Հերբերթ Ջ. Ուելս

ԱՆՏԱՌԻ ԳԱՆՁԸ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2018

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7

Ուելս, Հերբերթ Ջորջ

Անտառի գանձը: [Պատմվածքներ] / Հ. Ջ. Ուելս։ Թարգմ. ռուս.՝ Հ. Ն. Զարյան, թարգմ. անգլ.՝ Գ. Ա. Նասոյան, խմբ.՝ Ա. Ա. Ղուկասյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, Ա. Ա. Անդրեասյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2018.— 51 էջ։

Հայ ընթերցողին ավելի հայտնի են Հերբերթ Ուելսի «Անտեսանելի մարդը», «Պատերազմ օդում» գիտաֆանտաստիկ վեպերը, «Ռուսաստանը մշուշի մեջ» ակնարկը։ Գրքում մեկտեղված են հեղինակի՝ հայերենով լույս տեսած պատմվածքները։

Պատմվածքներից երեքը («Անսովոր աճուրդը», «Անտառի գանձը», «Հափշտակված բացիլը», թարգմ. ռուս՝ Հ. Ն. Զարյան) արտատպվում են «Հայպետհրատի» «Լավագույն պատմվածքի մատենաշարի» հետևյալ հրատարակությունից՝ Անտառի գանձը: [Պատմվածքներ] / Հ. Ջ. Ուելս; Թարգմ.՝ Հ. Ն. Զարյան; Խմբ.՝ Ա. Ա. Ղուկասյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 41 էջ; 15 սմ։ «Խնձորը» (թարգմ. անգլ.՝ Գ. Ա. Նասոյան) վերցված է՝ XX դարի արտասահմանյան արձակ։ [Պատմվածքներ] / Կազմ. և կենսագր. գրեց՝ Ա. Ռ. Խաչատրյան; Առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ս. Ե. Փանոսյան.— Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1984.— Հ. 1; 20 սմ հրատարակությունից։

ԳՄԴ 84.7

© Յավրուհրատ, 2018 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Հերբերթ Ջ. Ուելս, 1866֊1946

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Անսովոր աճուրդը

Անտառի գանձը

Հափշտակված բացիլը

Խնձորը

Ծանոթագրություններ

ԱՆՍՈՎՈՐ ԱՃՈՒՐԴԸ

— Ի դեպ թռչունների գնի մասին. ես ջայլամ եմ տեսել, որն արժեր երեք հարյուր ֆունտ,— ասաց խրտվիլակագործը, հիշելով պատանեկան տարիների իր թափառումները։— Երեք հարյուր ֆունտ։— Նա ինձ վրա նայեց ակնոցների վերևից.— Մի ուրիշն էլ գիտեմ, որը չորս հարյուրով էլ չէին ուզում վաճառել։ Չէ,— շարունակեց նա,— դրանց մեջ ոչ մի առանձնահատուկ բան չկար։ Շատ սովորական ջայլամներ էին. դիետայի պատճառով դեռ մի քիչ էլ փետրաթափ եղած։ Դրանց կարիքն ընդհանրապես ոչ ոք էլ չէր զգում։ Թվում էր, թե այդ հինգ ջայլամը մի հազվագյուտ բան չէին Հնդկաստանից եկող շոգենավի վրա։ Բայց բանն այն էր, որ այդ թռչուններից մեկն ադամանդ էր կուլ տվել։

Այն տիպը, որի ադամանդը ջայլամներից մեկը թռցրեց, սըր Միհինին էր, փադիշահը՝ մի շիկ պճնամոլ, ուղղակի կարելի էր ասել, Պիկադիլլիի դենդի, բայց միայն մինչև ուսերը. իսկ գլուխը՝ սև, անճոռնի, չալմայով՝ վրան էլ հենց այդ չարաբաստիկ ադամանդը։ Անիծված թռչունը անսպասելի կերպով կտցում է, և ադամանդը տեղն ու տեղը չքանում է. իսկ երբ այդ տիպը աղմուկ֊աղաղակ է բարձրացնում, ջայլամը, երևի, գլխի է ընկնում, որ վատ բան է արել։ Փախչում է, խառնվում մյուսներին, որ հետքը կորցնի։

Ամեն բան կատարվում է մի ակնթարթում։ Ես առաջինը հասա դեպքի վայրը։ Տեսնեմ՝ այդ կռապաշտն օգնության է կանչել իր բոլոր աստվածներին, իսկ երկու նավաստիներ ու թռչուններին հսկողը, ծիծաղից փորները բռնել են։ Իսկապես, ավելի ծիծաղելի բան չէր կարելի պատկերացնել, քան այդպիսի հիմար ձևով թանկարժեք քար կորցնելը։ Երբ այդ ամենը կատարվեց, հսկողն այնտեղ չէր և իհարկե չգիտեր, թե թռչուններից որը խաղաց այդ խաղը։ Մի խոսքով, ադամանդը կուլ գնաց։ Անկեղծորեն ասած, ես այնքան էլ չտխրեցի։ Այդ տիպը, նավ նստեց֊չնստեց, սկսեց զահլա տանել իր քոսոտ ադամանդով։

Պատմությունն անմիջապես տարածվեց ողջ նավով մեկ. նավացռուկից մինչև նավախել, բոլորն այդ մասին էին խոսում։

Փադիշահը վիշտը թաքցնելու համար քաշվեց իր խցիկը։ Իսկ ճաշին նա բարեհաճեց առանձին սեղան նստել երկու հնդիկների հետ։ Նավապետը որոշեց ձեռք առնել նրանց. դե, և մեր փադիշահի համբերությունը հատավ։ Դարձավ ինձ և ականջիս մրթմրթաց, թե այդ թռչունները նա չի գնի. իբրև բրիտանական հպատակ՝ նա իր իրավունքների տերն է, ադամանդը պետք է գտնվի, նա կպահանջի, կպնդի այդ, նա կդիմի լորդերի պալատին։ Բայց թռչուններին հսկողն այնպիսի հաստագլուխն էր, որ ոչինչ չէր ուզում հասկանալ։ Նա մերժեց բժշկական բոլոր մեթոդները՝ ադամանդը հանելու համար։ Նրան հանձնարարել էին թռչուններին կերակրել այսպես֊այսպես, նրանց հետ վարվել այսպես֊այսպես, և, փառք աստծո, պատճառ կար, որ նա ամեն բան չաներ հակառակը։ Փադիշահը պահանջեց ստամոքսի լվացում կատարել, չնայած, ինչպես գիտեք, թռչունների հետ այդ բանը չի կարելի կատարել։ Նա մինչև կոկորդը զինված էր ամեն տեսակ օրենքներով, այդ փադիշահը, և ինչպես համարյա բոլոր բենգալացիք, շաղակրատում էր թռչուններին կալանքի վերցնելու մասին ու նման բաներ. բայց մի ծերունի ասաց, թե իր որդին փաստաբան է Լոնդոնում և սկսեց բացատրել, որ կուլ տված քարն արդեն ipso facto[1] թռչունի անբաժանելի մասն է, և որ փադիշահին մնում է լոկ պնդել կորցրածի հատուցման օրենքի մասին։ Բայց նույնիսկ այս դեպքում էլ գործը կարելի է այնպես շուռ տալ, որ իբր թե դժբախտ պատահար է տեղի ունեցել, վերջացավ գնաց։ Ի՞նչ իրավունքներ նա կարող էր ունենալ թռչունների վրա, չէ՞ որ այդ թռչունները նրան չէին պատկանում։ Փադիշահի տրամադրությունը սոսկալի ընկավ. հատկապես այն բանի համար, որ մեզանից շատերը պաշտպանեցին այդ տեսակետը։ Տախտակամածում ոչ մի փաստաբան չկար, որ վճռեր մեր վեճը, և մենք էլ դատում էինք մեր ուզածի պես։

Վերջապես, երբ հասանք Ադեն, փադիշահը կարծես միացավ ընդհանուր կարծիքին, գնաց հսկողի մոտ և առաջարկեց նրան բոլոր հինգ ջայլամները վաճառել։

Հաջորդ առավոտյան՝ նախաճաշի ժամանակ, իսկական խառնաշփոթություն առաջացավ։ Հսկողը հայտարարեց, որ ինքը ոչ մի լիազորություն չունի ջայլամների հարցում որևէ գործարք կատարելու, և աշխարհում ոչ մի ուժ նրան չի ստիպի թռչունները վաճառել։ Բայց, միաժամանակ հասկացրեց փադիշահին, որ Փոթթեր անունով մի մարդ արդեն նրան այդ նույն բանն առաջարկել է։ Այստեղ փադիշահը, հենց մեր ներկայությամբ, աշխարհում էլ խոսք չմնաց, որ չթափեր այդ Փոթթեր կոչվածի գլխին։ Բայց մեզանից շատերը հավանաբար կարծում էին, որ այդ Փոթթեր կոչվածը խաբվող պտուղը չէ, իսկ երբ պարզվեց, որ նա Ադենից հեռագիր է ուղարկել Լոնդոն՝ թռչունների գնման հարցով, և հույս ունի Սուեզում պատասխան ստանալ, ես մի լավ հայհոյեցի ինքս ինձ, որ ձեռքիցս բաց եմ թողել այդպիսի առիթը։

Սուեզում, երբ Փոթթերը դարձավ թռչունների տերը, փադիշահը արցունքներ թափեց. իսկական ջե՜րմ արցունքներ, և այդ ճարպիկ խորամանկին բոլոր թռչունների համար առաջարկեց երկու հարյուր հիսուն ֆունտ, որը կազմում էր Փոթթերի վճարած գումարի երկու հարյուր տոկոսից ավելին։ Իսկ Փոթթերը հայտարարեց, որ թող իրեն կախեն, եթե նա հրաժարվի թեկուզ ջայլամի մի փետուրից. նա պարզապես բոլորին հերթով կմորթի և կգտնի ադամանդը։ Իսկ հետո, առանձնության մեջ խորհելով, կարծես թե միտքը փոխեց։

Նա, այդ Փոթթերը, խաղամոլ էր, մի քիչ էլ խարդախ թղթախաղի մեջ, և հեշտ ճանապարհով օգուտ կորզելու այդ գործարքը, ըստ երևույթին, մոտ էր նրա հոգուն։ Մի խոսքով, նա հանուն կատակի առաջարկեց թռչունները մեկ֊մեկ աճուրդով վաճառել, սկզբնական գինը ամեն մի ջայլամի համար նշանակելով ութսուն ֆունտ. բայց ավելացրեց, որ դրանցից մեկը կպահի իր համար, գուցե բախտը բերի։

Չմոռանանք, որ դա շատ թանկարժեք ադամանդ էր։ Մեր մեջ թանկարժեք քարեր վաճառող մի հրեա կար, որը փադիշահի քարը գնահատել էր երեք թե չորս հազար։ Եվ հասկանալի է, «ջայլամների վրա խաղալու» միտքը շատերին դուր եկավ։ Ես դեռ նախորդ օրը մի քանի խոսք էի փոխանակել թռչուններին հսկող մարդու հետ, ու նա ի միջի այլոց ասաց, որ ջայլամներից մեկը հիվանդացել է — իր կարծիքով ստամոքսն է խանգարվել։ Այդ ջայլամի պոչի մի փետուրը համարյա բոլորովին սպիտակ էր։ Հենց այդ փետուրով էլ զանազանեցի նրան մյուսներից։ Այնպես որ, երբ մյուս օրը աճուրդը բացվեց, գերազանցեցի փադիշահի ութսունհինգ ֆունտը, առաջարկելով՝ իննսուն։ Ըստ երևույթին ես ինձ շատ ինքնավստահ էի պահում, չափից ավելի տաքացա, և մյուսները կարծես սկսեցին գլխի ընկնել, թե ինչումն է բանը։ Փադիշահը խելագարի պես այդ թռչնի գինը ավելացնում էր։ Ի վերջո նա հարյուր յոթանասունհինգ ֆունտ ստեռլինգով բաժին ընկավ հրեա վաճառականին։ Փադիշահը բացականչեց հարյուր ութսուն, երբ արդեն իջել էր մուրճը — այդպես բացատրեց մեզ Փոթթերը։ Մի խոսքով, հրեա վաճառականը դարձավ ջայլամի տերը։ Նա ինչ֊որ տեղից հրացան ճարեց և գնդակահարեց իր սեփական ջայլամին։ Փոթթերն իրեն պատեպատ էր զարկում. չէ՞ որ դա խափանում էր մյուս թռչունների վաճառքը։ Փադիշահը, իհարկե, իրեն ապուշի պես էր պահում. մենք բոլորս էլ սոսկալի զայրացած էինք։ Պետք է ասեմ, որ իմ ուրախությանը չափ չկար, երբ թռչունին մորթեցին ու ոչ մի ադամանդ էլ չգտան. քիչ էր մնում հարյուր քառասուն ֆունտ ինքս տարվեի։

Հրեա վաճառականն իրեն պահում էր բոլոր հրեաների պես. անհաջողության պատճառով նա իր մազերը չփետեց։ Բայց Փոթթերը համաձայնվեց աճուրդը շարունակել պայմանով, որ գնված ջայլամները տերերին կհասցնի վաճառքը վերջանալուց հետո միայն։ Հրեա վաճառականը ամեն կերպ ուզում էր ապացուցել, որ դա յուրահատուկ դեպք է։ Եվ քանի որ վիճաբանությունը երկարում էր, գործը հետաձգեցին հաջորդ առավոտյան։

Այդ օրը ճաշի ժամանակ շատ էինք աշխուժացել։ Կարող եմ ձեզ հավատացնել, որ Փոթթերը նորից իրենն էր պնդում։ Վերջում եկանք այն համոզման, որ նրա համար մի առանձին խիզախություն չէ բոլոր թռչուններին իր մոտ պահելը, և նա, անկեղծորեն ասած, իրեն մարմնամարզիկի պես էր պահում։ Իսկ փաստաբան որդի ունեցող ծերուկ ջենտլմենը ասաց, թե ինքը նորից մանրամասն խորհել է այդ մասին և տատանվում է, թե արդյոք թռչունի հերձումից հետո գտնված ադամանդը չպե՞տք է վերադարձնել իր օրինական տիրոջը։ Ես, որքան հիշում եմ, այն միտքն արտահայտեցի, թե այս դեպքին ամենից ավելի վերաբերում է գտնված իրի օրենքը — և հենց գործի էությունն էլ այդպես է։ Այստեղ նորից վիճաբանություններ առաջացան, և ի վերջո մենք բոլորս էլ համաձայնեցինք, որ հիմարություն է նավի տախտակամածի վրա թռչուններին մորթելը։ Այդ ժամանակ ծերուկ ջենտլմենը զանազան իրավաբանական նրբություններ առաջ քաշեց, ամեն կերպ աշխատեց վաճառքը ներկայացնելու որպես վիճակախաղ, այն էլ անօրինական, և նույնիսկ նավապետին վեճի մեջ քաշեց։ Սակայն Փոթթերն արդարացավ, որ նա թռչուններին վաճառում է որպես թռչուն, որ իսկի չի էլ մտածում ինչ֊որ ադամանդների առևտուր բաց անել և ոչ ոքի էլ դրանով չի հրապուրում։ Վաճառվող երեք թռչուններից ոչ մեկի մեջ էլ, որքան իրեն հայտնի է, ադամանդ չկա — ադամանդը չորրորդի մեջ է, որը նա իրեն է թողնում. համենայն դեպս, նա այդպիսի հույս ունի։

Բայց այսուամենայնիվ հաջորդ օրն էլ գները բարձր էին։ Թռչունների քանակը քչացել էր, հետևաբար հաջողության հավանականությունը շատացել։ Անիծված ջայլամներ, միջինը երկու հարյուր քսանյոթ ֆունտով վաճառվեցին, և որքան էլ այդ տարօրինակ լինի, փադիշահին չհաջողվեց ոչ մի ջայլամ գնել. ո՛չ մի ջայլամ։ Նա չափից ավելի էր իրար անցնում ու երբ պետք էր գին առաջարկել, սկսում էր շաղակրատել՝ թռչունների վրա կալանք դնելու մասին. և հետո, Փոթթերն էլ ինչ֊որ ձայն չէր տալիս նրան։ Ջայլամներից մեկը բաժին ընկավ մի երիտասարդ լռակյաց սպայիկի, երկրորդը՝ հրեա վաճառականին, իսկ երրորդը նավի մեքենավարները ընկերովի գնեցին։ Եվ այստեղ Փոթթերն իբրև թե սկսեց զղջալ, որ վաճառեց ջայլամները, ասաց, որ ուղղակի հիմարի նման քամուն տվեց հազար ֆունտը, որ ինքը միշտ էլ ապուշի մեկն է եղել. բայց երբ ես մխիթարելու համար մոտեցա նրան և հիշեցրի, որ նա հաջողության հավակնությունը լրիվ չի կորցրել, քանի դեռ մի թռչուն մնում է նրան, պարզվեց, որ նա դա էլ վաճառել էր ուղևորներից մեկին, ինչ֊որ քաղաքագետի, որ հանգստի ժամանակ ուսումնասիրում էր Հնդկաստանի բարքերն ու ամեն տեսակի սոցիալական հարցեր։ Հենց այդ վերջին ջայլամն էլ երեք հարյուրով էր վաճառվել։

Այդպես երեք ջայլամներին Բրինգիզիում իջեցրին, չնայած ծեր ջենտլմենը հավատացնում էր, թե դա մաքսատան օրենքներին դեմ է։

Փոթթերն ու փադիշահը նույնպես ափ իջան։ Հնդիկը քիչ էր մնում խելքը թռցնի, երբ տեսավ, որ իր ադամանդն, այսպես ասած, ճամփորդում է տարբեր ուղղություններով։ Նա դեռևս կրկնում էր, թե թռչուններին կալանքի ենթարկել կտա։ Նա ուղղակի զահլա տարավ իր կալանքի ենթարկելով, և բոլոր նրանց, ովքեր գնել էին թռչունները, տալիս էր իր հասցեն, որպեսզի նրանք իմանան, թե ուր պետք է ուղարկել ադամանդը... Բայց ոչ ոք չէր ցանկանում նրանից հասցե վերցնել և իրենն էլ չէր տալիս։ Նորից ամեն բան իրար խառնվեց հենց նավահանգստի վրա։ Հետո բոլորը ցրվեցին տարբեր ուղղություններով։ Ես դեռ շարունակեցի լողալ մինչև Սաուսհեմփթոն և այնտեղ, հազիվ էի ափ իջել, տեսա վերջին ջայլամին — այն, որ բաժին ընկավ մեքենավարներին։ Նա կանգնել էր կամրջակի մոտ, հսկայական հյուսված զամբյուղի մեջ. դա ամենաբարձրասրունք ու ամենահիմար տուփն էր թանկարժեք ադամանդի համար, որ միայն կարելի էր պատկերացնել, եթե, իհարկե, ադամանդի տուփ էր։

Ինչո՞վ վերջացավ այս ամենը։ Դե, հենց սրանով էլ վերջացավ։ Սակայն... այո, հավանական է։ Կա նաև մի փաստ, որը լույս է գցում այս ամբողջ պատմության վրա։ Մեկ թե երկու շաբաթ անց ես գնացել էի Ռիջենթ֊սթրիթ մի քանի գնումներ կատարելու։ Եվ ինչ եք կարծում, ո՞ւմ եմ հանդիպում... Իրար թևանցուկ արած, արքայական ժամանակ են անցկացնում Փոթթերն ու փադիշահը։

Պատկերացնո՞ւմ եք...

Այո։ Ես ինքս էլ այդպես համոզվեցի։ Միայն թե ադամանդն իսկական էր, դրանում ոչ մի կասկած։ Փադիշահն էլ նշանավոր անձնավորություն էր, թերթերում հաճախ էի կարդում նրա անունը։ Բայց թե ջայլամը կուլ էր տվել ադամանդը, թե ոչ՝ այդ արդեն չեմ վիճում, դա ուրիշ բան է...

1895

ԱՆՏԱՌԻ ԳԱՆՁԸ

Նավակը մոտենում էր կղզուն։ Ծովածոցը տարածվել էր լայնորեն, իսկ խութերի մոտ, ալեբախության սպիտակ եզրագծի ճեղքվածքը ցույց էր տալիս ծովը թափվող գետի գետաբերանը։ Կանաչի շերտը, կուսական անտառում ավելի մգվելով ու հյութեղանալով, ձգվում էր դեպի հեռավոր սարալանջը՝ ցույց տալով գետի ողջ ընթացքը։ Անտառը դեմ էր առել ափին։ Հեռվում վեր էին ձգվել մառախլապատ, թխակապույտ լեռները, որոնք կարծես հանկարծակի քարացած ալիքներ լինեին։ Ծովը խաղաղ էր. հազիվ ալեծածանվում էր։ Երկնքից շոգ էր թափվում։

Մարդը դադարեց թիավարելուց.

— Դա պետք է ինչ֊որ այս կողմերում լինի...— նա թիերը դրեց նավակի մեջ և պարզեց ձեռքը։

Նրա ուղեկիցը, նավակի քթամասում նստած, ուշադիր զննում էր ափը։ Նրա ծնկան վրա դեղնած մի թղթի կտոր կար։

— Նայիր այստեղ, Իվենս,— ասաց նա։

Նրանք խոսում էին կամաց. նրանց երկուսի շրթունքներն էլ չորացել էին, թխվել։

Նրան, որին Իվենս էին կոչում, թեթև օրորվելով անցավ նավակի մյուս կողմը և ուղեկցի ուսի վրայով նայեց։

Թղթի վրա ըստ երևույթին նկարված էր տեղանքի հատակագիծը։ Հաճախակի գործածվելուց այն այնքան էր քրքրվել, որ համարյա բաժան֊բաժան էր լինում, և մարդը ձեռքով պահում էր խունացած կտորները։ Մատիտի ջնջված գծերի վրա հազիվ էին նշմարվում ծովածոցի եզրագծերը։

— Ահա խութը,— ցույց տվեց Իվենսը,— սա էլ գետաբերանն է։

Բութ մատի եղունգով նա գծեց քարտեզի վրա։

— Ոլորապտույտ գիծը գետն է, ա՜յ թե մի կում լիներ այնտեղից, իսկ աստղիկը հենց այն տեղն է...

— Տեսնո՞ւմ ես այս կետագծերը,— ասաց քարտեզը բռնած մարդը,— սա գնում է խութի կողքից ուղիղ դեպի արմավենիները։ Աստղիկը գտնվում է արմավենիների ու գետի հատման կետում։ Երբ ծովածոց մտնենք, պետք է հիշել այդ տեղը։

— Չեմ հասկանում,— շարունակեց Իվենսը րոպեական լռությունից հետո,— այս ի՞նչ նշաններ են։ Տան հատակագիծ լինի կարծես, կամ ինչ֊որ նման մի բան... Բայց ոչ մի կերպ գլուխս չի մտնում, ի՞նչ են նշանակում այս սլաքները, որ կան բոլոր կողմերում, իսկ մակագրությունները ի՞նչ լեզվով են։

— Չինարեն։

— Դե իհարկե, չէ՞ որ նա չինացի էր,— նկատեց Իվենսը։

— Ինչպես և նրանք բոլորը,— պատասխանեց նրա ուղեկիցը։

Մի րոպե երկուսով զննեցին ափը, իսկ նավակը դանդաղ լողում էր։ Իվենսը նայեց թիակին։

— Քո հերթն է թիավարելու, Խուկեր,— ասաց նա։

Խուկերն առանց շտապելու ծալեց քարտեզը, դրեց գրպանը և, զգուշորեն անցնելով Իվենսի կողքով, սկսեց թիավարել։ Բայց նրա շարժումների մեջ այնքան դանդաղկոտություն կար, որ կարծես ուժերը սպառվելու վրա էին։

Իվենսն աչքերը կիսախուփ հետևում էր աստիճանաբար մոտեցող կորալային խութերի մոտի փրփրադեզ եզրագծին։ Արևը հասել էր զենիթին, և երկինքը հնոցի նման շոգ էր արտաշնչում։ Չնայած հիմա գանձն այդքան մոտիկ էր, բայց նա չէր վայելում սպասվող ուրախությունը։ Զգացած ապրումները՝ մահացու կռիվը քարտեզի համար և գիշերային երկար ճամփորդությունը դեպի կղզին՝ վատ սարքավորված նավակով, «իսպառ քամել էին նրան» — ըստ իր արտահայտության. նա փորձում էր իր միջից վանել թմրությունը, մտքերը կենտրոնացնել չինացու գանձի վրա, բայց չէր ստացվում։ Նա միայն մտածում էր շրթունքների ու կոկորդի անտանելի չորության և գետի խոխոջացող քաղցրահամ ջրի մասին։ Արդեն լսվում էր խութերին զարնվող ալիքների համաչափ ճողփյունը և շոյում նրա լսելիքը։ Ջուրը, նավակողերին դիպչելով, կաթկթում էր թիակներից։ Նա թեթևակի ննջեց։

Ճիշտ է, նա չկորցրեց իրականության աղոտ զգացումը, բայց նրա գլխում հրեշավոր երազներ էին խճճվում։ Նա նորից ապրեց այն գիշերը, երբ Խուկերի հետ ծածուկ լսում էին չինացու գաղտնիքը։ Նրա աչքին նորից երևացին լուսնի շողերով ողողված ծառերը, խարույկի կարճ բոցերն ու չինացիների գորշ կերպարանքները, որ մի կողմից լուսավորվել էին լուսնի շողերով, մյուս կողմից՝ բոցերի բոսորագույն երանգով։ Նա լսում էր նրանց զրույցը՝ կոտրատված անգլերենով։ Նրանք բոլորն էլ տարբեր գավառներից էին։ Խուկերն առաջինը բռնեց նրանց զրույցի թելը և նշան արեց իրեն, որ ականջ դնի։ Ոչ բոլոր ասածներն էին նրանց հասնում, շատ բառեր մնում էին անհասկանալի։ Խոսքը՝ ծանծաղուտին դեմ առած ինչ֊որ իսպանական կարավելլայի[2] ու նրա գանձերի մասին էր, որ թաղված էր այդ կղզում, որի հետևից պիտի վերադառնային։ Վթարի ենթարկված անձնակազմի մարդիկ համարյա բոլորը մեռել էին հիվանդությունից, արյունահեղ կռիվներից, կարգ ու կանոնի բացակայությունից։ Ի վերջո կենդանի մնացած մի քանի նավաստիներ նավակներով գնացել էին ինչ֊որ ուղղությամբ և նրանց մասին ոչ ոք այլևս երբեք չի լսել։ Եվ ահա, մոտ մեկ տարի առաջ այդ կղզին ընկավ Չան Խին և նրան բախտ վիճակվեց գտնել գանձը, որ երկու հարյուր տարի թաղված էր այնտեղ։ Նա փախել էր իր ջոնկայից[3]ու մեծ դժվարությամբ, առանց որևէ մեկի օգնության, գանձը նորից թաղել հուսալի տեղում։ Նա համառորեն ընդգծում էր, որ տեղը հուսալի է, իսկ ինչո՞ւ — դա արդեն իր գաղտնիքն էր։ Հիմա նրան օգնող ձեռքեր էին պետք, որպեսզի վերադառնար կղզին և հաներ գանձը։ Խարույկի լույսի տակ փայլփլում էր քարտեզի կտորը, և ձայները հանգչում էին։

Պատմությունը բավականին հրապուրիչ էր երկու սրիկա անգլիացիների համար, որոնք ոչ մի գրոշ չունեին գրպանում։ Իվենսին պատկերացավ այն պահը, երբ Չան Խիի մազերի հյուսը հայտնվեց իր ձեռքում։ Չինացու կյանքն այնպիսի սրբություն չի, ինչպես եվրոպացունը։ Չան Խիի դեմքը՝ սկզբում՝ չար, ծակող տագնապահար օձի նման, հետո սարսափից ծամածռված, խորամանկ ու խղճալի, զարմանալի իրական ձևով հայտնվեց երազում։ Վերջապես Չան Խին ծաղրալից ցույց տվեց ատամները, և այդ ծաղրը սոսկալի էր ու ինչ֊որ խորհրդավոր։ Հանկարծ ամեն բան շատ վատ ընթացք ստացավ, ինչպես երբեմն լինում է երազի մեջ։ Չան Խին ինչ֊որ գռմռում էր, սպառնում նրան։ Շուրջը թափված էին ոսկու կույտերը, բայց Չան Խին հարձակվեց Իվենսի վրա և թույլ չտվեց, որ նա մոտենա ոսկուն։ Իվենսը բռնեց Չան Խիի հյուսից։ Ի՜նչ ահռելի էր նա, այդ դեղին սատանան, ինչպե՜ս էր նա կռվում և ատամներ ցույց տալիս։ Հետո ոսկու կույտերը գրգռան վառարաններ դարձան և ինչ֊որ մի սատանա՝ Չան Խիին շատ նման, բայց երկար, սև պոչով, սկսեց հյուրասիրել նրան վառվող ածուխներով։ Ածուխները սոսկալի այրում էին բերանը։ Մի ուրիշ սատանա գոռում էր. «Իվե՛նս, Իվե՛նս։ Ի՜նչ ես քնել, հիմա՛ր»։ Կամ գուցե դա Խուկերն էր գոռում։

Նա արթնացավ։ Մտել էին ծովածոցը։

— Ահա երեք արմավենիները, իսկ մեր տեղը պետք է որ այն թփերի հետ մի գծի վրա լինի։ Նշիր այդ,— ասաց Խուկերը։

— Եթե մենք ուղղություն վերցնենք դեպի թփուտները, շարունակ մի գծով, և կտրենք֊անցնենք այն, ապա կհասնենք գետի հենց մեր ուզած տեղը։

Արդեն երևում էր, թե գետը ինչպիսի լայն հոսանքով է ծովը լցվում։

Իվենսն աշխուժացավ։

— Դե, կարգին քշիր,— դիմեց նա Խուկերին,— թե չէ կսկսեմ ծովի ջուր խմել։— Նա կծեց ձեռքը, աչքը չհեռացնելով ժայռերի ու կանաչ թփուտների միջև ընկած արծաթափայլ տարածությունից։— Թիակներն ինձ տուր,— հանկարծ, համարյա կատաղած բղավեց նա Խուկերի վրա։

Նրանք հասան գետաբերան։ Մի փոքր էլ լողալուց հետո Խուկերը մի բուռ ջուր վերցրեց, համը տեսավ և թքեց։ Քիչ անց նորից փորձեց։

— Իսկական է,— ասաց նա և երկուսով սկսեցին խմել։

— Գրողը տանի,— հանկարծ բացականչեց Իվենսը,— այսպես չես կշտանա։

Եվ նավակողի վրա թեքված, վտանգելով շուռ տալ այն, նա շրթունքներով վրա ընկավ ջրին։ Կուշտ խմելուց հետո նրանք նավակը մոտեցրին փոքրիկ խորշին, մտադրվելով կանգ առնել ջրի վրա կախված խիտ թփուտներում։

— Մենք պետք է ծովին մոտենանք այս մացառուտների միջով, գտնենք թփուտները և որոշենք ճանապարհը դեպի մեր ուզած վայրը,— ասաց Իվենսը։

— Ավելի լավ է նավակով լողանք այնտեղ,— առաջարկեց Խուկերը։

Նրանք նավակը քշեցին գետի մեջտեղը, նորից դուրս եկան բաց ծով և լողացին ափի երկայնքով, դեպի այնտեղ, ուր աճել էր մացառուտը։ Այստեղ նրանք կանգ առան, դուրս քաշեցին նավակը և քայլեցին դեպի անտառի եզրը, որտեղից երևում էր խութերի կողմը տանող անցուղին, իսկ այնտեղից՝ ուղիղ գծի վրա գտնվող թփուտը։ Իվենսը նավակի միջից վերցրեց մի գործիք, որը նման էր «Ր» տառի և լայնակի շեղափայտի վրա հղկած քար էր ամրացված. Խուկերը տանում էր թիերը։

— Հիմա պետք է գնալ ուղիղ գծով, այս ուղղությամբ,— ասաց նա,— կտրել֊անցնել մացառուտները, քանի չենք հասել գետին, իսկ այնտեղ արդեն կերևա։

Նրանք սկսեցին ճեղքել֊անցնել իրար հյուսված խիտ եղեգնաշարի մատղաշ ընձյուղների փարթամ տերևների միջով. սկզբում քայլելը դժվար էր, բայց շուտով ծառերն ավելի բարձրահասակ դարձան, մացառուտները նոսրացան և ոտքերի համար ավելի ընդարձակ տարածություն բացվեց։ Արևայրոցը մեղմացավ զով ստվերներից։ Ավելի այն կողմ, ծառերը հսկա սյունաշարերի վերածվեցին, որոնք վեր էին սլացել կանաչ ամպհովանիների միջից։ Սպիտակ, փայլատ ծաղիկները կախվել էին նրանց ճյուղերից, և լիանաների շղթաները ճոճվում էին ծառաբների միջև։ Ստվերներն ավելի էին խտանում։ Հողը խայտաբղետանում էր սունկերից, հաճախ հանդիպում էին ինչ֊որ կարմրա֊շագանակագույնին տվող բորբոսներ։

Իվենսը կծկվեց.

— Ցուրտ է, այդպիսի շոգից հետո...

— Ինձ թվում է, մենք ուղիղ ենք գնում,— ասաց Խուկերը։

Առջևի թանձր խավարում լույսի շերտ երևաց, որտեղից անտառը ողողվում էր սպիտակ, այրող ճառագայթներով։ Հողի վրա շողշողում էին փայլփլուն ծաղիկներն ու կանաչը։ Նրանց ականջին հասավ ջրի խոխոջը։

— Ահա և գետը,— ասաց Խուկերը,— ուրեմն այս կողմերում է։

Գետի ափի կանաչն ավելի խիտ էր։ Չտեսնված, փարթամ բուսականությունն աճել էր հսկայական ծառարմատների միջև և տարածել իր ահագին կանաչ հովհարներն ու վարդահանգույցները երկնքի կտոր֊կտոր լազուրների վրա։

Անթիվ ծաղիկներն ու փայլուն տերևներով լիանաները փաթաթվել էին կախված ճյուղերին։ Գանձ որոնողների առջև տարածված լայն, հանդարտ գետի ջրի վրա պտտվում էին խոշոր ձվաձև տերևներն ու բաց վարդագույն մեղրամոմե ծաղիկը, որ ջրային շուշան էր հիշեցնում։ Ավելի հեռվում, որտեղ գետը շողշողում էր, ջուրը փրփրին էր տալիս, աղմկում։

— Ինչպե՞ս է,— հարցրեց Իվենսը։

— Մենք մի փոքր շեղվել ենք ուղիղ ճանապարհից,— պատասխանեց Խուկերը։— Այդպես էլ պետք էր սպասել։— Նա շրջվեց և հայացքն ուղղեց դեպի լռակյաց անտառի թանձր, զով ստվերը։— Եթե մենք ետ ու առաջ գնանք գետի երկայնքով, մի բանի կհասնենք։

— Դու ասում էիր...— ուզում էր շարունակել Իվենսը։

— Նա ասում էր,— ընդհատեց նրան Խուկերը,— որ այնտեղ քարերի կույտ է թափված։

Մի րոպե նրանք իրար նայեցին։

— Նախ հոսանքով ցած իջնենք,— առաջարկեց Իվենսը։

Նրանք քայլում էին դանդաղ, հետաքրքրությամբ զննելով շուրջը։

Հանկարծ Իվենսը կանգ առավ ու մրթմրթաց.

— Այն ի՞նչ սատանա է...

Խուկերը նայեց նրա ցույց տված ուղղությամբ։

— Այն ի՞նչ է կապույտին տալիս,— մրթմրթաց նա։

Նրանք կանգնել էին փոքր թմբի վրա։ Այժմ արդեն կարելի էր կռահել, թե ինչ էր այն։ Իվենսը շտապ առաջ գնաց և շուտով պարզորոշ տեսավ բերանքսիվար գետնին փռված՝ թևերը կծկած մի մարմին։ Նա ջղաձգորեն սեղմեց գործիքը։ Նրա առջև չինացի էր։ Մարմնի անկենդան դիրքից պարզ էր, որ նա մեռած է։

Կիպ իրար սեղմված, նրանք լուռ նայում էին չարագույժ, անկենդան մարմնին։ Նա մեկնված էր փոքրիկ բացատում։ Կողքին ընկած էր չինական մի բահ, իսկ ավելի այն կողմը, նոր փորած փոսի մոտ քարերի կույտ էր թափված։

— Ինչ֊որ մեկն արդեն եղել է այստեղ,— հազալով ասաց Խուկերը։

Իվենսը ոռնաց, սկսեց հայհոյել ու ոտքերը խփել գետնին։

Խուկերը գունատվեց, բայց լուռ էր։ Նա մոտեցավ գետնին փռված մարմնին, տեսավ փքված, բոսորակապույտ վիզը, ուռած ոտքերն ու ձեռքերը։

— Թյո՛ւ,— ասաց նա, կտրուկ շուռ եկավ և ուղղվեց դեպի փոսը։ Երբ Իվենսը մոտեցավ՝ նրա դեմքին զարմանքի արտահայտություն կար։

— Դե, ի՞նչ ես մտածում, հիմար։ Ամեն ինչ կարգին է։ Գանձը դեռ այստեղ է։

Նա շուռ եկավ, մի անգամ էլ նայեց մեռած չինացուն, նորից փոսին։ Իվենսը մոտ վազեց ձախորդ չինացու կիսով չափ փորված փոսին, որի մեջ ոսկու ձուլակտորների հսկայական կույտ կար։

Իվենսը կռացավ փոսի վրա, հողը ձեռքով քանդեց և շտապով դուրս հանեց ձուլակտորները։ Այդ նույն պահին մի փոքրիկ փուշ ծակեց նրա ձեռքը։ Նա փուշը հանեց ձեռքից և բարձրացրեց ոսկու կտորը։

— Այսպիսի քաշ միայն ոսկին կամ կապարը կունենա...— հանդիսավոր արտասանեց նա։

Խուկերը դեռ շվարած նայում էր մեռածին։

— Նա ցանկացել էր իր ընկերներից առաջ անցնել,— վերջապես խոսեց Խուկերը,— մենակ եկել է այստեղ, թունավոր օձը կծել է նրան... Եվ ինչպե՞ս է հաջողվել նրան գտնել գանձի տեղը։

Իվենսը դեռևս ոսկու կտորը պահում էր ձեռքում։ Հիմա ի՞նչ արժեր նրա համար մեռած չինացին։

— Պետք է ոսկին քիչ֊քիչ տեղափոխել ցամաք և ժամանակավոր թաղել այնտեղ։ Բայց ինչպե՞ս հասցնել այն նավակի մոտ։

Նա հանեց բաճկոնը, փռեց գետնին, վրան մի քանի ոսկու ձուլածո կտորներ լցրեց։ Եվ նորից փշի ծակոց զգաց։

— Դե, ավելին չենք կարող քարշ տալ,— ասաց նա և հանկարծակի ջղայնանալով ավելացրեց,— այդ ինչի՞ն ես նայում։

Խուկերը շուռ եկավ։

— Շատ անախորժ է... այս,— նա գլխով ցույց տվեց դիակը,— այնքան նման է...

— Դատարկ բան,— խոսքը կտրեց Իվենսը,— բոլոր չինացիներն իրար նման են։

Խուկերը շուռ եկավ։

— Համենայն դեպս ես կթաղեմ նրան և միայն այն ժամանակ կարող եմ մոտենալ ոսկուն։

— Հիմարություն մի՛ արա, Խուկեր,— ասաց Իվենսը,— հանգիստ թող այդ նեխած դիակը։

Խուկերը տատանվում էր, երկյուղած նայում էր շուրջը, դարչնագույն հողին.

— Ես ինչ֊որ բանից վախենում եմ...— ասաց նա։

— Պետք է վճռել,— ասաց Իվենսը,— ի՞նչ անենք ոսկին. թաղե՞նք այստեղ, թե տեղափոխենք ցամաք։

Խուկերը մտածում էր։ Նրա հայացքը մեկ շփոթված թափառում էր մացառուտներում, մեկ բարձրանում էր գլխավերևում արևից թափանցիկ դարձած կանաչի վրա։ Նա կծկվեց, երբ հայացքն ընկավ կապույտ զգեստով չինացու դիակին ու նորից սկսեց փորձող հայացքով զննել ծառերի բների միջև ընկած կանաչ լույսի շողերը։

— Դե ի՞նչ եղավ քեզ, Խուկեր,— հարցրեց Իվենսը,— ցնդեցի՞ր, ինչ է։

— Այսպես թե այնպես, պետք է ոսկին շուտ տանել այստեղից,— ասաց Խուկերը։

Նա բռնեց բաճկոնի օձիքից, Իվենսը փեշերից, և նրանք բարձրացրին բեռը։

— Հը՞,— հարցրեց Իվենսը,— գնանք նավակը։ Ուղղակի հիանալի է,— շարունակեց նա, ընդամենը միայն մի քանի քայլ գցելուց հետո,— դեռ տնքում են ձեռքերս թիավարելուց. ինչպե՜ս են տնքում... սատանան տանի... մի քիչ հանգստանանք։

Նրանք բաճկոնը դրին գետնին։ Իվենսը գունատ էր, քրտինքի կաթիլները նստել էին նրա ճակատին։

— Թյո՛ւ, ինչ խեղդոց է այստեղ...

Հանկարծ նա առանց պատճառի կատաղեց։

— Դե ի՞նչ օգուտ ամբողջ օրն այստեղ վեր ընկնելուց։ Բարձրացրու, քեզ ասում են... Գժվեցի՞ր այդ չինացու պատճառով, ինչ է...

Խուկերն ուշադիր նայեց ընկերոջը։ Նա օգնեց բարձրացնել ոսկու ձուլածո կտորները, և մոտ հարյուր քայլ նրանք լուռ գնացին։ Իվենսը ծանր էր շնչում։

— Դու, ի՛նչ է, խոսելը մոռացե՞լ ես,— նետեց նա։

— Ի՞նչ պատահեց քեզ,— հարցրեց Խուկերը։

Իվենսը սայթաքեց, հայհոյեց և բաճկոնը դեն նետեց իրենից։ Նա մի րոպե կանգ առավ, նայելով Խուկերին, իսկ հետո տնքալով, բռնեց կոկորդը։

— Չմոտենա՜ս,— բղավեց նա։ Հեռացավ, փլվեց ծառի բնին, հետո ավելի հաստատ տոնով ավելացրեց,— հիմա ինձ լավ կզգամ...

Բայց նրա ձեռքերը սեղմվեցին, մարմինը դանդաղ սողաց ցած, և նա ընկավ, գալարվելով ծառի բնի տակ։ Ջղաձգությունից ձեռքերը թուլացան։ Դեմքը ցավից ծամածռվեց։ Խուկերը մոտեցավ նրան։

— Չմոտենա՜ս, չմոտենա՜ս ինձ,— բղավում էր Իվենսը խզված ձայնով։— Ոսկին լցրու բաճկոնի վրա...

— Ինչպե՞ս օգնեմ քեզ,— հարցրեց Խուկերը։

— Ոսկին լցրու բաճկոնի վրա...

Ոսկու ձուլակտորները բարձրացնելիս Խուկերը բութ մատի վրա փշի ծակոց զգաց, նայեց ձեռքին և տեսավ՝ բարակ, երկու դյույմ երկարությամբ մի փուշ։

Իվենսը վայրի գոռոցով սկսեց գալարվել հողի վրա։

Խուկերի ծնոտը դողաց։ Աչքերը չռած, նա մի պահ նայում էր փշին։ Հետո հայացքը շուռ տվեց Իվենսի վրա, որը գալարվում էր ջղաձգությունից, հետո նայեց այն կողմը, ուր հսկա բների սյունաշարում և լիանաների ցանցում աստիճանաբար թանձրացող մթության մեջ դեռ երևում էր կապույտ զգեստներով չինացու մարմինը։ Նա վայրկենապես հիշեց այն սլաքները, որ նկարված էին հատակագծի վրա և իսկույն ամեն բան հասկացավ։

— Տեր, օգնիր ինձ,— մրմնջաց նա. փշերը ճիշտ նման էին նրանց, որոնցով դյակիները[4] թունավորում և լիցքավորում են իրենց օդամղիչ հրացանները։ Այժմ նա հասկացավ, թե ինչու էր Չան Խին հավատացնում, թե իր գանձը ապահովության մեջ է։ Նա հասկացավ, թե ինչ էր նշանակում նրա ծաղրը։

— Իվե՜նս,— գոռաց նա։

Բայց Իվենսը անշարժ ու խաղաղ մեկնվել էր։ Միայն նրա մարմինը երբեմն ցնցվում էր ջղաձգությունից։ Խոր լռություն իջավ անտառի վրա։

Խուկերն սկսեց մոլեգնորեն արյունը ծծել բութ մատի փոքրիկ վարդագույն կետից, ծծեց ինչքան ուժ ուներ՝ պայքարելով իր կյանքի համար։ Բայց անսովոր մղկտացնող ցավը տարածվում էր ձեռքերի ու ոտքերի մեջ, և նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում ձգել մատները։ Նա հասկացավ, որ ծծելը չի օգնի։ Նա դադարեց ծծելուց, նստեց ոսկու ձուլակտորների կույտի մոտ, ծնոտը դրեց ձեռքերին, ձեռքերն էլ հենեց ծնկներին և նայեց ընկերոջ ջղաձգված, դեռևս ցնցվող մարմնին։ Նորից հիշեց Չան Խիի ծաղրալից դեմքը։ Բութ ցավը բարձրանում էր դեպի կոկորդը և գնալով սաստկանում։ Նրա գլխավերևում, մեղմ ծովային քամին տատանում էր տերևները, և մթնշաղում գետնի վրա ցրվում էին ինչ֊որ հազվագյուտ բույսի սպիտակ թերթիկներ։

1894

ՀԱՓՇՏԱԿՎԱԾ ԲԱՑԻԼԸ

— Իսկ սա,— ասաց բակտերիոլոգը, մանրադիտակի տակ դնելով ապակու շերտիկը,— սա խոլերայի բացիլի պատրաստուկն է, խոլերայի սաղմը։

Գունատ մարդը նայեց մանրադիտակին։ Երևում էր, նա սովոր չէր այդպիսի բաների և խորշոմած, սպիտակ ձեռքով ծածկեց ազատ աչքը։

— Շատ վատ է երևում,— ասաց նա։

— Այս պտուտակը դարձրեք,— ասաց բակտերիոլոգը,— գուցե մանրադիտակը ձեր աչքերին չի հարմարեցված։ Չէ՞ որ աչքերը տարբեր են լինում։ Մի փոքր այս կամ այն կողմ պտտեք։

— Ա՜, հիմա երևում է,— ասաց այցելուն։— Վերջիվերջո համարյա տեսնելու բան էլ չկա։ Վարդագույն թելիկներ են և գծեր։ Եվ այս մանր մասնիկները, այս ատոմները կարող են բազմանալ, մի ամբողջ քաղաք ամայացնե՞լ։ Զարմանալի է։

Նա ուղղվեց և, մանրադիտակի տակից հանելով ապակու շերտիկը, բռնեց լույսի դիմաց։

— Հազիվ են երևում,— պատրաստուկին նայելով, ասաց նա։ Իսկ քիչ հետո հարցրեց.— Իսկ սրանք կենդանի՞ են։ Վտանգավո՞ր են հիմա։

— Նրանք ներկված են և սպանված,— պատասխանեց բակտերիոլոգը։— Անձամբ ես կուզենայի մինչև վերջինը ներկել և ոչնչացնել տիեզերքի բոլոր բացիլները։

— Ես կարծում եմ,— թույլ ժպտալով ասաց գունատ մարդը,— որ հազիվ թե դուք ստիպված լինեք դրանց կենդանի պահել... ակտիվ վիճակում։

— Ընդհակառակը, դա մեր պարտականությունների մեջ է մտնում,— առարկեց բակտերիոլոգը։— Ա՛յ, օրինակ...— նա գնաց սենյակի հակառակ կողմը և մի զոդված փորձանոթ վերցրեց։— Ահա կենդանի բացիլներ։ Սա հիվանդաբեր բացիլների իսկական կենդանի կուլտուրա է։— Նա լռեց։— Այսպես ասած՝ խոլերա է շշի մեջ։

Գունատ մարդու դեմքին բավականության թեթև ժպիտ խաղաց։

— Ձեր մոտի եղածը մահաբեր բան է,— աչքերը փորձանոթից չհեռացնելով, ասաց նա։

Բակտերիոլոգը հետաքրքրությամբ հետևում էր այցելուի դեմքի հիվանդոտ արտահայտությանը։ Այս մարդը, որ նրա մոտ էր եկել իր հին բարեկամից բերած հանձնարարական նամակով, հետաքրքիր էր հենց թեկուզ նրանով, որ բոլորովին նման չէր իրեն, գիտնականին։ Հարթ, երկար սև մազերը, մոխրագույն, խորն ընկած աչքերը, հալից ընկած դեմքը, նյարդային շարժուձևերը, տագնապալի, բայց խիստ հետաքրքրությունը՝ բոլորովին նորություն էին և հակապատկերը՝ սառնարյուն կերպով դատող այն գիտական աշխատողների, որոնց հետ բակտերիոլոգը ամենից շատ էր գործ ունեցել։ Ունկնդրի կողմից թեմայի մահասարսուռ էության այսպիսի ընկալման դեպքում, բնականաբար, անհրաժեշտություն է ստեղծվում բացահայտել այն առավել տպավորիչ կողմից։

Նա մտազբաղ՝ ձեռքում բռնել էր փորձանոթը։

— Այո, այստեղ վարակը փակի տակ է։ Բավական է խմելու ջրի ամբարում կոտրես մի այսպիսի փորձանոթ և այդ կենդանի էակներին, որոնց կարելի է տեսնել միայն, եթե նրանց ներկես և ուժեղ մանրադիտակի տակ դնես, որոնք ո՛չ հոտ ունեն, ո՛չ համ՝ բավական է ասես. «սաղմնավորվեք, բազմացեք ու լցվեք ջրամբարները» — և խորհրդավոր ու անշոշափելի, արագընթաց ու ահավոր, տանջող ու անփառունակ մահը կնետվի քաղաքի վրա, դեսուդեն կընկնի և կսկսի իր համար զոհեր որոնել։ Այստեղ նա կնոջից կխլի իր ամուսնուն, այնտեղ՝ մորից երեխային, այստեղ՝ պետական գործչին իր պարտականություններից, այնտեղ՝ աշխատավորին իր հոգսերից։ Նա կգնա ջրատար խողովակների մագիստրալների երկարությամբ, կսողա փողոցներով, հետազոտելով և սպառնալով այն տներին, որտեղ չեն եռացնում խմելու ջուրը, հանքային ջրերի հետ մեկտեղ կրպակները կմտնի, լվալու ջրի հետ սալաթի մեջ կթափանցի և կթաքնվի պաղպաղակի մեջ։ Նա կսպասի, որպեսզի ձիերը խմեն իրեն՝ ջրհորից, իսկ անփույթ երեխաները՝ փողոցի ծորակներից։ Նա կծծվի հողի մեջ, որպեսզի նորից հայտնվի աղբյուրներում, ջրհորներում և հազար ու մի չնախատեսված տեղերում։ Միայն թե բաց թողնեն ջրատար խողովակներում, և, նախքան մենք կկարողանաք շղթայել ու նորից բռնել նրան, նա մայրաքաղաքում յուրաքանչյուր տասը մարդուց մեկին կսպանի։

Բակտերիոլոգը անսպասելիորեն լռեց։ Նրան բազմիցս ասել էին, որ շատախոսությունը նրա թուլությունն է։

— Բայց այստեղ նա բոլորովին անվտանգ է, բոլորովին։— Գունատ մարդը գլխով համաձայնության նշան արեց։ Նրա աչքերը պսպղում էին։ Նա հազաց։

— Այդ ստոր անարխիստները,— ասաց նա,— հիմար են, կույր հիմար. օգտվում են ռումբերից, երբ կարելի է այսպիսի բան ճարել։ Ես կարծում եմ...

Դռան թույլ թակոց լսվեց, ավելի ճիշտ՝ հազիվ եղունգներով դիպան դռանը։ Բակտերիոլոգը բացեց դուռը։

— Մի րոպե կարելի՞ է, սիրելիս,— շշնջաց կինը։

Երբ նա լաբորատորիա վերադարձավ, այցելուն նայեց ժամացույցին։

— Մտքովս անգամ չի անցել, որ ձեզանից մի ամբողջ ժամ եմ խլել։ Չորսից տասներկուս է պակաս։ Ես պետք է այստեղից գնայի ամենաուշը երեք և կեսին։ Սակայն ձեր բացիլները պարզապես անասելի հետաքրքիր են։ Ոչ, ես հաստատապես այլևս ոչ մի րոպե չեմ կարող մնալ։ Ժամը չորսին պետք է մի այլ տեղում լինեմ։

Նա շնորհակալություններ շռայլելով՝ դուրս եկավ սենյակից։ Բակտերիոլոգը նրան մինչև դուռը ճանապարհ դրեց, հետո միջանցքից մտազբաղ վերադարձավ լաբորատորիա։ Նա իր այցելուի ազգության մասին էր խորհում։ Անկասկած տևտոնական տիպ չէ, և ո՛չ էլ լատինական։ «Համենայն դեպս վախենում եմ, թե նա անառողջ խառնածին է,— ինքն իրեն ասաց բակտերիոլոգը։— Ինչպե՜ս էր աչքերով ուտում այս ախտածին կուլտուրաների բացիլները»։ Նրա գլխում տագնապալից մի միտք ծագեց։ Նա շրջվեց գոլորշու կաթսայիկի կողմը, ապա արագությամբ շուռ եկավ դեպի իր գրասեղանը։ Շտապ֊շտապ քրքրեց գրպանները և նետվեց դեպի դուռը։ «Գուցե ես այն միջանցքի սեղանին թողեցի»,— մտածեց նա։

— Միննի՛,— խռպոտ ձայնով բղավեց նա միջանցքից։

— Այո, թանկագինս,— լսվեց ինչ֊որ հեռվից։

— Իմ ձեռքին որևէ բան կա՞ր, երբ ես քիչ առաջ քեզ հետ խոսում էի։

Մի պահ լռություն տիրեց։

— Ոչ թանկագինս, որովհետև ես հիշում եմ...

— Կապույտ մա՜հ,— բղավեց բակտերիոլոգը և ամբողջ թափով աստիճաններով վազեց դեպի դուռը, իսկ այնտեղից փողոց։

Միննին, լսելով դռան կատաղի չխկոցը, տագնապով մոտեցավ պատուհանին։ Իրենց տնից ոչ շատ հեռու, երկարահասակ մի մարդ նստեց կեբը։ Բակտերիոլոգն առանց գլխարկի, տնային հողաթափերով, ձեռքերը հուսահատորեն թափահարելով, վազեց նրանց կողմը։ Հողաթափերից մեկը ոտքից թռավ, բայց նա չկանգնեց։ «Նա խելագարվել է,— ասաց Միննին,— և բոլորն այդ սարսափելի գիտության երեսից», ու բացելով պատուհանը, ցանկացավ ձայն տալ։ Հանկարծ երկարահասակը ետ նայեց. ըստ երևույթին նրա գլխում նույնպես ծագեց այն միտքը, թե բակտերիոլոգի դատողությունը խանգարված է, որովհետև նա կառապանին ինչ֊որ բան ասելով, շտապ, մատով ցույց տվեց բակտերիոլոգի կողմը։ Հետո կեբի դռնակը շրխկաց, մտրակը շառաչեց, սմբակները դոփեցին, և նույն պահին կեբն ու նրան հետապնդող բակտերիոլոգը հեռացան, փոքրացան և անհետացան փողոցի անկյունում։

Միննին դեռ փորձում էր որևէ բան տեսնել։ Հետո հեռացավ պատուհանից։ Նա շփոթված էր։ «Ճիշտ է, նա տարօրինակություն ունի,— մտածեց Միննին,— սակայն գուլպաներով վազել Լոնդոնով մեկ, այն էլ այսպիսի եռուզեռի ժամանա՜կ»։ Նրա գլխում մի լուսավոր միտք ծագեց։ Նա շտապ դրեց գլխարկը, վերցրեց ամուսնու սանդալները, դուրս եկավ միջանցք, կախարանից հանեց նրա գլխարկն ու ամառային վերարկուն, շքամուտքի դուռը բացեց և ձայն տվեց մի կառապանի, որը բարեբախտաբար անցնում էր դռան մոտով։

— Քշիր այս փողոցով դեպի Հեյվլոկ Քրիսենթի անկյունը և տես չի՞ երևա արդյոք վելվետե բաճկոնով և առանց գլխարկի վազող մի ջենտլմեն։

— Վելվետե բաճկոնով և առանց գլխարկի՞, մեմ։ Շատ լավ, մեմ։— Կառապանն անմիջապես, գործունյա մարդու պես, թափահարեց մտրակը։ Կարծես ամբողջ կյանքում գիտեր այդ հասցեն։

Մի քանի րոպե հետո Հեվերստոկ֊հիլլի վրա գտնվող կեբերի բորսայում հավաքված մի խումբ կառապաններ և բերանբացներ զարմացած մնացին՝ տեսնելով իրենց մոտով անցնող կեբը, որին իմբիրի գույնի յաբուներ էին լծված։

Քանի դեռ կեբն անցնում էր նրանց մոտով, նրանք լուռ էին, իսկ հետո.

— Դա Հարրի Հիկսն էր։ Ի՞նչ է պատահել,— ասաց մռայլ մի ջենտլմեն, որ հայտնի էր Ծերուկ Թութլս անունով։

— Նա անվերջ մտրակում է,— ասաց ձիապահ տղան։

— Էհե՜,— ասաց, խեղճ, ծեր Թոմմի Բայլսը։— Մի ցնդած էլ ավելացավ։ Ազնիվ խոսք։

— Սա էլ ծերունի Ջորջն է,— ասաց Թութլսը,— նա հոգեկան հիվանդ է տանում, դու ճիշտ ասացիր։ Մի նրան նայի՛ր, քիչ է մնում սալահատակին ընկնի։ Ի՛նչ է, նա Հարրի Հիկսի՞ն է հետապնդում։

Բորսայում գտնվողներն աշխուժացան։ Սկսեցին բղավել. «Դե, պրծիր, շո՛ւտ արա, Ջորջ», «Տեսնենք ով ում կհաղթի», «Հասի՛ր», «Մտրակի՛ր»։

— Ա՛յ դա վազո՜ղ է,— ասաց ձիապանը։

— Գետինը մտնեմ, թե սուտ եմ ասում,— բացականչեց Ծերուկ Թութլսը։— Մի նայե՜ք։ Գժվել կարելի է։ Ահա մեկն էլ։ Չլինի՞ Հիմստեդի բոլոր կեբերը գժվել են այսօր։

— Ուղևորը կնիկ է,— ասաց ձիապանը։

— Կնիկը տղամարդու հետևիցն է ընկե՜լ,— ասաց Ծերուկ Թութլսը։— Սովորաբար հակառակն է լինում։

— Իսկ ձեռքի՞նն ինչ է։

— Ցիլինդրի է նման։

— Լա՛վ է։ Երկուսը մեկի դեմ՝ ծերուկ Ջորջի վրա,— ասաց ձիապանը։— Հաջո՜րդը։

Միննին ոգևորող բացականչությունների տակ առաջ սլացավ։ Դա նրան դուր չէր գալիս, բայց նա զգում էր, որ կատարում է իր պարտքը։ Նա ներքև էր սլանում Հեվերստոկ֊հիլլով և Քեմդեն Թաուն Հայսթրիթով՝ աչքը չհեռացնելով ծերուկ Ջորջից, որը, չգիտես ինչու, տանում էր սրա փախչող ամուսնուն։

Առաջին կեբում կծկված մարդը ձեռքերն ամուր հենել էր կրծքին, մատներով սեղմել սրվակը, որի մեջ պահված էին ոչնչացնելու այնքա՜ն մեծ հնարավորություններ։ Նրա հոգում երկյուղը կռվում էր ուրախալի հուզմունքի հետ։ Ամենից շատ նա վախենում էր, որ իրեն կհասնեն ավելի շուտ, քան ինքը կհասցնի իրագործել իր մտադրությունը. իսկ դրա հետևում էլ թաքնված էր ավելի անորոշ, բայց և ավելի ուժեղ երկյուղ՝ երկյուղ մտածված հանցագործության ահռելիության համար։ Բայց հուզմունքը մի փոքր գերազանցում էր վախին։ Իրենից առաջ ոչ մի անարխիստի մտքով, չէր անցել նման բան։ Րավաշոլը, Վալյանը, բոլոր այդ նշանավոր մարդիկ, որոնց փառքին նա մի ժամանակ նախանձել էր, նսեմանում էին իր առաջ։ Այժմ պետք էր միայն գտնել ջրամբարը և կոտրել սրվակը... Հիանալի ստացվեց ամեն բան. կեղծ հանձնարարական նամակ հորինեց, մտավ լաբորատորիա և ի՜նչ ճարպկորեն օգտվեց հարմար պահից։

Վերջապես աշխարհը կլսի իր մասին։ Բոլոր այն մարդիկ, որոնք ծաղրում էին իրեն, արհամարհում՝ նախընտրելով մյուսներին, խուսափում էին իրենից — բոլորը վերջապես կսկսեն հարգել իրեն։

Մա՜հ, մա՜հ, մա՜հ։ Նրանք միշտ իրեն համարել են աննշան մարդ։ Ամբողջ աշխարհը խոսքը մեկ արած, թույլ չէր տալիս իրեն առաջ գնալ։ Այժմ նա ցույց կտա, թե ինչ է նշանակում դեն նետել մարդուն... Սա ո՞ր փողոցն է։ Դե, իհարկե, Սենթ֊Էնդրյուս֊սթրիթ։ Իսկ հետապնդո՞ւմը։ Նա գլուխը դուրս հանեց կեբից։ Բակտերիոլոգը իրենից ընդամենը մի հիսուն յարդ էր հեռու։ Դա սոսկալի էր։ Կհասնեն իրեն, կխանգարեն։ Նա խառնեց գրպանները և գտնելով մի կես սովերեն, կեբի պատուհանից ուղղակի դեմ արեց կառապանի քթին։ «Էլի կտամ,— բղավեց նա,— եթե միայն խույս տանք»։

Ոսկեդրամը նրա ձեռքից հափշտակեցին։ «Լավ»,— ասաց կառապանը։ Պատուհանը շրխկաց, մտրակն իջավ քրտինքից փայլող ձիու կողին։ Կեբը ցնցվեց, և անարխիստը, որ այդ պահին կանգնել էր պատուհանի մոտ, ձեռքերով կախվեց նստարանի ծածկոցից, որպեսզի հավասարակշռությունը չկորցնի, իսկ ձեռքերում երիցս անիծյալ սրվակն էր։ Նա զգաց, որ փխրուն իրը ճաքեց և նրա փշրված կեսը զրնգաց կեբի հատակին։ Նա անեծքներ տեղալով ընկավ նստարանին, հայացքը կատաղի սևեռեց ծածկոցին ընկած հեղուկի երկու֊երեք կաթիլների վրա։

Նա ցնցվեց։

— Ի՞նչ արած։ Երևում է, ես առաջինն եմ լինելու։ Թյո՛ւ։ Համենայն դեպս կտանջվեմ, իսկ դա արդեն մի բան նշանակում է։ Ամեն դեպքում, դա սոսկալի մահ է։ Հետաքրքիր է, իսկապե՞ս շատ է ցավ պատճառում, ինչպես ասում են։

Եվ հանկարծ նրա գլխում մի նոր միտք ծագեց։ Նա փնտրեց իր ոտքերի տակ։ Սրվակի ջարդված ծայրում դեռ մի քանի կաթիլ հեղուկ էր մնացել և նա խմեց այն, հաստատ համոզվելու համար։ Այսպես ավելի լավ է, ինչ էլ լինի, չի վրիպի։

Հետո նա ըմբռնեց, որ այլևս անհրաժեշտություն չկա բակտերիոլոգից փախչելու։ Վելլինգտոն֊սթրիթում կառապանին հրամայեց կանգ առնել և իջավ կեբից։ Իջնելիս սայթաքեց և կարծես պտտվեց գլուխը։ Արագաշարժ բան էր այդ խոլերայի թույնը։ Նա, այսպես ասած, ձեռքի շարժումով հեռացրեց կառապանին իրենից և, ձեռքերը կրծքին խաչած, կանգնեց մայթի վրա ու սպասեց բակտերիոլոգին։ Նրա կեցվածքում ինչ֊որ ողբերգական բան կար։ Անխուսափելի մահվան գիտակցումը նրան արժանավայել տեսք էր տվել։ Նա հետապնդողին դիմավորեց գրգռիչ ծիծաղով։

— Vive l'anarchie![5] Դուք ուշացաք, բարեկամս։ Ես խմեցի այն։ Խոլերան ազատության մեջ է։

Բակտերիոլոգը կեբում կանգնած, ակնոցների միջից հետաքրքրությամբ նայում էր նրան։ «Դուք այն խմեցի՞ք։ Դուք անարխի՛ստ եք։ Այժմս ես հասկանում եմ»։ Նա պատրաստ էր էլի ինչ֊որ բան ասելու, բայց զսպեց իրեն։ Նրա բերանի անկյունում ժպիտ կար թաքնված։ Նա ետ գցեց կեբի ծածկոցը, կարծես պատրաստվելով իջնել։ Այդ ժամանակ անարխիստը թատերական շարժումով նրան հրաժեշտ տվեց և ուղղվեց դեպի Վատերլոոյի կամուրջը, աշխատելով որքան հնարավոր է ավելի շատ մարդկանց քսվել իր վարակված մարմնով։ Բակտերիոլոգը այնքան էր տարվել այդ տեսարանով, որ համարյա չզարմացավ, երբ մայթի վրա հայտնվեց Միննին՝ վերարկուն, գլխարկն ու կոշիկները ձեռքին։

— Շատ սիրալիր վարվեցիր, բերելով իմ իրերը,— ասաց բակտերիոլոգը և կրկին հայացքը սևեռեց հեռացող անարխիստի վրա։— Ավելի լավ է նստիր,— ասաց նա՝ շարունակելով նայել անարխիստի հետևից։ Միննին հիմա լիովին համոզված էր, որ ամուսինը խելագարվել է և սեփական նախաձեռնությամբ կառապանին հրամայեց, որ իրենց տուն տանի։ «Կոշիկներդ հագցնե՞մ»։ «Իհարկե, թանկագինս»,— ասաց բակտերիոլոգը, երբ կեբը շրջվեց և նրա աչքից թաքցրեց՝ հեռավորությունից փոքրացած, բայց հպարտորեն քայլող մարմինը։ Հետո նրա մտքով ինչ֊որ զվարճալի բան անցավ և նա ծիծաղեց, իսկ հետո նկատեց. «Սակայն այս ամենը բավականին լուրջ բան է»։

— Գիտես ինչ, այդ մարդը եկել էր զրուցելու ինձ հետ և պարզվեց, անարխիստ է... դե, սպասիր, մի ուշաթափվիր, այլապես ինչպե՞ս կպատմեմ քեզ մնացածը։ Ես ուզեցի զարմացնել նրան, բայց չգիտեի, որ նա անարխիստ է։ Վերցրի նոր տիպի բացիլների կուլտուրան, որոնց մասին պատմել եմ քեզ, նրանք, որոնք կապիկների տարբեր ցեղերի մոտ կապույտ բծեր են առաջացնում, և ես, հիմարս, նրան ասացի, թե դա ասիական խոլերա է։ Իսկ նա վերցրեց այն և փախավ, որպեսզի թունավորի Լոնդոնի ջուրը. և իսկապես նա կարող էր մեր քաղաքակրթված կյանքը դարձնել ոչ վարդագույն։ Հիմա նա կուլ է տվել այն։ Ես չեմ կարող ճշգրիտ կերպով ասել, թե ինչ կպատահի, բայց դու կարծեմ հիշում ես — կատուն դրանից երկնագույն դարձավ, երեք շան ձագերը — բծավոր, իսկ ճնճղուկը՝ վառ կապույտ։ Բայց ամենասարսափելին այն է, որ ես ստիպված պետք է լինեմ բավականին աշխատանք և միջոցներ վատնել նոր կուլտուրա պատրաստելու համար։

— Վերարկու հագնել այսպիսի շոգի՞ն։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև մենք կարող ենք հանդիպե՞լ միսիս Ջափփերին։ Թանկագինս, միսիս Ջափփերը հո միջանցուկ հողմ չէ՞։ Բայց ինչո՞ւ ես պետք է վերարկու և գլխարկ հագնեմ հանուն միսիս... Ա՜։ Դե, լա՛վ, լա՛վ։

1894

ԽՆՁՈՐԸ

— Պետք է ազատվեմ դրանից,— ասաց վագոնի անկյունում նստած մարդը՝ հանկարծ խզելով լռությունը։

Հինչքլիֆն աչքերը բարձրացրեց։ Նա գրեթե չէր լսում։ Ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնացրել էր իր ճամպրուկի բռնակներից կախված քոլեջյան գլխարկին։ Այն նշան էր նոր ձեռք բերված ուսուցչի պաշտոնի։ Նա ամբողջովին տարված էր գլխարկը դիտելով, հաճելի ակնկալություններով ու մի տեսակ երախտիքի զգացումով, որ վերջինս ծնել էր իր մեջ։ Հինչքլիֆը հենց նոր էր ընդունվել Լոնդոնի համալսարան և պատրաստվում էր Հոլմհուդի միջնակարգ դպրոցում ուսուցչի կրտսեր օգնական դառնալ, որն, անկասկած, շատ նախանձելի պաշտոն էր։ Նա հայացքը սևեռեց իր ուղեկցին։

— Ինչո՞ւ այն չտալ որևէ մեկին,— ասաց վերջինս։— Տալ որևէ մեկին։ Իսկ ինչո՞ւ ոչ։

Մարդը բարձրահասակ էր, թուխ, արևախանձ ու գունատ։ Նա ձեռքերը պինդ խաչել էր կրծքին, ոտքերը դրել դիմացի նստարանին ու խաղում էր իր ուղիղ, սև բեղերի հետ։ Մարդը հանկարծ հայացքը սևեռեց իր ոտքերին։

— Իսկ ինչո՞ւ ոչ։

Հինչքլիֆը հազաց։

Անծանոթը բարձրացրեց աչքերը, նա շատ տարօրինակ մուգ մոխրագույն աչքեր ուներ և գրեթե մի ամբողջ րոպե անտարբերությամբ նայեց Հինչքլիֆին։ Հետո նրա աչքերն արտահայտություն ստացան։

— Այո,— ասաց նա դանդաղորեն,— իսկ ինչո՞ւ ոչ, տալ ու հաշիվները փակել։

— Չեմ հասկանում ձեզ, ինչո՞ւմն է բանը,— հարցրեց Հինչքլիֆը կրկին հազալով։

— Չե՞ք հասկանում,— ասաց անծանոթը, մեքենայաբար իր տարօրինակ աչքերը Հինչքլիֆից սահեցնելով պայուսակից ցուցադրաբար կախված գլխարկին և հետո՝ կրկին Հինչքլիֆի աղվամազով ծածկված դեմքին։

— Դուք այնքան անսպասելի սկսեցիք,— արդարացավ Հինչքլիֆը։

— Իսկ ինչո՞ւ չպետք է սկսեի որ,— պատասխանեց անծանոթը մտքերի մեջ ընկած։

— Ուսանո՞ղ եք,— դիմեց նա Հինչքլիֆին։

— Այո, հեռակայում եմ Լոնդոնի համալսարանում,— պատասխանեց վերջինս անզուսպ հպարտությամբ, ջղային քաշելով փողկապը։

— Գիտությամբ եք տարված,— ասաց անծանոթն ու հանկարծ ոտքերն իջեցրեց նստարանից, բռունցքը դրեց ծնկին և հայացքն այնպես սևեռեց Հինչքլիֆին, որ կարծես թե մինչ այդ ուսանող չէր տեսել։

— Այո,— ասաց նա՝ տնկելով ցուցամատը։ Հետո վեր կացավ, վերևից իջեցրեց մի պայուսակ ու լռությամբ այնտեղից դուրս հանեց արծաթյա թղթի մեջ փաթաթված ինչ֊որ կլոր բան, զգուշությամբ բացեց այն և պարզեց Հինչքլիֆին մի փոքրիկ, շատ ողորկ, ոսկեդեղնավուն պտուղ։ Հինչքլիֆի բերանը բաց մնաց զարմանքից։ Անծանոթը չառաջարկեց վերցնել այն, եթե անգամ ինքը ցանկանար։

— Սա,— ասաց տարօրինակ մարդը,— իմացության ծառի[6] խնձորն է։ Ապա նայեցեք սրան. փոքրիկ, փայլուն ու հրաշալի։ Իմացություն։ Ուզում եմ այն ձեզ նվիրել։

Հինչքլիֆը մի պահ տենդագին մտածեց, որին հաջորդեց բացատրությունը. «խենթ է»,— կայծակի նման անցավ նրա մտքով, և ամեն ինչ հասկանալի դարձավ։ «Հումորով խենթ»։ Հինչքլիֆը գլուխը մի փոքր թեքեց։

— Իմացության ծառի խնձորը, ահա թե ինչ,— ասաց նա՝ զննելով այն կեղծ հետաքրքրությամբ։ Հետո նայեց զրուցակցին։

— Բայց ինչո՞ւ ինքներդ չեք ուտում այն։ Համ էլ ինչպե՞ս է ձեր ձեռքն ընկել։

— Ոչ մի կերպ գույնը չի գցում։ Արդեն երեք ամիս է, ինչ մոտս է, բայց միշտ փայլուն է, ողորկ, հասած ու ցանկալի, ինչպես տեսնում եք։

Անծանոթը ձեռքը դրեց ծնկին ու սկսեց զննել պտուղը՝ ընկնելով մտքերի մեջ։ Հետո թղթով փաթաթեց, կարծես հրաժարվելով ուրիշին տալու մտադրությունից։

— Բայց ինչպե՞ս է այն ձեր ձեռքն ընկել,— Հինչքլիֆը սիրում էր վիճել,— հետո որտեղի՞ց գիտեք, որ այն իմացության ծառի պտուղն է։

— Ես գնել եմ այն մի հայից, երեք ամիս առաջ, մի բաժակ ջրով ու մի կտոր հացով։ Հայաստան։ Այդ հրաշք երկիրը միակն է, որտեղ մինչև օրս պահպանվում է Նոյյան տապանը՝ Արարատ լեռան սառցադաշտերի մեջ թաղված։

Հայը, հետապնդվելով քրդերից, մյուս գաղթականների հետ բարձրացավ լեռները, հասավ մարդկանց մինչ այդ անհայտ վայրեր։ Փախչելով մոտալուտ հետապնդումից, նրանք հասան լեռնագագաթների մեջ ընկած մի զառիթափի՝ ամբողջովին ծածկված կանաչ խոտով։ Խոտը նման էր դանակի շեղբի և ներս մտնողին անգթորեն կտրատում էր։ Քրդերը մոտենում էին, նրանք ստիպված էին նետվել խոտի մեջ, սակայն ամենասարսափելին այն էր, որ գաղթականները այդ գնով ճամփա էին հարթում քրդերի համար։ Բոլորը սպանվեցին, կենդանի մնացին միայն երկուսը։ Հայը լսում էր իր ընկերների աղաղակները, մյուս կողմից գալիս էր խոտի խշշոցի ձայնը. խոտը մարդաբոյից բարձր էր։ Հետո լսվեցին բղավոց ու պատասխան գոռոցներ և, երբ նա կանգ առավ, շուրջն ամեն ինչ լռեց։ Նա նորից սկսեց ճանապարհ բացել իր համար՝ առանց ըմբռնելու եղածը, կտրտված ու արյունաքամ։ Շուտով դուրս եկավ ժայռերով շրջապատված մի գահավիժող զառիթափ։ Հետո տեսավ, որ ամբողջ խոտը կրակի մեջ է, որից ելնող ծուխը վարագույրի պես կանգնել է իր և թշնամու միջև։

Անծանոթը կանգ առավ։

— Հետո՞,— ասաց Հինչքլիֆը,— իսկ հետո՞։

— Կանգնած էր նա խոտերի շեղբերից պատառոտված ու արյունաքամ, իսկ ժայռերը փայլում էին կեսօրվա արևի տակ, երկնքի հալեցրած արույրը և կրակից ելնող ծուխը գալիս էին դեպի նա։ Հայը չհամարձակվեց մնալ այնտեղ։ Մահից չէ, որ վախենում էր, այլ՝ տանջանքներից։ Կրակից շատ հեռու ճիչ ու աղաղակ լսեց, լսեց, թե ինչպես էին կանայք ճչում։ Դժվարությամբ մագլցեց ժայռերից մեկի գագաթը, ամենուր մացառուտներ էին՝ չորացած ճյուղերով, որոնք փշերի նման ցցվել էին տերևների միջից։ Հետո մագլցեց մի ուրիշ բլուր։ Այստեղ նա գտավ իր ուղեկցին, որը հովիվ էր, փախստական։ Արհամարհելով ցուրտը, քաղցը, ծարավը՝ նրանք ձյան ու սառույցի միջով շարունակեցին իրենց ճանապարհը դեպի բարձունքները։ Երեք օր շարունակ թափառեցին։ Եվ ահա երրորդ օրը հայտնվեց տեսիլքը։ Հիրավի, քաղցած մարդկանց հաճախ են տեսիլքներ երևում։ Եվ դրանից հետո հայտնվեց այս պտուղը։

Անծանոթը բարձրացրեց թղթով փաթաթված պտուղը։

— Ես ուրիշ լեռնաբնակներից էլ եմ լսել այդ լեգենդի մասին,— ասաց նա ու շարունակեց,— արդեն երեկո էր։ Երկինքը աստղաշատ էր դառնում։ Նրանք լերկ զառիկողի վրայով իջան մի մութ դաշտավայր։ Վերջինս ամբողջովին ծածկված էր տարօրինակ, ծուռտիկ ծառերով։ Դրանցից կախված էին լուսատիտիկների նման փոքրիկ գնդեր, արտասովոր կլորավուն դեղին լույսեր։ Հանկարծ դաշտավայրը լուսավորվեց հեռու հեռվում փայլուն ոսկեգույն բոցով, որն առաջ էր շարժվում։ Գաճաճ ծառերը կորել էին մթության մեջ, իսկ շրջակայքի զառիթափերը դարձել էին բոսորագույն։ Երբ տեսիլքը հայտնվեց, նրանք, որ քաջատեղյակ էին լեռնային լեգենդներին, անմիջապես գլխի ընկան, որ իրենց տեսածը դրախտն է։ Երկուսն էլ անշնչացած փռվեցին գետնին։ Երբ նորից սիրտ արեցին նայել, դաշտավայրը մի առ ժամանակ մթության մեջ էր, հետո կամաց֊կամաց լուսավորվեց ու դարձավ դեղնադարչնագույն։ Այդ տեսնելով հովիվը ոտքի կանգնեց ու ճչալով վազեց դեպի լույսը, մյուսը վախեցավ հետևել նրան։ Նա կանգնել էր զարմանքից քար կտրած, ահաբեկված ու դիտում էր դեպի կրակը վազող իր ուղեկցին։ Հազիվ էր հովիվը տեղից շարժվել, երբ լսվեց պայթյունի ձայն ու դեպի դաշտավայրը շտապող աներևույթ թևերի թափահարում։

Սոսկալի ահն ու սարսափը տարածվեց օդում։ Տեսնելով այս ամենը, իմ հերոսը շրջվեց՝ հույս ունենալով փախչել։ Նա նորից վազեց զառիթափն ի վեր։ Լսելով հետևից եկող թևերի թափահարումը, սայթաքեց, ընկավ գաճաճ թփերից մեկի մոտ։ Այստեղ մի հասած պտուղ ընկավ նրա ձեռքը։ Հենց այս խնձորը։ Ձայներն անմիջապես շրջապատեցին նրան։ Նա ընկավ ուշակորույս։ Երբ ուշքի եկավ, պառկած էր իր ավերված գյուղում։

Մենք այցելեցինք վիրավորվածին։ Տեսի՞լք։ Բայց պտուղը դեռ նրա ձեռքին էր։ Կային մարդիկ, որոնք լսել էին այդ լեգենդը, և գիտեին, թե ինչ պտուղ է։

Նա կանգ առավ։

— Ահա հենց այս պտուղն է,— ասաց նա։

Դա ամենևին էլ Սասեքս[7] մեկնող գնացքի երրորդ կարգի վագոնում պատմելու բան չէր։ Այստեղ իրականը կարծես սոսկ վարագույր էր անիրականի համար, և ահա անիրականը երևան էր գալիս։

— Այդ պտո՞ւղն է,— հազիվ արտաբերեց Հինչքլիֆը։

— Լեգենդը պատմում է,— ասաց անծանոթը,— որ պարտեզի շրջակայքում եղած գաճաճ ծառերի մացառուտներն աճել են Ադամի ձեռքի խնձորից։ Տեսնելով կծած խնձորը, Ադամը հասկացել էր իր արածի ամբողջ լրջությունը և բարկացած մի կողմ նետել այն։ Ահա հենց այդ տեղում էլ աճել են դրանք, այդ ամայի դաշտավայրում՝ շրջապատված հավերժական ձյունով։ Իսկ հրեղեն սրերը Ահեղ Դատաստանի[8] պահապաններն են։

— Բայց ես կարծում էի, թե այդ ամենը հեքիաթ է եղել, ավելի ճիշտ՝ զրույց։ Ուզում եք ասել, որ Հայաստանում...

Անծանոթն անավարտ հարցին պատասխանելու փոխարեն կրկին պարզեց խնձորը։

— Բայց դուք հաստատ չեք կարող ասել, թե դա իմացության ծառի պտուղն է։ Հնարավոր է, որ այդ մարդը երևակայական տեսիլք է տեսել, ենթադրենք...

— Հապա, նայեցեք սրան,— ասաց անծանոթը։

Այն մի տարօրինակ գունդ էր, ոչ թե իսկական խնձոր։ Հինչքլիֆի աչքին զարնեց անսովոր կերպով փայլփլող ոսկեգույնը։ Փայլն այնքան ուժեղ էր, որ թվում էր, թե լույսը գնդի մեջ է մտել։ Երբ նա նայեց խնձորին, ավելի հստակ պատկերացրեց լեռների մեջ գտնվող ամայի դաշտավայրը, պահապան հրեղեն սրերը, հասկացավ ամբողջ զրույցի իմաստը, այդ պատմության այն տարօրինակ կողմերը, որոնք հնուց են գալիս։ Նա ձեռքով տրորեց աչքերը։

— Բայց,— ասաց նա...

— Երեք ամիս է, նույնիսկ մի փոքր ավելի, ինչ այս պտուղն ինձ մոտ է, բայց այն դարձյալ ողորկ է ու լիքը։ Ոչ չորանում է, ոչ թառամում, ոչ էլ փչանում։

— Եվ դուք ինքներդ հավատում եք, որ այն իսկապես...

— Արգելված պտուղն[9] է,— շարունակեց անծանոթը։

Ոչ մի կերպ հնարավոր չէր կասկածել նրա անկեղծությանն ու ողջախոհությանը։

— Իմացության պտուղը,— շարունակեց նա։

— Ենթադրենք, թե դա իրոք իմացության պտուղն է,— ասաց Հինչքլիֆը մի փոքր լռելուց հետո. նա շարունակում էր նայել խնձորին։— Բայց վերջիվերջո սա այն իմացությունը չէ, որին ես եմ ձգտում։ Ուզում եմ ասել, որ Ադամն ու Եվան արդեն այն կերել են։

— Մենք ժառանգել ենք նրանց մեղքերը, ոչ թե իմաստնությունը,— ասաց անծանոթը։— Այս խնձորը կրկին ամեն ինչ հստակ ու պարզ կդարձնի։ Մենք պետք է փորձենք հասկանալ ամեն ինչի էությունը, պետք է փորձենք ըմբռնել ամեն ինչի ամենախոր իմաստը։

— Այդ դեպքում ինչո՞ւ ինքներդ չեք ուտում այն,— ասաց Հինչքլիֆը ոգևորված։

— Ես վերցրի այն ուտելու համար։ Բայց ես իմ կյանքն արդեն ապրել եմ, պարզապես, այն ուտելը հազիվ թե...

— Իմաստնությունն ուժ է,— ասաց Հինչքլիֆը։

— Բայց մի՞թե այն երջանկություն է. ես ձեզնից մեծ եմ, ձեր երկու տարիքն ունեմ, գուցե մի բան էլ ավելի։ Քանի անգամ ձեռքս առա այն, բայց ամեն ինչ իմանալու մտքից քաջությունս կորցրեցի։ Այդ սարսափելի պարզությունը... Եվ հանկարծ ամբողջ աշխարհը դառնում է անգթորեն պարզ ու հասկանալի։

— Կարծում եմ, որ այդ, ընդհանուր առմամբ, մեծ առավելություն կլիներ։

— Ենթադրենք, դուք իմացաք, թե ի՞նչ են զգում ու մտածում ուրիշները ձեր մասին, թափանցեցիք այն մարդկանց սրտի խորքերը, որոնց դուք սիրում եք, գնահատում նրանց սերը։

— Այդ դեպքում անմիջապես կճանաչեք ստախոս ու անազնիվ մարդկանց,— ասաց Հինչքլիֆը՝ խորապես ցնցված այդ մտքից։

— Իսկ ինքդ քեզ ճանաչելն ավելի վատ է, ինքդ քեզ՝ առանց ամենաներքին պատրանքների։ Ինքդ քեզ ուրիշի աչքով ընկալելը։ Այն բոլոր ցանկություններն ու տենչանքները, որոնք առաջնորդում են քո արարքներին։ Այս ամենն, ըստ իս, այնքան էլ լավ հեռանկար չէ։

— Ինքդ քեզ ճանաչելը հիանալի բան է։

— Դուք երիտասարդ եք,— ասաց անծանոթը։

— Եթե չեք ուզում խնձորն ուտել, և այն ձեզ անհանգստություն է պատճառում, ինչո՞ւ մի կողմ չեք նետում։

— Տեսնո՞ւմ եք, դարձյալ ինձ չհասկացաք։ Ինչպե՞ս կարելի է նման սքանչելիքը դեն նետել։ Ձեռք բերելուց հետո դժվար է դրանից բաժանվելը։ Մյուս կողմից, անհրաժեշտ է այն նվիրել այնպիսի մեկին, որը գիտության ծարավի է և չի սարսափում պայծառատես լինելուց։

— Իսկ գուցե այդ պտուղը թունավոր է,— ասաց Հինչքլիֆը։

Հետո վագոնի պատուհանից դուրս նայելիս նրա հայացքն ընկավ մի անշարժ բանի. ճերմակ տախտակի վրա սև տառերով գրված էր «... ՄՀՈՒԴ»։ Նա նյարդայնացած վեր թռավ տեղից։

— Օ, արդեն հասանք Հոլմհուդ։

Եվ ներկան ջնջեց բոլոր այն խորհրդավոր մտքերը, որոնք պաշարել էին նրան։ Հաջորդ րոպեին Հինչքլիֆն արդեն ճամպրուկը ձեռքին բացում էր վագոնի դուռը։ Հսկիչը թափահարում էր կանաչ դրոշակը։

— Խնդրեմ,— լսեց նա իր հետևում ու տեսավ անծանոթի մուգ, փայլուն աչքերն ու վագոնի բաց դռնից իրեն պարզված ոսկյա պտուղը։

— Ոչ, ոչ,— բղավեց անծանոթն ու ձեռքը պարզեց կրկին այն ետ վերցնելու համար։

— Մի կողմ քաշվեք,— գոռաց գյուղական ուղեկցորդն ու առաջ նետվեց դուռը փակելու։

Անծանոթն ինչ֊որ բան գոռաց, գլուխն ու թևերը դուրս հանեց պատուհանից։

Բայց հետո կամուրջը Հինչքլիֆի տեսադաշտը փակեց։

Նա կանգնել էր ապշած, հրաշք պտուղը ձեռքի մեջ ու նայում էր, թե ինչպես էր վերջին վագոնը ծածկվում ոլորանի ետևում։ Մի ակնթարթ կանգնել էր շփոթված, հետո զգաց, որ կառամատույցին կանգնածներից ոմանք հետաքրքրությամբ իրեն են նայում. արդյոք սա իրենց դպրոցի նոր ուսուցի՞չը չէ։ Իր առաջին ելո՞ւյթն է, ի՜նչ է։ Նրանք հիմա իր ձեռքինը նարինջ կկարծեն։ Նա կարմրեց այդ մտքից և խնձորը գրպանը դրեց։ Հիմա էլ գրպանն ուռավ։ Ուրիշ ելք չկար, ու նա շարժվեց նրանց կողմը՝ անհաջող փորձ անելով թաքցնել իր անճարակությունը։ Նրան պետք էր իմանալ դպրոց տանող ճամփան և մեկ էլ՝ թե ինչպես կարելի է տանել իր ճամպրուկներն ու սնդուկները, որոնք տախտակամածի վրա էին։ Ինչ հեքիաթներ ասես, որ նրան չպատմեցին. ուղեբեռը կարելի է տանել բեռնակառքով, արժեքը՝ վեց պենս[10], ինքը կարող է հետևից ոտքով գնալ։ Նրանց ձայների մեջ կարծես թե հեգնանք կար։ Եվ նա դառնորեն հասկացավ գործի էությունը։ Գնացքում հանդիպած անծանոթի տարօրինակ անկեղծությունն ու պատմածի արտաքին փայլը միառժամանակ շեղեցին Հինչքլիֆի մտքերի հոսքը։ Նրա առաջիկա ծրագրերը մի տեսակ աղոտ տեսք ստացան։ Ինչ կրքեր ասես, որ չբորբոքվեցին ու մարեցին։ Սակայն մտահոգությունը նոր պաշտոնի համար և այն տպավորությունը, որ նա պետք է թողներ Հոլմհուդի և իր աշխատակիցների վրա, ավելի քան խառնեցին նրա մտքերը։

Խնձորը տհաճորեն ուռեցրել էր նրա սև պիջակի գրպանը, որի կարերն անգամ չէին երևում։ Նա անցավ սևազգեստ մի տարեց կնոջ կողքով ու զգաց, որ վերջինս նայում է իր ուռած գրպանին։ Հինչքլիֆը միայն մի ձեռնոց էր դրել, իսկ երկրորդը ձեռնափայտի հետ պահել էր մյուս ձեռքում, այնպես որ խնձորը ձեռքին բռնելը բացառվում էր։ Մի տեղ, երբ ճանապարհը բավականին մեկուսացած էր քաղաքից, նա հանեց խնձորն ու փորձեց տեղավորել գլխարկի մեջ։ Խնձորը շատ մեծ էր, և գլխարկը ծիծաղելիորեն տարուբերվում էր։ Եվ երբ նա փորձեց այն դուրս հանել գլխարկից, հանկարծ անկյունում հայտնվեց մսագործի աշակերտը։

— Գրողը տանի,— ասաց Հինչքլիֆը։

Նա ցանկանում էր ուտել խնձորն ու անմիջապես իմաստնանալ, բայց փողոցում այդ անելն անխոհեմություն կլիներ։ Եթե աշակերտներից որևէ մեկը տեսնի իրեն այդ պահին, անկասկած խիստ նկատողություն կստանա նման վարքի համար։ Խնձորը շատ հյութալի էր երևում։ Նրա հյութը կարող էր թափվել դեմքի, շապիկի, թևքերի վրա։ Կամ էլ, թերևս կիտրոնահյութի պես թթու էր, որից հագուստները կարող էին գունաթափվել։ Հանկարծ արահետի ոլորանին հայտնվեցին արևով ողողված երկու աղջկական կերպարանք։ Նրանք զրուցելով դանդաղ քայլում էին դեպի քաղաք և ամեն վայրկյան կարող էին իրենց շուրջը նայել ու տեսնել մի կարմրատակած երիտասարդի, որի ձեռքին ֆոսֆորափայլ, դեղնավուն լոլիկ կար։

— Գնա գրողի ծոցը,— ասաց նա ու մի թեթև շարժումով քարե պատի վրայով խնձորը շպրտեց ճանապարհին կից մի պարտեզ։ Երբ արդեն այն չկար, Հինչքլիֆը մի պահ միայն կորստի թեթև ցավ զգաց։ Նա ձեռքին հարմարեցրեց ձեռնափայտն ու ձեռնոցը և, դեռ չհասած աղջիկներին, շարունակեց քայլել ուղիղ, ամոթխած ու այլայլված։

Սակայն գիշերը Հինչքլիֆը երազում տեսավ դաշտավայրը, հրեղեն սրերը, գաճաճ ծառերն ու հասկացավ, որ սխալ է վարվել, քաի որ խնձորն իրոք իմացության ծառի պտուղն էր։ Նա արթնացավ ծանր զգացողությամբ։ Առավոտյան նրա ափսոսանքն անցավ, բայց հետո նորից վերապրեց այդ զգացումը, այս անգամ այն սկսեց տանջել նրան։

Վերջապես մի լուսնկա գիշեր, ժամը տասնմեկին մոտ, երբ ամբողջ Հոլմհուդն արդեն քնած էր, Հինչքլիֆի ափսոսանքի զգացումն այս անգամ նրան մղեց արկածախնդրության։

Նա աննկատ դուրս եկավ տնից, խաղահրապարակի պատի վրայով, քաղաքի միջով գնաց Լեյն կայարանը և մագլցեց այն պարտեզը, որտեղ նետել էր խնձորը։ Բայց, ավաղ, ոչինչ չգտավ ցողոտ կանաչի ու կաթնուկների հազիվ նշմարելի գլխիկների մեջ։

1896

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] ipso facto — փաստերի բերումով (իրավաբ., լատ.)։

[2] Կարավելլա — եռակայմ առագաստանավ։

[3] Ջոնկա — չինական կամ ճապոնական ավանդական առագաստանավ, որն օգտագործվում է գետերով կամ ծովի առափնյա հատվածներով նավարկելու համար։

[4] Դյակի կամ դայակի — մալայական ցեղի անվանում։

[5] Vive l'anarchie! — Կեցցե անարխիան (ֆրանս.)։

[6] Իմացության ծառ — ակնարկում է բարու և չարի իմացության բիբլիական ծառը, որի պտուղները Եհովա աստվածն արգելել էր ճաշակել (տե՛ս Ծննդոց, Բ)։

[7] Սասեքս — կոմսություն Մեծ Բրիտանիայի հարավում։

[8] Ահեղ Դատաստան — կամ Վերջին Դատաստան. ըստ «Նոր Կտակարանի»՝ մեղավորների պատժումը և արդարների հատուցումը Քրիստոսի գալուստից հետո (տե՛ս Մատթեոս, ԻԵ)։

[9] Արգելված պտուղ — իմացության ծառի պտուղը, որը ճաշակեց Եվան։

[10] Պենս — նույնն է՝ պեննի. անգլիական մանրադրամ. 1 պենսը հավասար է 0,01 ֆունտ ստեռլինգի։

Հերբերթ Ջ. Ուելս

Անտառի գանձը

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2018