Զապէլ Եսայեան

ՄՈՒՐԱՏԻ ՃԱՄԲՈՐԴՈՒԹԻՒՆԸ

յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն

Երեւան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84հ֊4

Հրատարակւում է

ՀՀ Մշակոյթի Նախարարութեան պատուերով

«Սոցիալ-Մշակութային Իննովացիաների Լաբորատորիայ» (ՍՄԻԼ) Հիմնադրամին մէջ

Եսայեան, Զապէլ Մկրտչի

Մուրատի Ճամբորդութիւնը։ [Յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն] / Զ. Եսայեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը կազմեց եւ հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի)։ Ելեկտրոնային, բարելաուուած հրատարակութիւն.— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2017.— 94 էջ: Հրատարակութեան հիմքում՝ Մուրատի ճամբորդութիւնը Սվազէն Պաթում / Զ. Եսայեան.— Պօսթըն: տպ. Հայրենիք, 1920.— 138 էջ: 1թ. լուսանկար; 20 սմ։ Մուրատի ճամբորդութիւնը: [Սվազէն Պաթում: Ուղեգրութիւն՝ ականատեսի վկայութեամբ] / Զ. Եսայեան; Կազմ.՝ Ս. Ս. Գրիգորեան; Առաջաբ.՝ Ս. Մ. Սահակեան; Խմբ.՝ Մ. Է. Ճանճապանեան.— Երեւան: NB֊Պրես, 1990.— 94 էջ; 20 սմ։

Սեբաստացի Մուրատը (Մուրատ Խրիմեան) հայ ազգային ազատագրական պայքարի պայծառ դէմքերէն է: Ան սկիզբը կը գործէ հայրենի Սեբաստիա գաւառին եւ Պոլսոյ մէջ, ապա՝ Սասունի, Մշոյ դաշտի եւ Վասպուրականի բնակավայրերուն մէջ: 1915 թուականին Սեբաստիայի մէջ եւս ծայր կ՚առնեն հայերու զանգուածային տեղահանութիւնները, աքսորն ու սպանութիւնները: Սեբաստացի Մուրատն իր խմբով կը բարձրանայ լեռները, կ՚անցնի չափազանց բարդ երթուղիով, կը գրաւէ թուրքական փոքր ձկնորսանաւ մը եւ ուղղութիւն կը վերցնէ դէպի Պաթում: Յետագային կը հանդիպի Զ. Եսայեանին, որ եւ գրի կ՚առնէ այդ ճամբորդութեան մանրամասնութիւնները եւ կը հրապարակէ Պաքուի մէջ լոյս տեսնող «Գործ» ամսագրին մէջ:

Սոյն հրատարակութեան մէջ պահպանուած են հեղինակի ուղղագրությունը եւ կէտադրութիւնը, սակայն սրբագրուած են տպագրական վրէպները եւ որոշ կրկնակի գրաձեւերը։

ԳՄԴ 84հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊5֊6

© Եաւրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրաւունքները վերապահուած են:

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, որոնողական համակարգերու մէջ պահպանումը առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգիլուած է:

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականութիւն են եւ ենթակայ չեն հեղինակային իրաւունքների յայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքը արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար։

Զապէլ Եսայեան, 1878֊1944

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հրատարակութեան մասին

Մուրատի Ճամբորդութիւնը

Ծանօթագրութիւններ

ՄՈՒՐԱՏԻ ՃԱՄԲՈՐԴՈՒԹԻՒՆԸ
ՍՎԱԶԷՆ ՊԱԹՈՒՄ[1]

Ուղեգրութիւն՝ ականատեսի վկայութեամբ

Գրի առաւ
Զապէլ Եսայեան

1915թ. մարտի 15ին, ժամը երեկոյեան 7ին (ը. թ.) երեք ձիաւոր ոստիկաններ եկան զարկին մեր դուռը[2]. ես տանը չէի եւ լուր ստացայ. եկայ եւ հրաւիրեցի զիրենք, որ տուն մտնան։ Անմիջապէս որ տեղաւորուեցան, ինծի ներկայացուցին թուղթ մը, որ ստորագրուած էր թէ վալիին եւ թէ Ալայ պէյին կողմէն եւ հետեւեալ բովանդակութիւնը ունէր. «Նամակնիս ստանալնուդ պէս եկէք, քանի մը կարեւոր գործերու մասին խորհրդակցելու համար»։ Անմիջապէս զգացի դաւադրութիւնը, բայց հանդարտ երեւոյթս պահելով, սկսայ զբաղեցնել ոստիկանները։ Հրամայեցի, որ ճաշի պատրաստութիւն տեսնեն, բայց ոստիկանները կը շտապէին. իմ դիտաւորութիւնս էր մինչեւ ուշ գիշեր յետաձգել եւ կը ջանայի զիրենք զբաղեցնել՝ հետերնին խօսելով եւ միեւնոյն ատեն սպասցնելով ճաշի։ Ոստիկաններէն մէկը, որ Ալայ պէյին եավէրն[3] էր, հսկայ հասակով, մեծ պեխերով եւ խիստ դէմքով մարդ մըն էր. երկրորդը՝ ոճրագործի դէմքով, բարձրահասակ, չոր, թուխ. իսկ երրորդը՝ խորհրդաւոր եւ մռայլ դէմքով մարդ մըն էր, մազերը կիսով ճերմկած եւ որ ոչ մէկ կերպով չէր կարելի զբաղեցնել։

Այդ միջոցին տնեցիք տունը կը դատարկէին. բոլորը սուգի մէջ էին եւ կը զգային, թէ ծանր դէպքերու սկզբնաւորութիւնն էր ասիկա։ Այդ պահուն հասաւ նաեւ 16 տարեկան հայ տղայ մը, որ վազնի֊վազ կու գար քաղաքէն (Սեբաստիա) եւ բովանդակութիւնը կը բերէր այն նամակին, որ հասած էր Կեդրոնէն։ Հրահանգը հետեւեալն էր. «Դրութիւնը սոսկալի է, զգաստ եւ զգոյշ եղէք...»։

Առանց մեր տանը եղող ոստիկաններուն կասկածը հրաւիրելու, յաջողեցայ երկու ձիաւոր տղաք ճամբայ հանել դէպ ի Սեբաստիա՝ իմ դրութիւնը իմացնելու, որոնց յանձնեցի նաեւ կուսակալին նամակը։ Բայց անոնք հազիւ թէ հասեր էին գիւղին սահմանը, ձերբակալուեր էին, որովհետեւ գիւղը շրջապատուած էր արդէն։ Երբ այս լուրը լսեցի, հասկցայ, որ այլ եւս անկարելի էր այդ երեք ոստիկանները պահել. մօտերնին եկայ ու ըսի։

— Դուք այլ եւս կրնաք երթալ, ես կէս ժամ ետքը կու գամ. չեմ ուզեր գիւղէն ոստիկաններով մեկնիլ։

— Մեզի համար պատիւ է ձեզի հետ քաղաք մտնիլը, պատասխանեցին։

Կեցայ իրենց դէմ ու վճռական կերպով ըսի.

— Գացէ՛ք, ես ձեզ հետ չի պիտի գամ։

Ոստիկանները յուսահատած տեղի տուին եւ ձիերը նստեցան։ Ես իմ ձիս եւ հրացանս պատրաստ ունէի արդէն, կը շտապէի մեկնելու, երբ անոնք, որ պահուըտած էին եւ իմ շարժումներս կը դիտէին, յանկարծ իմ դէմս եկան։

— Ես ձեզի հետ գալու միտք չունիմ, ըսի, ուր որ կ՚ուզէք գացէք։

Լռեցին ու հեռացան։

Ես խումբ մը ընկերներով հեռացայ Կովտունէն։ Այդ միջոցին իմ ընկերներս էին՝ եղբայրս, եղբօրս որդին, քաջ որսորդ, եւ անոնցմէ զատ Եղօն ու Նշանը։

Հասանք Խորսանա գիւղը, որ կը գտնուի Կովտունի հարաւային կողմը, գետին միւս կողմը, մէկ ժամ հեռաւորութեամբ։ Հոն գտանք շատ լաւ ընդունելութիւն. մեզի համար նախապէս պատրաստած էին զէնք, ձի, թամբ, հեռադիտակ, թիւրք ոստիկան զինուորներու հագուստներ եւ ամէն անհրաժեշտ բաները. մեծ յարգանքով կը վերաբերուէին եւ գիտնալով, թէ թշնամիին ձեռքէն կը փախչէինք, կ՚աջակցէին մեծ ուրախութեամբ։ Ամբողջ գիւղը ոտքի ելաւ եւ գլխաւորապէս մեզ շրջապատեցին Ն. Դանիէլեան 37 տարեկան անձ մը, որուն անցեալը շատ մաքուր չէր, բայց անկեղծ զղջումի եկած էր եւ ամէն ինչ կ՚ընէր մոռցնել տալու համար իր գործած սխալները, Յարութիւնն՝ 42 տարեկան անձ մը, որ իր գործերը երեսի վրայ թողած, հանրութեանը գործերովը կը զբաղուէր, Նշան Ճանիկեան, 44 տարեկան, Հնչակեան, որ խանդավառ անձնուրացութիւն ցոյց կու տար եւ Արտաշէս անունով երիտասարդ մը, զուարթ դէմքով եւ ուրախ տրամադրութիւններով, որ իր Ամերիկայի մէջ դժուարաւ շահած բոլոր դրամը կը տրամադրեր հասարակաց գործին անվերապահօրէն։ Խորհրդակցեցանք, կարգադրութիւններ ըրինք եւ գլխաւորապէս որոշեցինք զգոյշ մնալ, բայց զէնք չի յանձնել։

Երեք֊չորս ժամ Խորսանա մնալէ ետքը մեկնեցանք Սենեքերիմ թագաւորին շինած Հրեշտակապետ վանքը, որ նոյնանուն լերան վրայ շինուած էր։ Բարձրադիր գեղեցիկ տեսարանը մեզ յուզեց. մտածեցինք, որ թերեւս վերջին անգամը կը տեսնէինք այդ վայրերը։ Ալիսը կ՚երկարէր մեր ստորոտը, եւ մինչեւ հեռուները կը տարածուէին դաշտերը ու գիւղերը, որոնք կարծես տխրած էին սոսկալի սպառնալիքներու ներքեւ։

Ծերունի վանահայրը մեզ ընդունեց ուրախութեամբ։ Ազգասէր ու բարի մարդ էր։ Իր 19֊20 տարեկան եղած ժամանակը չարչարած էին զինքը. կախած էին գլխիվայր խոստովանութիւններ ընել տալու համար, բայց անիկա ամէն տեսակ չարչարանքներու տոկալով, գաղտնապահ մնացած էր. անցեալին մէջ կառավարութեան պաշտօնեայ եղած ըլլալով, ծանօթ էր թիւրքերուն հոգեբանութեան։ Մեզ առաջնորդեց իր համեստ սենեակը, որ կը գտնուէր երկրորդ յարկին վրայ եւ որուն միակ զարդերն էին աղօթագիրքերը եւ պատմութեան գիրքերը։

Անմիջապէս մարդ ղրկեցին Տուզասար եւ կանչեցին Գալուստ աղան եւ Աբգար Մհեանը, երկու քէհեաները։ Անոնք հասան երկու ժամէն եւ սկսանք խորհրդակցիլ մեր բռնելիք դիրքի մասին։ Որոշեցինք, նկատի ունենալով մեր աշխարհագրական դիրքը, մեր ուժերը, ձմեռը, չի մեծցնել խումբը, ցրուել տղաքը մօտակայ գիւղերը եւ լուռ ու մունջ մնալ։

Աչքի կ՚իյնար Գալուստ աղան, որ նախկին յեղափոխական մըն էր եւ մեծ եռանդով յոյս կը ներշնչէր մեզի։

— Ամէն ինչ նախատեսուած է, կ՚ըսէր, պէտք չէ յուսահատիլ. բոլորդ կը մնաք մեր գիւղը. ձեզի համար ամէն ինչ պատրաստ է. ե՛ս պատասխան կու տամ կառավարութեան, եթէ բան մը հարցնեն. մինչեւ որ ես չի մեռնիմ, ձեզի համար մահ չի կայ։

Խորսանայի մէջ նոր ընկերներ միացան մեզի եւ մեր խումբը եղաւ ընդամէնը 10 հոգի։

Մեզ տարին Տուզասար. գիւղը ձորի մը մէջ է եւ կռուի համար շատ յարմար, որովհետեւ հիւսիսէն եւ հարաւէն միայն ճանապարհ ունի։ Ժողովուրդը տգէտ է, բայց ուսումնասէր եւ ազգասէր։ Նոր կառուցեր էին դպրոցը 800 ոսկիով եւ երկու ջաղացք յատկացուցեր էին դպրոցին ի նպաստ։ 1895ի կոտորածին գիւղը ունեցած էր 400 սպանուած եւ 200 վիրաւոր. այնպէս որ հազիւ թէ քանի մը տարիքաւոր մարդիկ կային այդ սերունդէն. ես այդ գիւղը կը կոչէի «Մարտիրոս» գիւղ։ Նոր սերունդը քաջ էր, լաւ զինուած եւ հաստատակամ։ Ամէն օր մեզ համար մէկ երկու ոչխար կը մորթէին եւ կը մերժէին ո եւ է փոխարինութիւն։

— Այս ունեցածնիս ալ մեզի չի պիտի մնայ, կերածնիդ ալ հէլալ է, խմածնիդ ալ, կ՚ըսէին։

Ինչքան ալ որ յարգանքով եւ սիրով կը վարուէին մեզ հետ, մենք մտածեցինք, թէ վտանգաւոր է մէկ գիւղի մէջ մնալ, որովհետեւ դիմադրութեան պարագային վտանգ կրնար գալ գիւղին գլխուն եւ բարձրացանք Տուզասարի արեւելեան կողմի լեռը։

Հոն գտանք զինուորական փախստականներ, որոնք հողի ներքեւ խրճիթներ շինած էին։ Մեզի յատկացուցին բնակութեան տեղեր եւ երեք֊չորս օր մնացինք հոն. անձրեւ կը տեղար եւ ցուրտ էր ու տեղերնիս խոնաւ։ Խումբը բաժնուած էր երկու խրճիթի մէջ, որպէս զի վտանգի պարագային ամբողջ խումբը չվնասուի. դիրքերնիս լաւ էր եւ տղաքը պահապանութիւն կ՚ընէին. դրան բացուածքներէն կը դիտէին շուրջ բոլորը բացի թիկունքէն։

Զատիկը անցուցինք այդտեղ։ Մեր ամենուս տրամադրութիւնը շատ լաւ էր։

Հայ գիւղացիները իբր խաշնարած կու գային մեզ մօտ եւ հաց կը բերէին. բերին մատաղ եւ նշխարներ։ Զատիկի ընթրիքը սարքեցինք գետինը, շուրջ բոլորը նստեցանք եւ ես հաղորդեցի նշխարներով բոլոր ընկերները։ Ուրախ էին, որ ես թիւրքերուն ճանկը չինկայ, բայց ես գիտէի, որ ատիկա թեթեւ չպիտի ըլլայ ժողովուրդին համար։

Լսեր էինք, որ կառավարութիւնը խիստ հրամաններ եւ ոստիկաններ արձակած էր ամէն կողմ. գիւղերը պաշարուած էին եւ լերան ճամբաները բռնուած։ Կառավարութիւնը յայտարարած էր, որտեղ որ զիս եւ իմ խումբս գտնային, գիւղը ոչնչացնելէ ետքը, խոտերը անգամ պիտի հրդեհէին։

Զատիկի երրորդ օրը տեսանք, որ քանի մը ոստիկաններ եկան Տուզասար։ Այդ տեսնելով, նոյն գիւղի դաշտին մէջ աննշան տեղ մը փոս մը իջանք։

Հոն երդում ըրինք եւ ուխտեցինք ո եւ է պարագայի անձնատուր չլլալ եւ որոշեցինք, որ մինչեւ մեր խումբին վերջին անդամը կռուելով մեռնինք եւ ո եւ է պարագայի եւ ո եւ է պատճառով ողջ չանցնինք թշնամիին ձեռքը։

Կէս օրին ժամանակները հեռադիտակով տեսանք, որ կին մը կու գայ. բարձրահասակ էր, նիհար եւ նման էր քրդուհիի. լրտես կարծեցինք: Մեզ հաց բերող տուզասարցիները, բահերնին ուսերնուն վրայ, բանուորի ձեւով մօտեցան անոր եւ հարցուփորձեցին եւ մեզի լուր բերին, թէ կասկածելի է։ Ընկերները ըսին. «Պէտք է սպանել»։ Ես թոյլ չի տուի. «Գուցէ մեզի պէս ցաւոտ մէկն է», ըսի։ Կինը գնաց դէպ ի հիւսիս Ալիս գետին ափն ի վեր։

Իրիկունը կնոջ անցած ճամբով գացինք Ուշգնամ (ուխտատեղի), ուր հնութիւններ կան եւ հարիւրաւոր քարայրներ։ Ցուրտը անտանելի էր, մանաւանդ երբ անշարժ նստած էինք։ Միայն Եղօն չէր մսեր. իր հետ ունէր 12 օխանոց թիթեղէ ամանով օղի. անդադար կը խմէր ու կը խօսէր. կ՚ըսէր առակներ, կատակներ կ՚ընէր եւ իր ուրախութիւնով կը վարակէր մեզ։

Գիշերուան ժամը 2ին գետին միւս կողմէն տեսանք որոշուած նշանը. կրակ վառելով մեզ պիտի իմացնէին, թէ երբ կրնանք գիւղ երթալ։ Տուզասարցիք, որ Հնչակեան էին, լուր տուած էին Կառվայ գիւղի ամբողջ Հնչակեաններուն եւ խմբերով եկած էին մեզ դիմաւորելու։ Մենք մեր կարգին տրուած նշանին վրայ մօտեցանք գետափին. բայց գետը այնքան կատղած ու փրփրած էր, որ անկարելի էր անցնիլ։ Մէկ ափունքէն միւսը հազիւ իրարու ձայն կը լսէինք։ Հասկցանք, որ իրենց հետ էին տէրտէրը, որ իմ հին ուսուցիչս էր, Տէր Ուստոս քահանան, հին յեղափոխական եւ սքանչելի մարդ մը, հաճի Սարգիսը, հարուստ եւ համեստ անձ մը, Նազարը եւ մեր գիւղացի ուստա Գալուստը։

Իրենց վերջին խօսքը այն եղաւ, որ այլ եւս այսօր ժամանակը անցած է, թէ հետեւեալ օրը գոմէշի սայլերը կը բերեն եւ մեզի կ՚անցունեն։

Իմացեր էինք, որ գիւղը թշուառ վիճակի մէջ է, շատերը տիֆէ վարակուած են եւ ամէն տուն հիւանդ կայ ու ամենքը սնանկացած են, բայց իրենց ցաւին ու հոգին մէջ մեծ եռանդով օգնութեան կու գային մեզի եւ իրենց աջակցութիւնը չէր կարելի մերժել։

Գիւղացին սովորութիւն ունի իր ջուրը գետէն կրելու, այնպէս որ, թէեւ գիւղը լիքն էր ոստիկաններով, անոնք առանց կասկած ներշնչելու երկրորդ օրը բերին սայլերը եւ անցան մեր ափունքը. գետը վարարած էր եւ գոմէշներուն հազիւ գլուխները կ՚երեւային. այս պայմաններուն մէջ մեզ անցուցին եւ գացինք գիւղը։ Մեզ այնպիսի ընդունելութիւն ըրին, որպիսին չէինք կարող նոյն իսկ երեւակայել. յուզմունքէ եւ ուրախութենէ կ՚արտասուէին եւ եղբայրական զգացումը այնքան մեզ սերտօրէն կը կապէր, որ վտանգ ու մահը թեթեւ կը զգայինք։

— Մեզ համար մեծ երջանկութիւն է ձեզ հիւրընկալել, ձեզ կը պահպանենք ամէն գնով, կ՚ըսէին:

Նստեցանք ու խօսեցանք եւ իմացանք նոր եւ տխուր լուրեր։

Նոյն օրը կուսակալը յայտներ էր Հաֆըքի հազարապետ Րիզա պէյին, թէ ինծի ո եւ է բան չի սպառնար, եթէ երթամ յանձնուիմ. հազարապետը իմ բարեկամս էր, այդ պատճառով կուսակալը յանձնարարեր էր իրեն, որ զիս վստահեցնէ եւ համոզէ։ Միւս կողմանէ կառաւարութիւնը ղրկած էր Գրիգոր Տէրտէրեանը, որ իմ սանահայրս է, մօրս քով, որպէս զի զայն համոզէ եւ դրդէ, որ մայրս զիս գտնելով ղրկէ կառավարութեան։ Մայրս փորձուած եւ քաջ կին էր. մեր փոքր հասակէն իր զգուշաւորութեամբ եւ անվախութեամբ քանի՜ անգամներ մեզ ազատեր էր վտանգէ։

Մայրս կը պատասխանէ.

— Ես ո եւ է տեղեկութիւն չունիմ. կառավարութեան թեւը երկար է, կրնայ տղաս ձերբակալել, երբ որ ուզէ։

Գրիգորը վերադարձին հանդիպեցաւ Կառվայ գիւղը եւ մեր գիւղէն տեղեկութիւններ բերաւ։

Այն իրիկունը, որ ես Կովտունէն փախայ, զիս ձերբակալելու եկող ոստիկանները կը հեռագրեն. «Մենք բռնեցինք Մուրատը, բայց Կովտունի գիւղացիք հարիւրաւոր հոգիներով յարձակուեցան մեր վրայ եւ ազատեցին զինքը»։ Արդէն Կովտունի մէջ կային 40 ժանտարմաներ. ասոնց կու գայ կը միանայ Բրգնիկ գիւղի թապուրը եւ ակին գլուխէն, բարձրէն կը սկսեն հրացան արձակել, վախնալով, որ գիւղը պիտի դիմադրէ իրենց։ Յետոյ մեծ բազմութեամբ կու գան կը մտնեն մեր տունը, մայրս կը չարչարեն. եղբայրներուս կիները կը փախին, բայց մեծ եղբօրս կինը կը ձերբակալեն ու կը տանին. տունը կը խուզարկեն, կը գոցեն դուռները, կը կնքեն ու կը հեռանան։ Մեր տնեցիները իրենց երեխաներով կը մնան թափառական. ամէն անգամ որ տուն մը իր դուռները կը բանայ հիւրընկալելու համար զանոնք, ոստիկանները կը յարձակին, մարդիկը կը ծեծեն եւ ոչ ոքի թոյլ կու տան որ ո եւ է ծառայութիւն ընէ իմ ընտանիքիս անդամներուն։

Այս բաները լսելով, ծանր տխրութեան տակ ճնշուած մէկ կողմ նստած կը խորհէի եւ չէի կարող խօսիլ. ամենքն ալ լուռ էին եւ երբեմն կը հառաչէին օ՜ֆ, օ՜ֆ... Ուշ ատեն լուր բերին, թէ Բրգնիկի հայ կաթոլիկ Մկրտիչ Ղարիպեանը, որ մասնակցած էր սուլթանին դէմ սարքուած մահափորձին, եկած է եւ կ՚ուզէ մեզ Տուզասար տանիլ։

Ուղղուեցանք գետին ափը. սայլը լծեցին. ցուրտը սոսկալի էր եւ գետը կատղած. անցանք գետէն մինչեւ կուրծքերնիս սառած ջուրերու մէջ. միւս ափունքը հասնելէ ետքը ցեխերու մէջ թաթխուելով հասանք Տուզասար գիշերուան ժամը 8ին եւ իջանք Ղազար աղայի տունը։ Մկրտիչ իրեն հետ բերած էր հինգ ռումբ, քսան ձեռք զգեստ, ուտելիքներ եւ այլն։ Պատմեց հետեւեալը.

Իմ փախած օրիս երկրորդ օրը ձերբակալած են 12 հոգիներ, որոնց իւրաքանչիւրին օրական 120 գաւազանի հարուածներ կու տային։ Այդ սոսկալի դրութենէն գրգռուած տոքթէոռ Հայրանեան կը դիմէ կուսակալին եւ կ՚ըսէ.

— Եթէ Մուրատին եւ այդ ձերբակալուածներուն յանցանքը Դաշնակցական ըլլալն է միայն, ես ինքս ալ Դաշնակցական եմ։

Կուսակալը կը պատասխանէ.

— Հապա ինչպէս, Մուրատը լեռը կը հանէք իր եղբայրներուն հետ. բայց իր կինը ո՞ւր պիտի ազատի իմ ձեռքէս։ Ձեզի հետ քաղցր քաղցր կը խօսէինք եւ դուք ալ ինքզինքնիդ բան մը կարծեցի՞ք. դուք հիմա կը տեսնէք։

— Ի հարկէ կարող էք շատ բան ընել, բայց մարդկային զգացումները... կ՚ըսէ տոքթէոռը եւ կը հեռանայ։

Մկրտիչը կնոջմէս[4] նամակ մը բերած էր։ «Կ՚երեւի գիտէիր պատահելիքները, կը գրէր կինս, երբ ինծի խօսեցար տասը օր առաջ եւ պատուէրներ տուիր։ Իմ մասիս երբեք մի մտածիր, ե՛ս ինքզինքս կը սպաննեմ։ Խնդրեմ գրէ դեղագործին, որ ինծի քիչ մը թոյն տայ»։ Պատուիրեցի Մկրտիչին, որ կնոջս խնդիրքը կատարէ եւ թոյն տայ իրեն. յետոյ իմացայ, որ դեղագործները մերժեր էին։

Այս կարգադրութիւնները ընելէ ետքը բաժանուեցայ ընկերներէս եւ Նշանին հետ գացի Վարդան քէհեային, որ 55֊60 տարեկան մարդ մըն էր, բայց միշտ կորովի, միշտ յանդուգն եւ ազգասէր։ 1893 թուականին թիւրքերը զինքը չարչարած էին, շատ տառապանք կրած էր, բայց երբեք չէր յուսահատած։

Լուսաբացին արթնցայ եւ զգացի, որ հիւանդ եմ. սարսուռներ անվերջ կը ցնցէին զիս, եւ գլուխս ցանրացած էր։ Տեղս անհանգիստ էի, բայց երկու օր մնացի եւ ընկերներէս խնդրեցի, որ զիս լեռը փոխադրեն. հիւանդ վիճակս զիս մտահոգ կ՚ընէր. կը վախնայի, որ անկարող կ՚ըլլամ ոտքի կանգնելու, ինքզինքս պաշտպանելու եւ անպատուաբեր կերպով մը կը մեռնիմ. բայց ընկերներս, անկարելի համարելով լեռ տանել զիս այդ վիճակին մէջ, փոխադրեցին ինձ Հայկ Պասմաճեանի տունը, ուր մաքուր եւ առանձին սենեակի մը մէջ պառկեցայ։ Անկէ ետքը ինկա՜յ ինքնակորոյս վիճակի մը մէջ. հինգերորդ օրը սթափեցայ եւ տեսայ, որ ամենքն ալ շուրջս բոլորած կու լան։ Զիրենք մխիթարեցի։

— Այս ցաւը ինծի չի մեռցներ, ըսի, միայն թէ չի պաշարուենք:

Եղբայրս զիս կը խրախուսէր։

— Մի վախնար, ինչ որ ալ ըլլայ, քեզ կը փրկենք։

Այս վիճակին եւ այս հոգերուն մէջ կ՚անցնէին երկայն ու ծանր օրերը:

Ութերորդ օրը զգացի, որ աչքերս լաւ չեն տեսներ ու ականջներս լաւ չեն լսեր։ Եղբայրս մարդ ուղարկեց քաղաք բժիշկ մը հասցնելու համար։ Մարդը կէս օրէն ետքը վերադարձաւ բերելով քոնեակ եւ հականեխական դեղեր եւ նամակ մը տոքթեոռ Հայրանեանէն, որով բժշկական պատուէրներ կու տար։

Գիշերուան ժամը ութին կ՚այրուէի։ Հայկին մայրը զիս կը խնամէր գուրգուրանքով եւ սրտի դպչող ձայնով կ՚ըսէր։

— Քէօռնամ, օղո՜ւլ, այդ ալ պիտի տեսնէիր։

Կը հեծեծէի ցաւէս ու ջերմէ եւ լոգանք խնդրեցի։ Պաղատեցայ Եղօին «ջո՜ւր, պաղ ջո՜ւր», բայց անիկա մերժեց. վերջապէս Նշանը տեղի տուաւ խնդիրքիս։

Հետեւեալ օրը լուր եկաւ, թէ Խորսանան պաշարուած է 250֊300 հետեւակ եւ ձիաւոր զինուորներով։ Պէտք էր մեկնիլ: Ինձ համար պատգարակ պատրաստեցին. մերժեցի. ձիու վրայ դրին զիս եւ տարին լեռը. հազիւ գլուխս կրնայի բռնել եւ ամէն րոպէ կը կարծէի, որ պիտի նուաղիմ ու իյնամ։ Վտանգը, թշնամիին ձեռքը իյնալու վախը զիս կանգուն պահեցին եւ հասայ լեռը, ուր պէտք էր ապաստանէինք ստորերկրեայ ցած այրի մը մէջ։ Դագաղի նման անձուկ տեղ մըն էր եւ չէր կարելի ոտքի վրայ կենալ. սողալով երկնցայ ու պառկեցայ, մինչեւ եղբայրս քովս կզկտած՝ զիս կը խնամէր։ Երկու օր մնացինք հոն, երրորդ օրը իմացուցին, թէ զիս պիտի տանին Կառվայ գիւղը։ Եղօն կը հակառակէր եղբօրս եւ եղբօրորդիիս ինծի ընկերանալուն. երկար վիճեցանք, բայց իմ տկարութենէս ընկճուած տեղի տուի եւ եղբայրներս ղրկեցի Տուզասար։ Նշան Մուրատեան եւ Վարդանը զիս հեծուցին ձիուս[5] վրայ եւ տաժանելի կերպով հասանք գետին ափը. ջուրերը բարձրացած էին եւ ջերմէ չարչարուած մարմինս կը սոսկար պաղ ջուրէն։ Բայց ինքզինքս զսպեցի։ «Պէ՜քաս, քեզ ղուրպան» գոչեցի, եւ Պէքասը թռաւ ջուրերուն վրայէն։

Եղօն մնաց Տուզասար զէնքերուն վրայ հսկելու համար. իմ երկու ընկերներս զիս այնքան լաւ կը խնամէին, որ կարծես արեգակէն եւ հովէն իսկ կ՚ուզէին զիս պաշտպանել. իրենց կեանքի գինովը կ՚ուզէին զիս փրկել։

Հասանք Կառվայ եւ իջանք տէրտէրին տունը։ Չորս հոգի տիֆով բռնուած էին եւ պառկած էին. քահանան մէկ մեր քով կը վազէր, մէկ հիւանդներուն քով։ Մինչեւ երեկոյ մնացինք հոն, բայց ես ինքս հիւանդ ըլլալով շատ կը նեղուէի միւս հիւանդներէն. երեկոյին երեքնիս երկու ձիով բարձրացանք Սախարի գիւղը. չէի կրնար կենալ ձիու վրայ եւ ամէն վայրկեան կը կարծէի, որ պիտի իյնամ. կը շտապէինք հասնելու, բայց դժբաղդաբար ճամբան կորսնցուցինք եւ մոլորեցանք մացառներու մէջ։ Մութը տարածուած էր ամէն կողմ, շունչս կը բռնուէր, աչքերս արցունքէ կը կուրնային եւ այսպէս տեւեց մինչեւ լուսաբացը։ Երբ մութը փարատեցաւ, գտանք մեր ճամբան, բայց այնքան ուժասպառ էի, որ ստիպուեցայ ձիէն իջնել։ Ընկերներս գետինը հարթեցին, եաբունջին փռեցին եւ, հակառակ որ վերին աստիճանի վտանգաւոր բան էր, մացառներէ կրակ վառեցին։ Ես կը սարսռայի անդադար, տղաքը ոտքերս ծոցերնուն մէջ առած կը ջանային ի զուր զիս տաքցնել:

Վարդանը գնաց Կառվայ գիւղի գոմերը կաթ ու հաց բերելու եւ հովիւ ուղարկեց հարկ եղածը բերել տալու: Գիշերը մնացինք լեռը. ձիւն էր ամէն կողմ, ցուրտ եւ բուք։ Ձիերը անօթի էին եւ անդադար կը խրխնջային:

Յաջորդ օրը գացինք Խանձարցոց գոմերը: Հովիւները մեծ ուրախութեամբ ընդունեցին մեզ. ձիերուն կեր տուին եւ մեզի՝ կաթ։ Քիչ մը կազդուրուելէ ետքը իրենցմէ մէկը գիւղ ղրկեցինք, որպէս զի մեզի ծանօթ մարդիկը գան։ Մեր տեղը ճամբու վրայ էր, թիւրքեր կրնային անցնիլ ու մեզ տեսնել. ես հիւանդ պառկած էի եւ ձայնս այնպէս մը կտրուած էր, որ, երբ ուզէի խօսիլ, վանկ մը չէր լսուեր:

Եղօն եկաւ Տուզասարէն եւ իմացուց, թէ այն գիւղը պաշարուած է. անդադար հրացանաձգութիւն կ՚ընեն գիւղին վրայ եւ Տուզասարցիները կ՚ենթարկեն սոսկալի չարչարանքներու. ով որ կարողացած է, լեռը ապաստանած է իրենց հետ:

Կէս օրը անց մեր ղրկած հովիւներուն տուած տեղեկութեան վրայ Կառվայ գիւղէն եկան Համբարը, Զատիկը եւ տէրտիրոջ տղան: Ասոնք յայտնեցին, թէ որոշած են մեզ պահել, եթէ նոյն իսկ գիւղը զոհ երթայ: Մեզի համար դժուար էր այդ պայմաններու մէջ իրենց հիւրընկալութիւնը ընդունիլ, բայց պահուելու տեղ չունէինք, հիւանդ էի եւ անկարող գրեթէ շարժուելու. ընդունեցայ իրենց առաջարկը: Ձիերը արձակեցինք եւ վերջին անգամ ըլլալով համբուրեցի Պէքասին աչքերը: Զիս շատ անգամներ թշնամիին հետապդնումէն ազատած էր, ծանր էր հրաժեշտ տալ իրեն, բայց անկարելի էր այլ եւս ձիերը պահել: Համբուրուեցանք նաեւ այն ընկերներուն հետ, որոնք գոհ չէին փախստականի կեանքէն եւ կ՚ուզէին գիւղերը վերադառնալ, եւ այսպիսով բաժնուեցանք իրարմէ:

Երեկոյին էշ մը բերին եւ վրան նստեցուցին զիս. երկու քովերէս կը քալէին Հայկը եւ Բաշուկը, որ 18 եւ 17 տարեկան պատանիներ էին. կէս ժամուայ ճամբան գացինք հինգ ժամէն եւ հասանք Չաթալ Ուլախի քարայրը: Ներս մտան նայեցան, որ թաց է. ցրթենիներ վառեցին, որ չորնայ եւ ամէն ինչ պատրաստելէ ետքը զիս մտցուցին քարայրը եւ պառկեցուցին. ինչ որ ունէին, ծածկեցին վրաս, կրակ վառեցին, եւ հանգստացանք. պահակ կեցած էր հիւսիսային կողմը քարին վրայ: Դժուար էր քարայրը մտնել ելնելը. եթէ սայթաքէին, կրնային թաւալ գլոր իյնալ եւ կոտրտուիլ:

Երկրորդ օրը եկան Մկրտիչը եւ եղբայրս. քաղաքէն բերեր էին իրենց հետ սննդարար ուտելիքներ, դեղեր եւ դրամ: Մկրտիչին ըսածներուն նայելով՝ կառավարութիւնը համոզում գոյացուցեր էր, որ մենք մեկնած ենք Սվազի վիլայէթէն եւ հետապնդումը դադրած էր:

Այս լուրը մեզ բաւական հանգստացուց, սակայն Եղօն կրկին վէճի բռնուեցաւ ինծի հետ եւ պնդեց, որ եղբայրս հեռացնեմ ինձմէ: Երկպառակութիւն յառաջ չի բերելու համար՝ եղբայրս եւ եղբօրս տղան ինքնաբերաբար Մկրտիչին հետ մեկնեցան եւ գացին Կառվայ: Գիւղը ոստիկաններով պաշարուած էր. եղբայրս եւ եղբօրորդիս կը փախին կ՚երթան Կովտունի մօտերը: Անօթութիւնը զիրենք կը ստիպէ դուրս ելնել իրենց թագստոցէն. հաց ուզելու համար մարդ կը ղրկեն գիւղ, կը մատնուին եւ կը ձերբակալուին:

Հետեւեալ օրը տեսանք, որ Մազանցի գըզըլպաշ մը եկաւ մեր քարայրին մուտքին առաջ եւ տեսաւ մեզ. Զատիկը աւազակ ձեւանալով գնաց դիմաւորեց եւ պատուիրեց, որ ոչինչ ըսէ: Գըզըլպաշը խոստացաւ նոյն իսկ հաց բերել ու մեկնեցաւ, բայց մենք՝ կասկածելով՝ երեկոյեան իսկ մեկնեցանք մեր թագստոցէն եւ գացինք Խանձարի գոմերը: Այս տեղափոխութիւնը կատարեցինք դժուարաւ, տաժանելիօրէն:

Խանձարի գոմերուն մէջ ընթրեցինք: Ժողովուրդը սարսափի մէջ էր եւ մէկ ժամէն միւսը կը սպասէր սոսկալի դէպքերու։ Լուսաբացին որոշեցինք մեկնիլ. ձիւն ու բուքը շնչասպառ կ՚ընէին մեզ, բայց չի վտանգելու համար այդ տեղի ժողովուրդը, մեր մեկնումի որոշումը գործադրեցինք:

Մտանք անտառ ու ձորի մը մէջ իջանք. տղաքը ցախերը կտրեցին ու մեզի համար պատսպարան մը շինեցին։ Հոն եկան Կառվացի հաջի Սարգիսը իր հրացանով եւ երեք ընկերներով, որոնք հետապնդուած էին։ Բերած էին նաեւ մածուն, կաթ եւ կերակուր. անձրեւը սկսաւ տեղալ, բայց կրակ վառեցինք ու գետնին վրայ բոլորուելով ընթրեցինք. երեկոյին անոնք մեկնեցան, իսկ մենք գացինք Չորախին ձորը։

Անձրեւին յաջորդեց ձիւն եւ քանի մը ժամէն չորս մատէն աւելի ձիւնով ծածկուած էր ամէն կողմ. ստիպուած եղանք մեր դիրքերէն դուրս ելնել եւ ձորը մտնալով կրակ վառել, որպէս զի քիչ մը տաքնանք։

Ահա յանկարծ Սեբաստիայէն մեր սուրհանդակները եկան՝ Բաշուկը եւ Հայկը. բերած էին ուտելիքներ եւ տեղեկութիւններ։ Հարկ էր դարձեալ տեղափոխուիլ եւ երեկոյին գացինք մեր գոմերը, Սէօիւտ Էօզի։

Երբ լոյսը բացուեցաւ, տեսանք, որ լեռներուն գագաթները կը վխտան լրտեսներով։ Այն գըզըլպաշը մեզ մատնած էր։ Այդ քիւրդերը, որ խաղաղ ժամանակ մեզմէ աւելի ճնշուած էին թիւրքերէն, այս նեղ օրերուն դարձեալ հայերու դէմ էին եւ կրցած չարիքնին կը գործէին։ Մեր դրութիւնը շատ դժուար էր. մեր հագուստները թաց էին, կը մսէինք, բայց կրակ չի վառեցինք։ Չորս կողմերէն մարդիկ կ՚երեւային. եւ չէինք գիտեր, բարեկա՞մ էին թէ թշնամի, որովհետեւ այդ կողմերը կային փախստական հայեր եւ թիւրքեր։

Նոյն միջոցին արեւելեան կողմէն յայտնուեցան խումբ մը թիւրքեր, որոնք վարոց, կացինի կոթ եւ այլն կը ծախէին եւ իրենց հետ կը բերէին կապկպուած մարդ մը։ Տղաքը ուզեցին յարձակիլ ու մարդը ազատել՝ առանց գիտնալու, թէ ի՞նչ ազգութեան կը պատկանի. բայց եթէ դուրս գայինք, գիտէի, որ կռիւը պիտի սկսէր եւ ոչ միայն մենք, այլ նաեւ գոմերու բնակիչները պիտի վնասուէին։ Հետեւեալ օրը իմացանք, որ Խօջասարցի հայ մըն էր անիկա։

Երեկոյին մեկնեցանք այդ տեղէն, անցանք Կառվայ գիւղի գոմերու մօտէն, մարդ ղրկեցինք, որպէս զի ուտելիք բերեն եւ ես մենակս գացի գոմերը, ժամ մը հանգչելու համար։ Կիները զիս ընդունեցին մեծ գուրգուրանքով, ոտքերս լուացին եւ թէյ պատրաստեցին։ Հազիւ թէ հանգչած էի, երբ 13 տարեկան պատանի մը ճչալով ներս մտաւ եւ սկսաւ ըսել.

— Ի սէր Աստուծոյ մտիկ ըրե՛ք, գիւղը կը փճացնեն, կիները կը բռնաբարեն. հարս մը ծեծեցին, Աբիկ քէհեային ոտքերը եւ թեւերը ջախջախած են եւ գիւղացիք կը խնդրեն, որ զէնք մը ճարէք, տաք, որպէս զի զինուորներուն յանձնեն եւ հանգստանան[6]:

Ես այնքան յոգնած էի, որ շարժուելու ուժ չունէի, բայց գոմերուն տէրը ըսաւ:

— Երեսս չի բռներ, բերանս առաջ չերթար, բայց կը խնդրեմ, որ հոսկէ երթաք։

Ճարահատ ոտքի ելայ եւ դռնէն դուրս կ՚ելլէի, երբ Յարութիւն Մուրատճեանին հանդիպեցայ, որ հրացանը առած եւ փախած էր. անոր հետ գացինք մօտ տեղ մը եւ ապաստան խնդրեցինք, բայց գոմի տէրը աւելի աղաչեց մեզի, որ իրենց սահմաններէն դուրս ելլենք։

Այն ատեն, առանց մեր դիտաւորութիւնը յայտնելու, դուրս ելանք եւ գացինք ապաստանեցանք գոմերու վերեւ գտնուող ցախերու (տեսակ մը մացառ) անտառակը, ուր մեր ընկերները մեզի կը սպասէին արդէն. գետինը թաց էր եւ անընդհատ կ՚անձրեւէր, բայց ստիպուած մնացինք գիշերը եւ հետեւեալ ցորեկը։

Հոսկէ վերադարձանք դարձեալ Կովտունի գոմերը. ձիւնը ծածկած էր սար ու ձոր, բայց որովհետեւ անդադար կը ձիւնէր, մեր քայլերուն հետքերը կորսուեցան։ Կէս օրէ ետքը Սարը գիւղացի Համայի աղջիկը Ագգըզը (գըզըլպաշ) քանի մը ընկերուհիներով ուղղակի եկան գոմերը, իբր թէ բան մը փնտռելու համար։ Ես եաբունջիիս մէջ ծածկուեցայ եւ պառկեցայ։ Մեր տղոցմէն երկուքը դիմաւորեցին զանոնք եւ խօսքի բռնուեցան. աղջիկը գոգնոցին մէջէն քանի մը հացեր հանեց եւ տուաւ Նշան Մուրատեանին եւ միեւնոյն ատեն ըսաւ, թէ Մուրատին եւ իր ընկերներուն խօնախները[7] այրեցին։ Իր նպատակն էր ներս մտնել եւ տեսնել, բայց տղաքը մուտքը կը ծածկէին. այն ատեն արագութեամբ դարձաւ միւս կողմը եւ կողքի պատուհանէն նայեցաւ։

Երբ աղջիկները մեկնեցան, մենք որոշեցինք հեռանալ եւ երեկոյին գացինք Խանձարի գոմերը. ամէն ինչ աւերակ դարձած էր. կարծես չար ձեռք մը ամէն ինչ սրբեր էր եւ նախկին գոմերէն հետք իսկ չէր մնացած։ Այծ մը մնացեր էր եւ մեծ պարկ մը ալիւր. այծը ծներ էր ու, ցուրտին չի դիմանալով, ձագը թողեր, ապաստաներ էր աւերակներու մէջ, անկիւն մը. ձագը մեռեր էր. կթեցինք այծը, կաթը խմեցինք եւ ալիւրեն հաց շինեցինք։

Արեգակը տակաւին չէր ծագած, երբ մեր պահակը տեսաւ հեռադիտակով, որ 13֊14 տարեկան պատանի մը կու գայ մեր կողմերը։ Նախ թիւրք լրտես կարծեցինք. Զատիկը դիմաւորեց եւ իմացաւ, որ հայ է եւ Խոռոխոն գիւղացի։ Պատանին պատմեց, որ իրենց գիւղն ալ աւերեր էին եւ քանի մը մարդ սպաներ. նոյն այդ պատանին չարչարեր էին եւ ղրկեր, որ իր մեծ եղբայրը, որ փախստական էր, գտնայ. հակառակ պարագային սպառնացեր էին։ Պատանին զիս կ՚անիծէր եւ կ՚ողբար։

— Մուրատը մէյ մը ձեռք անցնէին ու մենք ազատէինք այս վիճակէն, կը հեծեծէր։

Խեղճը անօթի էր, հաց տուինք եւ յորդորեցինք, որ ետ դառնայ։

Մենք բարձրացանք սարը. այծը մեզի կը հետեւէր, կարծես կը վախնար մենակ մնալէ. երբեմն կը կենար, ետեւ կը դառնար եւ իր ձագին համար կը մակակէր։ Երբ բարձունքը հասանք, հեռադիտակով տեսանք, որ ոստիկաններ, սայլեր եւ սայլապաններ կու գան. Զատիկը ճանչցաւ իր գիւղացիները։ Աճապարանքով մաս մը ալիւր առինք եւ ապաստանեցանք հին աւերակներու մէջ, որոնց հետքերը կային այդ կողմերը. մեր ներքեւը կը գտնուէր նոյն իսկ հին ժամանակներու աշտարակի մը աւերակները։ Տեսանք, որ սայլապանները վարպետութեամբ կը թողուն սայլերը ու ոստիկանները եւ կու գան մեր բնակած գոմերուն կողմը։ Զատիկը գնաց առաջ եւ, երբ ոստիկաններու աչքէն բաւական հեռացած էին, հանդիպեցաւ իր գիւղացիներէն մէկուն։ Մարդը անմիջապէս սկսեր է յանդիմանել Զատիկը։

— Ի՞նչ կ՚ընես Զա՛տիկ, խելագար մարդոց կը հետեւիս ու շէն օճախդ կը մարես. մի ըներ, եկուր յանձնուէ, ամենքը յանձնուեցան, դո՞ւն մնացիր քաջ։ Գոնէ տանդ եւ զաւակներուդ խնայէ՛ եւ յանձնուիր։ Երբ որ ըլլայ քեզ պիտի բռնեն։

Զատիկը հարուստ գիւղացի մըն էր. տգեղ դէմքով, շէկ, չոր, կարճահասակ, տգէտ մարդ մըն էր, բայց բնական ընդունակութիւնով գիտէր շատ բան եւ մանաւանդ քաղաքական վտանգներու մէջ մեծ հոտառութիւն ունէր։

Զատիկը պատասխաներ է.

— Ես գիտեմ, որ թիւրքերը ամէն ինչ պիտի ընեն. ես ձեզի յանդիմանելու տեղը, դո՞ւք ինծի կը յանդիմանէք։ Զէնքը ձեռքը երթալ թիւրքերուն յանձնուիլը մահէն գէշ է ինծի համար։ Ոչ տուն, ոչ հարստութիւն զիս չեն կրնար դրդել. եթէ փրկութիւն մը կայ, ան ալ զէնքին ծայրն է։

— Ինչե՜ր կ՚ըսես, Զատիկ. մենք կարով[8] չէինք կրնար ձեզ կապել, ադ մարդը[9] առանց կապի ձեզ կապեր է. քանի ադ մարդը չի կար, երկիրը հանգիստ էր, իսկ հիմա՞... Տե՛ս, ի՞նչ օրի հասանք. գիւղացիները անգամ իրարու մէջ համաձայն չեն, իր պատճառով ամէն տեսակ չարիք թափեցաւ մեր գլխուն։

Մարդը մեկնեցաւ եւ Զատիկը եկաւ մեզ մօտ։ Պահակները լուր տուին, որ ձիաւորներ պաշարած են Կառվայցիներու գոմերը։ Ժողովուրդը արդէն մեկնած էր, գոմերու մէջ մարդ չի կար. յայտնի էր, որ մեզ կը փնտռէին։ Տղաքը դիրքերը բռնեցին եւ պատրաստ սպասեցին։ Ձիավորները առանց մեզ մօտ գալու անցան գացին, իսկ մենք որոշեցինք հոտկէ մեկնիլ: Երեկոյին ճամբայ ելանք. ընկերներս թեւերս մտան եւ սկսան զիս քաշքշել. ինծի սիրտ կու տային, կը քաջալերէին, բայց հիւանդութեանս հետեւանքով ոտքերս կը ծալուէին կարծես. այս կերպով հասանք Ալիս գետի ափը, մեր գեղի ջրաղացը։ Հոդ պատահեցաւ հետեւեալ դէպքը։ Մեր երկու ընկերները, որ ոստիկան զինուորներու ձեւով հագուած էին, ձերբակալեցին չորս փախստական թիւրքեր[10], ուզեցին սպանել զիրենք, բայց ես արգիլեցի։ «Մեզի պէս թշնամիին ձեռքէն փախստական են, ըսի, ու վիճակակից կը համարուին»։ Տղաքը թէեւ դժկամութեամբ, համակերպեցան եւ նոյն իսկ ցոյց տուին թիւրքերուն գնալու ճամբան։

Լոյսը բացուեցաւ. երկու ժամ ետքը տեսանք, որ հայ կիներ ու աղջիկներ այդ կողմերը կու գան բանջար ժողվելու համար։ Հարզու անունով հարս մը եկաւ ջրաղացը մտաւ. անիկա Մուրատեանին քենին էր. ընկերներուս սոսկումով պատմեց գիւղին վիճակը։ Կառավարութիւնը միջոց մը կարծեր էր, թէ մեկնած եմ վիլայէթէն, բայց յետոյ իմացեր էր, որ հոն եմ եւ տիֆով բռնուած. ամէն կողմ ոստիկաններ ղրկուած էին զիս ձերբակալելու համար։ Մեծ եղբայրս Օհաննէսը զարկեր էին հրացանով եւ վիրաւոր վիճակի մէջ տարեր թողեր էին աղբանոց մը եւ հոն ենթարկեր էին ամէն տեսակ տանջանքի։

Երկրորդ օրը ուզեցինք մեկնիլ ջրաղացէն, բայց անհնարին էր. գետը շատ բարձրացած էր. միւս կողմէ գիւղին շատ մօտ էինք եւ գիւղը ոստիկաններով լիքն էր: Որոշեցինք որ Բաշուկը եւ Հայրիկը կրկին ղրկենք Սեբաստիա նոր տեղեկութիւններ ստանալու համար. տեսակցութեան տեղը եւ ժամը որոշեցինք եւ պատրաստուեցանք մեկնելու հակառակ գետին աննպաստ վիճակին։ Արմենակը եւ Վարդանը զիս ուսերնուն վրայ առին եւ այսպիսով առանց զիս թրջելու անցուցին գետէն եւ անմիջապէս սկսանք բարձրանալ Խարվազի լեռն ի վեր։

Երբ գագաթը հասանք, լոյսը բացուեցաւ. մեր գիւղը կը տարածուէր մեր աչքին առաջ։ Օդը սաստիկ ցուրտ էր եւ հաց չունէինք այդ օրը. «Մենք դուրսը, մեր թշնամին մեր տուներուն մէջ, մենք հաց չունինք, թշնամին մեր հացը կ՚ուտէ», կը մտածէինք, կ՚ըսէինք եւ իրարու երես կը նայէինք։

Ժամը 9ին ատենները անձրեւը սաստկացաւ. գացինք Խարվազ գիւղի մօտերը, մարդ ղրկեցինք եւ խնդրեցինք, որ գոնէ մէկ օր մեզ պատսպարեն։ Այդ օրը նոյն գիւղէն 8 մարդ սպանած եւ մէկ հոգի վիրաւորած էին. գիւղը սարսափի եւ սուգի մէջ էր. բայց մենք ալ ճար չունէինք եւ մեր պնդումին վրայ գզիրը մեզ ընդունեց իր տան մէջ։ Անձրեւը հետզհետէ սաստկացաւ, տանտէրը սարսափի մէջ էր, կը խնդրէր, կը պաղատէր մեզմէ, որ շուտով մեկնինք. հակառակ մեր կամքին ստիպուած էինք, մնալ մինչեւ որ կարելի ըլլար դուրս ելնել։ Անձրեւը նոյն սաստկութեամբ շարունակեց մինչեւ հետեւեալ կէս օրը։

Մինչ տղաքը կը ճաշէին, ես պահակին տեղը կեցած էի եւ հեռադիտակով կը նայէի. տեսայ որ քանի մը ոստիկաններ հայեր կը տանէին եւ սարն ի վեր կը բարձրանային. տեսայ հրացանի ծուխ եւ իրենցմէ մէկը ինկաւ, քիչ յետոյ մէկն ալ ինկաւ։ «Տղերք, գոչեցի, մարդ կը զարնեն». համոզուած էինք որ հայեր էին։ Ժամ մը հազիւ անցած էր, ժանտարմաներ եկան դիակները վերցուցին։ Շտապեցինք քաղաք մարդ ղրկել եւ իմացնել մերիններուն, թէ սպանութիւն կատարուած է։ Քաղաքին մէջ արդէն իմացեր էին այդ դէպքը եւ տեղեկութիւն ղրկեցին, որ սպանուածներն են Հրանտ Պապիկեանը, մէհքէմէի աղա, եւ Գրիգոր Տէրտէրեան, վաճառական։ Մէկ քանի մարդիկ ալ ուրիշ տեղ սպաննած եւ քաղաքին մէջ ալ շատեր ձերբակալած էին։

Իրիկուան ժամը 1ին ճանապարհ ելանք եւ լուսաբացին հասանք Խորսանա։

——————

Լուր ղրկեցինք Խորսանացի Խտօին եւ Արտաշէսին։ Խտօն ճշմարիտ քաջ մըն էր, թէեւ 60 տարեկանէն աւելի էր, բայց արծիւի կը նմանէր, լուրջ, ազգասէր, արագաշարժ, անհաւատալի արագութեամբ մը կը կտրէր կ՚անցնէր երկար ճամբաներ։ Մեզ ընդունեցին գրկաբաց եւ մեզ տարին գեղին դպրոցը, որ դատարկ էր. նայեցայ շուրջս եւ խորապէս տխրեցայ. գրասեղանները, ասդին անդին, անտէր մնացած գիրքեր մտածել կու տային խեղճ մանուկներուն վրայ. ամէն տարի այս ատեն ուրախ զուարթ կու գային դպրոց, այս սրահը լիքը կ՚ըլլար իրենց աղմուկով, եռանդով. ո՞ւր էին հիմակ, ամէն մէկը կծկուած իր երդիքին ներքեւ ու վախէն եւ սարսափէն դողահա՜ր...

Թէեւ մեզ կերակուր ղրկեցին, բայց ախորժակ չունէինք, անշարժ եւ լուռ կեցած էինք եւ իրարու երես անգամ չէինք նայեր։ Եկեղեցին մեր քովն էր. ժամը 9ին հարսեր ու աղջիկներ մտան եկեղեցի. երեկոյեան աղօթքները եւ ժամասացութիւնը իրենք կը կատարէին եւ ահա սկսան միաձայն ըսել «Տէր ողորմեա»ն։ Խորապէս ազդուեցանք եւ գալարուած մնացինք՝ մինչ անոնց ձայնը կը հասնէր մեզի։ «Տուր աշխհարհիս խաղաղութիւն եւ մեր ազգին ազատութիւն»։ Մեր ամենուս աչքերէն արցունք կը հոսէր եւ կը տանջուէինք, լսելով կանացի ձայները, որ աղօթքը վերջացնելէ ետքը միաբերան կը գոչէին.

— Տէր Աստուած, Տէր ամենակալ, մեր հոգիները ա՛ռ, ասոնք ազատէ։

Հակառակ որ քանի մը օր առաջ գիւղացին ամբողջ հալածանքի ենթարկուած էր, անոնք չէին կորսնցուցած իրենց հաւատքն ու եռանդը եւ մեծ անձնուիրութեամբ կը վարուէին մեր նկատմամբ։ Կիները կ՚ուզէին իրենց ոսկիները եւ զարդեղէնները տալ, որպէս զի մեր աւերուած տուները կրկին շինենք։

Երկու օր մնացինք այդ գիւղին մէջ եւ իրիկուն մը մեկնեցանք։ Գիւղացիք մի քանի ձիաններ պատրաստած էին եւ մեզ անցուցին ճիշդ մեր գիւղի դիմացէն: Գետը հազիւ թէ անցած էինք, սկսեց ձիւնել. մենք թէեւ կ՚ուզէինք այդ սահմաններէն հեռանալ, բայց անկարելի էր, որովհետեւ իմ հիւանդութիւնս ամէն ինչ կը խանգարէր։ Մէկ ու կէս ժամ ճամբորդելէ ետքը շոսէն անցանք. մեր հետքերը կ՚երեւէին ձիւնին մէջ. քիչ մը հեռու, առուի մը մէջ կանգ առինք։ Տեսանք, որ 7֊8 ոստիկաններ Խանձարէն կ՚երթային դէպ ի Հաֆիք. մեր հետքերը կը տեսնէին անշուշտ եւ մենք կը կարծէինք, որ անոնք կը հետեւին մեր հետքերուն, բայց յանկարծ անցան գացին։

Մնացինք մինչեւ երեկոյ եւ իրիկնամուտին սկսանք բարձրանալ դէպ ի Սախարին լեռը, ուր մնացեր էինք քանի մը օր առաջ, եւ հասանք գոմերը։ Միշտ կ՚անձրեւէր. կրակ վառեցինք, մեր նախապէս պահած ալիւրը բերինք եւ քարին վրայ, մոխրին մէջ եփեցինք. այս կերպ պատրաստուած հացը այնքան չոր էր, որ լեզուներնիս կը պատառոտէր։ Անձրեւ կը կաթկթէր գոմին մէջ, բայց ստիպուած էինք գոնէ գիշերները մնալ, իսկ ցորեկը դուրսը կ՚անցնէինք։

Չորրորդ օրը երեկոյեան տեղերնիս փոխեցինք եւ գացինք քառորդ ժամ հեռու գտնուող Հայկի գոմերը։ Հրահանգ տուած էի տղոց, որ մեր երթալիք տեղերը նախապէս քննեն, շրջակայքը հետախուզեն եւ ապա փոխադրուենք։ Տղաքը դժկամեցան քննութիւնը կատարել, ես ալ չպնդեցի եւ փայտի մը կռթնած եկայ գոմը։ Միշտ կ՚անձրեւէր։ Լուսաբացին երկու ժամ առաջ արթնցուցի տղաքը, որպէս զի լեռը բարձրանանք եւ վտանգէ զերծ ըլլանք, որովհետեւ բնազդով կը զգայի, թէ բան մը կայ։ Ամենքը մէկ մերժեցին. հետզհետէ աւելի յստակ կերպով կը զգայի վտանգը. արթուն մնացի եւ պահակներ դրի։ Կարծես բնութիւնը անգամ մեր դէմ էր այդ առաւօտ. լոյսը բացուեցաւ, բայց այնքան թանձր մառախուղ մը կար, որ 200 քայլ անդին բան չէր երեւեր. բարեբախտաբար անձրեւը մեղմացած էր։ Անհանգիստ ու գրգռուած կը սպասէի եւ ահա պահակները վազէ վազ եկան իմացուցին, թէ ձիաւորներ մեզ պաշարած են։ Այս դէպքը կը պատահէր Մայիս 4ին առաւօտեան ժամը 12ին։

Անմիջապէս զինուեցայ եւ հրամայեցի.

— Վերցուցէ՛ք ինչ որ կայ եւ պատրաստ գտնուեցէք։

Երբ ես գոմէն դուրս ելայ, ձիաւորները զիս դիմաւորեցին եւ պոռացին.

— Մի՛ շարժիք, անձնատուր եղէք։

Դեռ հիւանդ ու տկար էի, բայց վտանգը զիս ոգեւորեց. առանց պատասխան տալու ես սկսայ բարձրանալ սարին վրայ եւ ահա կրակեցին ինծի։ Նստեցայ բաց տեղը եւ սկսայ իմ կարգիս կրակել։ Տղաքը ամենքն ալ եկան ու միացան ինծի, բայց անփորձ էին եւ թշնամիին կրակին ներքեւ կը դողդղային[11]։ Այդ պահուն զգացի, թէ ե՛ս մենակ եմ թշնամիին դէմ եւ անօրինակ ու յուսահատական զգացումէ մը դրդուած սկսայ կրակել ու կրակել։

Մառախուղը սկսաւ պարզուիլ եւ նշանառութիւնը աւելի դիւրացաւ։

Ոստիկաններէն երեքը ինկան իրենց ձիերէն եւ միւսները սկսան փախուստ տալ։ Դաշտերուն մէջ, լերան լանջերուն վրայ ցրուած հովիւներ եւ թրքուհիներ հեռուէն կը դիտէին, թէ ինչպէս իրենց ոստիկանները լեղապատառ կը փախին։ Այդ պահուն կը քաջալերէի մեր տղաքը, որ հետապնդեն փախչողները, բայց անոնք իրենց անփորձութեան պատճառաւ քարացած մնացած էին։ Իրենցմէ ամենէն քաջն էր Խորսանացի Մարտիրոսը, որ թնդանօթաձիգ սպայ եղած էր Պալքանեան պատերազմին։ Իր գեղեցկութիւնը, համազգեստը, հոգեկան արիութիւնը սիրտ կու տար միւսներուն, բայց անոնք տակաւին չէին սթափած առաջին կրակին առթած սարսափէն։ Մեր թոյլութեան պատճառաւ ոստիկանները կրցան փոխադրել իրենց վիրաւորները, թէեւ փախուստնին բաւականին խայտառակ էր եւ աւար թողած էին ձի, եամչի եւ այլն։ Սպանուածներուն մէջ էր յայտնի չերքեզ աւազակ մը, երեք տեղէ զարնուած, որուն Սասնոյ մէջ ալ հանդիպած էի։

Ուրախ էի, որ անսպասելի կերպով յաջող անցաւ մեր կռիւը, բայց միւս կողմանէ կը տխրէի կռիւը շուտ սկսելուն համար, ինչ որ թէ՛ մեզ, թէ հայ բնակչութեան համար աննպաստ էր։ Բայց հակառակ մեր կամքին չարիքը կատարուած էր եւ հիմակ պէտք էր նախազգուշութիւններ ձեռք առնել։

Տղոցմէն մէկ քանին նշանակեցի որ երթան լերան ամենէն բարձր գագաթը, որ կը տիրապետէր անոնց վերադարձի ճամբան։ Բայց տղաքը հազիւ թէ մեկնած էին, ետ դարձան առանց իրենց պաշտօնը կատարելու. այլ սակայն պէտք էր անպատճառ գրաւել այդ դիրքերը, քանի դեռ թշնամին չէր ուժեղացած։ Կռուի ոգեւորութենէն ետքը ինքզինքս կրկին հիւանդ ու տկար կը զգայի, բայց գիտնալով թէ զիս երկրորդող մը չի կայ, ոտքի կանգնեցայ եւ Նշան Մուրատեանին եւ Վարդան Սրապեանին հետ ես ինքս բարձրացայ նշանակած գագաթը. զառիվերը շնչասպառ կ՚ընէր զիս ու ականջներս կը բզզային. գինովի նման էի, բայց յստակ կերպով կը զգայի, թէ ի՞նչ պէտք է ընենք եւ ի՞նչ ուղղութեան պէտք է հետեւինք։ Կարգադրած էինք, որ մնացած տղաքը սպասեն ու երբ մենք հասնինք դիրքերը, սուլենք, ու անմիջապէս ամէն ինչ հաւաքելով գան մեզ միանան։

Երբ լերան գագաթը հասանք, տեսանք, որ ոչ ոք մնացեր էր. թշնամին փախեր էր մինչեւ Մազան, երեք ժամ հեռու։ Յետոյ տեղեկացանք, որ Մազանէն մարդ դրկեր էին Սէյֆէ, որպէս զի թելեֆոնով շուտափոյթ օգնութիւն ուզեն կուսակալէն եւ Հաֆիքի գայմագամութենէն։ Քաղաքէն տրամադրեր էին 40 ժանտարմա ձիաւոր, Հաֆիքէն 40 ձիաւոր եւ 60 հետեւակ։ Սոֆուլտը թիւրք գիւղի քէհեան, Կոչի Ալին, իմաց տուեր էր Կովտունի 40 ժանտարմաներուն, որ երթան միանան միւս ուժերուն, բայց անոնցմէ մէկ մասը հիւանդ ձեւացեր, մէկ մասը ճանապարհէն ետ դարձեր էին եւ մնացեալն ալ մթնալուն սպասեր էին ետ դառնալու համար։ Յայտնի էր, որ փախուստի մատնուող ոստիկանները իրենց զարհուրած պատմութիւններով սարսափ ձգած էին շրջակայքը եւ պարտկելու համար իրենց անյաջողութիւնը չափազանցած էին մեր ուժերը։

Սրտապնդելու համար այն ժանտարմաները, որ զիս եւ իմ խումբը հետապնդելու նպատակաւ ղրկած էին, կառավարութիւնը լուր տարածեր էր, թէ Մուրատը սպանուած է։ Այդ պատճառով անշուշտ քրոջս լուր տուեր էին, թէ Մուրատը սպանուած է, գլուխը կտրած են եւ գիւղ կը բերեն ցուցադրելու համար։ Քոյրս լալով կ՚երթայ մօրս մօտ եւ կ՚իմացնէ իրեն յայտնուած լուրը, բայց մայրս չի հաւատար, ակռաները կը սեղմէ, գլուխը կը շարժէ ու կ՚ըսէ.

— Հարամ կ՚ընեմ տուած կաթս, եթէ վրէժը չի լուծած թշնամիին ձեռքը անցնի։

Մենք այդ միջոցին դիրքերնիս ամրացուցինք, հրացաններնիս մաքրեցինք։ Խօսեցայ տղոցը եւ ջանացի իրենց արիութիւն ներշնչել եւ պարզել կացութիւնը։ Մահու կենաց կռիւ էր ասիկա, եւ այս անհաւասար պայքարը գլուխ պիտի հանէինք հոգեկան արիութիւնով կամ պիտի իյնայինք մարդու նման։ Առաջին պահերու շփոթութիւնը անցած էր եւ մեր յաջողութենէն ոգեւորուած լաւ տրամադրութեան մէջ էին։ Ձիւնը հալեցուցինք խալկինին[12] մէջ եւ կերակուր եփեցինք, որպէս զի լաւ ուտենք, կշտանանք եւ երեկոյին կազդուրուած հեռանանք։ Վարէն ոստիկանները ապշած կը դիտէին մեզ, բայց չէին կրակեր, օգնական ուժի սպասելով։ Կերակուրը կերանք հերթով առանց դիրքերը դարտկելու. մեկ ալ հեռադիտակով տեսանք, որ ձիաւոր եւ հետեւակ յառաջ կու գան։

——————

Անձրեւը չէր դադրեր, կարծես մեզ կը հալածէր, շարունակ թրջուած ըլլալով ջղագրգռուած էինք. հետզհետէ թշնամին մօտեցաւ եւ մենք պատրաստ կը սպասէինք։ Իրենց առաջնորդները ցոյց տուին, որ մենք վերը, դիրքերը նստած ենք, բայց հրամանատարը հրամայեց դէպ ի հիւսիս երթալ մեզ փնտռելու. ես հասկցայ, թէ այս ըրածնին ձեւի համար էր. կասկած չի կար, որ թիւրքերը սարսափած էին, կը կարծէին, թէ 60֊70 հոգինոց խումբ մըն ենք եւ կը զգուշանային կրակի բռնուել մեզի հետ։ Ձիաւորները եւ հետեւակները փոխանակ դէպ ի մեզ գալու, պտըտեցան մեր շուրջը եւ գացին բռնեցին այն ճամբան, որուն մօտէն պիտի անցնէինք։ Տղաքը կը կասկածէին, թէ մեզ շրջապատած են։ Ես փորձառութեամբ գիտէի, որ թիւրքերը մութը սկսելէ ետքը նոյն իսկ աւելի մեծ ուժերով, ոչխարի նման կը թափուին իրարու վրայ եւ ճամբայ կու տան. կարծես ամէն մի հրացանաւոր դեւ մըն է իրենց համար։ Այդպէս ալ եղաւ. անոնք խմբուած ձորին մէջ, օդին հրացան կ՚արձակէին, կարծես ցոյց տալու իրենց տեղը, որպէս զի հեռուէն անցնինք։

Անմիջապէս որ մութը պատեց երկիրը, հրացանը ձեռքերնիս եւ կազմ ու պատրաստ ճամբայ ելանք. առաջապահները դիտելով չորս կողմը մեզ կը զգուշացնէին. մեր նպատակն էր շուտ քալել եւ շատ յառաջանալ։ Ես բոլորովին մոռցեր էի իմ հիւանդութիւնս. ցեխը կը բարձրանար մինչեւ մեր ծունկերը, որովհետեւ ինկեր էինք պաշըպէյուքներու ցանած արտերուն մէջ։ Ճամբան հանդիպեցանք պոստանջիներու հովիւներուն, որոնց միջոցով մեր հետքը գտնալ դիւրին էր։ Ունէինք 4֊5 ժամուայ ճանապարհ, բայց մենք հազիւ 12 ժամէն հասանք Ալիս գետի ափը։ Ջուրը մտանք եւ մինչեւ մեր վիզերը ծածկուեցանք գետին մէջ. ձիւն կը տեղար, ցուրտ էր անտանելի կերպով եւ մենք քրտնած էինք, բայց ուրիշ կերպ ընելու ճար չի կայ։ Երբ միւս ափը ելանք, սկսանք վազել. կ՚ուզէինք հասնիլ Խորսանայի մօտի ձորը. ցուրտը այլ եւս անտանելի էր եւ մենք ուտելիք հաց չունէինք։ Մարտիրոսը գիւղ ղրկեցինք հաց ուզելու համար։ Խտօն քանի մը ոչխարներ առաջքը ձգած հովիւի ձեւին տակ եկաւ մեզ մօտ եւ բերաւ ձուածեղ, հաց, մածուն։ Խտօյին առաջարկեցինք քաղաք երթալ եւ տեղեկութիւն բերել մեզի. նա ուրախութեամբ ընդունեց. ծածկագիր նամակ մը յանձնեցինք իրեն. օրը յառաջացած էր, բայց անիկա գնաց եւ երեկոյին վերադարձաւ։ Այդ օրը եւ այդ տեղ իմացանք Կ. Պոլսոյ ձերբակալութիւնները եւ մօտակայ վիլայէթներու եւ գազաներու մէջ թիւրքերու կատարած բոլոր խժդժութիւնները։

Մեր կռիւը եւ յաջողութիւնները լսելով, բոլոր քաղաքը ուրախացեր էր. բայց խորհուրդ կու տային մեզ ընդհարումներէ զգուշանալ, որպէս զի կատղած թշնամին աւելի մեծ ոճիրներու չի դիմէ ժողովուրդին հանդէպ։ Ստացայ նաեւ կնոջմէս նամակ մը. «Շինական[13], ստացայ նամակդ, ուրախութեանս սահման չի կայ կռուի յաջողութեանդ համար։ Ոստիկանները գիշեր ցորեկ կը հսկեն մեր տանը վրայ, բայց անհոգ եղիր, քու զաւակներդ լաւ կը պահեմ։ Համբոյրներով քո Սակաւախօս[14]»։

Խտօն մեզ գիւղ տարաւ, ուր երկու տան մէջ պատրաստութիւն տեսած էին մեզ ամէն կերպով հանգիստ ընել տալու համար։ Գիւղը մնացինք չորս օր. վերջին օրը կրկին դպրոց փոխադրուեցանք, որովհետեւ գիւղը ոստիկաններով լեցուն էր. քահանան եւ գիւղի երեւելիները բանտն էին. ժամասացութիւնը, ինչպէս առաջին անգամ, դարձեալ աղջիկները եւ հարսերը կը կատարէին. երբ կրկին լսեցինք իրենց աղիողորմ աղօթքները, հոգինիս լեցուեցաւ յուզումով. մեզի համար շատ տխուր էր ասիկա, բայց նաեւ շատ հաճելի։ Երեկոյեան մեկնեցանք գիւղէն Մարտիրոսի առաջնորդութեամբ։ Ճամբուն վրայ Խորսանայի եւ Կովտունի միջեւ մտանք առուակ մը. կ՚անցնէին ուրիշ ճամբորդներ. ամենքն ալ հայ հովիւներ էին. մինչեւ իրիկուն մնացինք հոն եւ յետոյ ճամբայ ելանք. գետը անցնիլ անհնար էր եւ կը խորհրդակցէինք մեր ընելիքին վրայ. երբ լսեցինք, որ խօսակցութեան ձայներ կու գան, թագնուեցանք. չորս թիւրքեր էին, որ բարձրաձայն կը խօսէին. մենք սկսանք արագ քալել, բայց ցեխը մեզ արգելք էր, այնպես որ հազիւ լուսաբացին հասանք Տուշտակի դէմի աւերակ գոմերը։ Նոր ամրացուցեր էինք մեր դիրքերը, երբ բաւական հեռուէն լսեցինք հրացանի ձայներ։

Չորս թիւրքերը փախստական էին եւ չէթա[15] դարձած. մեզ փնտռող ոստիկանները կը հանդիպին անոնց, մեզ կը կարծեն եւ երկու կողմէն կը կրակեն Խարվազ գիւղի ներքեւը։ Երեք ժանտարմ կը սպանուին եւ չէթաներէն երկուքը, իսկ մնացյալ երկուքը կը ձերբակալուին. չէթաներուն քովէն կը գտնուին 200 ոսկի եւ հայ կանանց զարդեր։

Երեկոյին ճամբայ ելանք եւ կէս գիշերին հասանք Հրեշտակապետ, բայց մեր խումբին մէջ անհամաձայնութիւն կար. ոմանք կ՚ուզէին իջեւանել վանքը եւ ոմանք հակառակ էին։

——————

Գացինք Սարֆաճի. ասիկա բարեբեր եւ հարուստ գիւղ մըն է, 15 տուն ունեցող. գիւղացիք յաղթանդամ եւ քաջառողջ մարդիկ են. ունին գեղեցիկ ծառեր եւ շատ սքանչելի տեսարան, որովհետեւ հարաւէն եւ հիւսիսէն բարձրաբերձ լեռներով շրջապատուած են։ Գիւղացիները աշխատասէր են, սիրահար մեղուաբուծութեան, անասնաբուծութեան եւ պարտիզպանութեան. այս գիւղին իւղը, մեղրը նշանաւոր է, որուն մեծ մասը թիւրքերը կ՚ուտեն։ 95ական թուականի հալածանքներուն 5000 ոչխար տարած են Սարֆաճիէն։ Գիւղացիք սարսափելի օրեր տեսած են հին ռեժիմին, եւ հալածանքը շարունակուած է մինչեւ Սահմանադրութեան հռչակումէն երկու տարի ետքը։ Խարաճի օղլու բռնաւոր սրիկան ոչ պատիւ ձգած է, ոչ կեանք. իր շուն մարդիկը կ՚արձակէր գիւղին մէջ, եւ ոչ ոք կը համարձակէր անոնց հոշտ[16] ըսելու։ Շնորհիւ ռուսիաբնակ Նշան աղային, որ այդ գիւղացի էր, Խարաճի օղլուն հեռացուցին այդ գիւղէն։

Ահա այդ չարչարուած գիւղին էր, որ մօտեցեր էինք. խումբը կեցուցի եւ ես մենակս գացի. երեք այր մարդ միայն մնացեր էին. ինձ ծանօթ տան մը դուռը՝ զարկի, որուն տէրը մնացեր էր 18 տարեկան Սարգիս անունով պատանի մը։

— Մեզ կ՚ընդունի՞ք, հարցուցի։

— Տունը ձերն է, ղո՜ւրպան, պատասխանեց, ձեզ չընդունիմ՝ ալ ո՞վ պիտի ընդունիմ։

Անմիջապէս հարսները արթնցուց, որոնք օճախը վառեցին. մեր խումբը ամփոփուեցաւ եւ հոդ կերակրուեցանք ու քնացանք։ Հետեւեալ կէս օրին արթնցանք. ոչխար մը կարմրցուցած եւ մեզի համար պատրաստած էին 2֊3 օրուան պաշար։ Ուզեցի վճարել, բայց Սարգիս դրամը մերժեց։

— Ձեզմէ՞ ալ դրամ պիտի վերցնեմ. տունը ձերն է, երբ ուզէք, կրնաք նորէն գալ, միշտ մեր դուռը բաց է ձեզ համար, եթէ չի մեռնիմ...

Մեկնեցանք շնորհապարտ սրտով. մեր երթալիք տեղը անորոշ էր. աստղերուն նայելով, կ՚ուղղուէինք դէպ ի արեւելք։ Լուսաբացին հասանք Գոտնիի լեռը։

Լեռը շատ բարձրադիր ըլլալուն իր առաջքը կը պարզուէր Սեբաստիոյ արեւելեան դաշտը մինչեւ Զառա, մինչեւ Հապէշի լեռները, եւ կը տեսնէինք այդ վայրերուն մէջ կատարուող բոլոր անցուդարձը։ Հոն մնացինք Ղըզըլպաշներու ուխտատեղին եղող քարայրը, որ շատ բարձրն էր, որովհետեւ Ղըզըլպաշները ուխտատեղի կ՚ընտրեն ամենաբարձր գագաթը։

Կէս օրէ ետքը թիւրք դեռատի հովիւներ եկան այն կողմերը. անոնք մեզի չի նկատեցին, բայց մենք մեր թագստոցէն զիրենք կը լսէինք. կը խօսէին իրենց կրած նեղութիւններուն, չարչարանքներուն վրայ։ Իրենց շունը զգաց մեր ներկայութիւնը եւ կը հաջէր։ Այդ միջոցին սարսափելի կարկուտ մը սկսաւ տեղալ, գետինը ամբողջապէս ճերմկեցաւ եւ հովիւները փախան գացին։

Երեկոյին երկու տղաք ղրկեցինք Գոտնի գիւղ, որ Զառայի գայմագամութեան կը պատկանի, բայց չի յաջողեցան գիւղը մտնել, որովհետեւ ոստիկաններով լիքն էր. կառավարութիւնը իր պաշտօնեաներուն թոյլ տուած էր ամէն ինչ փճացնել, եւ սարսափելի դրութեան մէջ էին խեղճ գիւղացիները։ Երկրորդ օրը ստիպուեցայ ես ինքս անձամբ երթալ, վստահ ըլլալով տեղին քահանային վրայ։ Ամէն կողմ ոստիկաններ կը վխտային. հազիւ գիւղին մէջ քանի մը քայլ առի, երբ տեսայ, որ սայլով դիակներ կը բերէին. ասոնք սպաննուած հայեր էին։ Գացի, զարկի քահանային դուռը. տէրտէրը եւ երէցկինը զիս գրկաբաց ընդունեցին. յայտնեցի մեր կարիքները եւ խնդրեցի, որ գոնէ մէկ օր մեզ հիւրընկալեն։ Քահանան յայտնեց, որ նոյն իսկ մեր ապահովութեան համար անկարելի է գիւղին մէջ ապաստանիլ, բայց իր որդին Խաչիկը յորդորեց, զայն խրախուսեց եւ մղեց անձնուիրութեան, որպէս զի հակառակ ակնյայտնի վտանգին մեզ առաջնորդէ գիւղէն մէկ քիլօմէթր հեռու գտնուող քարայրը, եւ ինքը խոստացաւ մեզ ղրկել մեր օրական պարէնը։ Քահանան եւ երէցկինը այնքան ծեծեր էին, որ երէցկինին մէջքը կոտրած էր, եւ քահանան ուշակորոյս մնացեր էր երկար ատեն։ Գիւղը մնացած էին չորս այր մարդ միայն՝ քահանան, իր տղան, պանդուխտ մը եւ գզիրը: Մնացեալ այրերը ամենքն ալ տարեր էին, չէին գիտեր՝ ո՞ւր. մեռելային մթնոլորտ մը կը տիրէր ամէն կողմ, ամէն ինչ անտէր մնացած էր. ծիծաղը եւ ուրախութիւնը անհետացեր էր դէմքերու վրայէ, եւ կիները՝ դժգոյն, լալագին եւ լռին՝ ուրուականներու ձեւ ունէին։

Խաչիկը մեզ առաջնորդեց արեւմտեան ճակատը գտնուող յիշեալ քարայրը, որ փոքրիկ, աննկատելի անցք մը ունէր. ներս մտնելով, տեսանք երկար սրահ մը եւ մէկ սենեակ՝ մէկ կողմը ու երկու սենեակ՝ միւս կողմը. հին ժամանակներ հայ ժողովուրդը շինած էր այդ քարայրը չար օրերու մէջ հոն ապաստանելու համար։ Հազիւ թէ տեղաւորուած էինք, տեսանք մարդ մը, որ կը թափառէր. լրտես կարծեցինք եւ ուզեցինք բռնել, բայց անիկա փախաւ. երկու տղաք ետեւէն հասան, ձերբակալեցին ու տեսանք, որ խելագարուած հայ մըն է:

Երեկոյին իջանք մատուռը, ուր գտանք երեք հայ փախստական զինուորներ։ Ասոնք պատմեցին, թէ ինչպէս կը սպաննեն ճամբաներու վրայ աշխատող հայ զինուորները։ Գիշեր էր արդէն եւ մատուռին մէջ կ՚աղօթէինք, երբ մէկ ալ երեք կիներ ներս մտան։ Քահանան ղրկեր էր մեզի խորոված գառ մը, ոչխար մը, ինչպէս նաեւ մածուն, հաց, բաղարջ, գաթայ եւ այլն։

Երկրորդ օրը տեղերնիս փոխեցինք եւ գացինք ակերու վերեւ բլուր մը, ուր նոյնպէս քարայրներ կային։ Մտանք անոնց մէկուն մէջ, ուր մատուռ մը կար եւ մոմեր կային վառուած. հասկցանք, որ յաճախուած տեղ մըն է ատիկա, բայց ուրիշ բան չէինք կրնար ընել։ Երեկոյին տղաքը գիւղ գացին հաց բերելու. թէեւ կը լսեն, որ ոստիկաններ կան հոն, բայց շարունակ տեղացող անձրեւներէն զզուած՝ հակառակ վտանգին կը մտնեն գիւղ ու կը նշմարուին. մութէն օգտուելով՝ հազիւ յաջողեր էին փախչիլ եւ եկան միացան մեզի։

Այդ օրը առաջարկեցի մեր ընկերներուն երթալ Գարահիսար, ուրկէ նամակ ստացած էինք եւ որով ստիպողաբար Եղօն կ՚ուզէին։ Եղօն եւ տղաքը չի համաձայնեցան։ Հակառակ իրենց դժկամութեան՝ ես կը խորհէի, որ պարտական էինք երթալ դէպ ի Գարահիսար, եւ ինքնիրենս կը մտածէի զանոնք մղել այդ ուղղութեամբ։ Առանց իրենց յայտնելու իմ դիտաւորութիւնս՝ ստիպեցի, որ ճամբայ ելլենք. որոշած էի եւ կ՚երթայինք դէպ ի Գարահիսար։ Հասանք Սանճախտար գետակը, որը այնքան կատղած էր, որ հոսանքէն չի քշուելու համար զիրար ամուր բռնած անցանք ջուրէն. իսկ անկէ անդին կար Ալիսը, որ յորդեր եւ նոյնպէս կատաղեր էր: Ալիսը անցնիլ անկարելի էր, եւ այլ եւս անհնար եղաւ Գարահիսար երթալը։

Մայիս 21ին հասանք Խայպուքի լեռը։ Երկրորդ օրն էր, որ հաց չունէինք եւ մենք ալ խիստ յոգնած էինք. համոզուած էինք, որ այլ եւս դժուար է հաց գտնել մեր գիւղերէն, որովհետեւ Մուամերի[17] աւազակները երրորդ անգամ ըլլալով՝ կողոպտած եւ դուրս եկած էին հայ գիւղերէն։

Նստեցանք Խորսանայի մօտիկ Նահատակ ըսուած տեղը եւ Խորսանա մարդ ղրկեցինք հաց եւ ապաստան խնդրելու։ Գացին Մարտիրոսը եւ Նշանը, որ նոյն գիւղացի էին, եւ բերին հաց ու ապուխտ եւ միանգամայն պատմեցին տեղի ունեցած սոսկալի դէպքերը։ Այդ ժամուն տակաւին գիւղը լեցուն էր ոստիկաններով, որով մեզ համար անկարելի էր հոն ապաստանիլ, ու մենք գացինք դէպ ի արեւելք՝ կէս ժամ հեռաւորութեամբ Ճին Տէրէսի կոչուած քարայրը։

Այդ քարայրին բերանը կը բացուի արեւմտեան կողմի վրայ. խորքը այնքան երկար է, որ քսան վայրկեանէն կարելի է հասնիլ. մութ, խոնաւ, գետինը ջուր, անիկա դժոխք մըն է, բայց միակ առաւելութիւն մը ունի. այն է՝ որ մէկ հրացանաւոր կրնայ պաշտպանել մուտքը։ Երեկոյին դուրս ելանք քարայրէն եւ կրկին մօտեցանք Խորսանայի գերեզմանատան։ Հոն մեզ դիմաւորեց ծերունի Խտօն։ Մեր խումբին մէկ մասը գնաց Խտօին տունը եւ միւս մասը՝ Նշանին տունը։ Խտօն աչքի ինկած մարդ էր եւ անյարմար էր իր տունը մնալը. մեզ տուաւ գառ մը, նարկիլէ, օղի, եւ հանգստանալէ ետքը՝ Մարտիրոսը մեզ տարաւ իր աներոջ տունը։ Բայց ծերունին հազիւ թէ զիս ճանչցաւ, գոչեց.

— Տնա՛ւեր, քու տունդ քանդուեցաւ, կ՚ուզես, որ մեր տո՞ւնն ալ քանդուի։

Իր խօսքը ինձ վատ չազդեց, բնական գտայ. մնաս բարով ըսինք եւ դուրս ելանք, բայց իր կինը պատասխան չի տուաւ մեր բարեւին։ Մարտիրոսը չափազանց վրդովուած էր աներոջը վարմունքէն. ես զինքը հանդարտեցուցի եւ գացինք Կարապետի տունը։ Կինը, Եղիսաբեթ, մեզ ընդունեց ուրախութէամբ. իր դէմքին ուրախ ժպիտը կարծես մեզի նոր կեանք պարգեւեց. համբուրեց ճակատս, ես համբուրեցի ձեռքը եւ յուզմունքէս կը դողայի։ Նստեցանք եւ սկսան խօսիլ։ Խտօն եւ տանտիրուհին մեր քով նստած կը պատմէին։ Թիւրքերը հրդեհեր էին քանի մը տուներ։ Սոսկալի կերպով չարչարեր էին Գէշ Յարութիւնը, որպէս զի մեր պահուած տեղը յայտնէ։ Աքցանով միսերը քաշեր ու պայտ գամեր էին ոտքերուն։

Տանտիրուհին յարեց.

— Հարեւան տանը մէջ կատարեցին այդ բոլորը. ականջներս կը գոցէի, որպէս զի չի լսեմ. վերջ ի վերջոյ Յարութիւնը սկսաւ հայհոյել իրենց, իրենց կրօնին, որպէս զի սպաննեն զինքը ու խալըսի։ Չսպաննեցին ու շարունակեցին չարչարել։ Ձեռքերնէն փախաւ ան, այն ատեն ետեւէն հրացան արձակեցին։ Մեր տունը քսան հատ ձիաւորներ կային. հրացանի ձայնը լսելնուն պէս կարծեցին, որ դուն էիր, եւ սկսան դողալ. այնքան շուարեցան, որ ոչ հրացաննին կրնային առնել, ոչ կօշիկներնին կը գտնային. «Վա՜յ, այդ կեավուրը մեր տունը քանդեց» կը հառաչէին։ Կէս ժամէն հազիւ պատրաստուեցան, բայց փոխանակ դուրս ելլալու՝ մտան մարագ։

Եղիսաբեթ թռաւ տեղէն եւ անգամ մըն ալ ճակատս համբուրեց։

Շարունակեցին պատմել գիւղին գլխուն եկած պատուհասները։

Գիւղի տանուտէր Նիկոլ քէհեային ատամները քաշեր եւ թեւերը կոտրտեր էին։ 46 մարդ տարեր էին, 20ը՝ դէպ ի Հաֆըգ եւ 26ը՝ դէպ ի Սեբաստիա։ Նիկոլը ոտքերէն կախեր էին Պողազի կամուրջէն, իսկ մնացած 25 հոգին անզէն ու կապուած տանելէ ետքը՝ Մաթէբէի մօտիկ սպաններ էին չաթալ չէքիճով։ Տղուն մէկը կապերէն ազատելով, յարձակեր էր ոստիկաններուն վրայ եւ խածեր էր մէկուն կոկորդը. այդ տղուն մատները, ձեռքերը, ոտները մաս֊մաս կտրելով, սպաններ էին: Խուժանը կազմուած էր 140 հոգիէ, որոնք մասամբ կուսակալին ձիաւորներն էին եւ որոնց 60ը՝ առնաւուտներ։ Սպաններ էին Խառվազէն՝ 25, Տուզասարէն՝ 32 հոգի, որոնց մէջ էր մեր սիրելի Սարգիսը, Կովտունէն՝ 42 հոգի եւ այդպէս բոլոր հայ գիւղերը։

Խտօէն անմիջապէս խնդրեցի, որ նամակ մը տանի քաղաք. գրեցի հետեւեալը.

«Այլ եւս անկարելի է մեզի տանիլ այս բոլորը։ Ուղարկեցէք ձեր տրամադրութեան տակ եղած զէնքերը եւ անմիջապէս գործի սկսենք»։

Մատնանշած էի նաեւ տեղի ունեցած դէպքերը, բայց անոնք արդէն իսկ տեղեկութիւն ունէին։

Գիշերը կրկին Ճին Տէրէսի գացինք. ինչպէս ըսի, դժոխքի պէս դժուար էր հոն մնալը, բայց մենք ուրիշ ապաստան չունէինք։ Երկրորդ օրը Խտօն վերադարձաւ եւ իմ նամակիս հետեւեալ պատասխանը բերաւ.

«Առ այժմ խստութիւններու պատճառաւ չի պիտի կրնանք զէնք եւ մարդ ուղարկել։ Կը խնդրենք, որ քանի մը օր եւս անհետանաք, մինչեւ որ յարմար առիթը ներկայանայ. այն ժամանակ թերեւս մենք մեռած կ՚ըլլանք, կտակնիս այս է՝ «Չի խնայէ՛ք ոչ ոքի»։

Կնոջմէս ալ նամակ մը ստացայ, գրած էր այսպէս.

«Սիրելի Շինական, եղբայրներուդ եւ Սարգիսին[18] մասին բնաւ մի՛ մտածիր. անոնք բոլորովին առողջացած են. ամէն օր հաց կը ղրկեմ անոնց ուրիշներու ձեռքով[19]։ Թէեւ սոսկալի չարչարանքներ տուեր են, բայց հիմա լաւ են։ Մեր մասին բոլորովին մի՛ մտածեր. ձագերդ լաւ են: Համբոյրներով քո Սակաւախօս»։

Թուղթը տեղ տեղ արցունքի հետքեր ունէր։

Մեր դրութիւնը այլ եւս անտանելի էր. ոչ կռուելու ասպարէզ կար, ոչ ալ պատսպարուելու տեղ։ Ի՞նչ երեսով ժողովուրդէն օգնութիւն պիտի ուզէինք, երբ այդ վիճակին մատնուած էին, եւ մենք ալ անկարող դարձեր էինք զիրենք պաշտպանելու։

Երեկոյին ուշ ատեն Տուզասարցի Գասպարը եկաւ, զիս կանչեց քարայրին բերանը եւ յայտնեց, որ իր պահուած տեղին մօտ հինգ փախստականներ կան, որուն մէկը հայ էր եւ երկուքը չէրքէզ: Ասոնք փախած էին Երզնկայէն եւ հոդ իրենց թագստոցին մէջ խեղդեր էին իրենց փախստական ընկեր հայը։ Անիկա կիսատ ճիչ մը լսեր էր եւ թիւրքերուն հայհոյութիւնները եւ ամէն ինչ հասկցեր էր։ Անմիջապէս ղրկեցի մեր տղոցմէն երկուքը, որոնք թիւրք ոստիկանի զգեստներ ունէին։ Գտեր էին ոճրագործ թիւրքերը եւ չորսն ալ սպաններ էին։

Երեկոյին մեկնեցանք Ճին Տէրէսիէն։ Խորսանացի 16 տարեկան պատանի մը մեզ կ՚առաջնորդէր. ուսումնասիրած էր բոլոր ճամբաները եւ այծեամի մը պէս կը թռչէր մեր առաջքէն. կը հիանայինք իր ճարպիկութեան վրայ։

Մեր ճամբան երկար էր, բոլորս ալ յոգնեցանք եւ միայն լուսաբացին հասանք Աքքայա։ Մեր առաջնորդը հոդ քոյր ունէր, մտանք անոր մարագը։ Ես երեսս փաթթեցի ու ծածկեցի, որպէս զի չի ճանչցուիմ։ Կէս օրին ոստիկաններ եկան գիւղը. տանտէրը կ՚ուզէր, որ անմիջապէս մեկնինք. բացատրեցինք, թէ ատիկա որքան անպատեհ էր թե՛ մեզ եւ թէ՛ իրեն համար ու մնացինք։

Ոստիկանները եկան, նստեցան մեր ապաստանած տան դրան առաջք։ Կացութիւնը ծանր էր, բայց երիտասարդ հարս մը իր ճարպիկութեամբ փրկեց մեզ։ Եկաւ եւ իբր թէ նեղացաւ գիւղացիներուն, յանդիմանեց եւ ըսաւ.

— Ինչո՞ւ այս մարդիկը փողոցը ձգեր էք, ինչո՞ւ հոս նստեցուցեր էք։

Եւ դառնալով ոստիկաններուն, զանոնք իր տունը հրաւիրեց ու տարաւ։ Անմիջապէս դարձաւ եկաւ մեզ մօտ եւ սիրտ տուաւ մեզի։

— Հանգիստ մնացէք եւ հոգ մի՛ ընէք. եթէ հարիւրներով թափին այդ յիմարները, կերպով մը կը խաբեմ եւ ճամբու կը դնեմ։

Գնաց տուն եւ ոստիկաններուն ճաշ պատրաստեց, ուրկէ բաժին ղրկեց նաեւ մեզի։

Այդ կինը, գիւղին յայտնի Մինաս քէհեայի հարսը, Տիգրանի կինն էր։ Անիկա իր ճարպիկութեամբը եւ խելքովը շատ փորձանքէ ազատած էր գիւղը։

Երեկոյին, իբր առաջնորդ ունենալով Բաթրին գիւղացի Աւօն եւ իր երկու հէմշէրիները, ճամբայ ելանք դէպ իրենց գիւղը: Աւօն թխադէմ, միջահասակ, ամչկոտ, մօտ 35 տարեկան մարդ մըն էր. շատ քիչ կը խօսէր, անիկա երեք չորս տարի առաջ հովիւ էր չէրքէզներու քով. աւազակներ ուզած էին հօտը տանիլ. Աւօն երեք ժամ կռուելէ ետքը յարձակողներուն հետ՝ սպաննած էր երկուքը եւ միւսները փախած էին։ Դատավարութիւնը կատարուած էր եւ դատապարտուած ցկեանս բանտարկութեան։ Երեք տարիէ ի վեր փախստական էր։ Թէ՛ կառավարութիւնը, թէ՛ սպաննուած աւազակներուն ազգականները եւ թէ՛ նոյն իսկ չէրքէզ տէրը զինքը կը հալածէին, կ՚ուզէին կամ ձերբակալել, կամ սպաննել։ Թիւրքերուն համար անհանդուրժելի է, որ հայ մը քաջ ըլլայ եւ ինքզինքը պաշտպանած։ Լսած էի իր մասին, բայց մինչեւ այն ատեն զինքը չէի տեսած։

Լուսաբացին մօտ հասանք իրենց տունը. մեզ ընդունեցին գրկաբաց եւ մեծ ուրախութեամբ։ Պատրաստեր էին ճոխ ընթրիք. իրենց տան մէջ լոգանք առինք եւ իր չորս սիրուն հարսերը մեր զգեստները տարին լուանալու համար։ Այդ տան մէջ մնացինք երկու օր։ Լսեցինք, որ Աւօին ցեղը որդոց որդի քաջ եղած է։ Անկէ ետքը որ գիւղը որ հանդիպեցանք, Աւօի ընտանիքի մասին քաջութեան արարքներ կը պատմէին։ Մենք մտադիր էինք Աւօն հետերնիս տանիլ, բայց անիկա մերժեց, չեմ գիտեր՝ ինչու։

Երեկոյին այդ հիւրընկալ տունէն մեկնեցանք եւ գացինք խենթ Մկօին տունը։ Շուաքը կեցած էինք, երբ Մկօն մեզ տեսաւ, պատին վրայէն խոշոր քար մը վերցուց եւ ըսաւ.

— Ով որ էք, ըսէ՛ք, ապա թէ ոչ՝ կը խփեմ։

— Եկուր առաջ որ տեսնես, ըսի։

Յառաջացաւ, յանկարծ տեսաւ ու ճանչցաւ եւ փաթթուեցաւ ինձ, բայց շուարած մնաց. տեղ չունէր մեզ պատսպարելու։ Նախապէս շատ հարուստ եղած էր խեղճը, բայց հիմակ աղքատացած էր։ Իր տուները կը քանդէր եւ անոնց փայտերը ծախելով՝ կ՚ապրէր։

Սյդ գիւղը բոյն դրած էր Մէհրալի անունով յայտնի աւազակապետը, որ նախորդ ռուսաթիւրք պատերազմի ժամանակ աւերելէ ետքը Բաբերդը, Դերճանը, Երզնկայի եւ Անդրէասի դաշտերը՝ եկեր, տեղաւորուեր էր այդ գիւղին մէջ եւ կառավարութեան համաձայնութեամբ գրաւած էր շրջանի գիւղերու հողերը եւ կը ծառայեցներ բնակիչները։ Խեղճ ժողովուրդին արիւնը կը ծծէր, եւ ամբողջ շրջանը կը տքար այս մարդուն բռնապետութեան ներքեւ։ Իր եղբայրը՝ Ալի պէկը նոյնպէս աւազակ էր եւ չի նայած որ կառավարութեան փոստան զարկած ու կողոպտած էր, նոյն այդ կառավարութիւնը համիտիէ զօրագունդի փաշա ըրած էր զինքը։ Անիկա ամէն տեղ աւազակային խումբեր ունէր Պարսկաստանի, ռուսական սահմանի եւ Թիւրքիոյ մէջ։ Իր տունը զարդարուած էր թանկարժէք գորգերով եւ ծանրագին առարկաներով։ Թւրքերը գոհ էին, որ այդ տեսակ խանէտէր[20] մը կար այդ շրջանին մէջ։ Թիւրք մտաւորականները կը քաջալերէին զինքը եւ իր տունը կը յաճախէին թէ տեղացի պաշտօնական բարձրաստիճան անձերը եւ թէ անցորդ թիւրք երեւելիները։

Մկըրը մեզ տեղաւորցուց իր եղբօրը տանը. նախ չափազանց վախցած էր, բայց հետզհետէ ոգեւորուեցաւ եւ վերադարձաւ երգելով. «Երբ քաջ Խանը մտաւ Բասեն[21]»։

Ուրախ էր, որովհետեւ կառավարութիւնը հայերը խաբելու համար ընդհանուր ներում յայտարարած էր։ Նոր լսեր էր այդ լուրը եւ իր գոհունակութենէն մեզ լաւագոյն սենեակ մը տարաւ։ Եղբօրը կինը Կիւրենցի էր եւ շատ կիրթ ու քաղաքավար անձ մըն էր. ամուսինը սպաննուած էր. մեզ հիւրասիրեց շատ յարգանքով եւ ուրախութեամբ։ Մինչեւ երեկոյ այդտեղ մնալէ ետքը Մկըրին առաջնորդ ընտրեցինք երթալու համար Ս. Տաճար (Թէճէր) լեռը։ Օրն էր 31 Մայիս։

Մկըրին քոյրը կալուածներ ունէր այդ լերան ստորոտը, եւ հոն քանի մը խաներ կային. յոյս ունէինք, որ մեզ հաց կը հայթայթեն։ Երբ լեռը բարձրացանք, լոյսը բացուեցաւ։ Մկըրը ուզեց վար իջնել մեզ հաց բերելու. ես մերժեցի, որովհետեւ տեղին անծանօթ էի եւ շրջակայքը չի քննած՝ չէի ուզեր մարդ հեռացնել մեր խումբէն։

Մեր գտնուած տեղը շատ բարձր էր եւ ամէն կողմը կը տեսնէինք. մեր ընկերներն էին արծիւները, որոնք այդ գագաթին վրայ բոյն դրած էին եւ որոնց թեւաբախումները կը լսէինք երբեմն։ Տեսարանը գեղեցիկ էր. նախանձով կը նայէինք ազատ արծիւներուն վրայ, որոնք թեւ կը բանային, կը սաւառնէին եւ կը հեռանային։ Մենք անօթի էինք եւ գլխաւորապէս կը տանջուէինք ծարաւէն։

Առաջին օրը Մկըրը երեկոյին հաց բերաւ մեր երկու ընկերներուն հետ, բայց երկրորդ օրը իր քոյրը սարսափէն մեկնած էր իր կալուածէն, որովհետեւ այդ կողմերը հայեր սպաննած էին։ Այդտեղ մնացինք քանի մը օր, բայց գրեթէ անընդհատ պարէնի պակասէ կը նեղուէինք։ Ստիպուած՝ ես անձամբ գացի Մաղարան հայ գիւղը. ասիկա պատմական գիւղ մըն է, կը գտնուի Տէլիք Թաշի բերանը։ Այդ կողմերը ձիւնի փոթորիկները այնքան սաստիկ կ՚ըլլան, որ ճամբորդները կը խեղդուին։ Գիւղացիք ազատարարի դերը կը կատարեն. իրենց այս մարդասիրական գործին համար հին ժամանակներէ ի վեր տուրքերէ զերծ էին, բայց 95ի կոտորածներէն ետքը այդ առանձնաշնորհումները վերացած էին, ինչպէս նաեւ ամէն կարգի աւազակներ թալլած ու սպաննած էին շարունակ խեղճ գիւղացիները։

Այդ գիւղն էր, որ գացի եւ դիմումիս մէջ յաջողեցայ. խոստացան մեզ ամէն օր պարէն հասցնել, սիրտ տուին մեզի եւ քաջալերած ճամբու դրին մեզ։

— Ձեզի տարիներով կը պահենք, կ՚ըսէին. Ս. Տաճար լեռնէն ոչ մէկ փախստական ձեռք անցած է մինչեւ այժմ։

Վերադառնալով մեր ապաստարանը, Մկըրին նամակ մը յանձնեցի, բայց անիկա ետ եկաւ, որովհետեւ ճամբաները բռնուած եւ յարաբերութիւնները խզուած էին։

Քիչ ետքը սարի գագաթէն տեսայ, որ 500 հոգիէ աւելի մարդոցմէ կազմուած մեծ կարաւան մը կ՚անցնի. կարծեցի, որ ռուսական սահմանագլխէն եկող թիւրք գաղթականներ են։ Ես լուր ղրկեցի տղոց, որպէս զի ամփոփուինք եւ իմ գտնուած դիրքէս հետեւինք անցուդարձին. բայց անոնք իմացուցին ինձ, թէ այդ գաղթողները մեր գիւղացիներն էին, որ տեղահան ըրած էին եւ կը տանէին։ Վրաս սոսկում եկաւ։ Գացի ընկերներուն մօտ. մութը պատած էր աշխարհը, եւ սարսափով կը խորհրդածէինք։ Տղաքը պատմեցին, թէ ճանչցեր էին մեր գիւղացիները[22] եւ նոյն իսկ կենդանիները։ Յանկարծ ընդհանուր եւ աղիողորմ ճիչ մը արձակուեցաւ կեօչերուն[23] կողմէն։ Անմիջապէս թռանք ու թաւալագոր իջանք սարէն եւ մինչեւ 100 քայլ հեռաւորութեամբ հասանք ժողովուրդին. աղաղակը դադրած էր, միայն յուզուած ու հատակտոր կը խօսէին. ուզեցինք հասկնալ։ Մելիքը ուղարկեցինք, բայց անհնարին եղաւ լուր մը առնել, որովհետեւ ոստիկանները խստօրէն շղթայած էին ժողովուրդը։ Գազաններու պէս կատղած էինք. յարձակի՞նք, թէ ոչ. ես յարձակման կողմն էի, բայց Եղօն եւ ընկերները հակառակ էին։ Վարդանը եւ Արմենակը իրենց երեխաները տեսեր էին կարաւանին մէջ եւ մտահոգ էին ու անդադար կ՚ըսէին՝ «Եթէ յարձակինք, ամենքն ալ կը կոտորեն»։

Համակերպեցանք եւ սպասեցինք այդպէս մինչեւ առաւօտ։ Մտատանջ էի, որովհետեւ չէի գիտեր, թէ մեր տնեցիքը այդ ժողովուրդին հետ են, թէ ոչ. ընկերներս տեսեր էին մայրս եւ եղբօրս տղաքը, բայց այդ օրը ինձ չի յայտնեցին։

Լուսաբացին մենք կրկին բարձրացանք լեռը։ Տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանը հեռացաւ։

Նստանք ու խորհեցանք։ Աշունէն ի վեր կառավարութիւնը կ՚ըսէր, որ ժողովուրդը ոտքի կոխան չընելու համար անցնող բանակներուն, մտադրութիւն ունի փոխադրել զայն աւելի խաղաղ տեղեր. կը կարծէինք, թէ այդ նպատակաւ եղած բան մըն էր այս տեղահանութիւնը: Միւս կողմանէ լրտեսներ նշանակած էինք, որ մեզ տեղեկութիւն բերեն. անոնք մինչեւ Տէլիք Թաշ գացեր էին կարաւանին հետ։ Հետեւեալ օրը առաւօտուն իմացայ, որ մայրս այդ կարաւանին հետ էր. սեւ զեստով, առանձին, հպարտ եւ անդրդուելի կը քալէր կարաւանին առաջքէն. ամբողջ ժողովուրդը զինքը կ՚անիծէր. «Քու տղուդ պատճառով եղաւ այս բոլորը, քա՛ր ծնէիր, այդ չար զաւակը չի ծնէիր»։

Կառավարութեան բռնութիւնները եւ ժողովուրդին ատելութիւնը դէպ ի մեր տունը եւ դէպ ի ինձ տարօրինակ հոգեկան վիճակ մը առաջ բերաւ իմ մէջս. բարիին ու չարին զգացումը կորսնցուցի. կը զգայի միայն, որ սիրտս կը գալարուէր պայթելու աստիճան։

Երկրորդ օրը այդ անիծեալ ճամբէն անցաւ գիւղի երկրորդ մասը, երրորդ օրը՝ մնացեալ մասը, որուն մէջ էին նաեւ այն վատերը, որոնք կարծեր էին, թէ ուրիշին տունը աւերելով, իրենցը պիտի փրկուի։ Երբ ժողովուրդը կ՚անցնէր Մաղարացիներու առաջքէն, շատերը անիծեր էին զիս ու ըսեր էին.

— Օճա՛խը մարի, մեր օճախը քանդեց. մէկ մարդու համար քարուքանդ եղաւ այսքան դարաւոր մեր շէն գիւղը։

Այդ խօսքերուն վրայ ընկերներս տպաւորուեցան. վարա՛նումը եւ կասկածը զիրենք կը տանջէր։

— Մեր պատճառով եղաւ այս բոլորը, կ՚ըսէին։

Ես իմ մտքի յստակութիւնը գտած էի եւ ըմբռնած էի, որ ընդհանուր հայկական հալածանքներու ծրագիր մըն էր, որ կը գործադրէին, եւ ոչ թէ առանձնապէս իմ պատճառովս մեր գիւղին տրուած պատիժ մը։

— Երանի՜ թէ միայն մեր գիւղը, միայն մեր տունը ըլլար, ըսի. բայց ես կը վախնամ, որ այդ չարիքը ամէն կողմ պիտի տարածուի։

Յունիսի 15ին Մաղարան տեղահան ըրին. գիշերով գիւղէն սուրհանդակներ եկան եւ ըսին.

— Մեզ հրամայուած է առաւօտուն ճամբայ ելնել, ի՞նչ խորհուրդ կու տաք։

— Ի՞նչքան զէնք ունիք, ի՞նչքան մարդ ունիք, կը կամենա՞ք դիմադրելու։

Մարդիկը նախապէս ձերբակալուած, զէնքերը գրաւուած էին. գիւղը մնացեր էին միայն պատանիներ, անոնք ալ փախստական վիճակի մէջ։ Մենք 15 հոգի էինք այդ միջոցին, որոնցմէ 2ը ղրկած էինք տեղեկութիւններ բերելու մեր գիւղին տեղահանութեան պատճառներուն վրայ։ Անորոշ դրութեան մէջ մնացինք եւ չի վստահեցանք վճռական գործի մը դիմելու։

Առաւօտուն կանուխ Մաղարայի կարաւանը ճամբայ ելաւ։ Մենք հեռադիտակով կը դիտէինք. ետ կը բերէին խումբ֊խումբ հայեր ոստիկաններով շրջապատուած, եւ կը տանէին դէպ ի քաղաք. ետքը իմացանք, որ կ՚առաջնորդէին դէպ ի ձորերը եւ հոն կը սպանէին։

Մաղարայի փախստականները երեկոյին եկան մեզ մօտ. իրենց հետ էր Հայրապետը՝ ճարպիկ, աշխոյժ, եռանդուն տղայ մը. քիչ ետքը եկաւ իր եղբայրը եւ պատմեց, թէ ինչպէս հայրը սպաննած էին այնպիսի մարդիկ, որոնց տասնեակ տարիներէ ի վեր հաց կերցուցած էին։

Գիշերը իջայ դէպ ի մեծ ճամբան. մարդ մը պառկած էր հոգեվարք վիճակի մէջ. հազիւ թէ խօսեցաւ.

— Մաղարացի եմ. զինուոր էի, ծանր հիւանդ ըլլալով, արձակուրդ առի, եկայ։ Հինգ ժամ առաջ մեր գիւղացիները տարեր են։

Չէր կրնար հեկեկալ, բայց արցունքը կը հոսէր երեսն ի վար։ Ուզեցի մեզ մօտ տանիլ զինքը։

— Չեմ կրնար գալ, զիս հանգիստ թողուցէք, ըսաւ։

Անունը Առաքել Եարտըմեան էր։ Քիչ մը սպասեցի քովը. կը մտածէի՝ ի՞նչ ընեմ։

— Առաքել, ղո՜ւրպան, քեզ հետերնիս պիտի տանինք: Լեզուն բռնուած էր, չի կրցաւ պատասխանել. վերջի պահուն «տղա՜քս, տղա՜քս», կըմկմաց, աչքերը փակեց եւ հոգին աւանդեց։ Շուրջը բոլորուեցանք եւ ամենքս ալ հեկեկալով՝ լաց եղանք։ Սիրտներս ճնշուած էր եւ ամէն մէկերնիս տէրտով էինք։ Մարդուն մահը առիթ եղաւ, որ մեր սիրտը լեցուած վիշտը փլի, ու լացինք, լացինք հեկեկալով։

Թաղեցինք մեռելը ու հեռացանք լուռ ու մունջ։

Յունիս 20ին նստած էինք մացառներուն մէջ Թէճէրի հիւսիսային կողմը գտնուող հին ամրոցներու մէջ։ Թնդանօթի թնդիւներ լսեցինք։ Տղաքը ուրախացան, կարծելով, թէ ռուսները մօտեցած են. բայց դիտեցի, որ հարուածներուն պատասխան չի կար։

— Այս կռիւի թնդիւն չէ, ըսի, ես կը վախնամ, որ քաղաքին ժողովուրդը կը կոտորեն։ Յետոյ իմացանք, որ Վարշաւայի գրաւումը կը տօնէին:

Այդ միջոցին կ՚անցնէին քաղաքէն տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանները։ Մարդիկ ղրկեցինք, որ կերպով մը հաղորդակցութեան մէջ մտնան անոնց հետ եւ մեզ լուր բերեն. գացին ու վերադարձան ու այդ թշուառ եւ տեղահան եղած ժողովուրդէն մեզ բերին քաջալերական խօսքեր։

— Բնաւ հոգ մի՛ ընէք մեզի համար, ըսեր էինք անոնք, սիրտերնիդ ամուր պահեցէ՛ք։ Ամերիկացիները մեզ համար դիմումներ կ՚ընեն, երկու շաբաթէն ետ կը դառնանք։

Չէ կարելի բացատրել, թէ ի՜նչպէս կը թալլէին այդ խեղճերը եւ կը չարչարէին։ 10 տարեկանէ վեր գտնուող տղամարդիկը բաժանած էին եւ տարած ուրիշ ուղղութեամբ։ Քարտաշլարի գլուխը սպաննած էին յայտնի վաճառական Պաքալեանը եւ իր որդին՝ 800 ոսկի իրենցմէ կորզելէ ետքը։ Մենք մեր աչքերովը կը տեսնէինք գրեթէ խմբական սպանութիւններ եւ առանձին սարսափելի ոճիրներ: Ի՞նչպէս նկարագրեմ այդ բոլորը: Կը բերէին հայ ժողովուրդը եւ կը թափէին անզէն ու անպաշտպան՝ ճամբաներու վրայ։ Դրացի վայրերէ խուժանը կու գար, կը թալլէր զիրենք։ Ժողովրդին ճիչը, աղաղակը, լացը ու հեծեծանքը կը բռնէր արար աշխարհը, եւ մարդ չէր կարող դիմանալ։ Քանի անգամ ապարդիւն կերպով ուզեցի գիտնալ, թէ կինս ու երեխաներս ո՞ր խումբին մէջ են, որպէս զի զիրենք փախցնեմ։

Մեր հոգեկան տանջանքը անտանելի էր. ինքզինքնիս դաւաճաններ կը համարէինք, որովհետեւ անկարող էինք ո եւ է օգնութեան հասնիլ այդ անտէր ժողովուրդին։ Չի կրնալով դիմանալ մեր տեսածներուն, այդ կողմէն հեռացանք երեկոյին. լուսաբացին հասանք Էշէք Սրըթի ըսուած տեղը. հոնկէց ալ կը տեսնէինք տեղահան եղած ժողովուրդը անծայր, անվերջ, որ կը բռնէր ճամբաները։ Բոլոր շրջակայ գիւղերը դատարկուած էին. այս ճամբաներէն խեղճ ժողովուրդը կը ղրկէին դէպ ի Ղանլար եւ անկէ դէպ ի ներս։

Մենք մարդ ղրկեցինք գիւղ մը հաց գտնելու համար, բայց մեր ուղարկած հացուորները վերադարձին թալանուած էին քիւրդերէ։ Տղաքը փախն ի փախ եկան մեզ մօտ։ Եղօն կատաղեց եւ հրամայեց, որ երթան անմիջապէս սպաննեն հաց թալլողները։ Մութը վրայ եկած էր, եւ ես արգիլեցի այդպիսի անխոհեմութիւն մը ընել. թողեր էինք, որ ամբողջ ժողովուրդը կոտորեն ու թալլեն, եւ հիմա անիմաստ կ՚երեւար ինձ սպաննել անոնք, որ մեր հացը գողցեր էին։

Առաւօտուն օդը ցուրտ էր եւ մենք կը դողդողայինք յուզումէ եւ ցուրտէ. այս միջոցին պահակները մեզ իմաց տուին, որ վեց հոգի կու գան դէպ ի մեր կողմը։ Հեռադիտակով տեսանք, որ չորսը ոստիկաններ են եւ երկուքը՝ քիւրդեր։ Տղաքը, որ թիւրք ժանտարմայի համազգեստներ ունէին, գացին զիրենք զգուշութեամբ շրջապատեցին, բռնեցին իբր փախստական զինուորներ եւ բերին մեզ մօտ։ Այն տղան, որուն ձեռքէն հացը կողոպտեր էին, պահեցի եաբունջիիս ներքեւ։ Զիրենք հարցաքննեցինք, միշտ պահելով մեր կառավարական ժանտարմայի երեւոյթը։

— Դուք տեօվլէթի խայինիրեր[24] էք։

— Երդում կ՚ընենք, որ մենք գաչակ[25] չենք, պատասխանեցին. մենք եկանք երկու կեավուրները բռնելու, որոնք մեր ձեռքէն փախան:

Հրամայեցի զինաթափ ընել զիրենք եւ կապելէ ետքը մէրքէզ[26] տանիլ:

Հարցուցի նաեւ։

— Ձեր կողմը տակաւին կեավուրներ մնացի՞ն, թէ բոլորն ալ վտարուեցան։

— Բոլո՜րը, բոլո՜րը... Կեավուրը կատղած է. Վան, Մուշ եւ Զէյթուն իսլամ չի թողուցին, մենք ալ պէտք է զիրենք բնաջինջ ընենք։

Անոնք պատմեցին իրենց կատարած սպանութիւնները, խօսեցան փախցուցած հայ կիներու մասին եւ ուրիշ սարսափելի մանրամասնութիւններ։ Այնքա՜ն վախցած էին, որ չէին հասկնար մեր ով ըլլալը, ինչ ըլլալը։ Քիւրդերուն վրայ տեսայ մեր ընկերներուն դաշոյնը եւ իրենց կողոպտած իրերը։ Անոնք կը շարունակէին պատմել, թէ հայերը մեծ խումբերով կը տանէին եւ ձորերու մէջ կը սպաննէին։ Վերջապէս որոշեցինք իրենց գործը վերջացնել։ Երբ ամէն ինչ հասկցանք, մէջտեղ հանեցինք այն տղաքը, որոնց ձեռքէն հացը կողոպտեր էին։

— Ասո՞նք են ձեր փնտռած մարդիկը։

— Այո՛։

— Ձեր փնտռած կեավուրները մե՛նք ենք, գոռացի. դուք միայն քաջ էք անզէն կիներու եւ մարդոց դիմաց, մեզ հետ կռուեցէ՛ք, եթէ կրնաք։

Երբ իմացան, թէ մենք հայեր ենք, սարսափէ գունատուեցան. իրենցմէ մէկը ըսաւ.

— Օլան, պիզի էօլդիւրէճէքլէր[27]։

Տղաքը հեռացուցին զիրենք։ Եղօն շատ վարպետ էր դիակները թաղելու մէջ[28]։ Մենք մեզի հետ ունէինք թի եւ բետատ։ Ատոնք պէտք էին դիրք շինելու եւ սպաննուածները թաղելու համար։

Երկրորդ օրը Հայրապետը կրկին ղրկեցինք հաց բերելու համար. մէկ օր ամբողջ խոտ կերած էինք. Հայրապետը վերադարձին իր հետ բերաւ երիտասարդ մը, որ մաուզէրով զինուած էր. անիկա առաջարկեց, որ մեզ մօտ պահենք իր երկու քոյրերը եւ հօրեղբոր աղջիկը, որովհետեւ վախ ունէր, որ քիւրդերը կը տանին զիրենք։ Անիկա բարեկիրթ եւ ուսեալ երիտասարդ մըն էր եւ կը պատկանէր յայտնի, բարեկեցիկ ընտանիքի մը. հայրը եւ հօրեղբայրը սպաննուած էին, մէկ հօրեղբայրը ազատեր էր թրքութիւն ընդունելով, բայց իր աղջիկները առեւանգեր էին։ Իր առաջարկութիւնը ընդունեցինք։

Հայրապետը յաջողեր էր միայն քիչ մը հաց բերել. յոյսերնիս կտրեցինք. Վարդավառի կիրակի օրը խոտ կերանք։ Մեր գտնուած տեղը շատ գեղեցիկ էր. անհամար եւ գոյնզգոյն ծաղիկներ բացուած էին ամէն կողմ, բայց մեր սիրտերը սուգի մէջ էին։ Անդադար կը դիտէինք հեռադիտակով ճամբաները, ուրկէ անվերջ կ՚անցնէր տեղահան եղած ժողովուրդը փոշիի ամպի մը մէջ։

Մեր բռնելիք ուղղութիւնը որոշելու համար ժողով մը ըրինք։ Ընկերները կ՚առաջարկէին երթալ Տիվրիկ, անկէ Խարբերդ, Մուշ եւ անցնիլ սահմանագլուխը։ Ես հակառակ էի, որովհետեւ թէ՛ հաց չունէինք եւ թէ՛ առաջնորդ. ամբողջ ժողովուրդը տեղահան եղած ըլլալով՝ լերկ եւ ամայի լեռները մնացած էին։ Գիտէինք, որ Վարդան Շահպազը իր խումբով լեռը բարձրացած էր, բայց ոչ մէկ միջոց ունէինք զինքը գտնելու. այսու ամենայնիւ փորձեցինք եւ այդ նպատակաւ քանի մը օր թափառեցանք, բայց անհնարին եղաւ իրենց հետքը գտնել։

Վերջնականապէս որոշեցի Խարբերդի ուղղութեամբ չերթալ, գիտնալով, թէ դէպ ի կորուստ գացած կ՚ըլլանք։ Եղօն յամառեցաւ եւ համոզեց բոլոր տղաքը. չէ կարելի պատմել, թէ այդ անմիտ յամառութիւնը ի՜նչ դժուարութիւններ կը ստեղծէր. բայց ես գիտէի ընելիքս եւ աւելի զիրենք շոյելու համար խորհուրդ կը հարցնէի. վերջապէս վիճակ ձգեցինք, եւ իմ կարծիքս շահեցաւ։ Ես կ՚ուզէի դէպ ի ծով երթալ։

Հազիւ թէ ճամբայ ելած էինք, հանդիպեցանք 50֊60 սայլաւորներու, որոնք կառավարութեան համար աշար[29] տարած էին Զարա եւ կը վերադառնային։ Տեղերնիս յարմար էր, եւ եթէ ուզէինք, ամբողջովին կը կոտորէինք, բայց ես արգիլեցի անօգուտ տեղը սպանութիւն գործել, մանաւանդ որ տակաւին կը կարծէինք, թէ կարող ենք այդպիսով մեր ժողովուրդին խնայել։ Միայն երեք տղայ եւ Ալօն ոստիկաններու հագուստներով գացին եւ հաց ուզեցին։

— Եթէ հաց ունենանք, մենք կ՚ուտենք, կ՚ըսէին, բայց միեւնոյն ատեն պարկերով պուլղուր[30] կը նետէին մեր կողմը։

Շարունակեցինք մեր ճամբան եւ առաւօտուն հասանք Թէճէր. նոյն տեղը, նոյն դիրքը։ Կեօչերը միշտ շարան֊շարան կ՚անցնէին. ճանապարհին վրայ հրացան մը արձակուեցաւ, երկրորդ մըն ալ. մեր պահակները իմաց տուին եղելութիւնը, եւ հեռադիտակները առնելով՝ տեսանք, որ երկու դիակներ ինկած են ճամբուն վրայ։ Երեկոյին լրտեսներ ուղարկեցինք եւ հասկցանք սպաննութեան պատճառը. մարդը Պինկեօլ գիւղացի մըն էր, որ ճամբուն վրայ կ՚աշխատէր իբրեւ զինուոր. անցնող ժողովուրդին մէջ իր կինը տեսնելով, կ՚երթայ, կը գրկուի, եւ կու լան իրարու կուրծքի վրայ։ Ժանտարմաները կը զարնեն մարդը եւ կինը։ Հետեւեալ օրը ոստիկանները թաղեցին զիրենք։ Այսպէս կային հազարներ, հարիւր հազարներ աստին, անդին զարնուած եւ թաղուած։

Այդ միջոցին ճամբուն վրայ կար 5000 հոգիէ բաղկացած ժողովուրդ մը. զատեր էին այրերը եւ երեխաները եւ, անոնք իրարու կապելով, շղթայ մը կազմած էին. կեօչուորներուն դիմաց նստեցուցած՝ մէկ֊մէկ կը զարնէին, եւ ով որ հրացանի գնդակէն ողջ կը մնար, կ՚երթային, քարով գլուխը կը ջախջախէին. ամբողջ ժողովուրդը սոսկումի աղաղակ մը բարձրացուց, իսկ իրենց կարգին մահուան սպասող կապկպուած զոհերը աղիողորմ ճիչեր կ՚արձակէին։ Մենք վազեցինք դարվար՝ խելագարներու նման եւ յանկարծ կանգ առինք. ինքզինքնիս անկարող կը զգայինք ո եւ է շարժում ընելու՝ ոչ թէ որովհետեւ քանի մը հոգի էինք հազարներու դէմ, այլ որովհետեւ կը վախնայինք, որ մէկ հարուածով պատճառ կ՚ըլլանք, որ բնաջինջ ընեն անխնայ կերպով նաեւ կիները եւ ծերերը։

Մութը տակաւին չի տարածուած՝ ճամբայ հանեցին մնացեալ սգաւոր ժողովուրդը եւ մենք գացինք Մաղարա՝ ոճրագործներու բնակավայրը։ Երեկոյին թիւրք ոստիկաններու տարազով ձերբակալեցինք ոճրագործներէն երեքը եւ առաջարկեցինք, որ մեզ բերեն մէկ քանի կեավուր կիներ։

— Անթիւ են, ըսին, եւ ի՜նչ կիներ... կան, որ կը խօսին ֆրանսերէն, անգլիերէն...

Պատմեցին իրենց գործած ոճիրները. մանրամասն ըսին, թէ ինչպէս հրացաններ արձակեր էին եւ քարերով ջախջախեր մահամերձներու գլուխները։

Տղաքը չի կրցան համբերել, կ՚ուզէին ողջ֊ողջ ուտել զիրենք, բայց ես կ՚ուզէի գիտնալ ամէն ինչ. Արմենակը չի համբերեց եւ հայհոյանքներով ըսաւ.

— Տինսիզ թիւրքեր, կեավուրները մենք ենք՝ ահա ձեր դէմը կեցած. մի՞թէ դուք պատիւ, զգացում չունիք, որ այդպէս կարող էք վարուիլ անպաշտպան մարդոց եւ կիներու դէմ։

Թիւրքերը գունատուեցան, լեզունին բռնուեցաւ։ Ըսի.

— Տղե՛րք, ասոնք վերցուցէ՛ք։

Կտոր կտոր ընելով, սպաններ էին. դիակները թաղեցինք եւ հեռացանք։

Լուսնկայ գիշեր էր. նորէն բարձրացանք Թէճէր։ Շարունակ, շարունակ տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանը կ՚անցնէր մեր աչքերուն առաջքէն։ Ղրկեցինք կիւրինցի Սարգիսը, որ նոր եկած էր մեզ մօտ եւ իսկական թիւրքի կը նմանէր եւ ինքն ալ թրքախօս էր. գնաց եւ տեղեկութիւն բերաւ ամէն կատարուած բաներու մասին։ Բայց այդ խեղճ ու չարչարուած ժողովուրդը յոյսը կտրած չէր եւ մեզի քաջալերանքի խօսքեր կը ղրկէր: Հարցուցի մեր տանը մասին. կինս օր մը առաջ անցեր էր՝ սայլին վրայ պառկած։ Ոստիկանները հարցուցեր են ժողովուրդին, թէ ո՞րն է Մուրատի կինը. իսկ ժողովուրդը, պահպանելու համար կինս, ըսեր էր, թէ մեր ետեւէն եկողներուն մէջն է։

Այս իմ վերջին տեղեկութիւնս էր կնոջս մասին։

Հեռադիտակով տեսանք, որ մէկը ինկած էր ճամբուն վրայ, կիսամերկ էր եւ երբեմն գլուխը կը բարձրացնէր։ Երեկոյին ղրկեցինք Մաղարացի փախստականներէն երկուքը, որ երթան, տեսնեն եւ, եթէ հայ է, մեզ մօտ բերեն. բայց անոնք շատ չէին մօտեցեր եւ լաւ դիտած չըլլալով, վերադարձան ու ըսին, թէ մեռած է։ Միւս օրը առաւօտուն տեսանք, որ նորէն գլուխը կը բարձրացնէ. մեր մօտը կար փոքրիկ տղայ մը, ան ղրկեցինք. իմացանք, որ դեռատի հարս մըն է, որ պատիւը պաշտպանել ուզելուն զարկեր ու թողեր էին ճամբուն վրայ, եւ երկու օր է, որ մահամերձ վիճակի մէջ անօգնական մնացեր էր։ Օդը սաստիկ տաք էր, ջուր չի կար եւ սոսկալի կերպով տառապեր էր խեղճը։ Անհնար էր զինքը մեզ մօտ փոխադրել այդ վիճակին մէջ. ճամբուն վրայէն կ՚անցնէին հայ սայլապաններ. տղան ղրկեցինք անոնց մօտ, որպէս զի իմաց տայ եւ մահամերձ խեղճ կինը վերցնեն. սայլ մը բերին ու վերցուցին, տարին. երբ սայլապանները ոստիկաններուն իմացուցեր էին կնոջ վիճակը, անոնք պատասխաներ էին.

— Թող երթայ սատկի։

——————

Մեր ղրկած նախորդ սուրհանդակները ետ չդարձան. քաղաքին հետ մեր կապերը խզուած էին այլ եւս. մօտակայ գիւղերէն մէկը, որուն բնակիչները քաջ էին եւ մեզի հաց կը ղրկէին, մեզ ղրկեց նաեւ Ալմաս անունով կին մը, որ յայտնի էր իր ճարպիկութեամբ եւ գեղեցկութեամբ. անիկա յանձն առաւ մեր նամակը տանիլ Ծարուայ գիւղը, ուր Դաշնակցական ընկերներ կային. անոնք բոլորը զարմացած մնացեր էին Ալմասին քաջութեան եւ յանդգնութեան վրայ, որովհետեւ հազար վտանգի մէջէ անցնելով՝ մեր նամակը անվնաս հասցուցեր էր իր տեղը։

Ծարուայ գիւղի ընկերներուն հետ էր օրիորդ Հանումը՝ 18 տարեկան. անիկա փոքրիկ աղջիկն էր Սեբաստիայի յայտնի վաճառական Աւետիս Շահինեանի։ Նախապէս կը ճանչնայի զինքը, սիրուն եւ առողջ կազմուածքով օրիորդ մըն էր, լռակեաց եւ ամչկոտ։ Անիկա քանի անգամներ խնդրեր էր, որ մեր տեղը յայտնեն իրեն, որովհետեւ կ՚ուզէր գալ եւ մեզ միանալ։ Անոր եօթը եղբայրները տարած էին եւ սպաննած, եւ փոքրիկ օրիորդը վրէժով վառուած էր։

Ընկերները կը պատրաստուին մեզ մօտ գալ, գիշերը կը պատահին դէվրիէին[31] եւ կը բաժնուին երկու մասի։ Օրիորդ Շահինեանը վեց ընկերներով կ՚ապատսանին Դարպու Պօղազի քարայրին մէջ. կը ծարաւին եւ իրենցմէ երկուքը կ՚երթան ջուր բերելու. այդ միջոցին կառավարութեան ժանտարմաները կը տեսնեն զիրենք ու կռիւը կը սկսի այդ երկուքին հետ։ Օրիորդը մաուզէր ատրճանակը կ՚առնէ եւ տղոցմէն առաջ կը թռի կ՚երթայ կռիւի բռնուած ընկերներուն օգնութեան։ Հանում Շահինեանը, որ մազերը կտրած եւ տղամարդու հագուստներ հագած էր, դիրք կը բռնէ առուին մէջ եւ մինչեւ ծունկերը ջուրին մէջ ընկղմած՝ կը սկսի կրակել։ Կռիւը կը տեւէ երկու ժամ, մինչեւ որ օրիորդը հինգ տեղէ զարնուելով՝ կ՚իյնայ անշնչացած միւս ընկերներուն հետ, որոնցմէ երկուքը Սանասարեանի աշակերտներ էին. երրորդն էր Քրիստոստուր, քաջ եւ գործունեայ Դաշնակցական մը, որ հակառակ թիւրք կառավարութեան սարսափելի ճնշումներուն եւ յառաջ բերած սոսկումին, իր ընկերոջը՝ Արութջանին հետ չէին յանձնած ոչ մէկ զէնք եւ ոչ մէկ փամփուշտ։ Այդ խումբէն կ՚ազատին Խաչատուր Կրտոտեանը՝ Սանասարեանի սան եւ Սեբաստիոյ Կենտրոնական Վարժարանի տեսուչ եւ ուրիշ՝ Սանասարեանի աշակերտ մը։

Ոստիկանները, որ 40 ձիաւորներու խումբ մըն էին, կռուէն ետքը կու գան եւ դիակները կը կողոպտեն. կը գտնեն 200 ոսկի, որուն 100ը կը գտնեն Հանումին քովէն եւ այդ առթիւ կը հասկնան, որ անիկա աղջիկ էր։ Հանում Շահինեան իր տունէն վերցուցած էր 100 ոսկին, իսկ մնացեալ 100 իրենց յանձնած էր Կէօզիւդեան անունով 17 տարեկան պատանի մը, որպէս զի մեր խումբին հասցնեն իր նուէրը։ Այս դէպքը պատահեցաւ Յուլիս 13ին։

Անջատուած խումբը, Արութջանը եւ ընկերը հասեր էին Թէճէրի հիւսիս֊արեւելեան կողմը գտնուած քիւրդ գիւղ մը։ Հազիւ թէ լոյսը բացուած էր, այդ կողմէն լսեցինք հրացանաձգութիւն. հետաքրքրուեցանք. հոն կային քիւրդ փախստականներ եւ կարծեցինք, որ անոնց հետ էր կռիւը: Երկու հայերը փախեր եւ մտեր էին ցախերու թուփերու ներքեւ, ուրկէ կրակեցին, մինչ ոստիկանները չէին համարձակիր մօտենալ. եթէ մենք գիտենայինք, որ հայեր էին, կրնայինք օգնութեան հասնիլ, քանի որ շատ մօտ էինք։ Պայքարը տեւեց ամբողջ օրը, բայց մութը սկսելուն պէս ոստիկանները փախան. այդ միջոցին մենք ալ մեր տեղերը փոխեցինք նախզգուշութեան համար։

Արութջանը մեր ապաստանած անկիւնը չէր գիտեր, միայն գիտէր, որ այդ լերան վրայ էինք. անիկա կը բարձրանայ եւ մեզ կը փնտռէ. ընկերը կը սկսի յուսահատիլ, երբ վերջապէս կը հանդիպին մեր հաց բերողին. համոզուած ըլլալով, որ այդ բարձունքին վրայ կան միայն հայեր եւ արծիւներ, հայերէն լեզուով կը սկսին խօսիլ։ Արութջանը կ՚ուրախանայ եւ մեզ կը հարցնէ. տղան տեսնելով, որ անոնց զէնքերը նման են մեր զէնքերուն, կը վստահի եւ զիրենք կ՚առաջնորդէ մեր թաքստոցը, ուր այլ եւս չի կայինք։ Երկար փնտռելէ ետքը մեզ կը գտնեն։ Լոյսը բացուած էր արդէն, երբ իրարու գիրկ նետուեցանք. մեր ուրախութեան չափ չկար. կարծես թապուր[32] մը զօրք մեզ օգնութեան հասած էր։

Այս բոլոր անցուդարձերու միջոցին անդադար կը տեսնէինք տեղահան եղած ժողովուրդին անվերջ շարքը ճամբաներուն վրայ։ Անցան Սամսոնի, Մարզուանի, Թոգատի, Կեսարիոյ, Կերասոնի հայերը. ոչ գրելով, ոչ խօսքով կարելի է նկարագրել խեղճ ժողովուրդին կրած չարչարանքները։

Յուլիս 19ին եկան Ղազու Մաղարացի եւ այլ հայ փախստականներ եւ մեզ հրաւիրեցին, որ երթանք, իրենց ապաստանած տեղերը աչքէ անցնենք։ Ես անմիջապէս ընդունեցի, բայց Եղօն արգելք եղաւ. երկար խօսելէ ետքը վերջապէս համաձայնեցանք եւ երեկոյին ճամբայ ելանք։ Լուսին գիշեր էր. Բաթրին գիւղէն դէպ ի քաղաք գացող ճամբուն վրայ հանդիպեցանք հինգ ձիաւորներու։ Երբ զիրենք նկատեցինք հեռուէն, անմիջապէս նստանք, բայց մեր երեք յառաջապահները չի տեսան եւ ձիերը քշեցին անոնց վրայ. յանկարծ թշնամին գոռաց.

— Անձնատուր եղէ՛ք։

Բոլորս մէկէն կրակով պատասխանեցինք, երեք հոգի եւ մէկ ձի սպանուեցան. մէկը վիրաւորուեցաւ, իսկ միւսը կը պոռար.

— Ձեր վրայ չենք գար, մի կրակէք։

Ասոնք Մէհրալիի չէրքէզներն էին, որ հայ որսալու ելած էին. առինք իրենց հրացանները եւ մեր ճամբան շարունակեցինք։

Երկրորդ օրը հասանք Ղազը Մաղարացի փախստականներու խրճիթները. անոնք մեծ յարգանքով մեզ ընդունեցին. իրենք չէին ուտեր, մեզ կը կերցնէին. խեղճերը այնքա՜ն ուրախ էին, որ կարծես արդէն իսկ ազատուած էին։ Քննութիւնս ընելէ ետքը դիրքերնին անյարմար գտայ եւ բարձրացանք ամուր դիրքերը, դէպ ի Դիլուկ֊Խայա։

Այդ փախստականները պատմեցին, թէ ինչպէս ոստիկանները Ղուրթլու Ղայայէն տաւուլ զուռնայով, հրացանաձգութիւնով տարեր էին իրենց հաւնած հարսներն ու աղջիկները դէպ ի իրենց միւտիւրլիքը։ Իրենց գործած գազանութիւններուն չափը անցած էր. հազար տեսակ վրէժխնդրական արարաքներ կը մտածէինք — յարձակում գործել իրենց վրայ, գիւղը բնաջինջ ընել եւ այլն։

Դեռ արեգակը չէր խոնարհած երկնքին վրայ, երբ տեսայ սպիտակ ձիաւոր մը, որ դաշտերուն մէջ կը պտտէր։ Ես հասկցայ, որ մեր հետքերը կը փնտռէր։ Երկու տղաք ղրկեցինք հասկնալու համար իր դիտաւորութիւնը, բայց անոնք մարդը չի գտան. իմացեր էին միայն, որ քիւրդ յայտնի աւազակապետ պէկերէն մէկն էր. ես փորձուած մարդ եմ, հասկցայ ամէն ինչ։

— Վաղը առաւօտ կռիւը կը սկսի, ըսի։

Հետեւեալ առտուն, Յուլիսի 25, ժամը 10ին մեր պահակը իմացուց, թէ խումբ մը ձիաւորներ կու գան. ես անմիջապէս հեռադիտակը առի եւ մեր դիմացը գտնուող ժայռը վազեցի. տեսայ որ իրաւամբ ձիաւորներ կու գան դիմացէն եւ բացի ասոնցմէ ուրիշներ արդէն իսկ դիրք բռնած են մեր աջ եւ ձախ կողմերը. աջ կողմէն միայն 100 քայլ հեռու էին եւ պոռացին հայհոյելով.

— Գարը օղլան[33] կեավուրներ, անձնատո՛ւր եղէք։

Եւ միեւնոյն ժամանակ բազմաթիւ գնդակներ արձակեցին մեր պահակին վրայ, որ կուչ էր եկած ձորակի մը մէջ. մենք կազմ ու պատրաստ՝ թագնուած էինք Թէճէր[34] լեռէն հինգ՝ վեց ժամ հեռու. Տէլիք Ղայա ըսուած տեղն էինք։ Անոնք անդադար կը կրակէին եւ կը պոռային.

— Անձնատուր եղէ՛ք։

Որպէս զի աւելի վստահ ըլլան եւ մօտենան, ես տղոցմէ մէկուն՝ Վարդանին յանձնարարեցի, որ ըսէ.

— Աղա՛, մենք անձնատուր ենք, ձեր չոլուխին չոճուխին[35] խաթերը մեր կեանքին խնայեցէ՛ք:

— Հընզըրներ[36], հրացաններնիդ վար դրէք եւ մօտեցէք, պատասխանեցին։

Վարդանը կրկնեց.

— Հրացան չունինք. ի սէր Աստուծոյ, մեր կեանքին խնայեցէ՛ք։

Թիւրքերը կը կարծէին, թէ մենք պարզ փախստականներ ենք եւ քանի այդպէս կը ճուայինք ու կ՚աղաղակէինք, այնքան աւելի խրոխտաբար կը խօսէին եւ կրակելով սկսան յառաջանալ։

Այդ միջոցին մենք ձախ կողմէն անոնց ետեւը կտրեցինք. թիւրքերը տակաւին չէին տեսած մեր խումբը, երբ տեսայ, որ ժանտարմա մը մեզ կը նայի. իսկոյն կրակեցի եւ գլտորեցաւ. դեռ ողջ էր, երբոր վրան խուժեցինք.

— Ի սէր Աստուծոյ, խնայեցէք ինձ, ըսաւ անիկա, ես ձեզ կեավուր կարծեցի, մինչդեռ չէթա էք եղեր։

Մէկ քանի անգամ հրացանի կոթով զարկին գլխին եւ երբ վերջացաւ, տղաքը անոր հրացանը եւ փամփուշտները առնելով գացին միւսներուն վրայ։ Թիւրքերը կատաղի կերպով կը դիմադրէին. մեր թիկունքն ալ պաշարուած էր, բայց մենք ուզեցինք նախ մաքրել մեր մէջ պաշարուածները եւ յետոյ դառնալ մեր թիկունքին. բայց տեսնելով, որ զոհ պիտի տանք եւ մեր թիկունքի թշնամին լաւ դիրք բռնած է, այն պահուն, որ անոնց ամբողջ ուշադրութիւնը մեր խումբին վրայ կեդրոնացած էր, այդ բանէն օգուտ քաղելով, ես մենակս շուրջը դարձայ աննկատելի կերպով եւ իրենց կռնակը անցայ։ Վեց հոգի էին եւ ձկան նման իրարու կողքին պառկած կը կրակէին։ Մէկիկ, մէկիկ զարնուեցան եւ նոյն իսկ չի գիտցան, թէ գնդակները ուրկէ կու գան։ Այս բոլորը հազիւ տասը վայրկեան տեւեց. մօտեցանք զարնուածներուն, երեքը տակաւին կենդանի էին. մեզ հետ եղող փախստականները ճանչցան զիրենք. ասոնք այն սրիկաներէն էին, որոնք Ղուրթլու Ղայայէն տաւուլ զուռնայով հայ կիներ տարած էին եւ անպատմելի չարիքներ գործած էին։ Տղաքը վրէժի կսկիծով լեցուած՝ հրացանի կոթերով սկսան վերջացնել զիրենք այնպիսի կատաղութեամբ, որ չորս հրացանի կոթեր կոտրեցին։

Ճանապարհին վրայէն եկող ձիաւորները տեսնելով անցուդարձը, սկսան կրակել. պատասխանեցի, եւ երկու հոգի իրենցմէ ինկան հեռաւորութեան մէջ. Մելիքը նոյնպէս զարկեր էր երեք հոգի ձախ թեւի վրայ գտնուողներէն. մնացեալները այլ եւս վախնալով՝ չի մօտեցան, բայց հաւարը երթալով՝ շատցաւ, եւ մօտ 400 հոգի հաւաքուեցան, որոնք լուռ եւ ապշած մտիկ կ՚ընէին եւ միեւնոյն ատեն ինքզինքնին հրացանի սահմանէն հեռու կը պահէին։ Թիւրքերը դադրեցուցին կրակը։

Մեզի հետ եղող փախստականներուն մէջ կար պառաւ կին մը, որ անվախ եւ համարձակ հաց կ՚եփէր. կարծես իր տան մէջ ըլլար խաղաղ ժամանակ. տղոցմէն մէկ քանին կով մորթեցին, կերակուր կը պատրաստէին, կ՚երգէին, կը պարէին։ Վրէժխնդրութեան յագեցումը մեզ կ՚ուրախացնէր. նոյն իսկ տարտամ ժպիտ մը տեսանք պառաւ մայրիկին թոռան դէմքին վրայ, որ փոքրիկ տղայ մըն էր եւ երբեք չէր ժպտեր. մայրիկը տարած էին եւ անիկա ասդին անդին թափառելով ու մայրիկը փնտռելով, եկած՝ մեզի գտած էր։

Թիւրքերը լուռ էին, եւ չէինք գիտեր՝ ինչ դիտաւորութիւն ունէին. կէս օրը անցաւ. սիրտս չի համբերեց. քարին գլուխը ելայ եւ ըսի.

— Գացէ՛ք ձեր տուները, լաջակներ առէք եւ կնկան պէս նստեցէք. ձեր տեղը հոս չէ։

Իրենցմէ մէկը զիրենք խրախուսեց։

— Մեզի կը վայլէ՞, որ 500 հոգիով բուռ մը մարդոց դէմ չի կարենանք երթալ. յառա՜ջ անցէք։

Այս խրախոյսին վրայ քանի մը քայլ առին եւ իրենց դիրքերէն դուրս ելան, բայց երբ մէկ քանին ինկան, այլ եւս առանց ետեւ դառնալու փախան գացին։ Իրիկնամուտին լեռը դատարկուած էր։ Անոնք իմաց տուեր էին Ուլաշ եւ Սեբաստիա։ Ուլաշցիք վախերնուն ըսեր էին, թէ կռիւը մեր սահմանէն դուրս է եւ մենք չենք գար. իսկ Սեբաստիոյ կուսակալը 100ի չափ սայլ լեցուն զինուորներ, 7 թնդանօթ եւ միթրայեօզ[37] կը ղրկէ մեզ դէմ կռուելու։ Մեր մասին առասպելական բաներ կը պատմէին եւ սարսափէ անկարողութեան մատնուած էին. կը պատմէին, թէ 700 զինուած մարդեր էինք, մինչդեռ 9 զինուած մարդ կար մեր մէջ։

Ճամբայ ելլելէ առաջ մեզ հետ եղող 40ի չափ փախստականները առաջնորդով մը ղրկել ուզեցի Բաթրին գիւղի թագստոցները։ Ես կ՚ուզէի երթալ Գարտաշլար լեռը, ուրկէ՝ գիտէի թէ զինուորներ պիտի անցնին. դիտաւորութիւնս էր կտրել անոնց ճամբան, քանի մը հոգի ալ անոնցմէ սպանել, որպէս զի սարսափը մեծնայ, բայց ժողովուրդը թախանձեց եւ չուզեց մեզմէ բաժանուել։

* * *

Երեկոյին ուշ ատեն խումբը կարգի դրինք, ոչնչացուցինք թամբերը ու ձիերը, վերցուցինք սպաննուած թիւրքերու զէնքերը, հագուստները եւ ժանտարմաներու դօքիւմանները եւ ճամբայ ելանք. ոչ ոք կար մեզ արգելք եղող եւ ճամբաները բաց էին։ Առաւօտուն լուսաբացին հասանք Բաթրին գիւղի գետնայարկ թաքստոցները եւ երեք մասի բաժնուելով, պատսպարուեցանք։ Երկու օր մնացինք այնտեղ, եւ մեզ հետ եղող փախստական ժողովուրդը ապահովուած զգալով՝ մնաց. իրենցմէ միայն վեց հոգի վերցնելով, կրկին գացինք Թէճէր։ Մեր հոն հասնելէն երկու ժամ ետքը մեզ պաշարեցին զինուորներով եւ թնդանօթներով։ Լոյսը նոր բացուած էր. զինուորները կու գային, մեր մօտէն կ՚անցնէին, մեզ չէին տեսներ. թնդանօթները ուղղած էին մեր դիրքերուն, բայց մենք լաւ ապաստան ունէինք եւ տեղերնիս ամուր էր. մտադրեցինք կրակել թընդանօթաձիգերուն վրայ եւ սարսափ ձգել ու շուարումի մատնել զիրենք, բայց մօտակայ գիւղ մը կար, որ տակաւին տեղահան չէր եղած, եւ ստիպուած էինք զգոյշ ըլլալ։ Չենք գիտեր՝ ինչո՞ւ նախայարձակ չէին ըլլար թիւրքերը. եօթը օր շարունակ առաւօտուն կու գային, կը հետախուզէին եւ իրիկունը կ՚երթային։ Ութերորդ օրը տեսանք, որ Սեբաստիոյ ճամբան բռնեցին ու հեռացան։ Մերձակայ հայ գիւղը չի վտանգելու համար մենք ալ որոշեցինք հեռանալ, բայց գիւղացիք խնդրեցին, որ մնանք։ «Մեր բոլոր ունեցածը ձերն է», կ՚ըսէին. նոյն իսկ առաջարկեցին մեզ, որ որոշ կարգախօսի վրայ իրենց գիւղը երթանք, հոն գտնուող ձիաւոր ու հետեւակ 70 ժանտարմաները միացած ուժերով զինաթափ ընենք, կոտորենք զիրենք եւ քորտոնները խզելով, արշաւենք դէպ ի քաղաք։ Գիւղացիները համոզուած էին, որ զիրենք պիտի կոտորեն եւ նախամեծար կը համարէին կռուիլ։ Համաձայնեցանք եւ սպասեցինք որոշուած նշանին. տեղեկութիւն չի կայ։ Երեկոյին լուր եկաւ, որ կայսերական հրաման ելած է՝ այլ եւս ոչ մէկ հայ չի բանտարկել, ժողովուրդը վերադարձնել իր տեղը, եւ նոյն իսկ կողոպտուած ապրանքներէն մաս մը վերադարձուցին։ Կառավարական այս սովորական խաբէութեանը հաւատալով, գիւղացիք ետ կեցեր էին իրենց որոշումէն։

Նոյն օրը աղանձ[38] պատրաստեցինք. գիւղի ջրաղացէն ալիւր բերինք եւ հաց եփեցինք ու 3֊4 օրուան համար պաշար ունենալով, ճամբայ ելանք։ Վերջնական ժողով մը ըրեր էինք Թէճէրի ամենաբարձր գագաթին վրայ. Եղօին հետ դարձեալ վիճեցանք. իմ դիտաւորութիւնս էր երկրէն հեռանալ ու մեր ցաւերը ու դարդերը յայտնել։ Տղաքը հարցուցին թէ՝ ո՞ւր պիտի երթանք. ըսի՝ «Երկու գիծ ունինք. մէկը՝ Գարահիսար֊Բաբերդ֊Օլթիի գիծը եւ միւսը՝ Հապէշէն Օրդու եւ անկէ Պաթում»։ Երկրորդ գիծը անգործնական գտան, բայց ես պնդեցի եւ համոզուած էի, որ կը յաջողինք. ծովը զիրենք կը խրտչեցնէր, բայց ես Վանի մէջ փորձառութիւն ունէի եւ մտքովս որոշած էի ծրագրիս բոլոր մանրամասնութիւնները. իմ պնդումիս վրայ համակերպեցան եւ Օգոստ. 7ին ճամբայ ելանք այդ ուղղութեամբ։

Ճամբաներուն անծանօթ էինք եւ առաջնորդ չունէինք. առաւօտները բարձր տեղ մը կ՚ելլէինք եւ հեռադիտակով որոշելէ ետքը մեր ճամբան դէպ ի արեւելք՝ իրիկունը կը ճամբորդէինք, որովհետեւ միայն գիշերները կը քալէինք։ Այս կերպ յառաջանալով, վեց օրէն հասանք Կիւրլէիւք՝ չէրքէզներու գիւղին վերեւը։ Հոն քարերու ներքեւ թագնուած էինք, երբ տեսանք, որ լաւ զինուած երկու ձիաւորներ կու գան. այդ ճամբաները նոյն իսկ սովորական ժամանակ անապահով են. հասկցանք, որ կասկածելի մարդիկ են. կիրճ մը կար, ուրկէ պիտի անցնէին, գացինք բերանը բռնեցինք եւ անոնք մեր գիրկը ինկան։ Զինաթափ ընելէ ետքը իբր ժամտարմա հարցաքննեցինք զիրենք. ասոնք Ռիւշտի պէյի ձիաւորներէն էին եւ Օլթիի կռիւներէն փախեր էին. կը պատմէին Դերճանի եւ Երզնկայի դաշտերուն մէջ հայերու կոտորածները, որոնց մասնակցած էին. թալլեր, սպաններ, բռնաբարեր էին. այդ բոլորը կը պատմէին, կարծելով, թէ իրենց վիճակը պիտի թեթեւնայ, քանի որ մեզ թիւրք ժանտարմաներ կը կարծէին։ Տղոցը ըսի, որ տանեն զիրենք ու կարգադրեն հարկ եղածը։ Իրենց խուրջինները բացինք եւ մենք, որ երեք օրէ ի վեր սոված էինք, լաւ ուտելիք գտանք. վերցուցինք նաեւ իրենց հրացանները, զէնքերը, ժամացոյցները, դրամը եւ հագուստները, իսկ ձիերը տարինք, բարձրութենէն վար գլտորեցինք...

Երեկոյին (Օգոստ. 15ին) ճամբայ ելանք եւ երկու գիշեր քալելով, հասանք Գոտնի գիւղի ակերուն վերեւի մաղարաները[39]։ Սնունդի պակասութենէն կատարեալ ուժասպառ էինք, իսկ սնունդ առանց կռուի ձեռք ձգել կարելի չէր։ Նշանը, Մելիքը, Յովնանը ուղարկեցինք Կամիս գիւղի կողմերը, որպէս զի երթան, մէկ երկու հատ մսացու բերեն։ Անոնք գացին, իսկ մենք իջանք լեռնէն եւ սկսեցինք հացահատիկներ հաւաքել։

Կէս գիշերին հրացանի ձայն եկաւ այն կողմէն, ուրկէ տղաքը գացած էին. այդ բանը մեզ կասկած ներշնչեց, բայց սպասելէ ուրիշ ճար չունէինք. այդ միջոցին 3 կոտի չափ ցորենի հացահատիկ պատրաստած էինք, սկսանք աղանձ պատրաստել թիթեղեայ սաճի վրայ։

Տղերքը վերադարձան լուսաբացին մօտ. հետերնին միայն մէկ գառ բերած էին։ Ահա թէ ինչ պատահած էր։ Կամիսի մօտերը յանկարծ երկու ձիաւոր կը կրակեն տղոց վրայ. Նշանը առաջին ձիաւորին կը զարնէ, որ կ՚իյնայ, երկրորդը կը հասնի, անոր ալ կը զարնէ եւ կը սպաննէ. թշնամիին հրացանները վերցուցեր էին եւ մեզ մօտ բերին։ Գառը եփեցինք, կերանք։ Հոս մնացինք երեք օր. պատրաստեցինք աղանձ թէ ուտելու համար եւ թէ իբր պաշար։

Գոտնիի հողերը հայերու կը պատկանէին. խեղճերը տեղահան եղած ըլլալով, կառավարութիւնը հարկադրած էր 10 տարեկանէն 70 տարեկան յոյներուն, որ հունձքը ընեն իրենց եզներով, իրենց միջոցներով, մինչ յոյն գիւղացիին հունձքերն ալ երեսի վրայ մնացած էին։

Վերջին օրը, իրիկուան ժամը 11ին, լեռնէն իջեցուցինք Մելիքը եւ Նշան Փանոսեանը, որպէս զի երթան, ներկայանան իբր յոյն եւ տեղեկութիւններ առնեն յոյն եզարածներէն. օրը կիրակի էր։ Անոնք պատմեր էին, որ գիւղին ժանտարմաները կառավարութենէն գաղտնի կը ծախէին հայերու ապրանքները։

Մեր բարձր դիրքէն կը տեսնէինք Կովտուն, Խանձար, Կառվայ, Խօճասար, Կամիս, Բրաբերդ, Եարասար գիւղերը. բոլորն ալ աւերակ դարձեր էին. սիրտս չի դիմացաւ, նստայ լացի. տղաքը եկան մօտս զիս մխիթարելու, բայց չէին կարող. մեր ծնած, մեծցած տեղերը մեզի փուշ էին դարձեր. մեր շտեմարանները թշնամին կողոպտեր էր, եւ մենք սնունդ չունենալնուս ուժասպառ եղած էինք, աչքերնիս շարունակ դաշտերուն վրայ էր, անտէր մալ մը մնայ, բերենք մեզի համար պաշար պատրաստենք։

Երեկոյ եղաւ, ամէն ոք գնաց իր տունը. մարդ, եզ, ոչխար մտան իրենց խրճիթները ու փարախները. տեսայ, որ անտէր, մենակ մենք էինք։ Տղաքը կը շարունակէին ինծի խօսիլ ու մխիթարել, բայց ես իմ մտածումներէս տարուած՝ կը նայէի մեր աւերակ գիւղերուն եւ կ՚արտասուէի։

Աղանձի պաշարը շալակած, ուժասպառ վիճակի մէջ շարունակեցինք մեր ճամբան։

Մայիս 29էն ի վեր առանց աղի հաց եւ միս ուտելով, վատառողջ դարձեր էինք։ Կռիւներէն աւելի մեր մեծ մտահոգութիւնը հացն էր. փամփուշտի ալ պէտք չունէինք, քանի որ հետզհետէ սպաննուած թշնամիներէն կը գրաւէինք. մեր նոր գրաւած հրացաններուն իսկ պէտք չունէինք եւ անոնք կու տայինք ասդին անդին մեր հանդիպած հայ փախստականներուն։

Հասանք Օռնաւուտ թիւրք գիւղին վերեւը. դիրքերնիս շատ անյարմար էր եւ մենք չէինք շարժուիր զգուշութեան համար եւ այդ պատճառաւ մինչեւ իրիկուն ծարաւ մնացինք. իրիկունը ճամբայ ելանք եւ լուսաբացին հասանք զոլաներու (թիւրք ցեղ մը) վերեւի անտառը։ Այնքան սոված էինք, որ ծառերուն վրայ վայրի տանձ եւ այլն կը փնտռէինք, ան ալ չի կար. ծառերն ալ ամուլ էին այդ տարին. այնքա՜ն տկարացած էինք, որ կը զգայի՝ բան մը եթէ պատահէր, չպիտի կրնայինք դիմադրել։ Մուրադեանը, Փանոսեանը եւ Վարդանը ղրկեցինք թիւրք հովիւներուն մօտ դրամով ոչխար գնելու համար. դժկամակութեամբ երկու գառ ծախեր էին։ Երկու ժամուայ մէջ զոյգ մը գառը կերանք. երբեք աւելի համով բան չէինք կերած. ամենէն ուժասպառը ես էի, եւ տղաքը լաւ կտորները ինձ կու տային։

Կերանք, յագեցանք, բայց ջուրի պակասէ կը նեղուէինք, որովհետեւ նոյն իսկ լուացուելու ջուր դժուարաւ կը գտնէինք։

Երկու օր մնացինք այդ տեղ, երրորդ օրը ճամբայ ելանք. կ՚երթայինք, մենք ալ չէինք գիտեր՝ ուր, միայն գիտէինք, որ դէպ ի արեւելք կ՚երթայինք։ Երբ Չանախչի լերան վերեւ ամենաբարձր գագաթը հասանք, մնացինք գիշերը. սպասեցինք, որ լուսնայ դիտելու համար, որովհետեւ յոյս ունէի՝ թէ պիտի ճանչնայի ճամբան, եթէ Հապէշի լեռներուն դիմացը ըլլայինք։ Լոյսը բացուելէն իսկ առաջ շտապով առի հեռադիտակը եւ կը սպասէի, որ մութը փարատի. երբ այգուն լոյսը բացուեցաւ, տեսայ, որ սխալ չէինք եկած. երեւաց Կարինի ճամբուն վրայ Քէօչէիւրտ գիւղը, աւերակ դարձած էր եւ ուրկէ թապուր մը զինուոր կ՚ելլէր։ Մէկ ալ տեսանք, որ հօճա մը ձին հեծած՝ մենակ կու գար արեւելքէն դէպ ի արեւմուտք. մեր աջ կողքէն պիտի անցնէր։ Մեր ընկերներէն մէկը, Գարաօղլանը, ճիշդ թիւրքի կը նմանէր. ղրկեցինք զինքը, որ դիմաւորէ հօճան։ Գարաօղլանը գնաց, ձիուն սանձը բռնեց եւ իբր իսլամ հաց ուզեց. այդ միջոցին Արութջանը հասաւ եւ գաւազանով զարնելով գլխուն, ձիէն գլտորցուց։ Փոշիին մէջ ինկած հոջան գթութիւն կը հայցէր, բայց մեր սրտերը կարծրացած էին. տղաքը զայն ձորին մէջ տարին, սպաննէցին։ Մենք ալ գացինք հիւսիսային կողմը դէպ ի անտառը, որ խիտ եւ ծառերով կազմուած էր։ Երեք օր մնացինք անտառին մէջ. հաց չունէինք։ Նշան Փանոսեանը եւ Արմենակը ղրկեցինք Ձ... յոյն գիւղը. ղրկեցինք նաեւ ուրիշ չորս հոգիներ ցածր երեւցող ջրաղացքը դրամով ալիւր կամ հաց առնելու համար։ Ասոնք կ՚երթան ջրաղացքը. կը տեսնեն, որ յոյներ են, իրենք թիւրքախօս յոյն կը ձեւանան եւ լաւ ընդունելութիւն կը գտնեն։ Նոյն միջոցին վեց թիւրք կը մտնեն ներս, թիւրքական ձեւով կը բարեւեն եւ կը հարցնեն, թէ ի՞նչ ազգէ են։ Մերիները կը պատասխանեն, թէ թիւրք են. այն ատեն յոյները կը շուարին, բայց կը ծածկեն քիչ առաջուան խօսակցութիւնը։ Թիւրքերը մեր տղոց կու տան հաց, երկու կոտ ալիւր եւ կը խօսին ընտանեբար, կը պատմեն Սամսոնի եւ Տրապիզոնի ռմբակոծումը, կը գանգատին գերմանացիներէն եւ կառավարութենէն եւ կ՚ափսոսան շարունակ.

— Թիւրքութիւնը փճացա՜ւ։

Տղաքը ալիւրը բերին եւ մենք այնքան ծայրայեղ վիճակի հասած էինք, որ առանց վտանգին մտածելու, կրակ վառեցինք եւ հաց պատրաստեցինք։ Մեր կրակը տեսնելով, թիւրքերը, որ փախստական զինուորներ էին, դէպ ի մեզ եկան։ Անտառը խիտ ըլլալով, հեռուն տեսնել դժուար էր, բայց մեր պահակը, որ Արութջանն էր եւ ծառին վերեւէն կը դիտէր, իմաց տուաւ, թէ ծառերուն տերեւները կը շարժին, պատրաստ եղէք։ Զգուշութեամբ շրջապատեցինք թիւրքերը, որոնք ճանչցան հաց ուզելու գացող մեր ընկերները, ճանչցան եւ զիս. աղաչեցին, որ իրենց խնայենք, բայց տղաքը զիրենք կապեցին, հեռացուցին եւ սպաննեցին։

Տեղերնիս փոխեցինք, բայց ստիպուած էինք շատ չհեռանալ Ձ... գիւղ գացող ընկերներուն համար. երկրորդ օրը անոնք եկան, հաց եւ յոյս բերին հետերնին։ Պատմեցին, թէ ոչ մէկ յոյն տեղահան չէ եղած եւ յոյները լաւ վերաբերմունք կ՚ունենան, կը վախնան մեզի համար, բայց մեր ընկերները կ՚ըսեն, թէ մենք բռնուող տեսակէ մարդիկ չենք, ու երբ կ՚իմանան, թէ ո՛վ է իրենց խմբապետը, կը ոգեւորուին եւ կ՚ուզեն անպատճառ մեզ հիւրասիրել. կ՚ըսեն, թէ այլ եւս հացի ու պաշարի համար հոգ չընենք, ամէն ինչ կը տրամադրեն. նոյնպէս կ՚իմացնէին, թէ 70 Քէօչէիւրտցի փախստականներ կան՝ լաւ զինուած։ Մեր ուրախութիւնը չափ ու սահման չունէր։ Յոյները ուզեր էին, որ ես մենակս երթամ, բայց նախազգուշութեան համար ընկերներով գացի եւ իրենց նշանակած օրէն երկու օր ետքը։ Այդ միջոցին ինը թիւրքերու հանդիպեցանք, զիս ճանչցեր էին, փախան անմիջապէս եւ գացին լուր տալու մէրքէզը, թէ ես կը գտնուիմ Չանախչիի անտառներուն մէջ։ Մեզ հետապնդելու համար ղրկեցին հետեւակ եւ ձիաւոր 80 զինուոր եւ ոստիկան ու 15 հետախուզող շուներ։ Խուզարկութիւնը կատարեցին հապճեպով եւ անկատար եւ վախերնուն առանց մեզ մօտենալու՝ ձգեցին, գացին. յայտնի էր, որ չէին ուզեր վտանգի ենթարկել ինքնզինքնին եւ պարտկելու համար իրենց վարմունքը՝ ինը թիւրք լրտեսները ծեծեր ու կապելով առեր, տարեր էին, ամբաստանելով, թէ սուտ տեղեկութիւն տուած են։

Օգոստոսի 26ին Ձ... գիւղի յոյները տղայ մը ուղարկած էին մեզ հրաւիրելու համար. տղան եկաւ պաշարով, մեզ հետ մնաց այն օրը, երեկոյեան մեզ առաջնորդեց դէպ ի գիւղ. ընդ առաջ եկած էին քանի մը լաւ զինուած երիտասարդներ. առաջուց տուն մը պատրաստեր էին մեզի համար գիւղին եզերքը, հոն կային պառաւ կին մը եւ երիտասարդ հարս մը. պառաւը ճակատս համբուրեց, ես ալ ձեռքը համբուրեցի։ Մաքուր եւ հանգիստ անկողիններ փռած էին մեզ համար եւ ամէն յարմարութիւններ ստեղծեր էին, որպէս զի հանգստանանք։ Քիչ ետքը բաւականին թուով մարդիկ եկան, լեցուեցան մեր շուրջը. չափազանց պատկառանքով կը վերաբերուէին դէպ ի մեզ եւ մեզ կը հիւրասիրէին կաթով. պատրաստեր էին նաեւ հաւեր, գառ, ձուածեղ եւ այլն։

Չի նայելով որ տեղւոյն միւտիրը[40] գազանաբարոյ առնաւուտ մըն էր, անոնք այդ բոլորը կը կատարէին մեծ պարզութեամբ եւ կ՚ըսէին, թէ քրիստոնէական պարտաւորութիւնը եւ սէրը զիրենք կը մղէր այդպէս ընել. որը գուլպայ, որը թաշկինակ նուէրներ կը բերէին մեզ։ Իրարու բաւական ծանօթանալէ ետքը անոնք սրտի կսկիծովը պատմեցին հայոց պատահածները։ Սպանութիւնը եւ թալանը կը կատարուէին գերման սպաներու աչքերուն առաջքը։ Թիւրք եւ գերման սպաներ իրենց համար սայլերով կը փոխադրէին կապերտները եւ թանկագին առարկաները։ Ուրիշ յոյն գիւղերու բնակիչներ եւ Ուլաշցիները հետզհետէ հաստատեցին Ձ... գիւղի յոյներուն պատմածները։

— Եթէ Աստուած չի պատժէ թիւրքերուն գործած ոճիրները, պիտի ըսենք, թէ Աստուած չի կայ, կ՚ըսէին անոնք։

Խնդրեցինք, որ մեզի ցոյց տան Քէօչէիւրտցիներու պահ տուած տեղն. յոյն գիւղացիները կրկին խօսք տուին, որ միշտ մեզ կը հոգան, եւ երկու երիտասարդներու առաջնորդութեամբ ճանապարհ ինկանք։ Լուսաբացին անտառին մէջ տնքալու ձայն մը լսեցինք եւ խօսքերու շշուկ։ Ես եւ մէկ յոյն գետնին վրայէն սողալով, յառաջացանք։ Որոշեցինք, որ լոյսը աւելի պայծառանալէ ետքը հեռադիտակով նայինք, եթէ հայեր են, օգնութեան կը հասնենք, եթէ չէթաներ՝ կը սպաննենք։ Այդ պարագային խոստացայ հրացաններէն մէկը յոյնին տալ։ Բայց երբ կրցանք որոշել, տեսանք, որ աւելի բազմաթիւ մարդիկ կային, քան թէ կը կարծէինք. կային զինուած այրեր, կիներ ու երեխաներ։ Յոյնը ըսաւ.

— Մեր մարդիկն են (ըսել կ՚ուզէր՝ հայեր են)։

Անոնք ծառերը կը կտրէին եւ տուն կը շինէին իրենց կիներուն եւ երեխաներուն համար. այդ տեղը, որ ընտրեր էին, ճիշդ իրենց աւերուած գիւղին դիմացն էր։ Ես չի կրցայ ինքզինքս զսպել, սկսայ արտասուել. յոյնը գնաց անոնց քով եւ իմաց տուաւ, թէ իրենց մօտ եմ. այլ եւս զգուշութիւնը վերցուցին եւ սկսան վազէ վազ գալ իմ կողմս։ Թէ՛ իմ եւ թէ անոնց ուրախութեան չափ չի կար. հակառակ իրենց տաժանելի եւ վտանգաւոր դրութեան, արիութիւնը չէին կորսնցուցած, բայց դժբաղդաբար իրենց մէջ տիֆի համաճարակ կար եւ ո եւ է դեղ ու դարման չունէին։

Երեկոյին, ժամը 9ին ատենները յոյներէն մէկը եկաւ եւ ըսաւ, որ կառավարութիւնը պատրաստուած է Ղայա դիպիի ներքեւ, Ղարաչամ գտնուած հայ փախստականներուն դէմ երթալու համար։ Զառայի, Անդրէասի եւ Խոյլասարի ձիաւորները հաւաքուած էին այդ նպատակով։ Քէօչէիւրտցիներուն խորհուրդ տուինք, որ իրենց տեղը փոխեն, իսկ մենք մեր խումբերով գացինք այն տեղ, ուր խուզարկութիւն պիտի ըլլար. մեր հասնելիք վայրին քառորդ ժամու ճամբայ մնացեր էր։ Ըսի.

— Տղերք, մենք պէտք է այստեղ մնանք։

Տղերքը զարմացան, թէ ինչո՞ւ։

— Պէտք է հոս սպասենք, որ թշնամին անոնց վրայ յարձակի, այն ատեն մենք ալ թշնամիին ետեւէն կը զարնենք, ու համով բան կ՚ըլլայ։ Համաձայնեցանք եւ մնացինք։ Արեգակը բաւական բարձրացած էր, երբ հրացանաձգութիւն լսեցինք. կարծեցինք, որ թշնամին արդէն իսկ եկած է, վազեցինք դէպ ի այդ կողմը. անտառէն դուրս ելած էինք եւ բացաստանի մը մէջ էինք. չէր կարելի այդպէս սպասել. ստիպուած՝ գացինք դէպ ի փախստականները, բայց երբ հարցուցինք, թէ ի՞նչ հրացանաձգութիւն է, ըսին թէ՝ հարսանիք ունին։ Արսէնը, Օհաննէսը եւ Յովնանի եղբօր տղան կը պսակուէին։ Իրենց վիճակը նկարագրել աւելորդ է. մացառներով խրճիթներ շինած էին, գրեթէ զուրկ էին ամէն յարմարութենէ, վտանգը կախուած իրենց գլխուն, անոնք կարծես դարձեալ իրենց սովորական վիճակին մէջ էին, այնքան բարձր էր իրենց հոգեկան տրամադրութիւնը։ Մեր սպաննած թիւրք զինուորներուն վրայէն թալանուած զարդեղէններն առած էինք. այդ զարդեղէնները նուիրեցինք նորահարսերուն։ Քահանայ չի կար. տիրացուն, գիւղին վարժապետը եւ գիւղին հասակաւորները կը կատարէին պսակի արարողութիւնը։ Մինչեւ իրիկուն մնացինք իրենց հետ. չորս ոչխար մորթած էին հարսանիքին համար. միասին կերանք եւ մաղթանքներ ըրինք։

Մինչ այդ, ոստիկանները գացեր, նեղեր էին Ձ... գիւղի յոյները եւ հարցուցեր էին, թէ ո՞ւր են փախստականները։ Քահանային կինը կը պատասխանէ.

— Ի՞նչ եկեր, մեզ կը նեղէք, ահա ձեր դիմացը լերան գագաթին են փախստականները, դուք զանոնք կը տեսնէք, մե՞զ կը հարցընէք. անոնք այնքան հանգիստ են իրենց տեղը, որ հարսնիք ունին, հրացանաձգութիւն կ՚ընեն եւ քէյֆի մէջ են։

Իրիկունը պահակները լուր բերին, որ 11 փախստական թիւրք զինուորներ կ՚երթան դարվար։ Զէնք ունեցող թէ չունեցող բոլոր հարսնեւորները մերիններուն հետ վազեցին, բերին 11 զինուորները, թեւերնին կապեցին եւ սպաննեցին։ Թէեւ այդ կերպ վարուելու համաձայն չէի, բայց չէի կրնար արգիլել։ Միւս օր առաւօտուն կարգադրեցինք, որ այդ տեսակ որսորդութիւն չընենք այլ եւս։ Հայ փախստականները՝ առիթէն օգտուելով՝ զինուեր էին, գրաւեր էին սպաննուած թիւրքերուն հագուստները, զէնքերը, մթերքները եւ այլն։ Որոշեցինք թիւրք ոստիկանի հագուստով մարդիկ պահակ կեցնել, բռնուածները հարցաքննել եւ ըստ այնմ հարկ եղածը տնօրինել։ Միւս օրը բերին վեց մարդ. ըստ մեր որոշումին զանոնք առաջնորդեցինք ցախերով շինուած խրճիթ մը եւ հարցաքննեցինք։

— Ո՞ր տեղացի էք, ո՞ր պէօլիւկէն[41] եւ այլն։

Կը հասկնայինք բանակներուն դրութիւնը եւ այլն ու ամենէն ետքը կը հարցնէինք «կեավուրներու» մասին։ Անոնք կը գանգատէին, թէ սոված են, խեղճ են, կը հայհոյէին գերմանացի սպաներուն, պատերազմին դէմ. բայց երբ խօսք կու գար հայերուն, ոգեւորուած շեշտերով կ՚ըսէին.

— Ամենքն ալ սրբեցինք, մարդ չի մնաց։

Ասոնց մէջ կային Ղազովացի (Թոքատի մօտ) երկու չէրքէզներ, բառին բուն իմաստով գազաններ, որոնք շատ մը սպանութիւններ պատմելէ ետքը ըսին, թէ ինչպէս վարուած են հայ կիներու հետ, մերկացնելով, նախատելով, չարչարելով։ Այն ատեն յայտնեցինք մեր ով ըլլալը.

— Կեավուրներ շատ կոտորեցիք, բայց կեավուրներու ձեռքը ինկաք, սրիկաներ... Ձեզի հաճելի կու գար ձեր ըրածները, դուք պատիւ, զգացում չունի՞ք, որ այդպէս վարուեցաք խեղճ կիներու հետ...

Թեւերնին կապել տուինք եւ ղրկեցինք ուր որ պէտք էր։ Եղօն գնաց հետերնին եւ մէկ ու կէս ժամէն վերադարձաւ։

— Ի՞նչպէս էր, հարցուցի։

— Հո՜ւ, հրաշալի։

Եղօն շատ լաւ գիտէր թաղել առանց ո եւ է հետք ձգելու։

Այդ տեղ մնացինք 25 օր. ամէն օր մեր որսը պակաս չէր, օրական 6֊7 հոգի կ՚իյնային մեր ձեռքը. վերջին օրը հետապնդեցինք 9 հոգի, որոնցմէ երկուքը փախեր էին եւ 7ը բերինք մեր դատաստանին. ամենքն ալ երիտասարդներ էին. երեսս պաշլըխով[42] ծածկած՝ ես ալ ներկայ եղայ հարցուփորձին։

Ասոնք սահման չի գացած, փախած զինուորներ էին. բոլոր հարցումներէն ետքը հարցուցինք կեավուրներու մասին։ Տեղահանութեան ժամանակ գտնուեր էին Թոքատ եւ հաճոյքով կը պատմէին իրենց ըրած գազանութիւնները։ Մէկը՝ Մէհմէտ Փէհլիվան, պատմեց հայ աղջկան մը մասին, որ Թոքատի վաճառականներէն մէկուն աղջիկն էր։ Անիկա դիմադրեր էր բռնաբարիչներուն, բայց վերջապէս զինքը բռներ ու յանձներ էին թիւրքի մը. գիշերը հայ աղջիկը ածելիով կը սպաննէ թիւրքը եւ կը փախի։ Եօթը օր շարունակ կը փնտռեն զինքը ու վերջապէս գտնելով, զինքը կը սպաննեն, անվերջ բռնաբարելով։

Թիւրքերէն մէկը միայն լուռ կը մնար. կ՚ըսէր, թէ ես ոչ մէկ բան չեմ ըրած, ընկերներէս մէկը ապտակ մը զարկաւ եւ ըսաւ, թէ դուն ի՞նչպէս իսլամ ես, որ մէկ կեավուր չես սպաններ։

— Ի՞նչ ընեմ, չեմ կրցած, պատասխանեց։

Երբ քննութիւնը վերջացաւ, ըսինք.

— Մենք այն կեավուրներն ենք, որ ձեզի պէս գազաններէն վրէժ պիտի լուծենք, եւ համոզուած եղէք, որ ձեր անիծեալ ցեղը պիտի ոչընչանայ, բայց մենք դարձեալ պիտի մնանք։

Անմեղ թիւրքին խնդիրը մեզ կը մտահոգէր, չէինք կրնար զինքը ազատ արձակել եւ ոչ ալ մեզ մօտ պահել. որոշեցինք ամենէն առաջ զինքը սպաննել, որպէս զի միւսներուն տանջանքները տեսնելով, չի չարչարուի. յետոյ սպաննեցինք միւսները եւ թաղեցինք։

Մեր յոյն լրտեսը — որ իբրեւ մանրավաճառ կը շրջէր ամէն կողմը — եւ հովիւները եկան, իմացուցին, որ կառավարութիւնը մեծ պատրաստութիւններ կը տեսնէ մեր դէմ, որովհետեւ այն երկու թիւրքերը, որ փախեր էին, գացեր, ամէն ինչ պատմեր էին իշխանութեան։ Կէս ժամու հեռաւորութեամբ տեղափոխուեցանք ամենքս ալ եւ կերպով մը պատսպարուեցանք։ Առաւօտուն մառախուղը պատած էր լեռը, եւ հեռուէն հազիւ ձայն մը լսեցինք. փախստական թիւրք մըն էր, որ բռնուեցաւ մեր ընկերներուն կողմէ։ Քիչ մը ետքը պահակները լուր տուին, թէ զինուած մարդիկ կու գան. ամենքն ալ հրացանները խլելով՝ չամերուն ետեւ դիրք բռնեցին եւ մենք պաշարեցինք եկողները։ Ձայն տուինք, որ անձնատուր ըլլան։ Անոնք կը կրէին բաբախներ եւ զինուած էին թիւրքական հրացաններով։ Չէրքէզ չէթաներ կարծեցինք եւ հրամայեցինք, որ զինաթափ ըլլան։ Յանկարծ մեզմէ Քէօչէիւրտցի մը ճանչցան եւ անունը տուին։ Անիկա անմիջապէս ըսաւ, թէ ասոնք յոյն տղաքներ են. ասոնք ալ մեզ չէթա կարծեր էին։ Երբ հասկցանք, իրարու մօտեցանք եւ համբուրուեցանք։

Անոնք քիչ առաջ երկու քիւրդ սպաններ եւ դէպ ի մեզ եկեր էին՝ մեզի հետ միանալու մտադրութեամբ, երբ Քէօչէիւրտցիները մեր տեղը յայտներ էին իրենց։ Իրարու ծանօթացանք. իրենց անուններն էին Վասիլ, Պետրէ եւ Թրիանտաֆիլ։ Ասոնք Հապէշի Ա... գիւղէն էին. խորոված պատրաստեցինք եւ շուրջանակի նստած սկսանք խօսիլ։ Շատ բաներ տեսած էին. Վասիլը մասնաւորապէս նկարագրեց Անդրէասի դէպքերը. բոլոր հայերը կոտորեր էին. մէկուն խնայեր էին եօթը օտար լեզու գիտնալուն համար, բայց քիւրդ մը՝ կացինը վերցնելով, գլուխը երկու կտոր ըրեր էր։ Այս բոլորը տեսնելով, յոյները որոշեր են լեռը փախիլ։

— Մենք համոզուած ենք, որ թիւրքերը միայն ձեր թշնամիները չեն, այլեւ մեր թշնամիները. վաղը, միւս օրը նոյն բաները մեզի ալ պիտի ընեն, կ՚ըսէին:

Երդում ըրին, որ այլ եւս մեզ հետ միասին պիտի ապրին, միասին պիտի մեռնին, քանի Թիւրքիա գոյութիւն ունի։ Ուզեցին մեր տրամադրութիւնները իմանալ. մտադրեցինք փոստա մը զարնել, դրամ ձեռք բերել եւ յետոյ որոշել մեր ծրագիրը։

Առաւօտուն կանուխ հասանք Քեօսէ Դաղի գոմերը, որոնք շօսէին մօտ կը գտնուէին. օդը, ջուրը շատ լաւ ըլլալուն՝ կազդուրուեցանք, մանաւանդ որ լաւ ուտելիք ունէինք։ Քիչ յետոյ մեր պահակները իմացուցին, թէ զինուած մարդեր կու գան։ Հեռադիտակները առինք, դիտեցինք, որ Քէօչէիւրտցի փախստականերն են. հարց ու փորձ ըրինք եւ իմացանք, որ թիւրքերուն հետ կռիւի են բռնուեր։ Արսէնը (նոր փեսան) տիֆէ բռնուած ըլլալով, չէր կրցեր հեռանալ եւ կը շարունակէր կռուիլ. անիկա քաջ որսորդ էր եւ 11 ժամէ ի վեր անընդհատ կը յաջողէր թշնամին հեռու պահելու։ Անմիջապէս որոշեցինք իրեն օգնութեան հասնիլ, երբ ահա տեսանք, որ հարաւային կողմէն ձիաւորներ կու գան. հարցուցի թէ՝ ո՞վ է այդ առաջքէն եկող կապոյտ ձիաւորը։ Ըսին թէ՝ յայտնի աւազակապետ Եուսուֆ Պէյն է, որ մէկ ու կէս ամիս առաջ սպաններ էր 170 անզէն Տիվրիկցի հայեր։ Կռիւին նշանը տուինք եւ անմիջապէս տղաքը դիրքերը բռնեցին. մեր տեղը կիրճ մըն էր, կեցայ ու պոռացի Եուսուֆ Պէյին.

— Շիտկուիր դէպ ի մեր կողմը։

Այնքան շտապով շարժուեր էի, որ փոխանակ իմ հրացանս առնելու՝ առեր էի Վասիլին հրացանը. անմիջապէս կրակեցի, գնդակը մտաւ սրունքին մէկ կողմէն ու ելաւ միւս կողմէն. երկրորդ գնդակը դպաւ ձիուն գլխուն, որ գետին գլտորեցաւ իրեն հետ. այն ատեն Եուսուֆ Պէյ հրացանը գետին նետեց եւ պոռաց.

— Թեսլիմ եմ (անձնատուր եմ), ձեր գերին եմ։ Վասիլը սպաննեց ետեւէն եկող ձիաւորը, որ հայհոյելով, կը յառաջանար. հետզհետէ ձիաւորները մէկիկ֊մէկիկ ինկան։ Այդ միջոցին Քէօչէիւրտցի Աւետիս, որուն հօրեղբայրը սպաննած էր այդ հրէշը, հրացանը զարկաւ Եուսուֆի կուրծքին եւ վերջացուց։ Դժբաղդաբար ձիերն ալ սպաննուեցան. այդտեղ ձիու պէտք ունէինք։ Նպատակս էր հեծնել եւ Արսէնին օգնութեան հասնիլ։

Հազիւ ասոնց հետ մեր գործը վերջացուցած էինք, երկու հետեւակ երեւցան այն կողմէն, ուրկէ քիւրդերը կու գային. իրենց վրայ զէնք չէր երեւար եւ թիւրքերու պէս հագուած էին. երբ դիրքերուն մօտեցան, ամենս մէկ հրացան արձակեցինք. մէկը վիրաւորուեցաւ, միւսը փախաւ, գնաց, իմաց տուաւ յոյն գիւղը՝ եւ յոյները եկան մեր դէմ, որովհետեւ այդ երկուքը յոյներ էին եւ մենք սխալմամբ զարկեր էինք։ Բայց այդ միջոցին հնարաւոր չէր բան հասկնալ, որովհետեւ միւս կողմանէ ալ քիւրդերը զինուած բազմութեամբ, հայհոյելով եւ կրակելով, կու գային դէպ ի մեզ։ Այս տեսնելով, վիրաւորուած յոյնը կը հասկնայ, թէ մենք հայեր ենք, ոտքի կ՚ելլայ, կը դիմաւորէ մեր դէմ եկող յոյները եւ ետ կը դարձնէ։ Երբ մեր տղաքը հասկցան սխալմունքը, անմիջապէս յոյնին մօտ գացին, որ գլխէն եւ վիզէն վիրաւորուած էր. իրարու հետ կը գրկուին եւ կը համբուրուին։ Յոյնը զիրենք կը հանգստացնէ։

— Եթէ դուք զիս վիրաւորած չըլլայիք, այս քիւրդերը զիս պիտի սպաննէին. տուած հացս զիս փրկեց, դուք իմ կեանքս ազատեցիք, Աստուած ձեր սուրը կտրուկ ընէ։

Տղաքը վէրքը կապեցին եւ ճամբեցին, որ երթայ, իմացնէ յոյներուն, թէ մենք հայեր ենք, թշնամիներ չենք, եւ թէ եղածը սխալմունք է։

Այդ միջոցին մեր մէկ մասը զբաղած էր քիւրդերուն հետ. ասոնք հետզհետէ իրենց կրակը տկարացուցին, բայց երբ մօտիկցան, ես պոռացի.

— Կրօ՛, կրօ՛, վէրէ, վէրէ՛ (մա՛րդ, մա՛րդ, եկէ՛ք, եկէ՛ք)... այստեղ չէթաներ կան։

— Դուն ո՞վ ես, հարցուցին, անունդ ի՞նչ է. ո՞ր գեղէն ես...

— Անունս Էսէ է։

Ամենքս մէկ կրակելով՝ վերջ տուինք հայհոյանքներուն եւ խօսակցութեան։ Կռիւը տաքցաւ, բայց մառախուղը մեզ պատեց եւ մեր փոխադարձ կրակը թուլացավ, թէեւ մինչեւ իրիկուն հատուկոտոր հրացանաձգութիւն տեղի կ՚ունենար։ Թէեւ մեր բոլոր մտածումը Արսէնին օգնութեան հասնիլն էր, բայց այլ եւս անկարելի էր լոյս աչքով մեր դիրքերէն հեռանալ: Երեկոյին ճամբայ ելանք եւ մեր խումբին երթալիք տեղը որոշելէ ետքը ես ու Վասիլը բաժնուեցանք, գացինք Արսէնին մօտ. տեսանք, որ սպաննուած եւ կողոպտուած է։ Եղբայրները իր քով չէին, չկրցանք գիտնալ՝ մեռա՞ծ էին, թէ ողջ գերի ինկած թշնամիին ձեռքը։

Մեր ընկերներէն Վարդանը տիֆով հիւանդ էր, այնպէս որ չի կրցանք շատ հեռու երթալ եւ ապաստանեցանք Ինիւի կռնակի անտառին մէջ եւ հոն մնացինք։ Այդ միջոցին Քէօչէիւրտցիներու հետ ժողով ըրինք, որպէս զի որոշենք կամ ցամաքով, կամ ծովով երկրէն դուրս գալու միջոցներու մասին. Քէօչէիւրտցիները կը նախընտրէին մնալ երկրին մէջ, յոյներուն օգնութեան ապաւինելով. առաջարկեցինք, որ գոնէ մէկ քանի Քէօչէիւրտցիներ ընկերանան մեզի, որովհետեւ Օրդուի ճամբան շատ լաւ գիտէին եւ անիկա ամենէն կարճն էր, բայց անոնք մերժեցին, որովհետեւ չէին ուզեր իրենց ուժերը ցրուել։ Բարեբախտաբար մեր յոյն ընկերները ամէն կերպով համամիտ էին մեզի եւ կ՚ընդունէին մեր որոշումները. Վասիլը, որ Սամսոնի ճամբաներուն ծանօթ էր, առաջարկեց փոխանակ Օրդուի՝ դէպ ի Սամսոն երթալ. այդպէս ալ համաձայնեցանք եւ միւս օրը, մէկ երկու օրուան պաշար առնելով մեզ հետ, ճամբայ ելանք։

Առաջին օրը հասանք Միտասոնի եայլան[43]։ Վարդանը կը տանջուէր իր հիւանդութենէն, իսկ մենք բոլորս ալ իրեն օգնելու ստիպուած ըլլալով, մեր ճամբորդութիւնը կը դժուարանար. բարեբախտաբար մեր ճամբան անտառուտ էր, բարձրադիր եւ խիտ ծառերով պատսպարուած։ Երեկոյին դարձեալ ճամբայ ելանք եւ գիշերը հանդիպեցանք 23 անտէր ոչխարներու, որոնցմէ 6ը հետերնիս վերցուցինք. լուսաբացին հասանք ջերմուկներու դիմաց խիտ անտառի մը մէջ. հոն կրակ վառեցինք, մորթեցինք ոչխարները եւ լաւ մը կշտանալէ ետքը՝ մնացեալը իբր պաշար պահեցինք: Ճամբանիս շարունակելէ առաջ ստիպուեցանք անտառէն դուրս ելնել ուղղութիւններս որոշելու համար ու տեսանք, որ երեք թիւրք փախստականներ կ՚անցնէին. կասկածեցանք իրենց վրայ, բայց անոնք անմիջապէս անտառ մտան, եւ աչքէ կորսնցուցինք. այդ միջոցին սկսած էր մթնել. մինչեւ հետեւեալ առաւօտը մնացինք կասկածի մէջ եւ կը զգուշանայինք, շարունակ վախնալով, որ մեզ կը լրտեսեն։ Առաւօտեան լուսաբացին հասանք քրդաց գիւղի դիմացի բլուրը։ Ցուրտ էր, կրակ վառեցինք ու տաքցանք, եւ ահա յանկարծակի մեր վրայ եկան այդ երեք փախստականները, որոնք կարծեր էին, թէ մենք հովիւներ ենք։ Ստիպուեցանք առանց հարցուփորձի սպաննել զիրենք։

Այսպէս շարունակելով մեր ճամբան, երրորդ օրը հասանք Ղաբու Ղայայի դիմացի անտառը։ Ասիկա հայ գիւղ մըն էր, որ բնաջինջ ըրած էին. անհետացած գիւղացիին ոչխարները եւ տաւարները թիւրքերուն մնացեր էին. ասոնք կ՚արածէին եւ մէկ կողմէն կը մորթէին, կ՚ուտէին, իսկ մենք սոված էինք։

Գիւղին տեսարանը սրտաճմլիկ էր. կարծես մեր սպաննուած եղբայրներուն կարօտը կ՚ուզէինք կենդանիներէն առնել, ու երբ անոնք երկարօրէն կը բառաչէին, կարծես մեզի շատ տխուր եւ շատ ծանր բան մը կ՚ուզէին ըսել։

Երեկոյին շարունակեցինք մեր ճամբան եւ առաւօտուն տեսանք, որ այդտեղի թիւրքերը կեօչերով կը բարձրանան դէպ ի լեռը։

Տղաքը հասան, հաց պահանջեցին թիւրքերէն, որոնք անմիջապէս բերին հաց, պըլղուր, ոսկեխնձոր եւ երկու ատրճանակներ։ Նոյն տեղին վրայ նստեցանք, դրինք մեր թիթեղէ խալկինը կրակի վրայ, ճաշ պատրաստեցինք, կերանք, հանգստացանք եւ ցորեկով ճամբայ ելանք անտառին մէջէն։

Հասանք Դ... յոյն գիւղի վերեւի անտառը. Վասիլը եւ Գարաօղլանը գիւղ գացին ու բերին հաց եւ մածուն։ Գարաօղլանը պատմեց, թէ այդ գիւղի յոյները չարչարեր էին. այրերը բոլոր զինուոր տարեր էին, քահանան ծեծեր, կիները բռնաբարեր եւ ամէն կարգի գազանութիւններ գործեր էին։ Գիւղին քահանան վախուն չէր երեւցեր Վասիլին ու ընկերոջ, բայց կիները սիրով ընդուներ էին զիրենք եւ ամէն ինչ տուեր էին։

Արմենակն ալ այդ օրը տիֆէ բռնուեցաւ. իրիկունը ճամբանիս շարունակեցինք եւ հասանք Բ... յոյն գիւղը, ուր մեզ շատ սիրալիր կերպով ընդունեցին։ Թոյլ չտուին, որ անտառը անցնենք եւ գիշերը մեզ առաջնորդեցին մէկ ժամ հեռաւորութեամբ ուրիշ գիւղ մը, ուր իրենց տուներուն մէջ հիւրասիրեցին մեզ։ Ամէն կողմէ զանազան նուէրներ կը բերէին, մեզ քաջալերեցին ու իրենց զէնքերը ցոյց տալով, խորհուրդներ կը հարցնէին։

Մեր անցած ժամանակ գիւղացիք կը կենային եւ հիացումով մեզ կը դիտէին։ Առաջուց իմաց տուած էին մօտակայ գիւղ մը, ուր մեզ համար սեղան պատրաստած էին։ Բոլոր գիւղացիք եկան մեզ դիմաւորելու ու այնքան յարգանքով ու պատիւով կը վարուէին մեզ հետ, որ խիստ յուզմունք կը պատճառէին մեզ։

Ժամէ մը ետքը շարունակեցինք մեր ճամբան եւ հասանք Տ... գիւղին վերեւի անտառը, ուր Վարդանին եւ Արմենակին վիճակը ծանրացաւ: Հոս մնացինք երեք օր. մեր հացը կու գար Տ... յոյն գիւղէն, որ հակառակ ամենէն շատ ճնշուած յոյն գիւղը ըլլալուն՝ մեծ հոգածութեամբ վարուեցաւ մեզ հետ։ Հերեքի շօսէն, որ դէպ ի Թոքատ կ՚երթայ, մեր գտնուած վայրին մօտէն կ՚անցնէր։ Տ... գիւղացիք շատ բան տեսեր ու շատ բան լսեր էին։ Պատմեցին Հերեքի հայերուն պատահածները, տեղահանութիւնը, կոտորածները եւ այլն։ Ասկից 10 օր առաջ Սեբաստիոյ վալին, Մուամմեր Պէյ, եկեր ու 18 հայ աղջիկ ու 600 հայ երեխաներ տարեր էր Սեբաստիա։ Այդ 18 աղջիկները ընտրուած էին ամենէն գեղեցիկներէն, որոնց կ՚առաջարկեն իսլամութիւնը ընդունել եւ նիքեահ ըլլալ[44] թիւրքերու հետ։ Աղջիկները մերժեր էին. լիրբ միւտիրը բռնաբարեր էր այդ 18 աղջիկները։ Երբ հայ օրիորդները կը մերժեն իսլամութիւնը ընդունիլ, գատըն կը բարկանայ, թէ ի՞նչպէս կը համարձակիք մերժել սուրբ կրօնը։ Թիւֆէնկճեան Մարտիրոս աղային աղջիկը, որ Մարզուանի ամերիկեան քօլէճէն շրջանաւարտ էր, կը պատասխանէ.

— Մենք կը համաձայնէինք թերեւս ամուսնանալ իսլամներու հետ, եթէ դուք օրէնք, հաւատք ու Աստուած ունենայիք։

— Լռի՛ր, անպիտան, կը գոռայ գատըն, ի՛նչպէս կը համարձակիս այդ տեսակ խօսք ըսելու։

Օրիորդը կը շարունակէ.

— Մեր հայրերը, մեր եղբայրները, մեր քոյրերը, մեր մայրերը կը սպաննէք, յետոյ կ՚առաջարկէք ոճրագործներուն հե՞տ ամուսնանալ: Մեզի համար մահը նախամեծար է, քան թէ այդ լիրբերուն հետ կենակցիլը։

Կը լռեցնեն զինքը եւ միւս 18 աղջիկներուն հետ կը տանին Ջամը Պէշին տակը եւ հոն կը սպաննեն ամենքը։ Միայն կ՚ազատի Ճիհանեան եւ իր աղջիկը. ասոնք ընտանիքով հռչակաւոր էին իրենց գեղեցկութեամբ. յոյները զիրենք կը տանին, կը պահեն Ք...֊ի մէջ։ Տ... գիւղի մէջ յոյները 20 օրէ ի վեր պահած էին նաեւ Պաֆրացի հայ երիտասարդ մը, որ մեզի ընկերացավ։

* * *

Մեր հիւանդները վատ վիճակի մէջ էին. էշ մը եւ ձի մը գնելով, զանոնք հեծցուցինք եւ երեկոյեան ճամբայ ելանք. հասանք Լ... յոյն գիւղը: Այդ գիւղը մեծ հալածանքի ենթարկուած էր, որովհետեւ շրջակայ աւերակ գիւղերու հայ փախստականները յաճախ յոյներու օգնութեան կը դիմէին։ 22 տարեկան գեղեցիկ հարս մը մեզ ընդունեց անվախ կերպով եւ մեծ յարգանքով։ Երիտասարդ գիւղացիները հետզհետէ եկան մեզ մօտ, հաւաքուեցան մեր շուրջը, եւ իրենցմէ մէկը զիս ճանչցաւ. այն ատեն հարցուցի շրջակայքը գտնուող հայ փախստականներու մասին. առասպելական բաներ կը պատմէին. հակառակ որ կառավարութիւնը մեծ ճնշում կը բանեցնէ ոստիկաններուն վրայ եւ անհամբերութեամբ կ՚ուզէ հետապնդել հայերը, ոստիկանները նոյն իսկ 60ական հոգինոց խումբերով չեն համարձակիր անտառները մտնալ. հայերու յուսահատական դիմադրութեան լուրերը այնպիսի սարսափ ներշնչած էր իրենց, որ ո եւ է լուրջ գործողութեան չէին դիմեր, կ՚ըսէին, թէ փախստականներուն թիւը 300ի կը հասնի, բայց ես համոզուած էի, որ քիչերը զէնք ունէին։ Կը պատմէին Կարապետ անունով մարդու մը մասին, որ իր կնոջը եւ երեխաներուն հետ անտառը ապաստանած էր եւ մենակ կը կռուէր թշնամիին դէմ։ Ուզեցի յարաբերութեան մէջ մտնել փախստականներուն հետ եւ միջնորդներ ղրկեցի, բայց դժուար էր զիրենք գտնել, որովհետեւ իրենց թագստոցները չէին յայտնած յոյներուն։

Գիւղէն մեկնեցանք եւ գիշերը գետին ափը հանդիպեցանք 25֊30 յոյն փախստականներու, որոնք նախապէս թիւրք կարծեցինք ու զիրենք պաշարեցինք. անոնցմէ ոմանք վիրաւորուած էին. երբ իմացանք յոյն ըլլալնին, իրենց ուղեկցեցանք բաւական տեղ, բայց մեզ հետ գտնուող Պաֆրացին անոնց շարքերուն մէջ ճանչցաւ յոյն լրտեսներ։ Որպէս զի մեզ վերջապէս չի ճանչնան, դրամ եւ այլ նպաստներ տուինք իրենց եւ բաժնուեցանք։

Լուսաբացին, սեպտեմբեր 17ին, հասանք յոյն գիւղ մը. Վասիլը գնաց, խօսեցաւ Մ... անուն յոյնի մը հետ, որ վազէ վազ եկաւ եւ զիս, Եղօն ու Վասիլը տարաւ իր տունը. իսկ միւս տղաքը տեղաւորեց այգեստանը։ Մեզ ընդունեց մեծ հիւրասիրութեամբ եւ տնեցիներուն հարկ եղած պատուէրները տալէ ետքը՝ ինքը չի նստաւ եւ գնաց Հերեք։ Կարծեցի, որ վախէն մեկնեցաւ եւ ալ չի պիտի վերադառնալ, բայց անիկա երեկոյին ժամը 2ին հասաւ երկու ուրիշ ձիաւորներով։ Անոնցմէ մէկը Եւրոպա գացած, խելացի մարդ մըն էր։ Անիկա պատմեց թիւրք կառավարութեան վերաբերմունքը, հաղորդեց իր առած տեղեկութիւնները։ Մենք խօսեցանք մեր դիտաւորութիւններուն վրայ եւ մեր ծրագիրը պարզեցինք։

— Անշուշտ դուք կ՚ուզէք դէպ ի Ռուսաստան երթալ, ըսաւ, բայց ջանացէք նաւը կռիւով չի վերցնել, որպէս զի շրջակայ յոյները չի վնասուին։

Խօսեցանք նաեւ քաղաքականութեան մասին, ու ինքը պատմեց, թէ ինչպէս հայերը հրդեհած էին Ամասիան։ Իր յարգալիր շեշտը հայերու կրած չարչարանքներու եւ յաճախ իրենց ցոյց տուած արիութեան մասին խոր տպաւորութիւն թողուց իմ վրաս. զգացի, որ ճշմարտապէս ցաւակից են մեզ, եւ ասիկա տեսակ մը քաջալերութիւն եւ մխիթարութին էր մեզ համար։

Այդ տեղէն մեկնեցանք ծերունիի մը առաջնորդութեամբ, որ հիւանդներուն պատճառաւ վարձեցինք, որպէս զի առանց մոլորուելու տեղ հասնինք։ Ծերունիին աչքերը լաւ չէին տեսներ ու ճամբան կորցնել տուաւ. ձորերու մէջ ինկանք, ժայռերէ գլտորեցանք եւ հազար ու մէկ նեղութիւններու մատնուեցանք։ Երբ լուսացաւ, տեսանք, որ մեր երթալիք ճամբէն տակաւին շատ հեռու ենք։ Թիւրք գիւղերէն դուրս ելած էին հօտաղները եւ հովիւները ու մեզ կը տեսնէին. թէեւ անոնք ամենքը միացած մեզի դէմ ոչինչ կրնային ընել, բայց մենք կը վախնայինք, որ կը ճանչնան մեր ով ըլլալը եւ կ՚իմանան, թէ դէպ ի ո՞ր ուղղութիւն կը յառաջանանք, անոնք առ հասարակ այնպէս սարսափած էին, որ ոչ ոք կը համարձակէր ձայն հանել։ Հասանք գիւղ մը, որ առաջնորդը ըսաւ.

— Կարծեմ հոս պէտք է կենանք։

Դարձեալ սխալած էր, եւ թիւրք գիւղ մը մտած էինք. առաջ անցանք եւ ձախ կողմը ուրիշ գիւղ մը տեսանք. խումբը թողուցինք հոն, մօտիկ անտառի մը մէջ, եւ ես ու Վասիլը յառաջացանք. ճամբան հանդիպեցանք մօտ 16 տարեկան ոտաբոբիկ աղջկան մը, որ էշ մը կը քշէր. մօտեցանք եւ հարցուցինք.

— Անունդ ի՞նչ է։

— Մարիա։

Հասկցանք, որ յոյն է, եւ Վասիլը խօսեցաւ աղջկան հետ. բայց անիկա յունախօս չէր, թէեւ հասկցաւ, թէ յունարէն կը խօսէինք եւ մեզ ցոյց տուաւ մեր փնտռած գիւղը, ուր գացինք անմիջապէս։

Գիւղը փայտաշէն էր. կը գտնուէր երեք բլուրի վրայ եւ անտառուտ ըլլալուն ապահով էր. յոյն գիւղացիք մեզ ակամայ ընդունեցին, կարծելով, թէ թիւրք ենք։ Անոնց առաջարկեցինք, որ մեզ առաջնորդ մը տան. երիտասարդ մը մօտեցաւ մեզ, հասկցաւ թէ քրիստոնեայ ենք եւ ըսաւ.

— Հարկ չի կայ շտապելու, ձեզ կրնամ ամիսներով պահել առանց մարդու գիտցնելու. միայն մէկ խնդիրք ունիմ. պէտք է սպաննէք գիւղին տանուտէրը, որ լրտես է եւ բոլոր քրիստոնեայ փախստականները կառավարութեան կը յանձնէ։

Խոստացաւ նաեւ մեզ 30 ոսկի տալ։ Ըսինք, որ եթէ հաստատենք, որ ճշմարտապէս տանուտէրը լրտես է, մենք կը մաքրենք, դրամ ալ չենք ընդուներ։ Նոյնպէս յայտնեցինք, թէ երկու հոգի չենք, այլ 17։ Գիւղը աղքատ էր եւ չէին կրնար այդքան հոգի կերակրել:

Երեկոյին մեզ առաջնորդեցին գիւղի մօտի գոմը։ Սաստիկ կ՚անձրեւէր եւ մենք կ՚անցնէինք պոստաններէ, գրեթէ ցեխերու մէջ թաւալելով: Թրիանտաֆիլը ճարպիկ էր. անմիջապէս գնաց շրջակայքը հետախուզելու եւ մօտակայ պոստաններէն բանջարեղէն եւ այլն բերելով, կերակուր պատրաստեցինք։ Միեւնոյն ժամանակ մեր առաջնորդը եւ Գարաօղլանը ղրկեցինք տանուտէրին թաղը, որպէս զի մեզի հաց եւ այլն պատուիրեն։ Գարաօղլանը բաւականին հաց ճարած, ուրախ դէմքով վերադարձաւ եւ ինձ ըսաւ.

— Աղա՛, քեզ կ՚ուզեն։

Վասիլին հետ գացինք գիւղին սահմանին վրայ գտնուող տուն մը, ուրկէ 70 տարեկանը անց պառաւ մը դուրս գալով հրաւիրեց մեզ իր բնակարանը։ Անիկա շատ փախստականներ կերակրած էր եւ կը շարունակէր կերակրել, թէեւ աղքատ էր. եգիպտացորենի արտերու մէջ կ՚աշխատէր եւ իբր օրավարձ եգիպտացորեն կը ստանար։ Իր ամուսինը եղած էր քաջ աւազակ մը, որ ուրիշ աւազակի մը հետ կնոջ մը մասին վէճ ունենալով, սպաննուած էր։ Իր որդին, հօրը օրինակին հետեւելով, թողուցած, գացած էր, այնպէս որ պառաւը մենակ մնացած էր. իր անունն էր Սիւրմէլի Գըզը Մարիա. կը վախնար մահէ եւ կ՚ուզէր, որ զինքը տակաւին գեղեցիկ եւ երիտասարդ համարեն։ Իր անձնուրացութիւնը ամէն կարգի փախստականներու նկատմամբ տարօրինակ էր. կարծես օրէնքի դէմ գտնուող ամէն մէկ անձի մէջ իր ամուսնոյն մէկ կերպարանքը կը տեսնէր։

Պառաւը սկսաւ խօսիլ անցուդարձերուն մասին եւ անէծքը թափել կղերին դէմ, որ ժողովուրդի այս սոսկալի օրերուն իր պարտականութեան գիտակցութիւնը չունէր (իրենց գեղին քահանան մասնաւորապէս անարժան մարդ էր): Այդ միջոցին ներս մտաւ 20֊25 տարեկան հարս մը, աշխուժով եւ ուրախ դէմքով մեզ իր տունը հրաւիրեց։ Ես չուզեցի պառաւին քովէն հեռանալ, այնպէս որ Վասիլը մենակ հետեւեցաւ հարսին։ Հանկարծ Վասիլին կեցած տանը առաջ եկաւ ձիաւոր մը, որ գեղին աղան էր՝ թիւրք պէյերէն մէկը. Վասիլը տան ետեւի պատուհանէն թռաւ, եկաւ ինձ մօտ, իսկ պէյը մնաց այդ տունը, ուր ոչ մէկ տղամարդ կար. մենք գիշերը անցուցինք պառաւին խրճիթը, իսկ տղաքը մնացին անտառի մէջ գտնուող գոմը: Անձրեւը կը տեղար 24 ժամէ ի վեր։ Միւս առաւօտ, երբ թիւրք պէյը մեկնեցաւ, հարսը եկաւ, մեզ հրաւիրեց իր տունը։ Ամէն ինչ պատրաստ էր մեզ լաւ ընդունելու համար. անիկա ճարպիկ էր, աշխոյժ եւ դիւրաշարժ. պառաւն ալ մեզ ընկերացաւ. անձրեւը միշտ կը շարունակէր տեղալ. ամփոփուեցանք տան մէջ, ուր եկան նաեւ գիւղացի երիտասարդներ. ասոնք կը բողոքէին քահանային եւ նրա եղբօրը՝ քէհեային դէմ, թէ ինչպէս թոյլ տուին, որ յոյն աղջիկներ եւ հարսեր տարուին ոստիկաններու կողմէ, որոնք այդ կիները պահեր էին մէրքէզը, իրենց քէյֆին համար։

Երեկոյին ժամը 12ին մեր բոլոր տղաքը հաւաքաբար ղրկեցինք քահանային տունը սպառնալիքի ձեւով. քահանան անմիջապէս եկաւ, մեր ոտքերը ինկաւ, մինչ իրեն կը յիշեցնէինք իր քրիստոնէական եւ մարդկային պարտաւորութիւնները։ Անձրեւին պատճառաւ հետեւեալ օրն ալ մնացինք, եւ այդ միջոցին եկաւ քահանային եղբայրը՝ գիւղին տանուտէրը. հարցաքննեցինք զինքը իրեն վերագրուած յանցանքներու մասին. մեղմացուցիչ պարագաներ կային, թէեւ անպիտան մարդ մըն էր, բայց սպաննելու արժանի չէր. զինքը խիստ կերպով կշտամբելէ ետքը ճամբեցինք։

Մեկնելէ առաջ զիս դուրս կանչեցին, եւ յոյն կին մը ըսաւ, թէ իր ամուսնոյն հետ երկու հայեր կան, կ՚ուզեն զիս տեսնել։ Անմիջապէս մեկնեցայ, գացի մօտակայ անտառը, ուր կեցեր էին երեքը միասին։ Երկու հայերը զինուած էին գրեթէ անգործածելի զէնքերով. հագուստերնին պատառոտուած, դէմքերնին կնճռոտ, անոնք չափազանց տխուր էին. մէկը յաղթանդամ էր, շէկ, կապոյտ աչքերով, միւսը՝ միջահասակ, թխադէմ, սուր նայուածքով։ Հարցուցի, թէ ո՞ւր տեղացի են. ըսին, որ Հերեքի շրջանէն են։ Կորսնցուցած էին իրենց ընտանիքները եւ ընկերները. առաջարկեցինք, որ մեզի ընկերանան. ուրախութեամբ ընդունեցին։ Այդ տեսակ ժամանակները ազգակցական կապերը քաղցր են. ամէն վայրկեան կը սպասէինք, որ ցախի մը ներքեւէն, քարի մը տակէն հայ մը ելլէր, իրարու տէրտ պատմէինք։ Այդ երկու հայերուն հետ գիւղ վերադարձանք, ուրկէ ամբողջ խմբով ճամբայ ելանք, իբր առաջնորդ ունենալով այն մարդիկը, որ քահանան գտած էր մեզ համար։

* * *

Անձրեւը մեր անբաժան ընկերն էր ու կը դժուարացնէր մեր ճամբորդութիւնը. թէեւ նախապէս ըսին, թէ երկու ժամուան ճամբայ ունինք ընելիք, բայց մինչեւ առաւօտ քալեցինք եւ տակաւին չէինք հասած։ Անցանք թիւրք գիւղերէ, որոնք ամենքն ալ աւերակներու կը նմանէին. թշուառութիւնը միահեծան կը տիրէր ամբողջ երկրին մէջ եւ ոչ միայն քրիստոնեաները, այլ եւ թիւրք գիւղացիները սաստիկ կերպով ազդուած էին կատարուած եղելութիւններէն։ Երբ թիւրք գիւղէ մը կ՚անցնէինք, անոնք պատուհաններէն կը դիտէին մեզ եւ ոչ մէկ ձայն չէին հաներ։

Վրանիս, գլուխնիս ցեխոտ, ոտքերնիս թրջուած՝ հասանք Կ... յոյն գիւղը։ Յոյները մեզ տեղաւորեցին իրենց բնակարաններուն մէջ. տուները առ հասարակ ցուրտ էին, բայց կրակ վառեցինք, հագուստներնիս չորցուցինք եւ հոն մնացինք մինչեւ իրիկուն։ Հոս կային երիտասարդ յոյներ, որոնք հիացմունքով կը խօսէին Չարշամպայի եւ Խուրշընլիի հայերու քաջագործութեանց վրայ. հետաքրքրուեցանք իրենց մասին եւ ուզեցինք գիտնալ, թէ ո՞ւր կը գտնուին, բայց իմացանք, որ երկու օր առաջ գացած են այդ շրջանէն:

Այդտեղ մեզ առաջնորդ ունենալով երկու յոյներ, որոնք մէկ քանի թիւրքեր սպաննած էին, մինչեւ առաւօտ քալելով, հասանք Ծ... յոյն գիւղը. լաւ հիւրասիրութիւն ըրին մեզ եւ լեցուեցանք մեծ տան մը մէջ. բայց գիւղը թիւրք մը կար եւ մէկ թիւրքին առաջ ամբողջ գիւղը կը սարսափէր. այդ պատճառաւ մեր ընկերները չի կրցան մնալ հոդ ու անոնք առաջնորդուեցան գոմերը, եւ միայն ես ու Վասիլը մնացինք։

Թիւրքերը շատ վատ վարուած էին այդ գիւղացիներուն հետ։ Յոյները ձիերուն պոչերուն կապելով, ճամբաներու վրայ քաշքռտելով, սպաննած էին. թալան, բռնաբարութիւն սովորական երեւոյթներ էին. ամէն տեղ լաց ու կոծ, ամէն տեղ տառապանք։

Այս գիւղը Սեբաստիոյ վիլայէթի վերջին գիւղն էր եւ մէկ քիլոմեթր միայն հեռու էր սահմանէն։ Դեռ մութը չսկսած՝ շարունակեցինք մեր ճամբան. մեր դէմը լաւ դիրքի մը վրայ երեւացին քանի մը տուներ։

— Որո՞նց կը պատկանին, հարցուցինք։

— Ասիկա ագարակն է բարի եւ հարուստ հայ երկրագործի մը, պատասխանեցին։

Անիկա հիւրընկալ էր, վեհանձն եւ առատաձեռն. այսօր իր բոլոր ընտանիքով բնաջինջ եղած է։

Լուր ղրկեցինք մեր ընկերներուն, որոնք անտառին մէջ պահուըտած էին. միացանք անոնց հետ եւ ճամբանիս շարունակելով, հասանք Գ... յոյն գիւղին պատկանող մարագի մը առջեւ։ Գիւղացիք մեզ ընդունեցին ուրախութեամբ։ Խիտ անտառի մէջ կորսուած գիւղ մըն էր, խոր ձորերով շրջապատուած ու տեղը շատ ապահով էր։ Գիւղացիք մեզ վստահացուցին եւ ըսին, թէ տարիներով կարելի է թաքնուած ապրել այդ տեղերուն մէջ։ Անոնք կը պատմէին, թէ ինչպէս 1895 թուականի կոտորածներուն Չարշամպացի Մինասը դէմ դրած էր կառավարութեան, սարսափեցուցած էր շրջակայքի բոլոր աւազակները եւ որուն քաջագործութիւններու վրայ թիւրքերն անգամ հիացումով կը խօսէին։ Մինասը սպաննուած էր հայերու ձեռքով սիրահարական խնդրի մը պատճառով. իր տղան հիմակ փախստական էր, եւ յոյները մեծ յոյս ունէին իր վրայ։

Երկու օր մնացինք Գ... գիւղի մէջ. հիւանդները կը դժուարացնէին մեր գործը, մանաւանդ որ լսեցինք, թէ մեր գնալիք ճամբուն վրայ ձեռք էին անցել խումբ մը հայեր, երկու մարդ, երկու կին եւ չորս երեխաներ։ Կը մտածէինք կերպով մը օգնութեան հասնիլ այդ խեղճերուն եւ զիրենք փրկել իրենց դահիճներուն ձեռքէն։ Այդ նպատակաւ առաջարկեցի, որ հիւանդները եւ մեր խումբէն մաս մը թողունք այդ գիւղը եւ մենք յառաջանանք։ Ասկէ անդին կառավարութիւնը խիստ էր, կը հետապնդէր ժողովուրդի մնացորդները եւ դժուար էր մեզ համար հիւանդներով մեր արագաշարժութիւնը պահել։ Յոյները պատրաստակամութիւն յայտնեցին պատսպարելու մեր խումբին այդ մասը. հրաժեշտ առինք ու մենք շարունակեցինք մեր ճամբան։ Մէկ ու կէս ժամ քալելէ ետքը աղբիւրի մը վերեւ կանգ առինք։ Առաջարկեցի մտնել պահակատեղին եւ ազատել այդ ութը հայերը, բայց մերձակայ յոյներէ տեղեկացանք, որ երեկոյին իսկ արդէն դէպ ի Սամսոն ուղղուեր էին։ Խեղճերը երեխաները կռնակներին կապած, լացով, ողբով ճամբայ ելած էին։

Առաւօտուն գացինք շօսէին վրայ եւ սպասեցինք այդ խեղճերուն ուղեկցող ժանտարմաներու վերադարձին։ Մեզ պատահեցին եօթը թիւրքեր, որոնցմէ երկուքը հօճաներ էին. մեզի համար այլ եւս թիւրքերուն մէջ անմեղ չի կար, համոզուած էինք, որ ամէն մէկը մասնակից կամ մեղսակից եղած էր կատարուած սոսկալի դէպքերուն։

Ճանապարհէն դուրս քաշեցինք զիրենք եւ առանց հարցաքննութեան սպաննեցինք։

Շարունակելով մեր ճամբան, հասանք Կ... յոյն գիւղը, որ ուխտատեղի է հայերու եւ յոյներու։ Գիւղը սուգի մէջ էր, տղամարդ չէր մնացած, նոյն օրն իսկ ձերբակալած էին 30 հոգի եւ ոստիկանական խումբեր պաշարած էին շրջակայքը. գիւղացիք դուռները չի բացին մեզ ընդունելու համար, որովհետեւ մասնաւորապէս կը վախնային այն պատճառաւ, որ, ինչպէս կ՚ըսէին, իրենց մէջ յոյն մատնիչ մը կար։

Գացինք տանուտէրին մօտ, որ գիւղէն քառորդ ժամ հեռու կը բնակէր. մտաւորական, լաւ մարդ մըն էր, որ մեզ սիրով ընդունեց. հազիւ թէ նստած էինք, քանի մը հրացանի ձայն թնդաց. կարծեցին, որ մեզ պաշարեցին, ու տունը սարսափի մէջ ինկաւ. մենք գիտէինք, որ կը սխալին, բայց իրենց երկիւղը չէինք կարող փարատել։ Յոյներէն մէկը Եղօին մօտեցաւ եւ ըսաւ.

— Մենք շուարած ենք, մեզի խելք տուէք։

Այդ ընդհանուր իրարանցումին մէջ լսեցի, որ Եղօն կը կատակէր.

— Իմս այնքան քիչ է, կ՚ըսէր սարսափած յոյնին, որ հազիւ ինձ կը բաւէ. եթէ քիչ մը տամ, ճամբաս չեմ կրնար շարունակել։

Բարեբախտաբար հրացաններու ձայները հետզհետէ հեռացան ու անհետացան. ով գիտէ՝ ինչ տեսակ որս կը հետապնդէին. հնարաւորութիւն չունէինք նոյն իսկ հետաքրքրուելու։

Ինչպէս ամէն տեղ, հոս ալ յուսադրեցինք յոյն գիւղացիները եւ յորդորեցինք, որ շարունակեն պաշտպանել փախստական հայերը, որու փոխարէն գոնէ բարոյական բաւականութիւն պիտի ունենային։

Երեկոյին շարունակեցինք մեր ճամբան ու մոլորուեցանք. անձրեւը միշտ կը տեղար, ու մենք ցեխերուն մէջ գլտորուելով, ձորերէն ու անտառներէն անցնելով, կը յառաջանայինք. երբ գիւղին մօտեցանք, լուսընկայ գիշեր էր, եւ ճերմակ լոյսին մէջ տեսանք խումբ մը մարդիկ, որ դէպ ի մեզ կու գային. լուսնի լոյսը կը զարնէր ճիշդ անոնց ճակտին, ու անոնք կը քալէին այսահարներու նման մոլորուած աչքերով, անկապակից շարժումներով. իրենց խմբապետը աւելի շուտ մօտեցաւ մեզի եւ յայտնեց, որ փախստականներ են. դիմեցինք դէպ իրենց, խառնուեցանք իրարու եւ ողջագուրուեցանք։ Յուսահատ վիճակի մատնուած էին, գունատած, տկարացած, կիները երեխաներով բեռնաւորուած եւ այնպէս տխուր, այնպէս անդառնալի կերպով տխուր, որ կարծես մխիթարական ո եւ է խօսք պիտի վիրաւորէր զիրենք։

— Ո՞ւր կ՚երթաք, հարցուցինք։

— Այլ եւս ապրելու ճար չի կայ, անձնատուր ըլլալու կ՚երթանք։

Դէպ ի մահը կ՚երթային. քաջալերեցինք զիրենք եւ դրամ տուինք, որը մեծ դժկամութեամբ վերցուցին, յորդորեցինք ո եւ է պատճառով անձնատուր չըլլան ու յաջողեցանք իրենց դիտաւորութենէն ետ կեցնել զիրենք։

Իրենցմէ բաժնուելով, ուղղուեցանք դէպ ի Դ... գիւղը. կէս գիշերը անց էր. անմիջապէս գացինք Վ...֊ի տունը, որու մասին լսած էինք արդէն։

Ասիկա 38֊40 տարեկան, առողջ եւ հուժկու կազմուածքով, միջահասակ, շագանակագոյն մազերով յոյն մըն էր. միջնակարգ կրթութիւն ստացած եւ հասուն մտքի ու դատողութեան տէր անձնաւորութիւն մըն էր, որ իր խելացի մարդու հասկացողութեան կը միացնէր զարմանալի յանդգնութիւն։ Շատ տեղ մեր ճամբորդութէան միջոցին լսեր էինք իր մասին, եւ անիկա մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր. կը գովէին իր ազնւութիւնը ու շատ կը սիրէին զինքը։ Իր նիւթական կարողութիւններն ալ բաւական ընդարձակ էին, իր տունը կահաւորուած եւ զարդարուած էր քաղաքի տան պէս մաքուր եւ ճաշակաւոր կարասիներով։

Վ... նախ կարծեց, թէ մենք թշնամիներ ենք. Վասիլը զինքը անձամբ կը ճանչնար, ինքզինքը յայտնեց, բայց մարդը տակաւին կը տատամսէր. առաջարկեցինք առանձնանալ իրեն հետ ու երբ սենեակը գացինք, յայտնեցի իմ ով ըլլալս։ Եկաւ, համբուրեց ճակատս, աչքերէն արցունք դուրս թռաւ։ Հրամայեց, որ մեր ընկերներուն տեղ պատրաստեն գիւղին մէջ, հոգ տանեն անոնց հանգստութեանը ու զանոնք տեղաւորելէ ետքը նստեցանք սեղան։ Կերանք, խմեցինք ու միանգամայն խօսեցանք հայերու կրած սարսափներու, յունաց քաղաքականութեան եւ այլնի մասին։

— Մենք անպայման դաշնակից ենք Համաձայնութեան Պետութիւններուն. հակառակ պարագային ես կը թքնեմ իրենց վրայ... Թիւրքերու հետ ըլլա՜լ... եւ ես կ՚ըսեմ այն ատեն՝ ես այլ եւս յոյն չեմ։

Պատմեցինք մեր նպատակը, մեր բռնելիք ընթացքը, մեր ընդհանուր ծրագիրը։

— Պատրաստ եմ, ըսաւ, ամէն կերպ ձեզ աջակցելու։

Առաջարկեց դրամով գնել նաւ մը, ոչ թէ բռնի գրաւել, եւ երբ ըսինք, թէ դրամ չունինք,

— Հոգ մի ընէք, ես իմ միջոցներովս կը հոգամ, ըսաւ։

Վ... յայտնեց նաեւ, որ այդ կողմերը կայ յոյն խմբապետ մը, Իսթիլ, երկու հայ ընկերներով։ Այդ յոյն խմբապետը 4֊500 տուն հայ պահած էր, յոյներուն խստիւ պատուիրած էր լաւ վարուել հայերու հետ եւ ամէն կերպով օժանդակել։ Հետաքրքրուեցանք եւ ուզեցինք իրենց ծանօթանալ. Վ... լուր ղրկեց իրենց ու Իսթիլ եկաւ իր հայ ընկերներով եւ օգնականով։ Երկուքը զինուած էին տաճկական նոր ձեւի հրացաններով[45], մէկը՝ մարթինիով եւ ունէր նաեւ սուր մը արծաթազարդ երախակալով. ասոնցմէ զատ ունէին հրացան մը։ Իսթիլ յաղթանդամ, 40֊45 տարեկան անձ մըն էր. ծանօթացանք եւ համբուրուեցանք. իր օգնականը յոյն երիտասարդ մըն էր՝ բարձրահասակ, գեղադէմ. կ՚ըսէին, թէ լաւ հրացանաձիգ է։

Խմբապետին վստահութիւնը կը վայելէր հայ մը, Մարզուանցի Կարապետ, որ Պաֆրայի կողմերը մեծ գործեր կատարած էր. անիկա տխուր, սակաւախօս, արթուն եւ կարգապահ մարդ մըն էր։ Երկրորդ հայը փոքրիկ երիտասարդ մըն էր: Մարզուանցի Կարապետը չէր խօսիր, բայց իր դէմքի արտայայտութիւնով իր հիացումը կը յայտնէր մեզի։

Իսթիլ մեզ հրաւիրեց իրենց բնակած գիւղը Մ...։ Գացինք Ք...֊ի տունը, ուր առանձին սենեակ մը յատկացուցին խմբապետին, Վասիլին եւ ինծի։

Ք... շատ թուխ, չոր կազմուածքով, միջահասակ մարդ մըն էր՝ 42 տարեկանը անց. անիկա խորապէս զզուած էր Թիւրքիայէն. բոլոր աւազակապետները, փախստականները իրեն տունը ապաստան կը գտնէին. կ՚ըսէր, թէ բաժակը լեցուցած է այլ եւս ու ամէն համբերութիւն՝ սպառած: Առաջարկեց մեզ, որ մնանք մինչեւ որ ռուսները հասնին — կռուինք եւ միասին հեռանանք, կ՚ըսէր շարունակ։

Իր մօտ պահած էր 10֊12 տարեկան հայ հովիւ մը, որ կը չարչարուէր իր հինգ տարեկան, երես առած տղուն ձեռքէն։

Միւս օրը ես կրկին հիւանդացայ տիֆով. հիւանդացան նաեւ Ոսկեհանը, Պաֆրացին եւ Հերեկցին, Վարպետ Օվակիմի ընկերը։ Ամէն տեսակ հոգատարութիւն կը վայելէինք, բայց իմ վիճակս հետզհետէ կը ծանրանար։ Գիշերը վրայ հասաւ. Դ... գիւղի Վ... իմացեր էր իմ հիւանդութիւնս եւ մտահոգ էր։ Շարունակ սիրտս ետ կու գար, աչքերս մթնեցին, ու գլուխս կարծես ծանր բեռան մը տակ ճնշուած էր։ Եօթներորդ օրը բոլորովին ուժասպառ եւ ինքնակորոյս վիճակի մէջ էի։ Վ... բժիշկ բերաւ։ Բժիշկը զիս քննեց, ըսաւ, թէ վտանգը անցուցեր եմ. յոյն բժիշկը միջահասակ, թխադէմ, մոխրագոյն մազերով լուռ եւ մտածկոտ մարդ մըն էր, կարծես մեզի պէս տէրտոտ. խոստացաւ դեղ եւ այլն ուղարկել։ Հինգ ոսկի տուինք իբր վարձք, անիկա մերժեց։

— Կ՚ուզէք մեզ անպատուե՞լ, ըսաւ. միթէ չե՞մ կրնար այդքան մը ծառայութիւն ընել։

Արդարեւ անիկա յօժարակամ էր ո եւ է ծառայութիւն ընելու։ Կէսօրին դեղերը հասան. Ք...֊ի աղջիկը, որ 18 տարեկան, նրբակազմ եւ գեղեցիկ օրիորդ մըն էր, մեզ կը խնամէր գիշեր ցորեկ մեծ հոգածութեամբ։ Երբ քրտնած ըլլայինք, եղբօրը ճերմակեղէնները կու տար, որ փոխուենք. մեր մօտ նստած կը կարէր, կը կարկտէր մեզ համար եւ մեզ կը ծառայէր, երբ հարկ ըլլար, մեծ փութաջանութեամբ եւ զուարթութեամբ։

Մեր դրամը սպառած էր. որոշեցինք մէկ քանի ընկերներ ղրկել, որպէս զի ո եւ է ձեռնարկ մը ընելով, դրամ ձեռք բերեն։ Ընտրեցինք 12 հոգի, որոնց 8ը հայ, 4ը յոյն էին։ Ասոնք վեց օրէն վերադարձան. թիւրք գիւղի մը հարուստ տանուտէր կողոպտեր էին, որուն քովէն գտեր էին 50 ոսկի եւ շատ մը կնոջ զարդեղէններ՝ հայերէ կողոպտուած:

Հոկտեմբեր 20ի գիշերը Վ... եկաւ մեզ մօտ եւ յայտնեց, թէ ծախու նաւ չի կայ. իրեն հետ բերած էր երկու յոյն նաւավարներ, որոնք Վ...֊ի խոստացեր էին մեզ ընկերանալ եւ օգնել։ Անոր վերջին խօսքը եղաւ.

— Կ՚երեւի ձեր խօսքը պիտի ըլլայ. դուք կռիւով պիտի վերցնէք նաւը, բայց ինձ համար յաջողութիւնը կասկածելի է։

Կառավարութիւնը հոտ առած էր մեր մասին։ Սամսոնէն գերմանացի ինժինէօրներ եկեր, մեր դիրքերը ուսումնասիրեր էին։ Հոկտ. 22ի առաւօտեան Դ... գիւղը պաշարած էին. երբ մեզի լուր տուին, անմիջապէս մեր դիրքերը ամրացուցինք, բայց ես հազիւ թէ ոտքի վրայ կը կենայի: Երկու կողմերէ կը լսէինք զինուորական փողերու ձայները. թշնամին մօտեցաւ 400 քայլի վրայ. կը սպասէինք, որ հետզհետէ յառաջանան, բայց յանկարծ փողը հնչեց, ու թշնամին վերադարձաւ Դ...։ Այն ատեն մենք քաշուեցանք Ք... տան շուրջը եւ խորհրդակցեցանք։ Մենք ամենքս համաձայն էինք, որ առանց կռիւի բռնուելու փախինք, երթանք, որպէս զի գիւղը եւ Ք... չի վտանգենք, բայց Ք... հակառակ կարծիք ունէր ու այնքան յամառեցաւ, որ վէճը տեւեց 4 ժամ, ու վերջապէս մենք տեղի տուինք։ Առաւօտուն արշալոյսը դեռ նոր բացուեր էր, երբ Նշան Մուրատեանը իմացուց, թէ զինուորները կու գան։ Տղաքը գացին, դիրքերը բռնեցին. մենք անտառին մէջ պատսպարուած էինք, մինչդեռ թշնամին բաց դաշտին մէջ էր։ Երբ մօտեցան մինչեւ 10֊15 քայլ հեռաւորութեան, տղաքը համազարկ մը ըրին, մէկ քանին ինկան եւ միւսները ճչալով փախան։ Այդ միջոցին մենք դիրքերը ամրացուցինք։ Թիւրքերը ընդամէնը 300 հոգի էին ու խայտառակաբար կը փախէին. անոնց մէկ մասը գնաց, մտաւ մեր դէմ գտնուող տուները ու անմիջապէս պատերը ծակծկելով, սկսան այդ ծակերէն հրացան արձակել. բայց մեր հեռադիտակները լաւ կը տեսնէին, մեր նշանառութիւնը լաւ էր եւ տուները փայտաշէն ըլլալուն մեծ վնաս կը հասցնէինք իրենց, այնպէս որ քիչ ետքը տուները ձգեցին ու փախան։ Իսթիլը կը պոռար՝ խաղ կանչելով.

— Այսօր իմ հարսանիքիս օրն է. ցաւալին այն է, որ մեր գործը կնիկ մարդոց հետ է։

Հերեկցի Օվակիմը գնաց դիակներուն մօտ, որոնք զինուորներէն շատ ալ հեռու չէին, եւ հաւաքեց թշնամիին հրացանները։ Վիրաւոր թիւրքերէն մէկը կը պոռար.

— Իսթիլ, կարդաշըմ, Աստուծոյ սիրոյն համար ինձ մի սպաններ:

Ասիկա ժանտարմայի չավուշ՝ Ազիզ անունով հրէշ մըն էր։ Շատ չարագործութիւններ ըրած էր, եւ կառավարութիւնը մեծ յոյս ունէր անոր վրայ:

Երբ Ք... եւ Իսթիլը տեսան հրացանները, չավուշին ատրճանակը եւ ժամացոյցը, իրենց ուրախութեան չափ չի կար: Թիւրքերէն սպաննուած էին 25 հոգի, իսկ մեզմէ ոչ սպաննուած կար, որ վիրաւորեալ: Կռիւի միջոցին փախած, անհետացած էին միայն մեզ հետ եղող յոյն նաւավարները:

Իրիկունը մեկնեցանք այդ տեղէն, հետերնիս տանելով Ք...֊ի կինը եւ երեխաները: Ես այնքան հիւանդ էի տակաւին, որ թեւերէս մտած քարշ կու տային: Չորս ժամ ճամբայ երթալէ ետքը մեզի համար անկարելի էր շարունակել, որովհետեւ ես եւ Վարդանը չէինք կարող քալել: Ք...֊ի կնոջ եւ երեխաներուն 10 ոսկի տուինք եւ ղրկեցինք ապահով տեղ մը եւ մենք բոլորս ալ ուժասպառ եղած ըլլալով՝ մօտեցանք գիւղի մը եւ մերձակայ անտառին մէջ նստեցանք: Այդ անտառին մէջ կորսնցուցինք Օվակիմը: Մարդ ղրկեցինք գիւղը հիւրընկալութիւն խնդրելու, բայց գիւղը լեցուն էր ժանտարմայով, եւ գիւղացիք վախցան մեզ ընդունելու: Տեղափոխուեցանք ուրիշ անտառ մը. վիճակնիս շատ դժուարին էր. տեղերնիս ցուրտ, հագուստնիս թաց, ուտելիք չի կայ, կրակ չենք կրնար վառել, ես ու Վարդանը հիւանդ: Կարգադրեցինք, որ Փիլավեան Նշանը եւ Վասիլը երթան, նաւավարները գտնեն եւ բերեն Գոճա Դաղ, իսկ մենք փնտռեցինք գրաստ մը, բայց անկարելի եղաւ գտնել: Վարդանը բոլորովին ինկած էր, զինքը յանձնեցինք մօտակայ յոյներուն, խնդրելով, որ լաւ խնամեն զինքը, մինչեւ որ ղրկենք ու առնենք: Այդտեղ մնաց Վարդանը եւ յետոյ իմացանք, որ մեռեր է:

Երեկոյին շարունակեցինք ճանապարհը եւ հասանք գիւղ մը, որ Սամսոնէն երկու ժամ հեռու էր։ Երեք տուներ կային առանձին, ջրի ափին, ճանապարհի դիմաց, հովիտի մէջ: Դռան մը զարկինք եւ տանտիրուհին, որ մօտ 30 տարեկան, երկարահասակ, վտիտ դէմքով բարի կին մըն էր, մեզ ընդունեց յարգալիր եւ սրտոտ խօսքերով:

— Երանի՜ թէ քանի մը թիւրքեր սպաննէիք եւ ես ալ տեսնէի:

Անձրեւը չի դադրելուն պատճառաւ երկու օր մնացինք հոն եւ բաւական կազդուրուեցանք:

Տանտիրուհիին եղբայրը ղրկեցինք Սամսոն տեղեկութիւն եւ հիւանդներուն համար հարկ եղածը ստանալու: Անիկա վերադարձաւ երեկոյեան ժամը 11ին. պատմեց, թէ ինչպէս Սամսոնի յոյն հասարակութիւնը ուրախացեր էր, իմանալով Ազիզ Չավուշի եւ միւս թիւրքերուն սպաննուիլը: Բերաւ նաեւ թերթեր, տեղեկութիւններ: Երեկոյին մեկնեցանք անկէ:

Գոճա Դաղի արեւելեան կողմը, բարձր գագաթին մօտիկ երեք առանձին տուներ կան. հոն հասանք, դուռները զարկինք, ամենքը արթնցուցինք, բոլորը ոտքի ելան, դրամ տուինք, որպէս զիր կերակուր պատրաստեն մեզի։ Կերանք, խմեցինք, հանգստացանք. այդ միջոցին նուագիչ մը եկաւ, նուագեց, եւ տղաքը սկսան պարել։ Այդ գիւղացիները լսած էին արդէն բոլոր պատահածները, եւ դէպքերը կը յիշատակէին փառքով ու պարծանքով։ Իսթիլ եւ Վասիլ կը մրցէին իրարու հետ իրենց քաջագործութիւններով. ես ամէն ինչ անոնց կը վերագրէի, որպէս զի շողոքորթուին, որովհետեւ կը վախնայի իրենց միջեւ եղած մրցակցութենէն եւ կը ջանայի միշտ հաշտ պահել զիրենք։ Իսթիլ ոգեւորուած կը պատմէր յունական պատմութենէն դիւցազնական դրուագներ, կը խրախուսէր յոյն բնակչութիւնը այդ ուղղութեամբ, օրինակներ կը յիշէր իրենց հին եւ նոր պատմութենէն, միանգամայն կը պանծացնէր հայերը, թէ ինչպէս կը քաջալերեն իրենց քաջերը եւ թէ ի՛նչ տեղ կու տան իրենց ժողովրդական հերոսներուն։

Մութը վրայ հասաւ, տակաւին նուագողը կը նուագէր եւ տղաքը կը պարէին։

Երեկոյին մեր ճամբան շարունակեցինք եւ հասանք լերան հիւսիսային ճակատը, ուրկէ ծովը կը պարզուէր մեր աչքերուն առաջք։ Վասիլը եւ Նշանը եկան, իրենց հետ բերելով փախած նաւավարները։ Այդտեղ մեր կացութիւնը բաւական լաւ էր. օրը մէկ կով կը մորթէինք եւ լաւագոյն մասերը կու տայինք նաւավարներուն, որպէս զի գոհ մնան եւ կրկին փախչելու փորձ չընեն։ Միեւնոյն ժամանակ յարաբերութիւն կը մշակէինք շրջակայ յոյն գիւղերու հետ, որպէս զի պարենաւորման միջոցներ ապահովենք մեկնումի պարագային։ Երեկոյին լուր եկաւ, որ Ս... յոյն գիւղը ժանտարմաներ եկեր են, մարդիկը ծեծեր ու վիրաւորեր, կիները բռնաբարեր են, այնպէս որ, կիներուն մէկ մասը փախեր, եկեր էր մեզ մօտ։ Ամենքս հաւաքուեցանք, տնակ մը շինեցինք, բայց չի կրնալով լաւ ծածկել տանիքը, անձրեւը կը թափանցէր, եւ գիշերը մինչեւ լոյս ջուրի մէջ էինք։ Իմ հիւանդութիւնս ծանրացաւ, մէկ ոտքս բոլորովին թուլցած էր, կը կասկածէի, որ անդամալոյծ պիտի դառնամ։ Գիւղը մարդ ղրկեցինք, որ բան մը գտնեն գետինը փռելիք՝ գետնի խոնաւութենէն ազատելու համար. միեւնոյն ատեն Պետրէն ղրկեցի Եղօին մօտ, որ գոնէ իր տակը ձգած այծի մորթը տայ, որպէս զի երկու ժամ հանգչիմ, բայց անիկա մերժումով պատասխանեց։

Երկու ժամ ետքը լուր բերին, թէ հեծեալ ու զինեալ ժանտարմըրին մեզ կ՚որոնէ։ Այդ միջոցին աչքերնիս շարունակ ծովուն վրայ էր, նաւու մը երեւալուն կը սպասէինք՝ մեր ծրագրին գործադրութիւնը ապահովելու համար։ Ք..., որ մեզի հետ էր, յայտնեց, թէ ինքը չուզեր արտասահման երթալ, այնպէս որ, մէկ քանի ընկերներու հետ զինքը հոդ թողուցինք. պէտք եղած զէնքերը, մթերք եւ այլն յանձնելէ ետքը հրաժեշտ առինք ու մենք մեկնեցանք։

Գացինք գիւղ մը, որ ծովէն երկու ժամ հեռու էր. տեսանք, որ ծովեզրը նաւ մը կայ. լրտես մը ղրկեցինք, որը վերադարձին յայտնեց, թէ նաւը զօրքի համար ալիւր կը փոխադրէ։ Հարցուցինք նաւին մեծութիւնը, նաւապետի եւ իր մարդոց մասին, բայց լրտեսը որոշ բան մը չի կրցաւ ըսել։ Ճամբանիս շարունակեցինք, հասանք ուրիշ գիւղ մը, ուր տան մը բակին մէջ խնոցին կախուած էր. վերցուցինք եւ հետերնիս առինք ջուրի համար։

Գիշերը հասանք ծովափը. ալեկոծութիւնը սաստիկ էր. մենք կը ներկայանայինք իբր թիւրք պաշտօնեաներ, այսու հանդերձ նաւավարները մերժեցին մեզ հնազանդիլ, ըսելով թէ անկարելի է բացուիլ։ Ստիպուեցանք ետ դառնալ եւ մէկ ժամ հեռանալէ ետքը տեսանք յոյնի երեք տուներ, որոնք բարեկեցիկ երեւոյթ ունէին։ Դուռները զարկեցինք, չի բացին. անձրեւը սատիկ կը տեղար, մեր դրութիւնը անտանելի էր, վերջապէս մեզ տուին մարագի բանալին, ուր ապաստանեցանք, փուռը վառեցինք եւ հոն կախուած դդումները առնելով, սկսանք ուտել. կողմնակի պատուհանէ մը կիները մեզ կ՚ըսէին. «Կերէ՛ք, կերէ՛ք, դդումները քաղցր են»։

Հոդ կազմեցինք մեր վերջնական ծրագիրը. այլ եւս օր, նոյն իսկ ժամ կորսնցնելը վտանգաւոր էր. վճռականութեամբ պէտք էր գործել ու ազատիլ կամ մեռնիլ։

* * *

Մեզմէ կէս ժամ հեռու թիւրքի մը սրճարանը կար. ծրագրեցինք հոնկէ ալիւր վերցնել։ Բոլորս մէկ՝ գիւղէն դուրս եկանք, տղաքը ղրկեցինք սրճարան. ես անձամբ համամիտ չէի այդ քայլին, բայց ընդհանուրին տրամադրութեան համակերպեցայ։ Տղաքը շալակեցին երկու պարկ ալիւր, անկողին մը, երկու նաւթի թիթեղ եւ բերին նշանակուած տեղը։ Անոնք չէին սպաննած սրճարանապետ թիւրքը, որ իրենց հեռանալէն անմիջապէս ետքը կը պոռար անդադար.

— Կեավուրները սրճարանը կոխեցին, մեզ թալլեցին, կու գան նաւակը գրաւելու, հասէ՛ք, ժանտարմաներ, ո՞ւր էք...

Դաշտը լիքն էր հովիւներով, սայլապաններով, ճամբորդներով։ Շշմած ու սարսափած՝ կեցած էին ու կը դիտէին. լուսին կար, ու անոնք մեր բոլոր շարժումները կը տեսնէին, բայց ոչ ոք ձայն կը հանէր. բարեբախտաբար վայրը անտառուտ էր, եւ այդպիսով մեր թիկունքը ապահով։ Մինչեւ այդ ժամանակ երկու ընկերներ թեւերէս բռնած՝ քարշ կու տային զիս. մտածեցի, որ վայրկեանի մը վարանումը կրնայ անյաջողութեան մատնել մեր ամբողջ ձեռնարկը. վախս այն էր, որ նաւակը ջուրը կը մղեն։ Զիս բռնողներուն ձեռքէն թռայ, հրացանս առի, վազեցի ու գոչեցի.

— Տղե՛րք, եկէ՛ք ետեւէս։

Հինգ հոգիով հասանք ծովափը։ Նաւը մեզմէ 40 քայլ հեռու էր. մտանք նաւուն եւ պահակատեղիին մէջտեղը, որպէս զի մէկ եւ միւս կողմէն ձայն բարձրացնողը լռեցնենք։ Տղաքը հասան հետզհետէ։ Նախապէս որոշած էինք չորս մասի բաժնուիլ. ա. մասը նաւը պիտի պաշարէր, բ. մասը՝ պահակատեղին, գ. մասը՝ դրսէն եկող թշնամին եւ դ. մասը պիտի տեղաւորէր պարէնը եւ ջրի պաշարը։ Պէտք էր, որ վայրկենական ճշտութեամբ ամէն մասը իր գործը կատարէր. կարգադրութիւնը եւ գործունէութիւնը կանոնաւոր եղաւ։

Սրճարանապետ թիւրքին աղմուկէն տակաւին նաւավարները չէին արթնցած, երբ նաւու մարտիկներէն 6 հոգի բռնեցինք, հետզհետէ բոլորն ալ կապեցինք. անոնք մեզ թիւրք չէթաներ կը կարծէին ու սարսափած մնացած էին։

— Դուք փախստականներ կը փոխադրէք, կ՚ըսէինք, ձեզ Սամսոն պիտի տանինք։

Կը խնդրէին, կը բողոքէին, կը պնդէին, թէ իրենք յանցաւոր չեն։

Պահակատեղիին պահակները արթնցած էին, բայց չէին շարժիր. միւս կողմանէ սայլապանները, ճամբորդները՝ ընդամէնը 200 հոգի, կայնած կը դիտէին, բայց ոչ ոք ձայն կը հանէր։ Կարծես ամենքը մոգական ազդեցութեան մը ներքեւ քարացած՝ մնացած էին. կամ այն է, որ առասպելական բաներ լսած ըլլալով մեր մասին, չէին համարձակիր միջամտել, կամ այն է, որ մեր յանդգնութենէն շփոթած՝ իրաւամբ թիւրք կը կարծէին մեզ։

Մեզ հետ եղող յոյն նաւավարներուն ըսինք, որ նաւը դէպ ի ջուրը քշեն. անոնք հրեցին նաւը, բայց քիթը գնաց, խրեցաւ աւազին մէջ. մէկ ու կէս ժամ աշխատեցանք, հնար չեղաւ նաւը ջուրը քշել։ Այդ յետաձգումներէն վհատած՝ Իսթիլ եւ Վասիլ առաջարկեցին, որ կրկին լեռ բարձրանանք. վտանգը ակներեւ էր, բայց ես պինդ մնացի իմ որոշումիս մէջ։ Եղօն կը հսկէր ձերբակալուած նաւավարներուն վրայ, բայց ստիպուեցանք իրենց թեւերը քակել ու ստիպեցինք, որ իրենք նաւը դէպ ի ջուրը մղեն։ Նաւի մէջի բոլոր ալիւրը պարպեցինք, կէս ժամ աշխատելէ ետքը հազիւ յաջողեցանք նաւը դէպ ի ծով հանել. մեր աղմուկը աշխարհ բռնած էր, ոչ մէկ զգուշութիւն այլ եւս չէինք ըներ ու կը գործէինք, կը խօսէինք առանց թշնամին նկատի ունենալու։ Նաւը դրինք 5 պարկ ալիւր թէ սնունդի համար եւ թէ զանոնք ծառայեցնելու իբրեւ պատնէշ ու ետեւը դիրք բռնելու։ Ծովը ալեկոծ էր, եւ նաւը դէպ ի ետ կը մղուէր, իսկ մենք ամենքս թրջուած էինք մինչեւ մեր կուրծքը։ Նաւը մտնելէ առաջ Իսթիլը ինձ մէկ կողմ կանչեց եւ ըսաւ, թէ ինքը չուզեր մեզ ընկերանալ եւ մէկ երկու ընկեր ուզեց։ Իրեն ընկեր տուինք Հաճին եւ Կիրակին, 5 ոսկի դրամ եւ մեր բոլոր աւելորդ հրացանները։ Իսթիլը հրաժեշտ առաւ մեզմէ եւ մեկնեցաւ. մենք տակաւին քիչ մը սպասեցինք անոր մեկնումին հսկելու համար եւ յետոյ եկանք, նստանք նաւ։ Գիշերուան ժամը 7ն էր, երբ ծովափ հասեր էինք. մեկնեցանք ժամը 9ին։

Նաւուն երկարութիւնն էր 12 արշին, իսկ լայնութիւնը՝ 3 արշին. ունէր մէկ առագաստ։ Այդ նաւուն է, որ ապաստանած էինք, յանձնելով այլ եւս մեր կեանքը եւ ազատութիւնը դիպուածին քմահաճոյքներուն։

Նաւուն մէջ էինք 13 հայ, 9 յոյն եւ 4 թիւրք, որոնք նաւուն մարդիկն էին. 2 թիւրքեր սպաննուեցան ծովափին վրայ։ Հայ ընկերներու անուններն էին, բացի ինձմէ՝ Եղօ, Նշան Մուրադեան, Արմենակ Միքայէլեան, Ոսկեհան Միքայէլեան, Վարդան Սրապեան, Նշան Փիլաւեան, Մելիք Ասարեան, Արութճան Բէհլիվանեան, Նշան Փանոսեան եւ եղբայրը, Յովնան եւ Թորոս Գարաօղլան։

Մեր նաւավարներն էին յոյները եւ նաեւ թիւրքերը. այս վերջինները կը կարծէին, թէ իբր փախստական կամ մաքսանենգ բռնուած են չէթաներու կողմէ։ Հազիւ թէ 200 մեթր հեռացած էինք, Վասիլը ոգեւորուած սկսաւ հրացան արձակել. ես նեղացայ եւ լռեցուցի։ Վասիլը եւ տղաքը կը պոռային.

— Ալլահա սըմարլադըք, Թիւրքիա, պիզ կետիյօրըզ (Աստուծոյ կը յանձնարարենք, Թիւրքիա՛, մենք կ՚երթանք կոր)։

Տղաքներուն պատուիրած էի, որ նաւուն յատակը բռնեն, որպէս զի թիւրքերը նաւը չի ծակեն եւ շարունակ ուշադրութիւն դարձնեն թիւրք նաւավարներու վրայ։ Նաւուն ղեկավարութիւնը յոյներուն ձեռքն էր. կէս օրը անցաւ, դեռ Սամսոնի առաջ չէինք հասած. ճիշդ է, որ քամին նպաստաւոր չէր, բայց նաւավարներուն անվարժութիւնը ալ դեր մը ունէր մեր դանդաղութեան մէջ։ Ծովին ալեկոծութիւնը աննպաստ էր նաեւ այն պատճառով, որ բացի ինձմէ, Պետրէէն ու Կարապետէն, ամենքն ալ ծովէ բռնուած էին, ինչպէս նաեւ յոյն նաւավարները. վախս այն էր, որ վերջապէս մենք ալ կը բռնուինք ու անկարող կը դառնանք մեր աչալուրջ հսկողութիւնը կատարելու։ Այդ միջոցին նաւին տէրը, Ալի Ռէիզը եկաւ, ինձ մօտեցաւ. ասիկա կարճահասակ եւ վտիտ, պեխերը երկար, ունքերը թաւ, որոնց ներքեւէն իր նայուածքը միշտ գետին կը նայէր, 60 տարեկանի մօտ մարդ մըն էր։ Զրահաւորի նախկին հարիւրապետ էր եւ 7 տարի վարած էր այդ պաշտօնը։

— Ո՞ւր կ՚ուզէք երթալ, ըսաւ ինձ. սիրտս կը նեղանայ, այդ յոյներուն անճարութինը, տեսնելով։ Հրամայեցէ՛ք, ուր որ ուզէք երթալ, ձեզ կը տանիմ։

Ալի Ռէիզին պատասխանեցի.

— Մենք չէթաներ ենք, Տրապիզոն պիտի երթանք Խոփայի սահմանի կռիվներուն մասնակցելու համար։

Նա գլուխը հակեց. յայտնի է, որ չէր հաւատար. յետոյ ըսաւ.

— Շատ լաւ։

Քիչ մը յառաջացած էինք, երբ Թրիանտաֆիլ, ծովէ բռնուած եւ ինքզինքը կորսնցուցած, «Բանայամու, Բանայամու»[46] կը գոչէր։ Վերջապէս թիւրքերը հասկցան, որ մենք իսլամ չենք։ Ալի Ռէիզը կրկին դիմեց ինձ.

— Հրաման ըրէ՛ք, ըսաւ, նաւը ես ձեռք առնեմ. մէկ ժամու ճամբան 5 ժամէն կ՚երթանք. նաւավարները անկարող են։ Մենք հասկցանք, աւելցուց գլուխը շարժելով, ձեր ինչ տեսակ մարդ ըլլալը, միայն կը խնդրեմ ձեզմէ, որ մեզ շատ հեռուն չի տանիք, մենք ձեզի Կիրասոն ցամաքը կը հանենք։

Ռէիզին առաջարկութիւնը մերժեցի։

— Դուն ծերացած ես, հանգիստ մնացիր, ըսի. թո՛ղ անոնք աշխատեն. հոգ չէ, թող կամաց֊կամաց երթանք։

Քանի որ ամէն ինչ յայտնուեցաւ, սկսեցինք իրենցմով հետաքրքրուիլ եւ հայերու մասին հարցնել։ Ալի Ռէիզին մեծ տղան, որ ճարպիկ եւ սատանի աչքերով երիտասարդ մըն էր եւ որ մեզ ամենքս յոյն կը կարծէր, անխոհեմութեամբ յայտնեց իր բոլոր միտքերը։

— Հայերը ռուսական սահմանագլխին վրայ բռնաբարեցին, թալլեցին, սպաննեցին. տակաւին քիչ է, ինչ որ թիւրքերը ըրած են իրենց։

Դեռ մութ չէր, ես յոգնած էի, պառկեցայ եւ տղոցը պատուիրեցի, որ հսկեն, որպէս զի նաւը ափին չի մօտիկնայ։ Գիշերուան մէջ, երբ Սամսոնի հրուանդանին մօտեցեր էինք, Ռէիզին տղան ծովը նետուեր էր, անշուշտ երթալ իմացնելու համար իշխանութեանց: Զիս արթնցուցին. լուսնկայ գիշեր էր եւ ծովուն ալիքներուն մէջ կը տեսնէինք փախստականը, որ շտապով կը լողար դէպ ի ցամաք։ Հրացաններ արձակեցինք իր վրայ ու անիկա անհետացաւ ջուրերուն մէջ։ Այն ատեն Ալի Ռէիզին ըսի.

— Ղեկը ձեռքդ ա՛ռ, բայց զգուշացի՛ր. ափէն հեռու պէտք է որ նաւարկենք։

Ես իր կողքին նստած՝ կը հսկէի։ Անիկա կը գալարուէր սրտի ցաւէն եւ անդադար կ՚ողբար.

— Տղաս սպաննուեցաւ... վա՜յ... վա՜յ...

— Կը պատահի, ի՞նչ ընենք, կ՚ըսէի իրեն։

Նաւը ճամբան կը շարունակէր, բայց քամին կտրեցաւ. տղոցը հրամայեցի թիավարել. անոնք փոխն ի փոխ 3 զոյգ կը թիավարէին:

Այսպէս շարունակուեցաւ մինչեւ հետեւեալ առաւօտ։ Քամին տկար էր, թիավարները անփորձ. այնպէս որ հազիւ թէ լուսաբացին հասանք Կերասոնի մօտ։ Ալի Ռէիզը առաջարկեց երթալ դէպ ի ցամաք, դուրս գալ Կերասոնի մօտ գտնուող պզտիկ կղզեակ մը, ուր յունաց վանք մը կայ, եւ հոնկէ ջուրի եւ հացի պարէն առնել: Ես հասկցայ, թէ խորամանկ թիւրքը ինչ դիտաւորութիւն ունի, անմիջապէս եւ բացարձակապէս մերժեցի: Ռէիզին օգնականը, Հաճին, որ միջահասակ, թանձրամարմին, նոր ճերմկնալ սկսած 40֊42 տարեկան, անփոյթ երեւոյթով թիւրք մըն էր, կ՚աղերսէր ինձ եւ կ՚ըսէր.

— Ինձ դուրս հանեցէք, երթամ բերեմ ինչ որ պէտք է. ես խեղճ մարդ եմ. ես վարձուոր եմ. երթամ, զաւակներս ապահովցնեմ ու գամ:

Երբ որ թիւրքերը կ՚առաջարկէին այս ինչ տեղը ցամաք ելլել, նախ ոչինչ կ՚ըսէի, մինչեւ որ հասնէինք այդ որոշ տեղը, որպէս զի եռանդով մեզ տանէին. վերջին պահուն միայն մերժումս կը յայտնէի:

Մեր նաւը չափազանց դանդաղ կ՚երթար, քամին բոլորովին կտրուեցաւ. ստիպեցինք նաւավարը, որ բացերը ելլէ. անիկա չէր ուզեր.

— Նաւը փոքր է, կ՚ընկղմինք, կ՚ըսէր։

Ես պնդեցի, սպառնացայ, բայց անիկա ամենքը կը համոզէր, թէ ծովափին մօտ հով կ՚ըլլայ։ Ժամեր ետքը տեսանք, որ իրաւամբ նաւը չի յառաջանար. մօտեցանք ծովափին, ուրկէ 3֊400 առագաստանաւեր մթերքներ կը փոխադրէին. անոնց շարքին խառնուելով, յառաջացանք։ Ճիշդ էր, որ ծովափին մօտ հով կար եւ մեր նաւը աւելի դիւրութեամբ կը յառաջանար. միանգամայն պատուիրեցի տղոցը, որ թիավարուեամբ օգնեն։

Մեր ջուրի պաշարը սպառեցաւ, թէեւ չափով կը գործածէինք. մէյ մէկ գաւաթ առաւօտուն, մէյ մէկ գաւաթ կէսօրին եւ երբեմն ալ երեկոները. միայն հիւանդներուն եւ Ռէիզին ջուրը չէինք խնայեր, եւ թիւրքերուն առ հասարակ աւելի բաժին կու տայինք ուտելիքի եւ ջուրի։

Տղաքը թիավարելէ յոգնած էին, քամին աննպաստ էր, իսկ Ալի Ռէիզը շարունակ դաւեր կը լարէր մեզ ծովափը հանելու համար։ Այդ պահուն տեսանք, որ խոշոր նաւ մը կու գար դէպ ի մեզ. նախապէս խորհուրդ ըրինք նաւը բռնելու եւ գրաւելու, բայց Ալի Ռէիզը, տեղեակ ըլլալով մեր դիտաւորութեան, այնպիսի ուղղութիւն մը տուաւ մեր առագաստանաւին, որ մէկէն հեռացանք, հակառակ որ կ՚ըսէինք իրեն, որ եթէ ուրիշ նաւ մը բռնենք, զինքը ազատ կ՚արձակենք։

Երեկոյեան մօտ մեծ դժուարութեամբ հասանք Տրիպոլիի առաջ. ամենքն ալ անքան յոգնած էին, որ չէին կրնար թիավարել. ջուր եւ թխած հաց չունէինք։ Այդտեղ տեսանք, որ ռուսները ռմբակոծեր էին զօրանոցը եւ կարգ մը տուներ։

Մինչ լոյս գացինք առանց թիավարելու եւ առաւօտեան տեսանք, որ հազիւ թէ մէկ ժամու ճամբայ յառաջացած ենք։ Ալի Ռէիզը ամէն անգամ, որ ծովափնեայ բարձրութիւն մը կը տեսնէր, կ՚առաջարկէր հոն ցամաք հանել մեզ, ըսելով. թէ ապահով վայր է։ Ես ըսի խստութեամբ.

— Մինչեւ Տրապիզոնի վերեւը պիտի տանիս, ճարը չի կայ, մինչեւ հոն ո եւ է առարկութիւն չեմ ուզեր լսել։

Անիկա միշտ կը խօսէր իր ընտանիքին անտէրութեան, իրեն վիճակին վրայ եւ կը ջանար ազդել տղոց վրայ, ըսելով, թէ ամենքս ալ կը հիւանդանանք, ամենքս ալ կը մեռնինք, անօթի, ծարաւ։

Նաւը խուզարկեցինք, գտանք փայտ եւ սաճ մը՝ տակը քար. հոդ կրակ վառեցինք եւ ալիւրը ծովի ջրով շաղուելով, հաց եփեցինք։

Մթնալու մօտ ծովը սաստիկ ալեկոծուեցաւ, սոսկալի քամի մը բարձրացաւ, այնպէս որ հարկադրուեցանք առագաստը իջեցնելու. ամենքը գոչեցին, թէ պիտի ընկղմինք. յուսաբեկութիւնը տիրած էր ամենուն։

— Բոլորս ալ հոս կը մեռնինք, բայց ցամաք ելլել չի կայ, գոչեցի, պէտք է շարունակենք։

Ռէիզը տեսնելով, որ ճար չի կայ, համակերպեցաւ։ Հետզհետէ քամին նպաստաւոր դարձաւ. կրկին բացինք առագաստը. նաւը կը ճեղքէր ալիքները ու կ՚անցնէր՝ կարծես շտապով մեզ դէպ ի փրկութիւն տանելու։ Աւելի բարձր ալիքներ լերան պէս կու գային, բայց Ռէիզը վարպետ էր ու այնպէս կը ղեկավարէր նաւը, որ ալիքներուն կողերէն կ՚անցնէինք առանց անոնց ճակատէն զարնուելու։ Նպաստաւոր քամին մեծ հանգիստ ներշնչեց ինծի. նաւին ցռուկին վրայ նստած կը դիտէի ու քէֆս կու գար, թէ ինչպէս մէկ ալիքէն միւսը կը թռէինք՝ ու ինծի թուեցաւ, որ նոյն իսկ յաղթեցինք ծովուն։

Գիշերուան ժամը հինգին հասանք Տրապիզոնի դիմաց. այնքան մօտ էինք, որ թաղերը կ՚երեւէին, բայց հազիւ թէ քանի մը կէտերէ լոյս կ՚երեւար։ Ալի Ռէիզը կ՚ըսէր, թէ մեր ճամբորդութեան նպատակին հասանք, բայց ես այնպէս մը կը ձեւացնէի, թէ չեմ գիտեր։ Անցանք Տրապիզոնի առաջքէն եւ հասանք նախապէս որոշուած կէտը։ Ռէիզը մեզ ծովափին կը մօտեցնէր. ես ըսի որ բացուի[47]։

— Ըսէ՛ք վերջապէս ձեր վերջին խօսքը, Աստուծոյ խաթերը համար, տղուս համար...

— Ալի Ռէի՛զ, այդ խօսքերդ աւելորդ են, դուն իմ հօրս տեղ մարդ ես եւ ի հարկէ չէի ուզեր, որ դուն ինձ աղաչելու ստիպուիս, բայց ո եւ է ճար չի կայ, եւ ամէն խօսք անօգուտ է։ Դուն քու ընտանիքիդ մասին կը խօսիս. կը մտածե՞ս, որ հազարաւոր ընտանիքներ անտէր մնացած են։ Դու չե՞ս գիտեր մեր ով ըլլալը, ի՞նչ նպատակ ունենալը. քեզ կը մնայ հնազանդիլ եւ հնազանդէ՛ առանց առարկութեան։ Մէկ բան միայն կրնամ ըսել. քու աշխատութիւնդ կը վճարենք։

Անմիջապէս դրամը տուինք թիւրք նաւավարներուն. տուինք 20 ոսկի Ռէիզին, 3 ոսկի Հաճիին եւ 1 ոսկի փոքրիկ նաւավարին։

Քամին նպաստաւոր էր. իրենց ստացած դրամէն քաջալերուած՝ թիւրքերը սկսան աշխուժով աշխատիլ. հասանք Սիւրմենէ, երբ տակաւին չէր լուսցած, անցանք անկէ, երբ լոյսը բացուեցաւ. Ալի Ռէիզը ըսաւ, թէ ռուսական ափին մօտ ենք, եւ նաւը մօտեցուց ցամաքին. մենք տեղերուն անծանօթ ըլլալով՝ որոշ դատողութիւն մը չէինք կարող ընել. քամին դադրեցաւ, սկսանք թիավարել։ Ժամը 6֊6,5ի ժամանակները Ռիզայի մօտերը տեսանք, որ նաւ մը դէպ ի մեզ կու գայ, երեւցաւ եւ երկրորդ նաւ մը. ասոնք փոքրիկ մոթէօրներ էին։ Տեսնելով, որ մեր առագաստանաւը կ՚երթայ ուղիղ դէպ ի մոթէօրները, Ալի Ռէիզին ըսի.

— Կ՚ուզես մեզ թակա՞րդը ձգել։

— Ո՛չ, ըսաւ, ասոնք ռուսական նաւեր են։

Հեռադիտակով որոշեցինք, որ թիւրքական մոթէօրներ են. անմիջապէս պատրաստեցինք հրացանները եւ սպասեցինք։ Մեզ հետ եղող թիւրքերը լեղապատառ կ՚աղաչէին.

— Ի սէր Աստուծոյ, անձնատուր ըլլանք, մեզ կ՚ընկղմեն։

Բացարձակօրէն մերժեցի եւ խստութեամբ գոչեցի.

— Լռեցէ՛ք. ոչ մի ձայն, ոչ մէկ շարժում. եթէ ձեզմէ մէկը փորձէ անհնազանդ գտնուիլ ու ո եւ է կերպով դաւաճանել, անմիջապէս գնդակահար կ՚իյնայ։

Այդ միջոցին նաւերը անցան մեր աջ եւ ձախ կողմերը եւ սկսան կրակել միահամուռ։ Քամի չի կար. մեր նավը չէր շարժուեր. պատուիրեցինք մեր նաւավարներուն, որ թաքնուին եւ մենք ալ շուտափոյթ պատրաստուելով՝ սկսանք պատասխանել թշնամիին կրակին. օրհասական կռիւ էր, որ տեւեց մէկ ժամ. աջ կողմի նաւը անցաւ հիւսիսային կողմէն մեր ձախ թեւին վրայ։ Շարք մը կազմած եւ կռթնած մոթէօրին կողին՝ կը պատրաստուէին համազարկ մը ընել, մենք ավելի շուտ կրակեցինք. մեր նշանառութիւնը այնքան ճիշդ էր, որ վեց հոգի մէկէն ինկան՝ նաւէն կախուելով. իրենց ծանրութեան ներքեւ կարծես մոթէօրը պիտի ընկղմէր։ Թշնամին սկսաւ փախուստ տալ, վերջին հրացան մը արձակելով, որ հանդիպեցաւ Եղօին ճակատին եւ անցաւ գլուխէն։ Այդ միջոցին տեսնելով իրենց փախուստը, կը պոռայինք.

— Հանըմներ, ո՞ւր կը փախիք, հոս տղամարդու մէյդան է, եկէք, որ կռիւ ընենք. ձեզ դէմ միայն անզէն երեխաներ ու կիներ տեսնել կ՚ուզէք։

Աւելի արագ գացին, քան թէ եկած էին։

Մոթէօրներու փախուստէն քաջալերուած՝ սկսանք երգել ու թիավարել ու այլ եւս պարզեցինք մեր դրօշակը, ճերմակ, վրան սեւ խաչ՝ ի նշան Հայաստանի սուգին։

Եղօն տակաւին մեռած չէր. վէրքը կապեցինք, գլուխին ներքեւ կակուղ բան մը դրինք ու վրան ծածկեցինք։ Լեզուն բռնուած էր, այլ եւս չէր կարող խօսիլ. երկու ժամէն ետքը մեռաւ։ Պետրէն նոյնպէս գլխէն վիրաւորուած էր, ու թէեւ վէրքը անվնաս էր, ինքը շշմած էր բոլորովին։

Այլ եւս կը շտապէինք ծովի ափէն հեռանալ, որովհետեւ կը վախնայինք, որ մոթէօրները, աւազի պարկերով դիրք շինած, կը վերադառնան. բայց անոնք չի խորհեցան այդ միջոցին դիմելու։

Քամին թեթեւ էր, եւ մեր նաւը յամրաբար կը յառաջանար. այլ եւս չէինք կարող քնանալ։ Ալի Ռէիզը, գիշերուան մթութենէն օգտուելով, մեզ կրկին տարեր էր Ռիզայի մօտերը։ Ամսուն 14ի լուսաբացին բոլոր շէնքերը կ՚երեւէին եւ այդ կողմերէն կրկին երեւցան երկու մոթէօրներ։ Կատղեցայ Ռէիզին դէմ, բայց համբերեցի։ Այդ միջոցին շատ ուժեղ եւ նպաստաւոր քամի մը բարձրացաւ. մեր նաւը կարծես կը թռէր ջուրերուն երեսէն ու մեզ կը հեռացնէր մեր թշնամիէն. մենք պատրաստ էինք եւ լաւ տրամադրութեան մէջ, այնպէս որ սկսանք երգել։ Տղաքը կ՚երգէին, նաւը կը թռէր, մոթէօրները կը մօտենային... անոնք անցան դարձեալ մեր աջ ու ձախ կողմերը։ Տղաքը ուզեցին կրակել, ես արգիլեցի. կը հաշուէի, որ եթէ թնդանօթ ունին, աւելի լաւ է, որ մօտենան, որովհետեւ հեռուէն միայն կրնան զարնել, իսկ եթէ չունին, դարձեալ լաւ է, որ մօտենան, որովհետեւ այդպիսով մեր գնդակները պարապ չէին երթար։ Նաւերը սկսան դանդաղանալ, հետզհետէ հեռացան, իսկ մենք հետզհետէ յառաջացանք։ Առաւօտեան ժամը 2ին սկսան մեզ հետապնդել, ժամը 7ին հեռացան, գացին առանց հրացան արձակելու։

Ալի Ռէիզը ըսաւ, թէ Ռուսիոյ ափերուն մօտեցած ենք. այլ եւս չէինք կրնար իրեն հաւատալ. պատուիրեցինք, որ նաւը բացերը տանի. ստիպուեցաւ հնազանդիլ, բայց շարունակ կը տրտնջար։ Արեւելքէն քամի մը բարձրացաւ, որ սկսաւ ետ մղել մեր նաւը։ Թիերը կը քաշէինք, առագաստը կը դարձնէինք, ալիքները լեռներու պէս կու գային, կը բաղխէին մեզի, եւ նաւը չէր յառաջանար։ Քսան ու չորս ժամ անցաւ այդպէս, ու նշմարեցինք, որ նոյն տեղին վրայ ենք։ Ռէիզը կը խնդրեր, կու լար, կ՚աղաչէր, որ այլ եւս ցամաք ելլենք։

— Ասիկա Ճորոխի քամին է, կ՚ըսէր, այս ալիքներէն չենք ազատիր, նոյն իսկ մեծ շոգենաւերը դժուարութիւն կը կրեն, երբ այս քամիին կը հանդիպին, ուր մնաց մեր նաւը...

Բայց ես կը պնդէի, որ ճիշդ հակառակ ուղղութեամբ երթանք այն ուղղութենէն, որ ինքը կը փափաքէր։ Վասիլը մօտեցաւ ինծի եւ ըսաւ.

— Մեծերը կ՚ըսեն, որ եթէ նաւու մը վրայ մեռել ըլլայ, այդ նաւը յառաջ չերթար։

Յոյները եւ թիւրքերը ձայնակցեցան եւ կ՚ըսէին, թէ պէտք է Եղօին դիակը ծովը նետել։ Մենք ամենքս մէկ մերժեցինք։

Ալեկոծութիւնը սաստկացաւ, եւ հետզհետէ սկսաւ մթնել. խստիւ պատուիրեցի տղոցը որ լաւ հսկեն, որպէս զի Ռէիզը մեր նաւը չի դարձնէ. քամին մեր ճակատէն էր. իրենք՝ գիւղացի ըլլալով, աստղերէն կը հասկնային ճամբուն ուղղութիւնը եւ ահա նշմարեր էին, որ դարձած ենք։ Զիս արթնցուցին, ըսելով, թէ Ռէիզը դարձեալ խաբեց մեզ. իրաւ ալ տեսայ, որ քամին մեր թիկունքէն կը հրէր. վեր թռայ եւ խստիւ պատուիրեցի, որ ճակատնիս դարձնենք քամիին, ինչպէս առաջ։ Ես ալ չի գիտէի, թէ ո՞ւր ենք. երկինքը մթագնեց, աստղերը անհետացան, ոչ լուսին, ոչ մէկ նշան, ու կողմնացոյց չունէինք... միակ եւ կարեւոր բանը, որ մեզ կը պակսէր, կողմնացոյցն էր... կեցայ նաւուն վրայ, նայեցայ շուրջս... լայնածաւալ եւ ալեկոծ ծով, ամպերով ծանրաբեռն երկինք, մութ, քամի... կարծես շրջապատուած էինք խուլ սպառնալիքներով... բայց յանկարծ ոգեւորուեցայ, զգացի, որ կը յաղթենք ամէն բանի:

— Տղերք, ըսի, անպատճառ կը հասնինք, ամբողջ Հայաստանի սուգը եւ դժբաղդութիւնը կը տանինք, անպայման կը հասնինք...

Աւելի լաւ էր մինչեւ լուսնալը մնալ նոյն տեղին վրայ. տղաքը ծովի ջուր խմելէ հիւանդացած էին, եւ իրենց ֆիզիքական տկարութիւնը կ՚ազդէր իրենց բարոյական կորովին վրայ։ Մութ գիշերին մէջ հեռուէն տեսանք ռուսական նաւ մը, մոմ վառեցինք, տղաքը կը պոռային, բայց մեր տուած նշանները չի նշմարուեցան։

Վերջապէս սկսաւ լուսնալ, բայց թանձր մառախուղ մը պատած էր մեզ. ոչինչ կ՚երեւար. այն ատեն մռայլ յուսահատութիւն մը ճնշեց ամենքը. այլ եւս կ՚ըսէին ու կը պնդէին.

— Ելլենք ցամաք, Թիւրքիա ըլլայ, ինչ կ՚ուզէ ըլլայ...

Ռէիզը մեզ կը խաբէր. կ՚ըսէր, թէ ռուսները գրաւած են Ռիզան, Թիւրքիոյ ծովափը ապահով է, դիւրին է... Այս խօսքերը զարկ կու տային մեր տղոց թուլութեան, եւ այնքան բարոյական լքումը կատարեալ էր, որ հաւատալով, թէ չի հաւատալով կը պնդէին, որ ցամաք ելլենք։

Այն ատեն տեսնելով մեզ սպառնացող վտանգը, ամրապնդուեցայ իմ կորովիս մէջ, յորդորեցի զիրենք ու վճռականօրէն ըսի.

— Եթէ նոյն իսկ մէկ ամիս մնանք այս տեղին վրայ, բացի ռուսական ցամաքէն ո եւ է տեղ մեր նաւը չենք քշեր։

Կը յուսայինք առաւօտեան արեգակին վրայ, որ վերջապէս պիտի ցրուէր մառախուղը, բայց այն առաւօտ արեգակն ալ չերեւցաւ: Եթէ գոնէ մէկ կողմնացոյց ունենայինք... բայց չի կար, չի կար... ու երկինքէն ալ յոյսերնիս կտրեցինք։

Այն ատեն Հաճին ինծի մօտեցաւ եւ ըսաւ.

— Ռէիզը ձեզ կը դաւադրէ. զիս կը խրատէ, որ ճամբորդութիւնը ձգձգենք, մինչեւ որ թիւրքեր վրայ հասնին... սոսկալի աղուէս մըն է անիկա։

— Դուն կրնա՞ս ղեկավարել, հարցուցի։

— Ո՛չ։

— Գոնէ ուղղութիւնը կրնա՞ս գիտնալ:

— Ո՛չ, բայց Ռէիզն ալ կ՚ըսէր, թէ ուղղութիւնը կորսնցուցած է։

Կ՚երթայինք անվերջ, մառախուղը լեռներու պէս կը բարձրանար մեր շուրջը, կը յառաջանայինք եւ ամէն րոպէ կը կարծէինք, թէ ցամաքի թանձրութիւն մը կը նշմարենք. կը տեսնենք անմիջապէս, որ խաբուած ենք ու մառախուղի թանձրութիւն մըն էր մեր նշմարածը. այս կրկներեւոյթի պէս յայտնուող եւ մարող կերպարանքները մեզ կը ջղագրգռէին. հեռադիտակը ձեքէս չէի ձգեր, եւ տակաւին ոչ մէկ յոյս մօտիկցած էր ինծի, երբ մէկէն ի մէկ նշմարեցի Պաթումի բերդը։ Աւետիսը հաղորդեցի, յանկարծական ուրախութիւնով գինովցանք։ Թիւրքերը միւժդէ[48] ուզեցին, Ռէիզին ոչինչ տուինք, իսկ միւս թիւրքերուն՝ մէկական ոսկի։

Ալեկոծութիւնը կը շարունակուէր. մօտեցանք ծովափի ռուսական նաւերուն 600 մեթրի հեռաւորութեան մը վրայ. մեր դրօշակը, ճերմակ, վրան սեւ խաչ, կը ծածանէր շառաչելով։ Ռուս պահակները մեզ տեսան, իրարու լուր տուին եւ մեզի ցոյց տուին այն տեղը ծովափին վրայ, ուր կը փափաքէին, որ հասնէինք։ Վերջապէս մօտեցանք ռուսական ցամաքին, նետեցինք պարանները, բռնեցին, քաշեցին մեզ ու ամրացնելէ ետքը ելանք ցամաք։ Հարցուցին՝ ո՞վ եք դուք.

— Հայեր եւ յոյներ ենք, ըսինք։

Մեզ առաջարկեցին, որ մեր զէնքերը յանձնենք. անմիջապէս կատարեցինք իրենց ուզածը եւ յայտնեցինք, որ Եղօին մարմինը նաւուն մէջ է։ Ոստիկաններ եւ զինուորականներ մեզ հարցաքննեցին Եղօին մահուան պարագաներուն վրայ, ուրկէ ետքը երկու կառք բերին. մէկուն մէջ մենք մտանք մեր գոյքերով եւ միւսին վրայ դրին Եղօին մարմինը։

Մեզ անցուցին բժշկական քննութենէ եւ յանձնեցին շտապը. անկէ մեզ փոխադրեցին շէնք մը, որուն վարի յարկը խճուղուած էր թիւրք գերիներով, իսկ վերի յարկը կային ռուս արհեստաւոր զինուորներ. մեզ յատկացուցին սենեակ մը վերի յարկի վրայ. հետեւեալ օրը մեզ առաջնորդեցին բաղնիք, անկէ հարցաքննութեան: Չորս֊հինգ օր մնացինք զօրանոցը, ուրկէ միայն հայերը եւ յոյները փոխադրուեցան հիւանդանոց: Մէկ օր միայն մնացի հիւանդանոցը, որովհետեւ Թիֆլիսի քաղաքագլուխ պարոն Խատիսեանի երաշխաւորութեամբ զիս ազատ արձակեցին...

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

[1] Յայտնի դաշնակցական խմբապետ Մուրատի ճամբորդութեան պատմութիւնն է այս, որ գրի է առել տիկ. Զապէլ Եսայեան։ (Ծ. Խ.)

[2] Մուրատ կը բնակէր Սեբաստիոյ վիլայէթին մէջ Կովտան գիւղը իր հօրէնական տան մէջ։ Յիշեալ գիւղը կը գտնուի դաշտին մէջ. արեւելքէն արեւմուտք կ՚անցնի Ալիս գետը, իսկ հիւսիսէն հարաւ՝ Սախարի գիւղը։ Հարաւային կողմը կը գտնուի Խարվազի եւ արեւմտեան կողմը Զէյվէն։ Գիւղը ունի գեղեցիկ տեսարան, բարեբեր է եւ բնակիչները հայ են, առողջ եւ տոկուն կազմուածքով մարդիկ են, գլխաւորապէս կը զբաղուին երկրագործութեամբ։ (Զ. Ե.)

[3] Թիկնապահ։

[4] Մուրատին կինը կանուխէն գացած էր Սեբաստիա եւ ապաստանած էր ազգականներու մօտ: (Զ. Ե.)

[5] Այս այն նշանաւոր Պէքասն է, որի մասին բանաստեղծութիւն մը ունի Դանիել Վարուժան։ Շէկ էր եւ երեք ոտքերը ճերմակ էին եւ ճակտին վրայ աստղ մը ունէր: (Զ. Ե.)

[6] Զինուորները կու գային զէնք կը պահանջէին. այն պարագային, որ զէնք չըլլար, կը կարծէին, որ գիւղացիք պահած են եւ կը չարչարէին զանոնք, որպէս զի մէջտեղ հանեն: Այդ պատճառով է, որ գիւղացիք կ՚ուզեն ո եւ է զէնք գտնել եւ յանձնել զինուորներուն, իբր թէ պահած էին եւ երեւան բերին, որպէս զի չարչարանքը վերջ գտնէ:

[7] Բնակարան:

[8] Սայլի վրայի թոկ:

[9] Մուրատին կ՚ակնարկէ:

[10] Զինուորութենէ փախած պէտք է հասկնալ, երբ փախստական թիւրքերու խօսք ըլլայ:

[11] Այդ նոյն տղաքը հետզհետէ վարժուելով կը կռուին, պիտի տեսնենք, որ շատ լավ կը վարուին վտանգի մէջ։ (Զ. Ե.)

[12] Կաթսա։

[13] Մուրատի կեղծ անունը։

[14] Մուրատի կնոջ կեղծ անունը։

[15] Աւազակ:

[16] Շունը վռնդելու բացագանչութիւն է։

[17] Սեբաստիոյ կուսակալը:

[18] Մուրատին եղբօրը տղան։

[19] Բանտն էին։

[20] Մեծատուն։

[21] Խան (Բարսեղ Թիրաքեան, 1863֊1903), ֆետայի։

[22] Կովտուն գիւղը:

[23] Սայլերով ճամբորդող ժողովուրդ:

[24] Պետութեան թշնամիներ։

[25] Փախստական։

[26] Պաշտօնատեղի, ժանտարմաներու, ոստիկաններու պահակնոց։

[27] Տղայ, մեզ պիտի սպաննեն։

[28] Անհրաժեշտ էր թաղել եւ լաւ թաղել՝ իրենց հետքը կորսնցնել տալու համար։

[29] Տուրք։

[30] Ձաւար։

[31] Պատրուլ։

[32] Գունդ:

[33] Կնկան որդի:

[34] Թեճէրի լեռն։

[35] Զաւակներուն։

[36] Հընզըր (խընզըր) — խոզ։

[37] Գնդացիր (ֆր. mitrailleuse)։

[38] Ցորենը կը բոհրեն սաճի վրայ եւ կարծր խմոր մը կը պատրաստեն։

[39] Այր, քարայր։

[40] Գաւառապետ, որ ստորադաս է գայմագամին, տեսուչ, վարչական մասի պետ։

[41] Զինուորական գումարտակ, նաեւ՝ խումբ։

[42] Գլխանոց։

[43] Ամարանոց։

[44] Ամուսնանալ։

[45] Յունական հրացան:

[46] Յուն. Աստուածամայր։

[47] Ծովափէն հեռանալ։

[48] Նուէր լաւ պարագայի մը առիթով:

Զապէլ Եսայեան

Մուրատի Ճամբորդութիւնը

յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն

Երեւան — 2017