,

Եվ այդ ցնորք է, կամ փորձությունով

Նզովյալ չարը խարբալում է քեզ

Հոգի կործանող յուր պատրանքներով։

Աբեղան

Եթե նա չըկա, ոչինչ չեմ հարգում,

Ատում եմ և ինձ, իմ անձս միայնակ,

Ոչինչ չեմ գտնում այլևս աշխարքում —

Լոկ խաբեություն և անմիտ տանջանք.—

Թող այնուհետև քանդվի նա իսպառ,

Նրա երեսին էլ կյանք չըծաղկի,

Թող մեռնեն մարդիկ, թող ուտեն իրար...

Ես էլ չեմ խղճում այստեղ ոչ ոքի։

Սակայն չէ, նա կա. անբա՜խտ ալևոր,

Կուրծքդ երևի դեռ չէ եռացել,

Մենակ է աճել հասակդ բոլոր

Եվ առանց կյանքի հանգել, ծերացել.

Բայց երբ սոսկալի առանձնության մեջ

Ինձ պաշարում է սարսափը մահու

Եվ ունայնության մտքերն հոգեմաշ

Ինձ երևում են տխուր, ահարկու,

Շուրջս չեմ գտնում փրկության նշան։

Իսկ մահը, կարծես, չոքում է կրծքիս,

Միմիայն խորափոս, խավար գերեզման,

Միմիայն դժոխքն է երևում աչքիս,

Նա այն ժամանակ վրա է հասնում

Ինչպես լուսավոր շողն արևլույսի,

Փարատում հոգուս մռայլությունը,

Վանում մահաշունչ մտքերն մեկուսի,

Կյանքի ջերմությամբ լցվում է սիրտս...

Եվ ես զգում եմ, որ այն քաղցր ու նուրբ

Զգացմունքով է կենդանի մարդս.

Բայց ափսո՜ս, որ դու չըգիտես, հայր սուրբ։

Վանահայրը

Այն սուրբ հոգին է, կամ մի սուրբ հրեշտակ,

Որ այցելում է, ո՛վ արժանավորդ,

Եվ կյանքի մասին աստվածաբնակ

Այս սուրբ տաճարում քեզ տալիս հաղորդ։

Աբեղան

Օ՜, չէ՛, չէ, հայր սուրբ, նա չէ իջանում,

Ինչպես սուրբ հոգին, աստծո խորանից,

Եվ ոչ հրեշտակի պաշտոն է տանում,

Բայց ես շա՜տ հեռու, հեռու եմ նրանից։

Ա՜խ, նա պակաս է, նա չըկա այստեղ,

Մերժած է անգամ նրա անունը,

Եվ ահա դատա՜րկ, դատարկ է ահեղ

Օրենքի պաշտպան աստուծու տունը։

Վանահայրը

Այդ խաղաղության թշնամին է չար,

Որ միշտ հեռու է ահիցը վանքի։

Աբեղան

Նա չար չէ, հայր, այլ միակ հաշտարարը

Մարդու և կյանքի։

Վանահայրը

Ապա սո՞ւրբ է նա։

Աբեղան

Սո՜ւրբ, ինչպես աստված է և յուր օրենքը

Եվ սիրելի է, որքան և կյանքը...

Ես մեղք չեմ անում, հավատա հայրիկ...

Դուք ինչո՞ւ համար ինձ այստեղ բերիք.

Ես ի՞նչ եմ արել, չէ՞ ես էլ եմ մարդ,

Նրանցից մեկը, որ այնքան ազատ

Ապրում են իրանց ցանկություններով,

Որ աղոթում են ուրախ սրտերով...

Ինչո՞ւ համար է իմ աղթոքն այստեղ,

Ո՞ր մեղավորին կըտանե եդեմ...

Ինչո՞ւ համար եմ չարչարվում անմեղ,

Եվ եթե այսպես ես այնտեղ մեռնեմ,

Ձեզ կամ աստըծուն ի՞նչ շահ իմ մահից...

Ուզում եմ ապրել. հա՜յր. կյանք տվեք ինձ...

Վանահայրը

Կյանք տալը նրա ձեռքին է, որդի,

Մարդս ի՞նչ կաներ, որ շատ էլ ուզեր,

Բայց ասա՛, տեսնենք իղձը քո սրտի —

Ի՞նչ ես կամենում։

Աբեղան

Մի աղջկա սեր...

Վանահայրը

Պապանձվի՛ր, ո՛վ լիրբ, աչքիցս հեռացի՛ր,

Մի՛ ապականիր և մեր աղոթքը,

Շուտո՛վ, հեռացի՛ր, կամ գետինն անցիր,

Չըպղծի տաճարի սյամը քո ոտքը։

Քո սրտին արդեն տիրել է չարը,

Հեռացի՛ր, աստծո բարկությունը տար,

Որ չըկործանե և այս տաճարը

Քեզ հասանելի պատուհասն արդար։

Կամ ապաշխարիր պահքով, աղոթքով,

Հեռու հալածիր դիվական կիրքը,

Էլ այդպիսի բան չանցնի քո մտքով...

Շո՛ւտ, առանձնացի՛ր, կարդա սուրբ գիրքը։

Աբեղան

Չէ՛, էլ չեմ կարող. հերիք էր ինչ որ

Առանձնության մեջ տանջվեցի լռած,

Էլ չի բռնանալ այս տենչատոչոր,

Սուրբ սիրո վրա քու սիրտը մեռած։

Արդ ես համարձակ խոստովանում եմ

Քո և աշխարքի առջև իմ սերը,

Եվ բոլոր հոգով արհամարհում եմ

Անցած դարերի խավար ծեսերը։

Դու էլ ես ապրել նախնյաց օրենքով,—

Ապրել ես միայնակ, մարդոց անօգուտ,

Այլև անկանոն, ցավալի կյանքով,

Մեղքեր ես միմիայն վաստակել հոգուդ։

Դու էլ, հնազանդ քո նախնյանց կարգին,

Ուխտեցիր տանել կյանքը վանական,

Բայց հաղթեց խավար բռնության կամքին

Միշտ ամենազոր օրենքը բնության...

Չէ՛, չեմ ճանաչում, ես չեմ դավանում

Այնպիսի աստված, օրենք անիրավ,

Որ անարգում է սերն ամուսնական.

Օրհնի՛ր, ծերունի, և մնաս բարյավ։

Սիրավառ սրտի համարձակ լեզվով

Ծերունու դիմաց խոսաց աբեղան,

Որ, բարկությունից սաստիկ դողալով,

Աստծո անունով նզովեց նրան։

Եվ մեծ դարպասը լուռ մենաստանի

Ծանըր ճռնչաց ու լայն բացվեցավ,

Վանքից մի հոգի հեռու ավանի

Ճանապարհն ընկավ. օրը լուսացավ...

1890

ՊՈԵՏՆ ՈՒ ՄՈՒՍԱՆ

Նըստած եմ մի օր ու միտք եմ անում.

Միտք եմ անում, մի՜տք, ու չեմ կարենում

Մի հընար գըտնեմ՝ ցավերըս հոգամ...

Վեր կենամ, ասի, մեկի մոտ գընամ,

Կըրկին պարտք անեմ, գըլուխը քարը,

Մինչև որ տեսնենք ինչ կըլնի ճարը։

— Ողջո՜ւյն Պառնասի գըլխից սըրբազան...

Ետ նայեմ տեսնեմ՝ իմ ծանոթ Մուսան։

— Վե՛ր կաց, բանաստե՛ղծ, կանչում է էսպես,

Վե՛ր կաց, ներշընչվի՛ր, դուրս արի հանդես,

Տանջվում են ահա եղբարքըդ թըշվառ,

Հեծում, հալածվում աշխարհից աշխարհ։

Երկինք են հասել արցունք ու արյուն...

Ահա՝ քեզ համար բերել եմ ավյուն,

Հույս տուր վըհատին, ըսփոփիր որբին,

Ուժ տուր պանդըխտին իր երկար ճամփին։

Նայիր՝ աղջիկը ի՜նչպես ծաղկել է,

Աչքերի մըթնից պայծառ ծագել է

Կյանքի արևը ու սիրտ է հուզում,

Անձնըվեր սիրո երգեր է ուզում...

Ուրախ ու անհոգ գարունն էլ ահա

Բազմել է կանաչ սարերի վըրա,

Ձորերը լըցվել, փըռվել հովիտում.

Հավքերն երգում են, ծաղկունքը փըթթում...

Դու էլ ըսթափվի՛ր, երգիր քեզ նըման,

Ողջունի՛ր շըքեղ գալուստը գարնան։

— Հերիք է, Մուսա՛, երկինքը վըկա,

Էլ համբերելու սիրտ ու տեղ չըկա.

Էնպե՛ս կանեմ քեզ, որ դու մոռանաս

Արյուն ու գարուն, պոետ ու Պառնաս։

Անիծված լինի էն օրն ու տարին,

Որ գերի դառա ես քո քընարին.

Քեզ հետ մըտերիմ դառնալու օրից

Զըրկված մընացի կյանքում բոլորից...

— Էն տաղա՞նդը, էն ձի՞րքն հապա,

Որ տըվել եմ...

— Ա՛յ խաբեբա,

Ահա ես էլ էդ եմ լալիս.

Ինչո՞ւ էս ձիրքն էիր տալիս։

Չըգիտեի՞ր միթե այնժամ,

Թե ինչ աշխարք պիտի ես գամ։

Թող լինեի մի կեղեքող,

Հավաքեի միշտ փող ու փող.

Առաջ թեև «գազան» ու «ցեց»,

Կըդառնայի շուտով ես մեծ,

Վեհ բարերար

Ազգի համար.

Մեռած օրըս էլ պըսակ տային.

«Իր որբ ազգից — միակ հային»։

Կամ թե տերտեր լինեի թող,

Խաչը վըզիս մեռել թաղող,

Սուփրի վերև միշտ նըստեի,

Իմ ապրուստը դըրըստեի.

Ազգն էլ աչքը տընկեր վըրաս.

— Իմ փըրկողը դու ես, որ կաս։

Ահա էսպես բան լիներ մարդ,

Գընար ապրեր լի ու հանդարտ։

Կամ սընգուրված մի ճոխ հիմար,

Որ ապրում է լոկ իր համար,

Ուտում֊քընում, ելնում֊ուտում,

Լի՜, գո՜հ, ինչպես աղբակույտում

Հանգիստ ապրող որդը պարարտ։

Կըլինեի հարգի մի մարդ,

Նույնիսկ եթե գըլուխըս այնժամ

Դատարկ լիներ հազար անգամ,

Քան թե հիմա իմ գըրպանը։

Ահա կյանքում էս է բանը.

Թե չէ՝ լինել ի ծնե գերի

Մերկ Մուսայի ու երգերի,

Որդիք ու կին

Թողած բախտին,

Մերձավորի ծաղր ու ծանակ,

Ուժից ընկել անժամանակ —

Թե պոետ եմ... օ՜, ո՛չ, Մուսա՛,

Մի անարդար պատիժ է սա։

Եվ ինձ մոտիկ,

Փորձված մարդիկ

Դեռ շատ վաղուց նըկատեցին,

Կըռիվ արին, խըրատեցին,

Թե աշխարքին մըտիկ արա.

Շատ էլ խընդաց խելքիս վըրա...

Իսկ ես, ա՜խ, ես,

Միշտ խենթ էսպես,

Գիշեր֊ցերեկ թերթում գըրքեր,

Շինում էի դատարկ երգեր,

Միշտ քո քամով էի թըռչում,

Ու միշտ բախտից հեռու փախչում։

— Ա՛յ ապերախտ, ի՞նչ ես ասում.

Էն ո՞ր բախտն ես դու ափսոսում,

Որ չեմ տըվել քեզ իմ ձեռքով.

Աստվածային հըզոր ձիրքով

Էս ցած կյանքից հեշտ ու անթև

Թըռչել երկինք, վերև՜, վերև՜,

Ցավեր, հոգսեր ողջ մոռանալ,

Դըժոխք իջնել, դըրախտ գընալ,

Անհուն ըզգալ, թովիչ երգել...

Ո՞ր բախտից եմ ես քեզ զըրկել։

— Օ՜, ո՜ր բախտից... ա՜յ սևերե՛ս,

Ահա շարեմ հիշիր ու տե՛ս։

Ինձ մի անգամ առան֊տարան

Հաշվապահի ուսումնարան,

Շատ խոսեցին,

Համոզեցին,

Թե կավարտես էս դըպրոցում,

Ատեստատը հետո ծոցում,

Ուր որ գընաս,

Տեղ կունենաս,

Լա՜վ փողով տեղ բուղգալտերի.

Խազեյինդ էլ տարեցտարի

Միշտ կավելցընի քո ռոճիկը,

Վերջը վըրան և... աղջիկը։

Բայց դու եկար միտքըս մըտար,

Ինձ չըթողիր տեղըս դադար.

Դավթարն աչքիս դարձավ դաժան,

Թիվ, կոտորակ, թըվանշան

Ուղեղիս մեջ դարձան որդեր,

Քիչ էր մընում սիրտըս պայթեր.

Ես ել խըրտնած խենթ երեխա՝

Փող ու աղջիկ թողի, փախա,

Թե չեմ կարող, ես չեմ կարող,

Ես գըրող եմ, գըրո՜ղ, գըրո՜ղ։

Սակայն էլի բախտըս ժըպտաց,

Ձեռըս բըռնեց տարավ հանկարծ

Ու պիսերի տըվավ պաշտոն։

Ո՜չ լի օր կար ինձ և ոչ տոն։

Մեծավորըս էնքան սիրեց,

Հին գըրչակոթն ինձ նըվիրեց.

Ընկերներս էլ ինձ դաս տըվին —

Ոնց պըլոկել խընդրատվին։

Բայց դու էլի եկար գըտար,

Խաղաղ գործիս մեջը մըտար.

Ես էլ հիմարս՝ իսկույնևեթ

Վեճ բաց արի ամենքի հետ.

Թե ի՞նչ բան է՝ խեղճ գյուղացուն

Գերի շինել՝ ողջ տարին բուն

Տանել, բերել ու թալանել,

Այրու պըղինձն աճուրդ անել...

Էս բոլորը քիչ էր կարծես,

Էնքան արիր, սատանի պես,

Որ գըրեցի մեծիս պարսավ.

Նա էլ— կո՛րի, կո՛րի, ասավ,

Մենք ենք տալի քեզ փող ու վարձ,

Դու, Մուսայի խելքով ընկած,

Վեր ես կենում մեր դեմ խոսում.

Էդպես պիսեր մենք չեն ուզում։

Սակայն աստված մեծ է գութով.

Հայտնի կանտոր ընկա շուտով։

Լավ էր, ասի, այսուհետև

Կապրեմ ազատ, գործըս թեթև։

Հետըս եկար մըտար կանտոր,

Գործերըս արիր խառնուփընթոր.

Քու երեսից հենց նույն տարին

Իմ պաշտոնից ինձ դուրս արին։

Էսպես եղա ես խայտառակ,

Համ էլ ընկա պարտքերի տակ.

(Հո պոետի պարտքն էլ գիտես.

Էդ լոկ պարտք չի ուրիշի պես,

Այլ ազգային մի մեծ առակ,

Վեճ ու վըճիռ ծանր ու բարակ)։

Ո՞ր մեկն ասեմ, ո՞րը թողնեմ.

Երբ որ տեսան շընորհք չունեմ,

Այնուհետև քանի անգամ

Ծանոթ, ընկեր, լավ բարեկամ՝

Տերտերության տըվին խորհուրդ.

— Ա՛յ քեզ մեծ ժամ, լավ ժողովուրդ,

Փարթամ քելեխ, հարգ, մեծարանք,

Հարստություն, հանգիստ, հեշտ կյանք...

Իսկ ես՝ անփորձ, անխելք հիմար,

Ողջ մերժեցի լոկ քեզ համար.

Պատրաստ կյանքից, բախտից փախած,

Գանձանակի թեփշին թողած,

Քընարն առա,

Պոետ դառա,

Երգ ու տաղով մըտա հանդես,

— Հե՜յ, Մուսայի ընկերն եմ ես,

Ձեն տըվի ես ոգևորված։

— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՜, բիրտ հըռհըռաց

Ժողովուրդը միաբերան,

Թըռցրել է խելքն էս խեղճ տըղան։

Հեռո՛ւ կորի, խե՛նթ պատանի,

Որ անպիտան գործի, բանի,

Ուշք ու միտքըդ տըվել երգին՝

Մի չես նայում էս աշխարքին...

Մենք մարդիկ ենք — գործ ենք անում,

Խենթ֊մենթ բաներ չենք հասկանում։

Ես գոչեցի.— խավա՛ր ամբոխ,

Պաշտում ես դու լոկ փայլ ու փող,

Չես հասկանում դու պոետին.

Ե՜ս, երկընքի քընքույշ որդին,

Երգում եմ սե՜ր, ճըշմարտությո՜ւն...

Ու գընացի խըմբագրատուն։

— Տեր խըմբագիր, պոետ եմ նոր,

Բերել եմ ձեզ ոտանավոր.

Ահա կարդամ ակա՛նջ դըրեք,

Ձեր հանդիսում տեղավորեք։

«Սևորա՜կ աչքեր, սևորա՜կ աչքեր,

Հալածում եք ինձ դուք օր ու գիշեր,

Նայում եք անթարթ իմ հոգու խորքում...

Ինչո՞ւ չեք քընում, ինչո՞ւ չեք փակվում.

Բանաստեղծն արդեն տանջանքից հոգնել՝

Ուզում է քընել, հավիտյա՜ն քընել...

Դուք էլ քընեցեք, սևորա՜կ աչքեր,

Ցերեկըս անցել է, գիշեր է, գիշեր...»

— Ոչինչ, կոկիկ է։ Խոսելով անկեղծ՝

Դուք վատ չեք գըրում, պա՛րոն բանաստեղծ.

Ամեն տողում տասն են վանկերը,

Բայց ինձ աղքատ են թըվում հանգերը։

Հապա մի տըվեք, ուղղեմ ես հիմա,

Տեսեք՝ թե որքան սահուն դուրս կըգա։

Ուղղում եմ ես միշտ մեր պոետներին,

Էսպես եմ պոետ շինել բոլորին։

«Սևորա՜կ աչքեր, սևորա՜կ աչքեր,

Հալածում եք դուք ինձ ինչպես քաջքեր...»

Ես իսկույն ինչպես հալածված քաջքից՝

Փախա խըմբագրից ու իրեն աչքից,

Երգերըս ուղիղ տարա տըպարան.

Դուրս եկավ էսպես մի նոր երգարան։

Այնժամ մըտրակող մի թունդ պուբլիցիստ,

Հայտնի քըննադատ, բազմագետ ու խիստ,

Սաստիկ վըրդովված, անաչառ հոգով

Ծաղրի առավ ինձ իրեն «ակնարկով»։

— Ես դեմ եմ, ասավ, բանաստեղծության,

Զըզվեցնում է ինձ էդ երգի Մուսան։

Ո՛չ մըտքեր են պետք, ո՛չ ձիրք և ոչ խելք,—

Բառեր ու հանգեր — և ահա քեզ երգ։

Հենց նոր դուրս եկած էս խակ տըղան էլ

Գըլխից էս տեսակ բաներ է հանել։

Ուրի՜շ բան էին հին պոետները...

Նըրանք էլ մեռան, տարան հետները

Տաղանդ ու երգեր. ամե՜ն, ամեն բան

Մըտավ նըրանց հետ խավար գերեզման...

Դարձավ անապատ... էլ ո՞վ է մընում...

Էլ ուրիշ պոետ մենք չենք ընդունում...

Որքան ծաղրում ենք, սըրանք չեն լըռում,

Ոչ էլ մեր ուզած բաներն են գըրում։

— Ո՜վ բըրետների, կույրերի երկիր։

Դու մի՛ հավատար, իմ հե՛գ որդեգիր,

Ես էն հանգուցյալ լավերից նույնպես

Լըսել եմ հաճախ գանգատներ պես֊պես։

Սպանում են դեռ ծաղրով ու թույնով,

Ապա պըճընվում նըրանց անունով.

Լափում են նըրանց վաստակը արդար,

Ու նորից... նույն հին կըռիվը վատթար...

Երդվում եմ ահա ճառագող օրով,

Վառ Ավրորայի մաքուր շողերով,

Խոսում ես դու էն չըքերի մասին,

Որ միշտ անտեղյակ առաջին լուսին,

Չեն հըրճվում նըրա ծագման հանդիսով,

Միայն կեսօրին ապուշ երեսով,

Ելնում են մըռայլ, տեսնում քընեած՝

Գըլխների վերև արևը կանգնած.

Ու ծունկ են չոքում,

Օրհներգ են երգում.

Հի՜ն օրհներգություն ու հի՜ն հըրեշներ...

Բայց մի՞թե նըրանք ապրում են անմեռ,

Եվ էդպես անհաշտ էսօր էլ քեզ հետ...

— Ի՞նչ հըրեշ, Մուսա՛, ի՞նչ կույր ու բըրետ,

Ի՞նչ բաներ ես դու քեզնից հընարում...

Ես էն եմ ասում, թե մեր աշխարհում

Պոետները ողջ տըխրել են, ցավել,

Որ իրենց երգի քընար ես տըվել...

Ես էլ... ի՞նչ ասեմ... մեղավոր եմ ես,

Ծույլ ու անշընորհք. անպետք, սևերես...

Մեր խեղճ տանըցիք ո՜րքան նախատում —

Բայց ես՝ միշտ համառ, չէի հավատում,

Մինչև լըսեցի մի մեծ պարոնի,

Մեր մեջ շատ խելոք ու շատ անվանի։

Մի օր ինձանից արավ հարցուփորձ.

— Ունի՞ս, հարցրեց, մի պաշտոն կամ գործ։

— Բանաստեղծ եմ ես, հայտնեցի հըպարտ։

— Դըժվար է, ասավ, երբ անգործ է մարդ։

— Բանաստեղծ եմ ես, կըրկնեցի մեկ էլ։

— Հասկացա՜նք, ասավ, պարապ ես եղել...

Եվ խեղճ ընկերըս երբ որ՝ սըրտացավ՝

Սա էլ պետքական մի մարդ է, ասավ,

Էնպես ծիծաղեց մեր աղան փառփառ,

Որ և հասարակ և մեծ վեհափառ,

Ով որ իմացավ,

Ծիծաղը պըրծավ։

Բայց վերջն ավելի պարզեց խընդիրը,

Երբ հոդված գըրեց մեր լըրագիրը։

— Բանաստեղծն, ասավ, թո՛ղ մի գործ շինի

Որ հացի, վարձի դառնա արժանի.

Թե չէ համառի ու մընա պոետ՝

Ի՞նչ հաշիվ ունի ազգը նըրա հետ.

Ազգը հո նըրան չի խընդրում գըրի,

Թերթն էլ փող չունի՝ թե որ վըճարի...

Թո՛ղ գընա ապրի իրեն գըրիչով...

Էսպես ենք դատում մեր մաքուր խըղճով։

Ներշընչման համար

Էսպես է հարմար.—

Ով սովից մեռել՝

Նա՛ է լավ գըրել։

Կարող ենք մենք էլ

Էսպես մըտրակել

Ու ծաղրել մի֊մի,

Որ առաջ դիմի...։

— Ո՜վ ախոռ֊երկիր, մըտրակի մարդիկ...

Դե՛, ե՛կ, սիրելի՛ս, տանեմ քեզ երկինք.

Էնտեղ երջանիկ ոգիների հետ

Զըվարթ կըխընդաս ու կերգես հավետ.

Կամ կուզես թըռցնեմ, հանեմ Ոլիմպոս,

Որ նեկտար ըմպես, ճաշակես ամբրոս։

— Իմ ազնի՜վ Մուսա՛,

Ա՛յ, է՛դպես խոսա։

Իրավ, էս կյանքից ես շատ եմ զըզվել։

Ի՜նչ երանություն՝ երկընքում սուզվել,

Էն չըքնաղներին, որոնք, անկասկած,

Նըման չեն իսկի մեր հայոց կանանց —

Լինել միշտ ընկեր

Ու սիրո երգեր

Հորինե՛լ,

Ձոնել,

Երկրային չընչին հոգսերը թողած.

Կամ, ոտներն հանգիստ ժայռերից կախած,

Նըստել Պառնասի երջանիկ գըլխին

Ու բարձրից նայել էս հիմար խալխին։

Բայց ես ունեմ կին, շատ երեխաներ,

Նըրանց բանն էնտեղ ի՞նչպես կըլիներ...

— Օ՛, երբ Պառնասի գագաթ վերանաս,

Զավակներ ու կին պիտի մոռանաս։

— Ո՜վ դու անիրավ, ի՞նչ եմ արել քեզ,

Որ ինձ իմ տանից էդպես բաժանես։

Չէ՛, լավ է կըրկին, որ երկրում մընամ,

Ծաղրի, նեղության մի կերպ դիմանամ...

— Քո կամքը լինի, ազա՛տ բանաստեղծ.

Ընտրի՛ր, ուր կուզես՝ երկինք թե երկիր,

Բայց միշտ, ամեն տեղ եղիր դու անկեղծ,

Մաքուր, սըրտալի քո ե՛րգը երգիր։

Կանգնի՛ր միշտ վերև,

Ու ինչպես արև՝

Նայի՛ր լուսավոր,

Պայծառ ու հըզոր,

Քո կոչումն է դա.

Եվ, ինձ հավատա՛,

Բոլոր գանձերը, գոհարներն անգին

Չարժեն կարճատև քո ներշընչանքին։

— Ա՛յ, դու սատանա՛, է՞լ կուզես խաբել,

Մեծ֊մեծ խոսքերով աչքերըս կապել.

Ա՛յ, դու կեղծավո՛ր, սիրուն անպիտան.

Ես լավ եմ տեսնում այժըմ ամեն բան։

Դու ինձ ես մենակ միամիտ գըտել.

Հապա դե խոսիր ուրիշի մոտ էլ,

Ա՛յ, թեկուզ մեզ մոտ, հենց իմ կընկանը —

Ասա՛, թե մենակ փողը չի բանը...

Բայց ի՜նչ եմ ասում. հայոց գըրողը

Վաղուց է արդեն ճանաչել փողը.

Եվ երկար, երկար մեր ողջ հանճարով

Մըտածել ենք մենք դըժար օրերով,

Գըրողի պըսա՞կ,

Թե՞ փողի քըսակ...

Եվ լավ ենք վըճռել...

Դեհ, գընա՛, Մուսա՛.

Գըրադարանս շինում եմ կասսա,

Թըքում եմ և քեզ և քո պըսակին,

Երկըրպագում եմ փողի քըսակին։

«Փողի քըսա՜կը, փողի քըսա՜կը,

Բարձրացընում է մարդու հասակը,

Գեղեցկացնում է հըրեշ տըգեղին,

Սըրբագործում է գարշն ու աղտեղին։

Նըրա ուժն է՝ որ դարձընում է լոկ

Անասուններին հարգի ու խելոք,

Կույսին, զառամին մոտեցնում իրար,

Չարին, վաշխառվին շինում բարերար,

Պըճնում ճակատը լիրբ ավազակի,

Կանգնեցնում արձան անվախճան փառքի։

Նա է միշտ շարժում դատողի լեզուն,

Նա՛ է հասցընում աղոթքն աստըծուն,

Նըրա վըրա է աշխարքը կանգնած.

Նա մեր հոգին է, մեր երկրորդ աստված։

Պոետն էլ բընավ թե խոսել է վատ,

Տուժել է սաստիկ, զըղջացել է շատ,

Եվ այժըմ, ահա, խելքի է եկել,

Սկսել է նըրան օրհնություն երգել»։

Երգըս որ լըսեց իմ դըժբախտ Մուսան,

Իսկույն հավաքեց իր փասա֊փուսան.

— Դե՛հ, մընաս բարյավ,

Անսի՛րտ, անիրա՛վ,

Ես էսքան տարի

Ինչ որ քեզ արի,

Բոլորն ուրացար,

Փողապաշտ դարձար...

1900֊1901

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Սնաչա — վրանի մեջտեղի միակ սյունը, որի վրա ամրացնում են ճիպոտները վրանի։

[2] Ուրթ — այն որոշյալ տեղն է, ուր արձակում են վրանները սարվորի։

[3] Արխաջ — ոչխարի գիշերվան մնալու, հանգստանալու տեղն է։

[4] Ղովտ — սրնգի երկայնությամբ սնամեջ փայտ է, նրա մեջ են պահում սրինգը — շվին (շհու)։

[5] Հարայ կամ հավար — կոչական ձայնարկություններ են, օգնություն կանչելու ժամանակ են գործածվում։

[6] Բինա — սարվորի վրանների խումբը։

[7] Էրմանի — հայ։

[8] Դալի — խենթ։

[9] Դուշման — թշնամի։

[10] Նրանց գլխին կընկա լաչակ — արհամարհական, նախատական դարձվածք է։

[11] Ղաչաղ — ավազակ, փախստական։

[12] Փափախ — գլխարկ մորթե։

[13] Այնալի — փամփուշտավոր հրացան, պիպոդ։

[14] Ղսաս — վրեժ։

[15] Ժանգառք — երեկոյան մութը։

[16] Խաշամ — թափված, չորացած տերև։

[17] Ձայն հանել — հռչակ ստանալ։

[18] Թռչունի անուն է։

[19] Ազիզ օր — տոն օր, հանդիսավոր օր։

[20] Խան — ցորենի չափ է։

[21] Ղայլուխ — փողի քսակ։

[22] Շարան — հուլունքներից և զանազան փայլուն իրերից կազմած շարած բան է, որ կանայք իբրև զարդ կրում են վզին։

[23] Թե աչքդ մնա — աչքի մնալը ճամփորդի, գնացածի գալու նշան է։

[24] Եվ հանկարծ մինը ծոր տա ու թռչի — աստղի թռչելը մահու նշան է։

[25] Սև շորեր հագած, սև ճամփով գնաց — երազում սևը տրտմություն է, մահ է, մանավանդ վերև հիշած երեքը։

[26] Հարամի — ավազակ, մարդասպան։

[27] Բոթաձայն կռավեց — ագռավի կանչը չարագուշակ է։

[28] Քուշուշկ — հարսնական քող, շղարշ։

Հովհաննես Թումանյան

Պոեմներ

Hovhannes Tumanyan

Poems

Երևան — 2012